ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 2640 1028608 1023962 2026-04-30T12:04:57Z Chenzeyan29 141880 /* ရည်ညွှန်းကိုးကား */ 1028608 wikitext text/x-wiki {{merge|ချင်းသမိုင်း}} {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== '''ချင်းလူမျိုး'''တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသော လူမျိုးအုပ်အစုကြီး၃စုဖြစ်သည့် [[မွန်-ခမာ|မွန်-ခမာအနွယ်]]၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-‌ဗမာအနွယ်]]နှင့်[[တိုင်လူမျိုး|ခရာ-တိုင်း(ရှမ်း)အနွယ်]]တို့အနက်မှ တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်ဖြစ်သည့် အခြေခံ အားဖြင့် ချင်းလူမျိုးတို့လည်း မေထေးချင်းနှင့်ရိုး⁠ရိုးဟု ခွဲခြားထားသော်လည်း နေထိုင်ရာအရပ် ဒေသကိုခွဲ၍ လည်းကောင်းဒေသ အမည်ဖြင့် ခွဲခြားခေါ်ဝေါ်နေကြခြင်းများလည်းရှိသည်။ ဤနည်းဖြင့် တီးတိန်(တဲဒင်မ်)ချင်း၊ဖလမ်းချင်း၊ဟားခါချင်း၊မင်းတပ်ချင်း၊မတူပီချင်း၊ကန်ပတ်လက်ချင်း၊ပလက်ဝချင်းနှင့် မြေပြန့်ချင်း ဟူ၍ အမည်အမျိုးမျိုးရှိ၍နေ ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ချင်းပြည်နယ်မှ လူမျိုးအုပ်စုနေဖြင့် များစွာကွဲပြားခြားနားနေကြသော်လည်း စကားအုပ်စုအနေဖြင့်မှု အနည်းငယ်သာ ခြားနားမှုရှိသည် ပင်မစကားကြီးများရှိပြီး ဒေသန္တရဆိုင်ရာ အသုံးအနှုံးများ ဝေါဟာရများ နှင့် လေယူလေသိမ်း အသံထွက်အလေးအပေါ့သာ ကွဲပြားကြသည်။ [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ ကူကီး၊ ထာဒို၊ ခေါင်ဆိုင်၊မြို ၊အရှို၊ ခူမီး၊ခမီ၊ မတူ၊ မရာ စသည်ဖြင့်ခေါ် ဝေါ်ကြသော မျိုးနွယ်စုများ ၏ပင်ရင်းအမည်သည် “ချင်း”ပင် ဖြစ်သည်။ “မီး”(mi) ဟူသည် မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယခုအခါ ဒေသတွင်း ၌ သာမက အပြည်ပြည် ဆိုင်ရာ လူ့အသိုင်းအဝိုင်း၌ အမျိုးသား အမည် နာမတခု တည်းအဖြစ် ရပ်တည်နေသော “ချင်း”ဟူ သော အမည်နာမသည် ပို၍လူသိများ လာပြီဖြစ်သည်။ ချင်းလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်များနှင့်အဓိက ဆက်စပ်နေပြီး တိဘက်နှင့် အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်ခြား တောင်ပေါ်ဒေသများမှ သမိုင်းတစ်လျှောက်ရွေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့မှုများ ချိတ်ဆက်နေသည်။ ချင်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်မှ (Y-DNA) တွင် အဓိကအားဖြင့် **Haplogroup D-M174**, **Haplogroup O-M175** (အထူးသဖြင့် **O2a-M95** နှင့် **O3-M117**) တို့ တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် အနည်းငယ်အဖြစ် **Haplogroup C** နှင့် **Haplogroup F** အမျိုးအစားများကိုလည်း တွေ့ရသည်။ မိခင်ဘက် mitochondrial DNA (mtDNA) တွင် K, M, R, B, F စသည့် Haplogroup များ ပေါင်းစပ်နေသည်။ <ref>McColl, Hugh, et al. "The prehistoric peopling of Southeast Asia." *Science* 361.6397 (2018): 88-92.</ref> <ref>Li, Hui, et al. "Paternal genetic affinity between Western Austronesians and Daic populations." *BMC Evolutionary Biology* 8.1 (2008): 146.</ref> <ref>Wang, Chuan-Chao, et al. "Genomic insights into the formation of human populations in East Asia." *Nature* 591.7850 (2021): 413-419.</ref> ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည်။ တချို့က ချင်လုံမှ စတင် ပေါက်ဖွားဆင်း သက်လာခဲ့သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တချို့က တရုတ်ပြည် ချင်မင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သမိုင်းပါမောက္ခ လုစ် Groden Luce ဒေါက်တာသန်းထွန်း တို့ကမူ အရှေ့တောင်အာရှသားတို့သည် တိဗက်မြန်မာအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာတို့မှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ချီယန် Chi-an အနွယ်ဝင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတို့မှာ တိဗက် မြန်မာအနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ချင်းတို့ မူရင်းဒေသမှာ ချီယန်တို့ နေထိုင်ရာ တရုတ်ပြည် ကန်စု Kansu ဒေသဖြစ်ခဲ့ သည်။ ဘီစီ (၂၀၀၀)ခန့်တွင် တရုတ်တို့သည် မကြာခဏဝင်ရောက် ကျူးကျော် တိုက်ခိုက်သဖြင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်း လာခဲ့ ကြသည်။ တချို့သည် တိဗက်မှာ နေထိုင်ကြပြီး တချို့မှာ ရွှေလီ မြစ်၊ သံလွင်မြစ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်များမှာ၎င်း၊ တချို့မှာဟူးကောင်း တောင်ကြားမှ မြန်မာပြည်သို့ ဆင်းသက်လာကြ သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြ ကြောင်းကို ရှေးဟောင်းပစ္စည်း အမွေအနှစ်ရှာဖွေ ကြသူများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများ အဆိုအရ တင်ပြမည်ဆိုပါက စီလူဝီစ် (Luwis)ရေး သားသော“The tribes of Burma” Burma research Journal No(4) စာအုပ်တွင် ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြောင်း C.A Soppitt ရေးသားသော A short History of Kuki-Lusha စာအုပ်၊ Lt.col.J.Shakespear ရေးသားသော The lushai-Kuki Clan. Carry & H.N Tuck ရေးသားသော The Chin Hill နှင့် F.K.Leman ရေးသားသော The strucrute of Chin society စာအုပ်များတွင် ချင်းလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက် လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာ အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ထို့ပြင် ချင်းအမျိုးသား ထဲမှလည်း Pu sing Khaw Khai ရေးသားသော “The Chin Their Name and Tradition စာအုပ်၊ (Central-CLCC Annual Magazine) စာအုပ်မှ ပါမောက္ခဒေါက်တာ အေးအေးငွန် ရေးသားသော ချင်းတို့၏ မှုလဇာတိ နှင့် မူရင်းဒေသဆောင်းပါး၊ Dr. Vum Son ရေးသားသော Zo History စာအုပ် နှင့် အခြားချင်းအမျိုးသားတော်တော်များများမှလည်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်ပြည်တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း တညီတညွတ်တည်း လက်ခံကြသည်။ ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်းဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာကြသူများသည် အုပ်စုလေးစုခွဲရာ အာလ်တိုက် (Altaic) အော်óတိ-အာရှတစ် (Austro-Asiatic)၊ အင်-ယူရိုပီယန် (Indo-Europe) နှင့် ဆိုင်နို တိဗက်တန် (Sino-Tibetan)များဖြစ်ကြသည်။ ဆိုင်နိုတိဗက်တန် အုပ်စုတွင်း၌ ဟန်-ချိုင်းနစ် (Han-Chinese)၊ ဟွီ-ချိုင်းနစ် (Hui-Chinese)၊ မယို-ရန် (Miao-Yan)၊ ထိုင်း (Tai)၊ တိဗက်-မြန်မာ (Tibet-Burma) ဟူ၍ ပြန်လည် စိတ်ဖြာဆင်းသက်လာ ကြသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းအဆိုအရ Tibeto- Burma အုပ်စုတွင် ရခိုင်၊ ဗမာ၊ ချင်း၊ ကချင်၊ လားဟူ၊ လီဆူး၊ လိုလို မိုဆို၊ နာဂတို့ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ် အင်းဝမြို့သို့ အင်္ဂလိပ် သံတမန်ကြီး၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် လိုက်ပါလာသော ကပ္ပတိန် ယူလီကမူ ချင်းနှင့်လူရှိုင်းလူမျိုးများသည် အင်ဒိုချိုင်းနား အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြပြီး ကူကီး၊ နာဂ၊ ချင်းအနွယ်ဝင် များဖြစ် ကြကြောင်း သိရှိရသည်ဟု ရေးသားထားသည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 8xso3lr6nlto8znw8c2jmxq503b01bo 1028609 1028608 2026-04-30T12:05:13Z Chenzeyan29 141880 /* ရည်ညွှန်းကိုးကား */ 1028609 wikitext text/x-wiki {{merge|ချင်းသမိုင်း}} {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== '''ချင်းလူမျိုး'''တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသော လူမျိုးအုပ်အစုကြီး၃စုဖြစ်သည့် [[မွန်-ခမာ|မွန်-ခမာအနွယ်]]၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-‌ဗမာအနွယ်]]နှင့်[[တိုင်လူမျိုး|ခရာ-တိုင်း(ရှမ်း)အနွယ်]]တို့အနက်မှ တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်ဖြစ်သည့် အခြေခံ အားဖြင့် ချင်းလူမျိုးတို့လည်း မေထေးချင်းနှင့်ရိုး⁠ရိုးဟု ခွဲခြားထားသော်လည်း နေထိုင်ရာအရပ် ဒေသကိုခွဲ၍ လည်းကောင်းဒေသ အမည်ဖြင့် ခွဲခြားခေါ်ဝေါ်နေကြခြင်းများလည်းရှိသည်။ ဤနည်းဖြင့် တီးတိန်(တဲဒင်မ်)ချင်း၊ဖလမ်းချင်း၊ဟားခါချင်း၊မင်းတပ်ချင်း၊မတူပီချင်း၊ကန်ပတ်လက်ချင်း၊ပလက်ဝချင်းနှင့် မြေပြန့်ချင်း ဟူ၍ အမည်အမျိုးမျိုးရှိ၍နေ ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ချင်းပြည်နယ်မှ လူမျိုးအုပ်စုနေဖြင့် များစွာကွဲပြားခြားနားနေကြသော်လည်း စကားအုပ်စုအနေဖြင့်မှု အနည်းငယ်သာ ခြားနားမှုရှိသည် ပင်မစကားကြီးများရှိပြီး ဒေသန္တရဆိုင်ရာ အသုံးအနှုံးများ ဝေါဟာရများ နှင့် လေယူလေသိမ်း အသံထွက်အလေးအပေါ့သာ ကွဲပြားကြသည်။ [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ ကူကီး၊ ထာဒို၊ ခေါင်ဆိုင်၊မြို ၊အရှို၊ ခူမီး၊ခမီ၊ မတူ၊ မရာ စသည်ဖြင့်ခေါ် ဝေါ်ကြသော မျိုးနွယ်စုများ ၏ပင်ရင်းအမည်သည် “ချင်း”ပင် ဖြစ်သည်။ “မီး”(mi) ဟူသည် မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယခုအခါ ဒေသတွင်း ၌ သာမက အပြည်ပြည် ဆိုင်ရာ လူ့အသိုင်းအဝိုင်း၌ အမျိုးသား အမည် နာမတခု တည်းအဖြစ် ရပ်တည်နေသော “ချင်း”ဟူ သော အမည်နာမသည် ပို၍လူသိများ လာပြီဖြစ်သည်။ ချင်းလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်များနှင့်အဓိက ဆက်စပ်နေပြီး တိဘက်နှင့် အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်ခြား တောင်ပေါ်ဒေသများမှ သမိုင်းတစ်လျှောက်ရွေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့မှုများ ချိတ်ဆက်နေသည်။ ချင်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်မှ (Y-DNA) တွင် အဓိကအားဖြင့် **Haplogroup D-M174**, **Haplogroup O-M175** (အထူးသဖြင့် **O2a-M95** နှင့် **O3-M117**) တို့ တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် အနည်းငယ်အဖြစ် **Haplogroup C** နှင့် **Haplogroup F** အမျိုးအစားများကိုလည်း တွေ့ရသည်။ မိခင်ဘက် mitochondrial DNA (mtDNA) တွင် K, M, R, B, F စသည့် Haplogroup များ ပေါင်းစပ်နေသည်။ <ref>McColl, Hugh, et al. "The prehistoric peopling of Southeast Asia." *Science* 361.6397 (2018): 88-92.</ref> <ref>Li, Hui, et al. "Paternal genetic affinity between Western Austronesians and Daic populations." *BMC Evolutionary Biology* 8.1 (2008): 146.</ref> <ref>Wang, Chuan-Chao, et al. "Genomic insights into the formation of human populations in East Asia." *Nature* 591.7850 (2021): 413-419.</ref> ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည်။ တချို့က ချင်လုံမှ စတင် ပေါက်ဖွားဆင်း သက်လာခဲ့သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တချို့က တရုတ်ပြည် ချင်မင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သမိုင်းပါမောက္ခ လုစ် Groden Luce ဒေါက်တာသန်းထွန်း တို့ကမူ အရှေ့တောင်အာရှသားတို့သည် တိဗက်မြန်မာအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာတို့မှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ချီယန် Chi-an အနွယ်ဝင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတို့မှာ တိဗက် မြန်မာအနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ချင်းတို့ မူရင်းဒေသမှာ ချီယန်တို့ နေထိုင်ရာ တရုတ်ပြည် ကန်စု Kansu ဒေသဖြစ်ခဲ့ သည်။ ဘီစီ (၂၀၀၀)ခန့်တွင် တရုတ်တို့သည် မကြာခဏဝင်ရောက် ကျူးကျော် တိုက်ခိုက်သဖြင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်း လာခဲ့ ကြသည်။ တချို့သည် တိဗက်မှာ နေထိုင်ကြပြီး တချို့မှာ ရွှေလီ မြစ်၊ သံလွင်မြစ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်များမှာ၎င်း၊ တချို့မှာဟူးကောင်း တောင်ကြားမှ မြန်မာပြည်သို့ ဆင်းသက်လာကြ သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြ ကြောင်းကို ရှေးဟောင်းပစ္စည်း အမွေအနှစ်ရှာဖွေ ကြသူများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများ အဆိုအရ တင်ပြမည်ဆိုပါက စီလူဝီစ် (Luwis)ရေး သားသော“The tribes of Burma” Burma research Journal No(4) စာအုပ်တွင် ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြောင်း C.A Soppitt ရေးသားသော A short History of Kuki-Lusha စာအုပ်၊ Lt.col.J.Shakespear ရေးသားသော The lushai-Kuki Clan. Carry & H.N Tuck ရေးသားသော The Chin Hill နှင့် F.K.Leman ရေးသားသော The strucrute of Chin society စာအုပ်များတွင် ချင်းလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက် လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာ အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ထို့ပြင် ချင်းအမျိုးသား ထဲမှလည်း Pu sing Khaw Khai ရေးသားသော “The Chin Their Name and Tradition စာအုပ်၊ (Central-CLCC Annual Magazine) စာအုပ်မှ ပါမောက္ခဒေါက်တာ အေးအေးငွန် ရေးသားသော ချင်းတို့၏ မှုလဇာတိ နှင့် မူရင်းဒေသဆောင်းပါး၊ Dr. Vum Son ရေးသားသော Zo History စာအုပ် နှင့် အခြားချင်းအမျိုးသားတော်တော်များများမှလည်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်ပြည်တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း တညီတညွတ်တည်း လက်ခံကြသည်။ ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်းဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာကြသူများသည် အုပ်စုလေးစုခွဲရာ အာလ်တိုက် (Altaic) အော်óတိ-အာရှတစ် (Austro-Asiatic)၊ အင်-ယူရိုပီယန် (Indo-Europe) နှင့် ဆိုင်နို တိဗက်တန် (Sino-Tibetan)များဖြစ်ကြသည်။ ဆိုင်နိုတိဗက်တန် အုပ်စုတွင်း၌ ဟန်-ချိုင်းနစ် (Han-Chinese)၊ ဟွီ-ချိုင်းနစ် (Hui-Chinese)၊ မယို-ရန် (Miao-Yan)၊ ထိုင်း (Tai)၊ တိဗက်-မြန်မာ (Tibet-Burma) ဟူ၍ ပြန်လည် စိတ်ဖြာဆင်းသက်လာ ကြသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းအဆိုအရ Tibeto- Burma အုပ်စုတွင် ရခိုင်၊ ဗမာ၊ ချင်း၊ ကချင်၊ လားဟူ၊ လီဆူး၊ လိုလို မိုဆို၊ နာဂတို့ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ် အင်းဝမြို့သို့ အင်္ဂလိပ် သံတမန်ကြီး၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် လိုက်ပါလာသော ကပ္ပတိန် ယူလီကမူ ချင်းနှင့်လူရှိုင်းလူမျိုးများသည် အင်ဒိုချိုင်းနား အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြပြီး ကူကီး၊ နာဂ၊ ချင်းအနွယ်ဝင် များဖြစ် ကြကြောင်း သိရှိရသည်ဟု ရေးသားထားသည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] dis9i7xdl64oydtmph2d02mz0gy3pfh 1028618 1028609 2026-04-30T12:17:18Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1028618 wikitext text/x-wiki {{merge|ချင်းသမိုင်း}} {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည်။ တချို့က ချင်လုံမှ စတင် ပေါက်ဖွားဆင်း သက်လာခဲ့သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တချို့က တရုတ်ပြည် ချင်မင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သမိုင်းပါမောက္ခ လုစ် Groden Luce ဒေါက်တာသန်းထွန်း တို့ကမူ အရှေ့တောင်အာရှသားတို့သည် တိဗက်မြန်မာအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာတို့မှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ချီယန် Chi-an အနွယ်ဝင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတို့မှာ တိဗက် မြန်မာအနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ချင်းတို့ မူရင်းဒေသမှာ ချီယန်တို့ နေထိုင်ရာ တရုတ်ပြည် ကန်စု Kansu ဒေသဖြစ်ခဲ့ သည်။ ဘီစီ (၂၀၀၀)ခန့်တွင် တရုတ်တို့သည် မကြာခဏဝင်ရောက် ကျူးကျော် တိုက်ခိုက်သဖြင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်း လာခဲ့ ကြသည်။ တချို့သည် တိဗက်မှာ နေထိုင်ကြပြီး တချို့မှာ ရွှေလီ မြစ်၊ သံလွင်မြစ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်များမှာ၎င်း၊ တချို့မှာဟူးကောင်း တောင်ကြားမှ မြန်မာပြည်သို့ ဆင်းသက်လာကြ သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြ ကြောင်းကို ရှေးဟောင်းပစ္စည်း အမွေအနှစ်ရှာဖွေ ကြသူများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများ အဆိုအရ တင်ပြမည်ဆိုပါက စီလူဝီစ် (Luwis)ရေး သားသော“The tribes of Burma” Burma research Journal No(4) စာအုပ်တွင် ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြောင်း C.A Soppitt ရေးသားသော A short History of Kuki-Lusha စာအုပ်၊ Lt.col.J.Shakespear ရေးသားသော The lushai-Kuki Clan. Carry & H.N Tuck ရေးသားသော The Chin Hill နှင့် F.K.Leman ရေးသားသော The strucrute of Chin society စာအုပ်များတွင် ချင်းလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက် လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာ အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ထို့ပြင် ချင်းအမျိုးသား ထဲမှလည်း Pu sing Khaw Khai ရေးသားသော “The Chin Their Name and Tradition စာအုပ်၊ (Central-CLCC Annual Magazine) စာအုပ်မှ ပါမောက္ခဒေါက်တာ အေးအေးငွန် ရေးသားသော ချင်းတို့၏ မှုလဇာတိ နှင့် မူရင်းဒေသဆောင်းပါး၊ Dr. Vum Son ရေးသားသော Zo History စာအုပ် နှင့် အခြားချင်းအမျိုးသားတော်တော်များများမှလည်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်ပြည်တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း တညီတညွတ်တည်း လက်ခံကြသည်။ ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်းဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာကြသူများသည် အုပ်စုလေးစုခွဲရာ အာလ်တိုက် (Altaic) အော်óတိ-အာရှတစ် (Austro-Asiatic)၊ အင်-ယူရိုပီယန် (Indo-Europe) နှင့် ဆိုင်နို တိဗက်တန် (Sino-Tibetan)များဖြစ်ကြသည်။ ဆိုင်နိုတိဗက်တန် အုပ်စုတွင်း၌ ဟန်-ချိုင်းနစ် (Han-Chinese)၊ ဟွီ-ချိုင်းနစ် (Hui-Chinese)၊ မယို-ရန် (Miao-Yan)၊ ထိုင်း (Tai)၊ တိဗက်-မြန်မာ (Tibet-Burma) ဟူ၍ ပြန်လည် စိတ်ဖြာဆင်းသက်လာ ကြသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းအဆိုအရ Tibeto- Burma အုပ်စုတွင် ရခိုင်၊ ဗမာ၊ ချင်း၊ ကချင်၊ လားဟူ၊ လီဆူး၊ လိုလို မိုဆို၊ နာဂတို့ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ် အင်းဝမြို့သို့ အင်္ဂလိပ် သံတမန်ကြီး၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် လိုက်ပါလာသော ကပ္ပတိန် ယူလီကမူ ချင်းနှင့်လူရှိုင်းလူမျိုးများသည် အင်ဒိုချိုင်းနား အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြပြီး ကူကီး၊ နာဂ၊ ချင်းအနွယ်ဝင် များဖြစ် ကြကြောင်း သိရှိရသည်ဟု ရေးသားထားသည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] mg7su1zq0gpqp1ioby2cwo4nqj91kjt 1028632 1028618 2026-04-30T12:32:09Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1028632 wikitext text/x-wiki {{merge|ချင်းသမိုင်း}} {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> == သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ == ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ == ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု == ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည်။ တချို့က ချင်လုံမှ စတင် ပေါက်ဖွားဆင်း သက်လာခဲ့သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တချို့က တရုတ်ပြည် ချင်မင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သမိုင်းပါမောက္ခ လုစ် Groden Luce ဒေါက်တာသန်းထွန်း တို့ကမူ အရှေ့တောင်အာရှသားတို့သည် တိဗက်မြန်မာအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာတို့မှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ချီယန် Chi-an အနွယ်ဝင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတို့မှာ တိဗက် မြန်မာအနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ချင်းတို့ မူရင်းဒေသမှာ ချီယန်တို့ နေထိုင်ရာ တရုတ်ပြည် ကန်စု Kansu ဒေသဖြစ်ခဲ့ သည်။ ဘီစီ (၂၀၀၀)ခန့်တွင် တရုတ်တို့သည် မကြာခဏဝင်ရောက် ကျူးကျော် တိုက်ခိုက်သဖြင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်း လာခဲ့ ကြသည်။ တချို့သည် တိဗက်မှာ နေထိုင်ကြပြီး တချို့မှာ ရွှေလီ မြစ်၊ သံလွင်မြစ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်များမှာ၎င်း၊ တချို့မှာဟူးကောင်း တောင်ကြားမှ မြန်မာပြည်သို့ ဆင်းသက်လာကြ သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြ ကြောင်းကို ရှေးဟောင်းပစ္စည်း အမွေအနှစ်ရှာဖွေ ကြသူများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများ အဆိုအရ တင်ပြမည်ဆိုပါက စီလူဝီစ် (Luwis)ရေး သားသော“The tribes of Burma” Burma research Journal No(4) စာအုပ်တွင် ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြောင်း C.A Soppitt ရေးသားသော A short History of Kuki-Lusha စာအုပ်၊ Lt.col.J.Shakespear ရေးသားသော The lushai-Kuki Clan. Carry & H.N Tuck ရေးသားသော The Chin Hill နှင့် F.K.Leman ရေးသားသော The strucrute of Chin society စာအုပ်များတွင် ချင်းလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက် လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာ အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ထို့ပြင် ချင်းအမျိုးသား ထဲမှလည်း Pu sing Khaw Khai ရေးသားသော “The Chin Their Name and Tradition စာအုပ်၊ (Central-CLCC Annual Magazine) စာအုပ်မှ ပါမောက္ခဒေါက်တာ အေးအေးငွန် ရေးသားသော ချင်းတို့၏ မှုလဇာတိ နှင့် မူရင်းဒေသဆောင်းပါး၊ Dr. Vum Son ရေးသားသော Zo History စာအုပ် နှင့် အခြားချင်းအမျိုးသားတော်တော်များများမှလည်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်ပြည်တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း တညီတညွတ်တည်း လက်ခံကြသည်။ ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်းဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာကြသူများသည် အုပ်စုလေးစုခွဲရာ အာလ်တိုက် (Altaic) အော်óတိ-အာရှတစ် (Austro-Asiatic)၊ အင်-ယူရိုပီယန် (Indo-Europe) နှင့် ဆိုင်နို တိဗက်တန် (Sino-Tibetan)များဖြစ်ကြသည်။ ဆိုင်နိုတိဗက်တန် အုပ်စုတွင်း၌ ဟန်-ချိုင်းနစ် (Han-Chinese)၊ ဟွီ-ချိုင်းနစ် (Hui-Chinese)၊ မယို-ရန် (Miao-Yan)၊ ထိုင်း (Tai)၊ တိဗက်-မြန်မာ (Tibet-Burma) ဟူ၍ ပြန်လည် စိတ်ဖြာဆင်းသက်လာ ကြသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းအဆိုအရ Tibeto- Burma အုပ်စုတွင် ရခိုင်၊ ဗမာ၊ ချင်း၊ ကချင်၊ လားဟူ၊ လီဆူး၊ လိုလို မိုဆို၊ နာဂတို့ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ် အင်းဝမြို့သို့ အင်္ဂလိပ် သံတမန်ကြီး၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် လိုက်ပါလာသော ကပ္ပတိန် ယူလီကမူ ချင်းနှင့်လူရှိုင်းလူမျိုးများသည် အင်ဒိုချိုင်းနား အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြပြီး ကူကီး၊ နာဂ၊ ချင်းအနွယ်ဝင် များဖြစ် ကြကြောင်း သိရှိရသည်ဟု ရေးသားထားသည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 02rarib5ten926tv5v23823rkqs68ap 1028634 1028632 2026-04-30T12:33:29Z ~2026-26240-34 142169 1028634 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> == သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ == ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ == ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု == ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည်။ တချို့က ချင်လုံမှ စတင် ပေါက်ဖွားဆင်း သက်လာခဲ့သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တချို့က တရုတ်ပြည် ချင်မင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သမိုင်းပါမောက္ခ လုစ် Groden Luce ဒေါက်တာသန်းထွန်း တို့ကမူ အရှေ့တောင်အာရှသားတို့သည် တိဗက်မြန်မာအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာတို့မှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ချီယန် Chi-an အနွယ်ဝင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတို့မှာ တိဗက် မြန်မာအနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ချင်းတို့ မူရင်းဒေသမှာ ချီယန်တို့ နေထိုင်ရာ တရုတ်ပြည် ကန်စု Kansu ဒေသဖြစ်ခဲ့ သည်။ ဘီစီ (၂၀၀၀)ခန့်တွင် တရုတ်တို့သည် မကြာခဏဝင်ရောက် ကျူးကျော် တိုက်ခိုက်သဖြင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်း လာခဲ့ ကြသည်။ တချို့သည် တိဗက်မှာ နေထိုင်ကြပြီး တချို့မှာ ရွှေလီ မြစ်၊ သံလွင်မြစ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်များမှာ၎င်း၊ တချို့မှာဟူးကောင်း တောင်ကြားမှ မြန်မာပြည်သို့ ဆင်းသက်လာကြ သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြ ကြောင်းကို ရှေးဟောင်းပစ္စည်း အမွေအနှစ်ရှာဖွေ ကြသူများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများ အဆိုအရ တင်ပြမည်ဆိုပါက စီလူဝီစ် (Luwis)ရေး သားသော“The tribes of Burma” Burma research Journal No(4) စာအုပ်တွင် ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြောင်း C.A Soppitt ရေးသားသော A short History of Kuki-Lusha စာအုပ်၊ Lt.col.J.Shakespear ရေးသားသော The lushai-Kuki Clan. Carry & H.N Tuck ရေးသားသော The Chin Hill နှင့် F.K.Leman ရေးသားသော The strucrute of Chin society စာအုပ်များတွင် ချင်းလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက် လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာ အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ထို့ပြင် ချင်းအမျိုးသား ထဲမှလည်း Pu sing Khaw Khai ရေးသားသော “The Chin Their Name and Tradition စာအုပ်၊ (Central-CLCC Annual Magazine) စာအုပ်မှ ပါမောက္ခဒေါက်တာ အေးအေးငွန် ရေးသားသော ချင်းတို့၏ မှုလဇာတိ နှင့် မူရင်းဒေသဆောင်းပါး၊ Dr. Vum Son ရေးသားသော Zo History စာအုပ် နှင့် အခြားချင်းအမျိုးသားတော်တော်များများမှလည်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်ပြည်တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း တညီတညွတ်တည်း လက်ခံကြသည်။ ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်းဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာကြသူများသည် အုပ်စုလေးစုခွဲရာ အာလ်တိုက် (Altaic) အော်óတိ-အာရှတစ် (Austro-Asiatic)၊ အင်-ယူရိုပီယန် (Indo-Europe) နှင့် ဆိုင်နို တိဗက်တန် (Sino-Tibetan)များဖြစ်ကြသည်။ ဆိုင်နိုတိဗက်တန် အုပ်စုတွင်း၌ ဟန်-ချိုင်းနစ် (Han-Chinese)၊ ဟွီ-ချိုင်းနစ် (Hui-Chinese)၊ မယို-ရန် (Miao-Yan)၊ ထိုင်း (Tai)၊ တိဗက်-မြန်မာ (Tibet-Burma) ဟူ၍ ပြန်လည် စိတ်ဖြာဆင်းသက်လာ ကြသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းအဆိုအရ Tibeto- Burma အုပ်စုတွင် ရခိုင်၊ ဗမာ၊ ချင်း၊ ကချင်၊ လားဟူ၊ လီဆူး၊ လိုလို မိုဆို၊ နာဂတို့ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ် အင်းဝမြို့သို့ အင်္ဂလိပ် သံတမန်ကြီး၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် လိုက်ပါလာသော ကပ္ပတိန် ယူလီကမူ ချင်းနှင့်လူရှိုင်းလူမျိုးများသည် အင်ဒိုချိုင်းနား အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြပြီး ကူကီး၊ နာဂ၊ ချင်းအနွယ်ဝင် များဖြစ် ကြကြောင်း သိရှိရသည်ဟု ရေးသားထားသည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] j7wkt6aj1gw2vgjukcgwx9tprqly3vj 1028636 1028634 2026-04-30T12:34:18Z ~2026-26240-34 142169 /* သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ */"Merged content from [ချင်းသမိုင်း]" 1028636 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> == သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ == ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ == ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု == ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည်။ တချို့က ချင်လုံမှ စတင် ပေါက်ဖွားဆင်း သက်လာခဲ့သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တချို့က တရုတ်ပြည် ချင်မင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သမိုင်းပါမောက္ခ လုစ် Groden Luce ဒေါက်တာသန်းထွန်း တို့ကမူ အရှေ့တောင်အာရှသားတို့သည် တိဗက်မြန်မာအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာတို့မှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ချီယန် Chi-an အနွယ်ဝင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတို့မှာ တိဗက် မြန်မာအနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ချင်းတို့ မူရင်းဒေသမှာ ချီယန်တို့ နေထိုင်ရာ တရုတ်ပြည် ကန်စု Kansu ဒေသဖြစ်ခဲ့ သည်။ ဘီစီ (၂၀၀၀)ခန့်တွင် တရုတ်တို့သည် မကြာခဏဝင်ရောက် ကျူးကျော် တိုက်ခိုက်သဖြင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်း လာခဲ့ ကြသည်။ တချို့သည် တိဗက်မှာ နေထိုင်ကြပြီး တချို့မှာ ရွှေလီ မြစ်၊ သံလွင်မြစ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်များမှာ၎င်း၊ တချို့မှာဟူးကောင်း တောင်ကြားမှ မြန်မာပြည်သို့ ဆင်းသက်လာကြ သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြ ကြောင်းကို ရှေးဟောင်းပစ္စည်း အမွေအနှစ်ရှာဖွေ ကြသူများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများ အဆိုအရ တင်ပြမည်ဆိုပါက စီလူဝီစ် (Luwis)ရေး သားသော“The tribes of Burma” Burma research Journal No(4) စာအုပ်တွင် ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြောင်း C.A Soppitt ရေးသားသော A short History of Kuki-Lusha စာအုပ်၊ Lt.col.J.Shakespear ရေးသားသော The lushai-Kuki Clan. Carry & H.N Tuck ရေးသားသော The Chin Hill နှင့် F.K.Leman ရေးသားသော The strucrute of Chin society စာအုပ်များတွင် ချင်းလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက် လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာ အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ထို့ပြင် ချင်းအမျိုးသား ထဲမှလည်း Pu sing Khaw Khai ရေးသားသော “The Chin Their Name and Tradition စာအုပ်၊ (Central-CLCC Annual Magazine) စာအုပ်မှ ပါမောက္ခဒေါက်တာ အေးအေးငွန် ရေးသားသော ချင်းတို့၏ မှုလဇာတိ နှင့် မူရင်းဒေသဆောင်းပါး၊ Dr. Vum Son ရေးသားသော Zo History စာအုပ် နှင့် အခြားချင်းအမျိုးသားတော်တော်များများမှလည်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်ပြည်တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း တညီတညွတ်တည်း လက်ခံကြသည်။ ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်းဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာကြသူများသည် အုပ်စုလေးစုခွဲရာ အာလ်တိုက် (Altaic) အော်óတိ-အာရှတစ် (Austro-Asiatic)၊ အင်-ယူရိုပီယန် (Indo-Europe) နှင့် ဆိုင်နို တိဗက်တန် (Sino-Tibetan)များဖြစ်ကြသည်။ ဆိုင်နိုတိဗက်တန် အုပ်စုတွင်း၌ ဟန်-ချိုင်းနစ် (Han-Chinese)၊ ဟွီ-ချိုင်းနစ် (Hui-Chinese)၊ မယို-ရန် (Miao-Yan)၊ ထိုင်း (Tai)၊ တိဗက်-မြန်မာ (Tibet-Burma) ဟူ၍ ပြန်လည် စိတ်ဖြာဆင်းသက်လာ ကြသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းအဆိုအရ Tibeto- Burma အုပ်စုတွင် ရခိုင်၊ ဗမာ၊ ချင်း၊ ကချင်၊ လားဟူ၊ လီဆူး၊ လိုလို မိုဆို၊ နာဂတို့ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ် အင်းဝမြို့သို့ အင်္ဂလိပ် သံတမန်ကြီး၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် လိုက်ပါလာသော ကပ္ပတိန် ယူလီကမူ ချင်းနှင့်လူရှိုင်းလူမျိုးများသည် အင်ဒိုချိုင်းနား အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြပြီး ကူကီး၊ နာဂ၊ ချင်းအနွယ်ဝင် များဖြစ် ကြကြောင်း သိရှိရသည်ဟု ရေးသားထားသည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 5gbysmig7z48k61bihy7dxe1warbo8u 1028637 1028636 2026-04-30T12:34:36Z ~2026-26240-34 142169 1028637 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ == ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု == ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည်။ တချို့က ချင်လုံမှ စတင် ပေါက်ဖွားဆင်း သက်လာခဲ့သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တချို့က တရုတ်ပြည် ချင်မင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သမိုင်းပါမောက္ခ လုစ် Groden Luce ဒေါက်တာသန်းထွန်း တို့ကမူ အရှေ့တောင်အာရှသားတို့သည် တိဗက်မြန်မာအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာတို့မှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ချီယန် Chi-an အနွယ်ဝင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတို့မှာ တိဗက် မြန်မာအနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ချင်းတို့ မူရင်းဒေသမှာ ချီယန်တို့ နေထိုင်ရာ တရုတ်ပြည် ကန်စု Kansu ဒေသဖြစ်ခဲ့ သည်။ ဘီစီ (၂၀၀၀)ခန့်တွင် တရုတ်တို့သည် မကြာခဏဝင်ရောက် ကျူးကျော် တိုက်ခိုက်သဖြင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်း လာခဲ့ ကြသည်။ တချို့သည် တိဗက်မှာ နေထိုင်ကြပြီး တချို့မှာ ရွှေလီ မြစ်၊ သံလွင်မြစ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်များမှာ၎င်း၊ တချို့မှာဟူးကောင်း တောင်ကြားမှ မြန်မာပြည်သို့ ဆင်းသက်လာကြ သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြ ကြောင်းကို ရှေးဟောင်းပစ္စည်း အမွေအနှစ်ရှာဖွေ ကြသူများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများ အဆိုအရ တင်ပြမည်ဆိုပါက စီလူဝီစ် (Luwis)ရေး သားသော“The tribes of Burma” Burma research Journal No(4) စာအုပ်တွင် ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြောင်း C.A Soppitt ရေးသားသော A short History of Kuki-Lusha စာအုပ်၊ Lt.col.J.Shakespear ရေးသားသော The lushai-Kuki Clan. Carry & H.N Tuck ရေးသားသော The Chin Hill နှင့် F.K.Leman ရေးသားသော The strucrute of Chin society စာအုပ်များတွင် ချင်းလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက် လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာ အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ထို့ပြင် ချင်းအမျိုးသား ထဲမှလည်း Pu sing Khaw Khai ရေးသားသော “The Chin Their Name and Tradition စာအုပ်၊ (Central-CLCC Annual Magazine) စာအုပ်မှ ပါမောက္ခဒေါက်တာ အေးအေးငွန် ရေးသားသော ချင်းတို့၏ မှုလဇာတိ နှင့် မူရင်းဒေသဆောင်းပါး၊ Dr. Vum Son ရေးသားသော Zo History စာအုပ် နှင့် အခြားချင်းအမျိုးသားတော်တော်များများမှလည်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်ပြည်တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း တညီတညွတ်တည်း လက်ခံကြသည်။ ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်းဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာကြသူများသည် အုပ်စုလေးစုခွဲရာ အာလ်တိုက် (Altaic) အော်óတိ-အာရှတစ် (Austro-Asiatic)၊ အင်-ယူရိုပီယန် (Indo-Europe) နှင့် ဆိုင်နို တိဗက်တန် (Sino-Tibetan)များဖြစ်ကြသည်။ ဆိုင်နိုတိဗက်တန် အုပ်စုတွင်း၌ ဟန်-ချိုင်းနစ် (Han-Chinese)၊ ဟွီ-ချိုင်းနစ် (Hui-Chinese)၊ မယို-ရန် (Miao-Yan)၊ ထိုင်း (Tai)၊ တိဗက်-မြန်မာ (Tibet-Burma) ဟူ၍ ပြန်လည် စိတ်ဖြာဆင်းသက်လာ ကြသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းအဆိုအရ Tibeto- Burma အုပ်စုတွင် ရခိုင်၊ ဗမာ၊ ချင်း၊ ကချင်၊ လားဟူ၊ လီဆူး၊ လိုလို မိုဆို၊ နာဂတို့ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ် အင်းဝမြို့သို့ အင်္ဂလိပ် သံတမန်ကြီး၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် လိုက်ပါလာသော ကပ္ပတိန် ယူလီကမူ ချင်းနှင့်လူရှိုင်းလူမျိုးများသည် အင်ဒိုချိုင်းနား အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြပြီး ကူကီး၊ နာဂ၊ ချင်းအနွယ်ဝင် များဖြစ် ကြကြောင်း သိရှိရသည်ဟု ရေးသားထားသည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] qjojof085vu071qpn6ihuus3dtrhr6t 1028641 1028637 2026-04-30T12:35:10Z ~2026-26240-34 142169 /* ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု */"Merged content from [ချင်းသမိုင်း]" 1028641 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည်။ တချို့က ချင်လုံမှ စတင် ပေါက်ဖွားဆင်း သက်လာခဲ့သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တချို့က တရုတ်ပြည် ချင်မင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သမိုင်းပါမောက္ခ လုစ် Groden Luce ဒေါက်တာသန်းထွန်း တို့ကမူ အရှေ့တောင်အာရှသားတို့သည် တိဗက်မြန်မာအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာတို့မှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ချီယန် Chi-an အနွယ်ဝင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတို့မှာ တိဗက် မြန်မာအနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ချင်းတို့ မူရင်းဒေသမှာ ချီယန်တို့ နေထိုင်ရာ တရုတ်ပြည် ကန်စု Kansu ဒေသဖြစ်ခဲ့ သည်။ ဘီစီ (၂၀၀၀)ခန့်တွင် တရုတ်တို့သည် မကြာခဏဝင်ရောက် ကျူးကျော် တိုက်ခိုက်သဖြင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်း လာခဲ့ ကြသည်။ တချို့သည် တိဗက်မှာ နေထိုင်ကြပြီး တချို့မှာ ရွှေလီ မြစ်၊ သံလွင်မြစ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်များမှာ၎င်း၊ တချို့မှာဟူးကောင်း တောင်ကြားမှ မြန်မာပြည်သို့ ဆင်းသက်လာကြ သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြ ကြောင်းကို ရှေးဟောင်းပစ္စည်း အမွေအနှစ်ရှာဖွေ ကြသူများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများ အဆိုအရ တင်ပြမည်ဆိုပါက စီလူဝီစ် (Luwis)ရေး သားသော“The tribes of Burma” Burma research Journal No(4) စာအုပ်တွင် ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြောင်း C.A Soppitt ရေးသားသော A short History of Kuki-Lusha စာအုပ်၊ Lt.col.J.Shakespear ရေးသားသော The lushai-Kuki Clan. Carry & H.N Tuck ရေးသားသော The Chin Hill နှင့် F.K.Leman ရေးသားသော The strucrute of Chin society စာအုပ်များတွင် ချင်းလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက် လာကြပြီး တိဗက်မြန်မာ အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ထို့ပြင် ချင်းအမျိုးသား ထဲမှလည်း Pu sing Khaw Khai ရေးသားသော “The Chin Their Name and Tradition စာအုပ်၊ (Central-CLCC Annual Magazine) စာအုပ်မှ ပါမောက္ခဒေါက်တာ အေးအေးငွန် ရေးသားသော ချင်းတို့၏ မှုလဇာတိ နှင့် မူရင်းဒေသဆောင်းပါး၊ Dr. Vum Son ရေးသားသော Zo History စာအုပ် နှင့် အခြားချင်းအမျိုးသားတော်တော်များများမှလည်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်ပြည်တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း တညီတညွတ်တည်း လက်ခံကြသည်။ ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်းဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာကြသူများသည် အုပ်စုလေးစုခွဲရာ အာလ်တိုက် (Altaic) အော်óတိ-အာရှတစ် (Austro-Asiatic)၊ အင်-ယူရိုပီယန် (Indo-Europe) နှင့် ဆိုင်နို တိဗက်တန် (Sino-Tibetan)များဖြစ်ကြသည်။ ဆိုင်နိုတိဗက်တန် အုပ်စုတွင်း၌ ဟန်-ချိုင်းနစ် (Han-Chinese)၊ ဟွီ-ချိုင်းနစ် (Hui-Chinese)၊ မယို-ရန် (Miao-Yan)၊ ထိုင်း (Tai)၊ တိဗက်-မြန်မာ (Tibet-Burma) ဟူ၍ ပြန်လည် စိတ်ဖြာဆင်းသက်လာ ကြသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းအဆိုအရ Tibeto- Burma အုပ်စုတွင် ရခိုင်၊ ဗမာ၊ ချင်း၊ ကချင်၊ လားဟူ၊ လီဆူး၊ လိုလို မိုဆို၊ နာဂတို့ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ် အင်းဝမြို့သို့ အင်္ဂလိပ် သံတမန်ကြီး၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် လိုက်ပါလာသော ကပ္ပတိန် ယူလီကမူ ချင်းနှင့်လူရှိုင်းလူမျိုးများသည် အင်ဒိုချိုင်းနား အနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြပြီး ကူကီး၊ နာဂ၊ ချင်းအနွယ်ဝင် များဖြစ် ကြကြောင်း သိရှိရသည်ဟု ရေးသားထားသည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] oj7f3n24hb0zc9knwdu2gyvwz3wth5e 1028648 1028641 2026-04-30T12:44:39Z ~2026-26240-34 142169 /* ချင်းတို့မူရင်းဒေသ */ 1028648 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူးလူမျိုး|လီဆူး]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] cgn4ubh4tzglvr7e8hit7m3l4ordlov 1028651 1028648 2026-04-30T12:46:39Z ~2026-26240-34 142169 /* ချင်းတို့မူရင်းဒေသ */ 1028651 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ == ကသည်းချင်းများ == ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 5612ntbjad0g0hob9t616ciy2b7ziav 1028653 1028651 2026-04-30T12:50:06Z ~2026-26240-34 142169 /* ကသည်းချင်းများ */ 1028653 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ === ကသည်းချင်းများ === ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ == ချင်းရိုး⁠ရိုးများ == အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] bhn4qd8pvbgfxgpashy52ymc3i9pqf1 1028654 1028653 2026-04-30T12:50:25Z ~2026-26240-34 142169 /* ချင်းရိုး⁠ရိုးများ */ 1028654 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ === ကသည်းချင်းများ === ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ === ချင်းရိုး⁠ရိုးများ === အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ == ရှေးကုကီချင်းများ == ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 3m1k4du3x57uxg6uucx1i8hboma2q3w 1028655 1028654 2026-04-30T12:50:38Z ~2026-26240-34 142169 /* ရှေးကုကီချင်းများ */ 1028655 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ === ကသည်းချင်းများ === ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ === ချင်းရိုး⁠ရိုးများ === အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ === ရှေးကုကီချင်းများ === ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ == မြောက်ပိုင်းချင်းများ == မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 6c7o9r56mmm9lawyvci6lf36wlaok11 1028656 1028655 2026-04-30T12:50:51Z ~2026-26240-34 142169 /* မြောက်ပိုင်းချင်းများ */ 1028656 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ === ကသည်းချင်းများ === ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ === ချင်းရိုး⁠ရိုးများ === အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ === ရှေးကုကီချင်းများ === ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ === မြောက်ပိုင်းချင်းများ === မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ == အလယ်ပိုင်းချင်းများ == ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 721jj0yo5oty3dhkn7fyq63jy98e0cy 1028657 1028656 2026-04-30T12:51:34Z ~2026-26240-34 142169 /* အလယ်ပိုင်းချင်းများ */ 1028657 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ === ကသည်းချင်းများ === ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ === ချင်းရိုး⁠ရိုးများ === အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ === ရှေးကုကီချင်းများ === ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ === မြောက်ပိုင်းချင်းများ === မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ === အလယ်ပိုင်းချင်းများ === ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == ဇိုမီး ခွါဒိုပွဲတော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဇိုမင်းဆက် (1046-256 BC) အတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ပွဲတော်များဖြစ်သည့် Qingming ပွဲတော်၊ ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် သို့မဟုတ် Chunshe၊ ဘိုးဘေးဘီဘင်များကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့်၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲကျင်းပခြင်းနှင့် နွေဦးရာသီများကို အလေးထားသော ဇိုမီး ရိုးရာပွဲဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပွဲတမျိုးဖြစ်သည်။ '''ဇိုမင်းဆက်မှ အဓိကပွဲတော်များမှာ''' (၁) Qingming ပွဲတော် (သင်္ချိုင်း-သုတ်သင်နေ့) ဤပွဲတော်သည် ဇိုမင်းဆက်တွင် အရင်းခံရှိပြီး ဘိုးဘွားများအား အလေးအမြတ်ပြုသည့် ဓလေ့ထုံးစံများရှိသည်။ ယခုအချိန်သည် ဘိုးဘေးများ၏ သင်္ချိုင်းဂူများကို ဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေးအတွက် တရားဝင် အားလပ်ရက်ဖြစ်ပြီး၊ နွေဦးရာသီတွင် စွန်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်တစ်ခုဖြစ်သည်။ (၂) ဆောင်းဦးပေါက်ပွဲတော် ဤရိတ်သိမ်းပွဲတော်၏ မူလအစမှာ ဧကရာဇ်မင်းများက ရိတ်သိမ်းမှုအတွက် လကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောသောအခါ ဇိုမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မိသားစုပြန်ဆုံပွဲ၊ လဝတ်ပြုခြင်း၊ လမုန့်စားခြင်းတို့အတွက် အချိန်ကျန်သေးသည်။ (၃) Chunshe (နွေဦးလူထုနေ့) ဤရိုးရာပွဲတော်သည် Shang နှင့် Western ဇိုမင်းဆက်များအတွင်း မြေဆီလွှာ၏ ဘုရားသခင်ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် ပွဲတော်နှင့် ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသောရက်စွဲကွဲပြားသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရပ်ရွာစုရုံးချိန်ဖြစ်သည်။ (၄) ရှန်စီပွဲတော် ဇိုမင်းဆက်အတွင်း အလောင်းများကို သန့်စင်ရန်နှင့် သန့်စင်ရန် မူလက မြစ်ရေချိုးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး၊ ဤပွဲတော်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ နှစ်ထပ်မြောက် တတိယနေ့သို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ ပွဲတော်များအတွက် ဇိုမင်းဆက်သည် (ဘီစီ ၁၀၄၆-၂၅၆) တွင် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရားအတွက် ဖော်ညွှန်းသောကာလဖြစ်သည်။ တည်မြဲသောယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ပွဲတော်များစွာသည် ဤခေတ်၏ ထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများမှ မူလအစဖြစ်သည်။ ဤခေတ်မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းသည် ဘိုးဘေးကိုးကွယ်မှုနှင့် ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကာ နောက်ပိုင်း ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာဓလေ့ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်ကို ပြသသည်။( festivals originating during the Zhou Dynasty (1046–256 BC)) မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] cn0u0k3ajd5y6wbvznedsw9a527998c 1028658 1028657 2026-04-30T12:56:10Z ~2026-26240-34 142169 /* ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် */ 1028658 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ }} '''ချင်းလူမျိုး'''များသည် [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးထဲမှတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသည်။ ချင်းဟူသော အမည်နာမကို အစဦးကတည်းက ချင်းတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]များက ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားအလိုက် ချင်းအမျိုးကွဲပြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များကိုလိုက်၍ ကသည်း ခေါ် မေထေးအမျိုး နှင့် ချင်းရိုး⁠ရိုးဟု အမျိုးခွဲခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ချင်းအမျိုးကို တဖန် ရှေးကုကီ၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းဟု ခွဲခြားပြန်သည်။ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားတို့မှာ ဘာသာတူ အသံကွဲ စကားမျိုးသာ ပါဝင်သည်သာမက အခြေခံ၌သာတူ၍ သီးခြား ဘာသာစကားများ ကွဲပြားနေသည်လည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ချင်းဘာသာစကား ၄၄ မျိုးမျှ ကွဲပြားနေပေသည်။ ၁၉၄၁ ခု မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင် စာရင်းအရ ချင်းလူမျိုး ဦးရေမှာ ၃၅ဝ⁠ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ယင်းသို့ အမျိုးထွေပြားလှသော ချင်းလူမျိုးတို့အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားအောင် ရေးသားချိန်မှာ ဘာသာစကားလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဖော်ပြမှသာလျှင် လေ့လာသူတို့အတွက် ပိုမိုလွယ်ကူပေလိမ့်မည်။ === ကသည်းချင်းများ === ချင်းအမျိုးကို ၂ စားခွဲခြားထားရာတွင် ပထမအမျိုး ဖြစ်သော ကသည်းချင်း ခေါ် မေ့ထေးချင်း (Meithei/Kathe) တို့၏ အကြောင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]]တွင် စုံလင်စွာ ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။ === ချင်းရိုး⁠ရိုးများ === အထက်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ချင်းရိုး⁠ရိုးများတွင် ပါဝင်သော ရှေးကုကီချင်း၊ မြောက်ပိုင်းချင်း၊ အလယ်ပိုင်းချင်း၊ တောင်ပိုင်းချင်းတို့ကို အောက်တွင် ပိုမို၍ ရှင်းလင်းစွာ သိသာရန် တစ်မျိုးစီ သီးခြားဖော်ပြ ထားသည်။ === ရှေးကုကီချင်းများ === ရှေးကုကီချင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ၁၂၅ နှစ်လောက်ကတည်းကပင် အာသံနယ်လူရှေတောင်တန်းဒေသ၌ အခြေစိုက်လာခဲ့ဟန်တူသော်လည်း သာဒိုးချင်းများ ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုကြောင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်း ပေးကြရာ လူရှေတောင်တန်းဒေသမြောက်ဖျားနှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် ယခုတွေ့ရသည်။ ရှေးကုကီချင်းတို့၏ ဘာသာစကားမှာ အလယ်ပိုင်း ချင်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သည်ဟု ဆို၏။ ဤချင်းမျိုးတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ကချာနယ်မြောက်ပိုင်း တိပါရတောင်၊ စီလဟက်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင်ရန်ခေါနှင့် လမ်များ၊ မဏိပူရနယ်ရှိ အနာလများ၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်၊ ကုလားတန်မြစ်တဝိုက်ရှိ ကျော သို့မဟုတ် ချောများလည်း ပါဝင်သည်။ ယင်းချောလူမျိုးများကား လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃ဝ⁠ဝ ကျော်အထက်က ရခိုင်မိဖုရားစောမဲကြီးသည် ဘုရားကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့၍ ထိုအရပ်ဒေသသို့၍ ရောက်လာသည်ဟု သက်ကြီးစကား သက်ငယ်ကြား ရှေးသူဟောင်းတို့၏ စကားတွင် ဖော်ပြထားသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ === မြောက်ပိုင်းချင်းများ === မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးတို့တွင်လည်း နီးစပ်ရာဘာသာ စကားအလိုက် (က) သာဒိုး(''Thadou'')ချင်းများနှင့် (ခ) စုတ်တေး (''Sokte'') ၊ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')နှင့် စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'')ချင်းများဟု ၂ စုခွဲထားသည်။ သာဒိုး (၆ဝ⁠ဝဝ)နှင့် ယိုး (၁၄ဝဝ)တို့မှာ ယခင်က မြန်မာပြည်မတွင် နေခဲ့ကြဟန် တူ၏။ နှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ၊ ၄ဝဝ လောက်က နာဂတို့ဒေသဖြစ်သော စုံမရတောင်တန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်လာကြသည်။ ယခုအခါတွင် တီးတိန်နယ်၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဒေသနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။ == စုတ်တေး (''Sokte'')၊ ကမ်ဟောင် (''Kamhau'')၊ စီးယင်း (Siyin/ ''Sizang'') == ၁၉၃၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းအရ "စုတ်တေးချင်း"ဦးရေမှာ ၁၇ဝ⁠ဝဝ ကျော်၊ "ကမ်ဟောင်ချင်း" ၂ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်နှင့် "စီးယင်းချင်း" ၃၅ဝ⁠ဝ ကျော်ရှိကြောင်း သိရ၏။ ယင်းတို့မှာ အကြမ်း အားဖြင့် တီးတိန်နယ်တွင် နေကြ၍ "တီးတိန်ချင်း"ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စုတ်တေးချင်းတို့သည် တီးတိန်နယ်မြောက်ပိုင်း မဏိပူရမြစ် ကမ်းများပေါ်တွင် နေကြသည်။ အထက်မြန်မာ ပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က ဗြိတိသျှတို့ အကြိတ်အနယ် တိုက်ယူ ရသော ချင်းတို့မှာ "စီးယင်းချင်းများ" ဖြစ်၏။ အမည်ရင်းမှာ "ရှီယန်တေး"ဖြစ်၏။ မြန်မာတို့က သူတို့ကို "စိယင်"ဟု ခေါ်ကြ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့မှာ လူဦးရေနည်း၍ ရွာကြီး ၈ ရွာလောက် တွင်သာ နေလင့်ကစား စစ်မှုထမ်းခြင်းတွင် လက်ဦးဖြစ်ခြင်း၊ တိုးတက်လိုခြင်းတို့ကြောင့် အရေးပါလှသူများ ဖြစ်၏။ ဒေသ အနှံ့အပြားသို့ ရောင်းဝယ် ဖောက်ကားလေ့ရှိသဖြင့် နေရာအနှံ့ အပြားသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း သူတို့၏စကားကို တီးတိန်နယ် တွင် အများပြောဆိုနိုင်၍ ထိုနယ်၏ ရုံးသုံးစကားပင် ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ စီးယင်းချင်းတို့သည် တီးတိန်၊ စုတ်တေးတို့၏ အရှေ့ ဘက် ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပင်ပန်းခံကာ ကြိုးစားလုပ် ကိုင်၍ တတ်သိလိုစိတ်ရှိကြသည်။ ယောက်ျားတို့သည် အမဲ လိုက်ခြင်းနှင့် စစ်တိုက်ခြင်း၌ ဝါသနာပါသည်။ အလုပ်ကြမ်း မှာမူ မိန်းမနှင့် ကျွန်တို့၏အလုပ် ဖြစ်သည်ဟု စီးယင်းချင်းတို့ ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ တီးတိန်နယ်ချင်းတို့သည် "ဖလမ်းချင်း" (ဝှန်လငိုတို့မှတပါး) တို့နှင့်မတူဘဲ ဆံနောက်တွဲထုံးကြ သည်။ မဏိပူရပြည်နယ်သို့ သွားရာလမ်းမှာ ထိုချင်းတို့၏ ဒေသကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် များစွာ တိုးတက်လျက် ရှိကြသည်။ === အလယ်ပိုင်းချင်းများ === ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များတွင်နေကြသော ချင်းများသည် အလယ်ပိုင်းချင်းဖြစ်၏။ ဖလမ်းနယ်ရှိ ချင်းတို့တွင် ရှူန်က သို့မဟုတ် တရှုံချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇဟောင် သို့မဟုတ် ယဟောင်ချင်းများ (၉၅ဝဝ)၊ လိုင်ဇို သို့မဟုတ် လွန်စီအိုချင်း များ (၆၅ဝဝ)၊ ကွန်လီချင်းများ (၃၅ဝဝ)၊ ငွန် သို့မဟုတ် တပေါင်ချင်းများ (၃၅ဝဝ) နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ (၆ဝ⁠ဝဝ)တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသတွင် လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ ချင်းတောင်အခြားဒေသနှင့် နှိုင်းစာလျှင် ထိုဒေသတွင် လူဦးရေများပြား၏။ အိမ်ခြေ ၄ဝဝ မျှရှိသော ရွာကြီးတို့ကို တောင်စောင်းများတွင် တည်ဆောက်နေကြသည်။ ပြောင်း၊ ဗူး၊ ဖရုံတို့မှာ အဓိကအစာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု နည်းပါးလှသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ဖန်အားဖြင့် အခြားချင်းတို့ လောက် မတောင့်တင်း သော်လည်း ဆက်ဆံရေး၌ ပိုမို ကျွမ်းကျင်ကြ၍ မိတ်သင်္ဂဟပေါများကြသည်။ ယဟောင်တို့သည် မိမိတို့ဖာသာ တောင်ရိုးတစ်ခုတွင် နေကြ၏။ စုတ်တေးနှင့် ကမ်ဟောင်တို့မှာ မိမိတို့မှ ဆင်းသက် သူများဟု ယူဆကြသည်။ ဝှန်လငိုတို့ကား ကျန်ရစ်နေခဲ့သော လူရှေများဖြစ်ကြ၏။ တရှုံ တို့မှာ တောင်ဘက်ဆီမှ ဟားခါးတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖလမ်းသို့ ရွှေ့လာသူများ ဖြစ်၏။ ဤဒေသရှိ ချင်း အမျိုးစုတို့မှာ ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသလိုက် အများသဘောတူ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော လူကြီး ၅ ဦး ပါဝင်သည့် အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ကြလေသည်။ ဟားခါးနယ်ရှိချင်းများတွင် ဟားခါးနယ်မြောက်ပိုင်းနေ လိုင်(ဟားခါး) ကလန်⁠ကလန်နှင့် ယိုကွ(ပေါင်း ၂၄ဝ⁠ဝဝ)၊ တောင်ပိုင်းနေ လောထု (၁ဝ⁠ဝဝဝ)၊ ဇိုတုန် (၉ဝ⁠ဝဝ)၊ ဆမ်တန် (၇ဝ⁠ဝဝ) တို့ ပါဝင်သည်။ ဗိုလ်မှူး အင်းရစ်က ဟားခါးစုစု ပေါင်း ၆၈ဝ⁠ဝဝ ခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ ချင်းတောင်သူပုန်ထစဉ်က ဗြိတိသျှတို့ လေးစားလောက်အောင် တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ကောင်းစွာနှင့် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြ သည်။ စစ်ရည်စစ်သွေးရှိသူများ ဖြစ်၏။ အရပ်အမောင်း ကောင်း၍ သန်စွမ်းပင်ပန်းခံနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အသိဉာဏ် ကောင်းသူများ ဖြစ်လင့်ကစား နေထိုင်ရာဒေသမှာ ရောက်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့် တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ကြပေ။ ဤဒေသတွင် (ဟားခါး)စကားကို အသုံးများကြ၏။ မိရိုးဖလာ ဆက်ခံလာသော အကြီးအကဲတို့က ဒေသလိုက် အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘာကို ရေလွှမ်းမိုးပြီးနောက် ကျန်နေသောဇနီးမောင်နှံမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဟားခါးချင်းတို့ ယုံကြည်ကြသည်။ အကြီးအကဲတို့မှာ ပိုးဖြင့် လှပဆန်းကြယ်စွာရက်လုပ်ထားသော လွှာချင်းများကို ရုံကြသည်။ ဝှန်လငိုချင်းတို့မှအပ ဤအလယ်ပိုင်း ချင်းတို့သည် မိမိတို့ဆံကို ဦးခေါင်းထိပ်၌ သို့မဟုတ် နဖူးပေါ်၌ ထုံးရစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာတို့က ယင်းတို့အား ဗောင်းရှည်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == လူရှေနှင့် လခါ == အလယ်ပိုင်းချင်းတို့တွင် လူရှေနှင့် လခါချင်းတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းရပေမည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ အာသံ ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းမှာ ထိုလူများကို အနည်းငယ်သာ တွေ့နိုင်ပေသည်။ လူအများစုမှာမူ နိုင်ငံပ၌ နေထိုင်ကြ၏။ ရခိုင်တောင်တန်းနယ်မြောက်ပိုင်းတွင် လခါ များ ရှိသေးရာ ထိုဒေသ၌ ယင်းတို့ကို ရခိုင်တို့က ရှမ်းတုဟု ခေါ်ကြသည်။ == တောင်ပိုင်းချင်းများ == တောင်ပိုင်းချင်းများတွင် ပါဝင်သူတို့မှာ ပခုက္ကူ တောင် တန်းဒေသ ချင်းတောင်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ တို့ဆုံရာ ခေါင်လှသည့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝေလောင်ချင်းများ၊ တမန်း(၈)များ (၈ဝ⁠ဝဝ)၊ မိရမ်များ (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ ဇိုလမ်နီများ (၂၅ဝဝ) နှင့် မဂန်ခေါ် ကြိမ်ပတ်ချင်းများ (၃ဝ⁠ဝဝ)တို့အပြင် ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသနေ ချင်းများ၊ မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များနှင့် ရခိုင်တိုင်းနေချင်းများ ပါဝင်ကြသည်။ [[ပခုက္ကူ]]တောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁ဝ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂ဝ⁠ဝဝဝ) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့်အခြားတစ်ချောင်း တွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅ဝဝ)နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထို ချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက် မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂ဝ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များ ကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများ ဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာ မရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြ သည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေး နက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူလှပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ်တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တု အဖျားတပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ် လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ်အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်း များကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟု ခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာ တွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကို လိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ် ၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုန်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြား သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းတောင်၏ အရှေ့ဘက်တောင်ခြေရင်းတွင် များစွာ မြန်မာဆန်လှသော တောင်သားများ (၁⁠၁ဝ⁠ဝဝ)သည် တကောင်းပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့၍ တချိန်က ပုပ္ပါးတောင်တွင် နေခဲ့ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ချင်းများသည် မြန်မာများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုခြင်း မရှိကြချေ။ ပိုးများကို မွေးမြူ၍ ယောပုဆိုးများကို ရက်လုပ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်း တွင် လူဦးရေပေါင်း ၆ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅ဝ⁠ဝ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြား ဖော်ပြခြင်း မရှိသောချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉ဝ⁠ဝဝဝ ရှိသည့်အနက် ၄ဝ⁠ဝဝ⁠ဝ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်း အတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ရခိုင်ပြည်နယ် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ချင်းလူမျိုးတို့တွင် လူဦးရေအများဆုံးမှာ မြို ( ခမိ ) သို့မဟုတ် မြို ( ဝါကုန်း) လူမျိုးဖြစ်၏။ လူဦးရေ ၁၂ဝ⁠ဝဝဝ မျှရှိ၍ စစ်တွေခရိုင်တွင် ၃ ပုံ ၂ပုံ၊ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသတွင် ၃ ပုံ ၁ ပုံ ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ အခြားချင်းလူမျိုးများမှာ ပခုက္ကူ တောင်တန်းနယ်ရှိ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူးတို့နှင့် နွယ်သော ပို၊ မုံယင်၊ ကို၊ ကယင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ကျောက်ဖြူနှင့် စစ်တွေခရိုင်တွင် တွေ့ရ၏။ ခမွီ သို့မဟုတ် ခမွေတို့ကို ရခိုင် တောင်တန်းဒေသ၊ စစ်တစ်ကောင်းခရိုင် တောင်ကုန်းဒေသတို့ တွင် တွေ့ရ၏။ အရိုင်းနှင့် အဝဟု ၂ မျိုး ကွဲသေးသည်။ အရိုင်းခမွီတို့အား တစ်နည်းအားဖြင့် အဖျားခမွီဟုလည်း အချို့ တို့က ခေါ်သည်။ အခြားချင်းအမျိုးများမှာ ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ တောင်ဆို (၁ဝ⁠ဝဝ)၊ စစ်တွေခရိုင်ရှိ ကောကဒန် (၃ဝဝ)၊ မြောက်ဦးခရိုင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသော လေးတူ(၁၅၀ဝဝ)၊ စစ်တု (၅ဝ⁠ဝဝ)၊ မတု (၁၅ဝ)နှင့် ချောင်းကြီးချင်း (၃၆) တို့အပြင် ကျောက်ဖြူနယ်အတွင်းတွင် အများဆုံး အခြေတည် နေထိုင်၍ သံတွဲနယ်အတွင်းတွင် အနည်းအကျဉ်းသာ နေထိုင် သည်ကို တွေ့ရသော စိုင်ဘောင်ချင်း (၈ဝ⁠ဝဝ)တို့ ဖြစ်လေ သည်။ အထူးသဖြင့် တီးတိန်နယ်မှ ချင်းတို့သည် ကုန်းဘောင် ခေတ် မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် စော်ဘွားနယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ထား၍ ခေါင်းဆောင်တို့မှာ စော်ဘွားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ ရသော လူမျိုးများဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်ကတည်းကပင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရေးတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသား များ ဖြစ်၏။ အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီး နောက် ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှုအခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားရာ တွင် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျွတို့ကို ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်အောင် ၁၉၁၇၊ ၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟားခါးနှင့် ကုကီချင်းတို့က ၂ နှစ် ကြာမျှ တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ၁၉၁၇ ခုနှစ်က ချင်းအမျိုးသား ၁ဝ⁠ဝဝ ခန့်ကို အလုပ်သမားတပ်အဖြစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ဗြိတိ သျှတို့က ပို့ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၄/၂ဝ ချင်းသေနတ်ကိုင်တပ်ကို ဖွဲ့ခဲ့၏။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပြည်နှင့် မြန်မာပြည် ခွဲခွာပြီးသည့်နောက်သော် မြန်မာသေနတ်ကိုင်တပ်များ ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်တိုင်း၌လိုလိုပင် ချင်းအမျိုး သားတို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်သိရှိရပေသည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည့်နောက် ချင်းအမျိုးသားတို့မှာ များစွာ နိုးကြားတိုးတက်လာ၏။ တောင်တန်း ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အဖွဲ့၏ ကြိုးစားမှုကြောင့် ချင်းအချို့တိုသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို စတင်ယုံကြည်လာကြလေပြီ။ အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် ချင်းဝိသေသတိုင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးက ဦးဆောင်၍ အုပ်ချုပ်လေရာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ [[ပညာရေး]]၊ စီးပွားရေး နှင့် ကျန်းမာရေးတို့ဖက်တွင် ထူးခြားစွာ တိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ချင်းဝိသေသတိုင်းသည် ယခုအခါ ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ခေတ်နှင့်ယင်ပေါင်တန်းလိုက်နိုင်အောင် ကြိုးစား တိုးတက် လျက် ရှိပေသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့ကို ချင်းအမျိုး သားနေ့ဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရက အသိအမှတ်ပြုထားလေ သည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ == ချင်းလူမျိုးတို့ကိုရှေးဟောင်းအာသံ စကားဖြင့် လည်းကောင်း ဘင်္ဂါလီဘာသာ ဖြင့်လည်းကောင်းကုကီလူမျိုးဟုလည်းခေါ်သည်။ ပုဂံရှေးဟောင်း ကျောက်စာများတွင် အနောက်ဘက်ဒေသများ ချင်းတောင်အချို့ နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် စောင်အဖြူတစ်ကို ဘယ်ဖက်ပခုံးပေါ်တွင်တင်ပြီး ကျန်တစ်စကို ယာဖက်ချိုင်းအောက်မှ ပတ်၍ ဘယ်ဖက်ပခုံးထက်သို့ ပြန် ၍သိုင်းခြုံဝတ် ဆင်လေ့ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပွင့်ဒူးမ ခေါ် အနက်စိမ်းအနီရွှေပွင့်ရောင်စောင်ကြားများကိုဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ရှေးခေတ်အမျိုးသားများ သည် မြန်မာအမျိုးသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ရှည်များထားလေ့ရှိသည် ယခုထက်တိုင် အချို့ဆံပင်ရှည်များထားဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများသည်အကျီလက်ရှည်ခါးအောက်တင်ပါးဖုံးသည်အထိဝတ်ဆင်ကြသည်။ အကျီလက်ပြင်တွင်အပွင့်ကြောင်း၊ချိုင်းကြား ခါးအောက်တင်ပါးအထိအနီရစ်သုံးရစ်နှစ်ဖက်စလုံးပါရှိသည်။ ထဘီကိုမူဒူးအထိနှစ်နှံစပ်၊အနီအနက်ကြားသို့မဟုတ်အနက်နှင့်နက်ပြာရောင်ဝတ်ဆင်သည်။ သာမန်အချိန်အခါများတွင် ကိုယ်ပေါ်တွင်စောင်ဖြူများဝတ်ထားတတ်သည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များရှိလျှင်ပွင့်ဒူမစောင်သို့ မဟုတ်တင်းတိမ်များ ဝတ်ဆင်ကြလေသည် အမျိုးသမီးများသည်ဆံပင်ကို သုံးစုခွဲပြီးဘေးနှစ်ဘက် နောက်ဘါက်တွင်ရစ်၍ ချထားသည်အချို့ကကျစ်ဆံမြီးသုံးခုထိုးထားသည် ရှေးကမျက်နှာတွင်ပရဲဆေးမင်ကြောင်ထိုးသည့် ဓလေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဇိုမီးခွါဒိုပွဲတော် == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဇိုမီး အမျိုးသားတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ခွာဒိုပွဲတော်ကို အေဒီ ၁၄၀၀ တွင်လဲ ထန်ဟော (Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) ခေတ်ကတည်းက နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အစဉ်အလာ မပျက် ကျင်းပနေကြသည်။ ထန်ဟော(Thangho) နှင့် လျန်းဒို (Liando) သီချင်း- (a) Gual in kumkhua do na lingling, Do na lingling e Gual in kumkhua do na lingling e. (b) Gual in kumkhua do na lingling e, do hang ah naubang vakap ing e. ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်ခရိုင် ထဲက ဇိုမီးဘာသာနဲ့ ခွါဒိုလို့ ခေါ်တဲ့ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ဟာ ဇိုမီး လူမျိုး တွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တခုဖြစ်သည်၊ ဇိုမီး လူမျိုးတွေဟာ တောင်ယာလုပ်ငန်းကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြတာကြောင့် တောင်ယာ ရိတ်သိမ်းတဲ့ ဒီရာသီ ရောက်ပြီ ဆိုရင်တော့ တောင်ယာနီးချင်း ဆွေမျိုးတွေနဲ့ စုပေါင်းစားသောက် ကြရင်း နောက်လာမယ့် ရာသီမှာ သီးနှံတွေ အောင်မြင်ဖို့ ရိုးရာနတ်ပူဇာ်ပသတာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါသည်။ ဒီပွဲတော်မှာ ဇိုမီး လူမျိုးတွေရဲ့ ရှေးဘိုးဘေးတွေကို ပင့်ဖိတ်ကန်တော့တာတွေအပြင် ရွာတွင်းမှာ ရှိတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးတွေကို နှင်ထုတ်တာတွေလည်း လုပ်ကြပါတယ်။ ရိုးရာခွာဒိုပွဲဟာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အောက်တိုဘာလမှာ အများဆုံး လုပ်ကြပါတယ်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီး လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပွဲတော်များအနက် အထူးအရေးပါဆုံးနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ရွာလုံးကျွတ် စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ အဆင့်အတန်းမရွေး၊ ဘာသာမရွေး စုပေါင်းတာဝန်ယူကာ စုပေါင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရိုးရာ ခွါဒို (khuado) ပွဲတော်ကို ကျေးလက်ဒေသများနှင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာမပြတ် နှစ်စဉ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်မှာ ယနေ့အချိန်အထိဖြစ်ပါသည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့မှ ၃-၈-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ချင်းပြည်နယ်ရေးရာ ဦးစီးအဖွဲ့သည် ၂၇-၁၀-၁၉၆၄ ရက်နေ့တွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့နှင့် လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ စုစုပေါင်း သုံးရက်ကို ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဇိုမီး တိုင်းရင်းသား ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစိုးရ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ တောင်ယာသီးနှံများ တစ်နှစ်တာ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးမှုအောင်ပွဲ၊ ရွာသူရွာသားများ ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေးနှင့် အနာရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန်၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပြီး တောင်ယာသီးနှံများ အထွက်တိုး အောင်မြင်စေရန်၊ ရွာတွင်းမှ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်၊ အေးချမ်းသာယာစွာ နေထိုင်စားသောက်နိုင်ရန်နှင့် စိတ်သစ်ကိုယ်သစ်ဖြင့် ပျော်ရွှင်စွာ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းရန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ပြုလုပ်ကြခြင်း လည်းဖြစ်ပါသည်။ '''ပွဲတော်ကျင်းပချိန်(ခွာဒိုရာသီကာလ)''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပချိန်သည် ကျေးရွာဒေသ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ မတူပါ။ ဆပ်ဆန်၊ ပြောင်းဖူးစိုက်ပျိုးသည့် ကျေးရွာများ၌ စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ကျင်းပပြီး စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာဒေသများ၌ ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကို နေရာဒေသ အသီးသီးတွင် စက်တင်ဘာလ၊ အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ဒီဇင်ဘာလများ၌ အသီးသီးကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ကာလကို ခွာဒို ရာသီကာလဟုခေါ်သည်။ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အပြန်အလှန်ဖိတ်ကြားကာ စုပေါင်း ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဇိုမီးရိုးရာ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဆိုသုံးစွဲကြသည်။ ကွမ်ခင့် (Kum Khen)၊ တုမ်တွန့် (Tuk Tun)၊ ခွာဒို (Khua Do)  ဤကဲ့သို့ ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများ၊ ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ခွာဒိုပွဲတော်၏ အနှစ်သာရ၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့မှာမူ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမရှိကြပေ။ ဇိုမီး လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက် ဓလေ့ ထုံးစံနှင့် ယုံကြည်မှု အယူဝါဒများသည် တူညီမှုရှိကြသည်။ ဇိုမီး ရိုးရာခွါဒိုပွဲတော် (ခေါ်) နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အဓိက တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးချိန်တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတု၊ ရေမြေ သဘာဝ၊ ပထဝီ အခြေအနေအရ တောင်ယာသီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူညီကြချေ။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို အစောဆုံး စက်တင်ဘာလမှ နောက်အကျဆုံး ဒီဇင်ဘာလအထိ နေရာ ကျေးရွာအလိုက် ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် အစိုးရုံးပိတ်ရက် ဟုသတ်မှတ်ထားသော သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ လပြည့်နေ့ မှ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့ အထိတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ခွါဒို၏အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှေးအခါက ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဤစကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို ကောင်းကင်ဘုံ (Vantung) ၊ လူ့ကမ္ဘာ့ဘုံ  (Leitung) နှင့် မြေအောက်ဘုံ (Leinuai) ဟူ၍ လောကကြီးကို ဘုံသုံးဆင့်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ လူ့ပြည်၊ လူ့ရွာ၊ လူ့ကမ္ဘာဘုံကို ခွာ (khua)ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများနှင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များက စောင့်ရှောက်ကြသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဒို (DO) ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒို (DO)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဖော်ရွေပျူငှာစွာ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၊ ကျွေးမွေး ဧည့်ခံပြုစုခြင်း၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည် လက်ခံ၍ ကျွေးမွေးပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒို(Do) ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးမှာ တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း၊ ကြံ့ကြံ့ခံ၍ ခုခံခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်စွာ ရိတ်သိမ်းပွဲတော်တွင်  စားဖွယ် သောက်ဖွယ်ရာများဖြင့် ကွယ်လွန်သူများ၏ ဝိညာဉ်များကို ပူဇော်ဆက်ကပ်ခြင်း၊ တန်ခိုးရှင်ဘုရားများအား ပူဇော်ပသခြင်း၊ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့ခြင်း၊ ရွာထဲမှ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း၊ နှစ်သစ်တွင် ကျန်းမာပျော်ရွှင်ရေး၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်မှန်ကန်၍ တောင်ယာသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းရေး၊ ရပ်နီးရပ်ဝေးမှ ဧည့်သည်များ ဧည့်ခံပြုစု ကျွေးမွေးရေးတို့အတွက် အလှူမင်္ဂလာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးကို အဆို၊ အကများဖြင့် တစ်ရွာလုံးတပျော် တပါး စုပေါင်းကျင်းပခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ပွဲတော်ကျင်းပမည့်ရက်ကို အနည်းဆုံး တစ်ပတ်ခန့် ကြိုတင်သတ်မှတ်၍ ကြေညာသည်။ ပွဲတော်ရက်သတ်မှတ်ရန်အတွက် ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu) အိမ်တွင် ရွာလူကြီးများ စုဝေးတိုင်ပင်ပြီး နေ့ရက်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနေ့ရက်ကို ရွာသူကြီး (Hausa)(သို့မဟုတ်) နတ်ဆရာ (Siampu)မှ ကြေညာပေးသည်။ တချို့သော နေရာဒေသများတွင် (Tulpi)ခေါ် ဆွေမျိုးစု နတ်ဆရာအကြီးအကဲ၏ သဘောတူခွင့်ပြုသည့် ရက်များ၌သာ ကျင်းပသည်။ ရွာသားများသည် ပွဲတော်ကာလတွင် ခရီးသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ခွဲဝေမှု''' ခွာဒိုပွဲတော်သည် ရွာလုံးကျွတ်ပွဲတော်ဖြစ်သဖြင့် တစ်ရွာလုံးမှ စုပေါင်းတာဝန်ယူကြရသည်။ ပွဲတော်အတွက် လိုအပ်သော ဆန်၊ ဆပ်ဆန်၊ အောင်လောက်၊ လူး၊ ဆပ်၊ ကောက်ညှင်းဆန်၊ ခေါင်ရည်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား ၊ နွားနောက် စသည်တို့ကို တစ်ရွာလုံးမှာ စုပေါင်းရှာဖွေကြသည်။ ပွဲတော်အတွက် ကြက်၊ ဝက်၊ နွား၊နွားနောက်များ မွေးထားကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှာခြင်း၊ ရေခပ်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းတို့၌ တာဝန်ယူကြရသည်။ ယောက်ျားများက မဏ္ဍပ်ဆောက်ခြင်း၊ အတီး အမှုတ် တူရိယာပစ္စည်းများ၌ တာဝန်ယူကြသည်။ ပွဲတော်ရက် နီးကပ်လာသည့်အခါတွင် ရေတွင်းရေကန်များ၊ လမ်းများကို စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ကြသည်။ ထင်းရှူးဆီသားများကို ရှာဖွေစုဆောင်းထားသည်။ ရွာတွင်းရှိ နတ်ကွန်းများနှင့် ရွာပြင်ရှိ နတ်ကွန်း (khua mual)များကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်ကြသည်။ '''ပွဲတော်အမျိုးအစား''' တချို့ဒေသများတွင် ခွာဒိုပွဲတော်ကို ဒိုနို ပွဲတော် (Dono Pawi) နှင့် ဒိုပီးပွဲတော် (Dopi Pawi)ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဒိုပီးပွဲတော်ကို သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသည်။ လေးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ပထမနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဒုတိယနေ့တွင် ပျားအုံဖွပ်ရသည်။ တတိယနေ့တွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ လက်ဆုံစားသောက်ကြသည်။ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်သည့်ညတွင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual) သို့ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ပျားအုံများ ယူဆောင်ကာ ရွာဦးနတ်ကွန်း (Khuamual) သို့ သွားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသမီးများ လိုက်သွားခွင့်ရှိသည်။ ဒိုပီး(Dopi) ပွဲတွင် ကျား၊ မ မရွေး အားလုံးသည် နတ်ဆရာအိမ်မှ စုရုံးပြီး၊ အတီး အမှုတ်၊ အကအခုန်ဖြင့် နတ်ကွန်းသို့သွားကြပြီး နတ်ဆိုးများကို မောင်းထုတ်ကြရလေသည်။ နတ်ကွန်း၌ တစ်ညလုံး သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ခုနှစ်ည သီဆိုကခုန်ကြ သည်။ ဒိုနိုပွဲ (Dono Pawi) ကို သုံးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ခွင့်မရှိပါ။ ပွဲတော် ပထမနေ့ညတွင် လူငယ်များသည် ပျားအုံဖွပ်ရန် သွားကြလေသည်။ ရွာလယ် နတ်ကွန်းတွင် သုံးညသီဆိုကခုန်ကြလေသည်။ '''အသုံးပြုသည့် ရိုးရာတူရိယာပစ္စည်းများ''' ခွာဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့် ရက်ကာလများတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) ၊ ဗုံ (Khuang) မောင်း (Zam)၊ နွားနောက်ဦးချို(Sialkii) မောင်းစုံတွဲ (Daakbu) များကို တီးမှုတ်ကာ သီဆိုကခုန်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်တွင် ရှေးရိုးရာ သီချင်းများဖြစ်ကြသည့် ခွာဒိုပွဲတော်သီချင်းများ လူကြီးသူမ ဆုံးမစာ သီချင်းများ ပုလွေမှုတ် (Phit Laam) အက၊ ပျားအုံအက၊ စုပေါင်းအက (Laam Vui)၊ ဒတ်လမ်း (Daak Laam) အကစသည့် အက မျိုးစုံဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး သီဆိုကခုန်ကြသကဲ့သို့ ပွဲတော်၏ နေ့လယ်နေ့ခင်းများတွင် ပျော်ပွဲ ရွှင်ပွဲများအဖြစ် လွန်ဆွဲပွဲ၊ နပန်းပွဲများ၊ ကျောက်တုံးပစ်ပွဲများ တပျော်တပါး ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပရန် တစ်ပတ်ခန့် အလိုတွင် သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt)များကို ပြုလုပ်ကာ နတ်ဆရာအိမ် (သို့မဟုတ်) လူငယ်ဂေဟာ ပိုင်ရှင်အိမ် (sawm inn)၌ မှုတ်၍ လေ့ကျင့်ကြသည်။ သံစုံဝါးပုလွေတစ်စုံတွင် အနည်းဆုံး ဝါးပုလွေ ရှစ်ခုရှိပြီး အသံလေးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ လူဦးရေပေါ်မူတည်၍ ဝါးပုလွေကို သုံးစုံအထိ ပြုလုပ်ထားသည်။ ပျားအုံ သယ်ယူရာတွင်လည်း ဝါးပုလွေသံစုံများကို ဗုံ (Khuang)နွားနောက်ချို (Sialkii)တို့နှင့်တွဲ၍ တီးမှုတ် သီဆိုကာ ဖစ်လမ်းအက (Phitlam) ကခုန်ပြီး ရွာနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြပါသည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို ဒေသအခြေအနေနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေအရ အနည်းဆုံး နှစ်ရက်မှ အများဆုံး ခုနှစ်ရက်အထိ ကျင်းပကြသည်။ အများစုသည် ခွာဒိုပွဲတော်ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ပထမနေ့တွင် အိမ်နီးနားချင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ ကြက်၊ ဝက်၊ နွား စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းစား သောက်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ စားသောက်ပွဲ ပြီးသွားသည့်အခါ အတီးအမှုတ်များ၊ သီဆို ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ကျင်းပကြသည်။ ဇိုမီးတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရာသီပွဲများအနက် ခွာဒိုပွဲတော်သည် ပျော်ရွှင်မှု အရှိဆုံးပွဲတော် ဖြစ်သည်။ ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပသော အစီအစဉ်တွင် ပျားအုံယူပွဲလည်း ပါဝင်သည်။ ရွာရှိ လူပျို၊ လူရွယ်တို့သည် တောအတွင်းသို့ ဝင်၍ ပျားအုံရှာဖွေကြရသည်။ ပျားအုံရရှိသော အခါ အိုးစည်၊ ဗုံမောင်းတီး၍ အဆိုအကများဖြင့် တပျော်တပါး မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင်ဖြင့် ရွာသို့ ဝင်လာကြသည်။ အချို့သေနတ်ရှိသော ရွာများတွင် သေနတ်ပစ်ဖောက်၍ ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ ပျားအုံသယ်ဆောင်လာသော လူပျို၊ လူရွယ်များကို ရွာရှိအပျိုအရွယ်များက ရွာအဝင်ရှိ မွာလ် (ခေါ်) နားနေစခန်းမှ ခေါင်ရည်ဖြင့် ကြိုဆို တိုက်ကျွေးကြသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်း (သို့) ပွဲကျင်းပရာအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ တိုင်တစ်တိုင်ပေါ်၌ ပျားအုံ ကိုချိန်ဆွဲ၍ နတ်ဆရာသည် ပျားများကဲ့သို့ ရွာသူ ရွာသားများ ညီညီညွတ်ညွတ်နှင့် စုစုစည်းစည်း အလုပ်လုပ်နိုင်ကြစေရန် ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့နောက် ပျားအုံကိုကြည့်၍ နိမိတ် ဟောသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်ကိုဝက်၊ နွား၊ နွားနောက် စသော တတ်နိုင်သည့် အတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးသူများအတွက် အထူးဟင်းလျာများအဖြစ် သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို ချက်ပြုတ်ကာ ကွယ်လွန်သူတို့၏ သင်္ချိုင်းဂူများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော်ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူများကို ပူဇော်ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများကျင်းပ နိုင်သည်။ ခွါဒိုပွဲတော်ကို အစားအသောက်၊ အဆိုအက၊ အတီးအမှုတ်များဖြင့် တစ်နေကုန် တစ်ညလုံး ကျင်းပသည်။ ခွာဒိုပွဲကျင်းပသည့် ပထမနေ့ညတွင် နတ်ဆိုးများကို ရွာတွင်းမှ မောင်းထုတ်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ခွာဒိုပွဲတော် သီချင်းများကို သီဆိုတီးမှုတ်ရင်း သုံးရက်မှ ခုနစ်ရက်အထိ ကျင်းပသည်။ '''ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းသို့သွားရောက်ဂါရဝပြုခြင်း''' ပွဲတော်၏ပထမနေ့တွင် ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများအတွက် ပွဲတော်၌အသုံးပြုသည့် ဝက်၊ နွား၊ နွားနောက်စသော သားကောင်၏ ဝမ်းတွင်းသားများကို အထူးဟင်းလျာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ကာ ၎င်းဟင်းမျိုးစုံနှင့် စားသောက်ဖွယ်ရာများအား ယူဆောင်ပြီး တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိုင်းများသို့ သွားရောက်ဂါရဝပြု ပူဇော် ကန်တော့ကြသည်။ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးများ ကို ဦးစွာရှိခိုးဦးချဂါရဝပြု ကန်တော့ပြီးမှသာ စားသောက်ပွဲများ ကျင်းပနိုင်သည်။ '''နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်း''' ပထမနေ့စားသောက်ပွဲပြီး၍ ညနေ မှောင်စပြုလာသည့်အချိန်တွင် နတ်ဆရာနှင့် ရွာလူကြီးများက ဦးဆောင်ကာ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြသည်။ နတ်ဆရာက သေနတ် တစ်ချက်ဖောက်၍ အချက်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ရွာလုံးအိမ်တိုင်းစေ့ နတ်ဆိုးများစတင်ကာ နှင်ထုတ်ကြလေသည်။ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ရာတွင် အမျိုးသားများသည် ထင်းရှူးမီးနှင့် ပုဆိန်ရိုးတို့ကို လက်တစ်ဖက်စီတွင်ကိုင်လျက် အိမ်ဦးတိုင်မှစ၍ တိုင်များနှင့် နံရံများကို ပုဆိန်ရိုးဖြင့် ရိုက်ထုကြလေသည်။ ထိုသို့ရိုက်ထုနေစဉ် “ဝိညာဉ်ဆိုး၊ နတ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြကုန်လော့၊ နတ်ဆိုးများ၏ အချိန် နေ့ရက်ကာလများ ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နတ်ပြည် နတ်ရွာသို့ ပြန်သွားကြပါကုန်လော့၊ ရွာ၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဟူသော ဘေးဒုက္ခများ ကင်းဝေးသွားပါစေ၊ ကျန်းမာချမ်းသာ အေးငြိမ်းကြပါစေ” ဟူ၍ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကြသည်။ အိမ်ဦးခန်းမှစ၍ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်လာသည့် အခါ လက်တွင်ကိုင်ထားသော ပုဆိန်ရိုးကို အိမ်အပြင်ဘက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ လက်တစ်ဖက်တွင် ကိုင်ထားသော ထင်းရှူး မီးကိုနှစ်ခုခွဲ၍၊ ခြံစည်းရိုးတံခါး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် ထွန်းထားခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့ သွားရောက်စုရုံးကြပါသည်။ နတ်ဆရာအိမ်မှတစ်ဖန် ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီ ဆွဲကိုင်လျက် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ သွားရောက်စုရုံးကြပြန်လေသည်။ ။ ရွာရှိ လူပျိုဆောင်(Lawm Inn)များမှ လူပျိုများသည်လည်း ထင်းရှူးမီးကိုယ်စီကိုင်လျက် နတ်ကွန်း (Tual)သို့ စုရုံးကြသည်။ အဖွဲ့အားလုံး ဆုံမိသည့်အခါတွင် နတ်ကွန်းကို စုပေါင်း၍ တစ်ပတ်ရစ် ပတ်သွားရင်း “နတ်ဆရာများ၊ ဝိညာဉ်ဆိုးများ ထွက်သွားကြပါ ”ဟူ၍ ယခင် နည်းအတိုင်း အော်ဟစ်ကြွေးကြော်ကာ နတ်ကွန်းမှနတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ကြပြန်ပါသည်။ နတ်ကွန်းများမှ နတ်ဆိုးများ မောင်းထုတ်ပြီးနောက် နတ်ဆရာအိမ်သို့အား လုံးသွားရောက်စုရုံးကြပြန်သည်။ အိမ်တိုင်းမှ ကြိုတင်စုထားသည့် ခေါင်ရည်အိုးကိုတည်ပြီး ခေါင်ရည်ကို ရေဘူးတွင်ထည့်ထားသည်။ လူပျိုလူရွယ်များသည် ခေါင်ရည်ထည့်ထား သောရေဘူးများကိုယူ၍ ပျားဖွပ်ရန်တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ တချို့ရွာများတွင် ပျားအုံကို ကြိုတင်ရှာဖွေကာအိမ်၌မွေးထားကြသည်။ နတ်ဆိုးများမောင်းထုတ်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နှစ်ဟောင်းကာလ၌ မိမိနေအိမ်နှင့် ရွာနတ်ကွန်းတွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုယူဆသော မကောင်းဆိုးဝါးဟူသမျှကို မောင်းထုတ် ဖယ်ရှားကာ၊ ရွာကိုသန့်ရှင်း စင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် အနာရောဂါဘယကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြစေရန်ဖြစ်ပါသည်။ နတ်ဆိုးနှင်ထုတ်သော ရိုးရာတေး သီချင်းတစ်ပုဒ်ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ (a) Kum ki khen e, sol kha dang e, zinn in vang khua lam gonghen aw e. (b) Ziin in vang khua lam zonghen la, siansung tui bang siang hen lawm aw e.ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ '''ပျားအုံယူခြင်းဓလေ့''' ပထမနေ့ညဘက်တွင် ပျားအုံရှာရန်အတွက် လူငယ်လူရွယ်များသည် တောထဲသို့ သွားကြလေသည်။ ပျားအုံတွေ့သည့်နေရာတွင် ပျားအုံယူရင်း သီဆိုတီးမှုတ်ကာ ညအိပ်ကြသည်။ ဒုတိယနေ့ နံနက်စောစောတွင် ပျားအုံကို သယ်ဆောင်လာပြီး ခွါမွောလ် (Khua mual) ခေါ် ရွာဦးနတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ဇိုမီး နတ်ဘာသာဓလေ့အရ ရွာလယ်နတ်ကွန်းနှင့် ရွာပြင်ရှုခင်းသာယာသော နေရာတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုထားရှိသည်။ ရွာပြင်ရှိ ရွာဦး နတ်ကွန်း (Khua mual) တွင် စုဝေးစားသောက်ကြသည်။ တစ်နေကုန် တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ကြသည်။ ရွာဦးနတ်ကွန်းတွင် ဇောလ်(Zawl)ခေါ် အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ စားသုံးကြသည်။ ရွာရှိ လူပျိုလူရွယ်များကလည်း စားသောက်ဖွယ်ရာများကို လာပို့ကြသည်။ ညနေပိုင်းတွင် ပျားအုံကို အဝတ်စများဖြင့် ထုပ်ပြီးလျှင် တုတ်တစ်ချောင်းလျှို၍ လူနှစ်ဦးမှထမ်းကာ အတီးအမှုတ် အဆိုအကများဖြင့် မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ရွာလယ်နတ်ကွန်းသို့ ပြန်လာကြသည်။ ထိုသို့ပြန်လာရာတွင် ရှေ့ဆုံးမှ ပျားအုံထမ်းသူနှစ်ဦးနှင့် ထင်းရှူးမီးကိုင်သူ နှစ်ဦး တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်တွင် မောင်းတီးသူများ၊ ဗုံးတီးသူများ၊ ဝါးပလွေ မှုတ်သူများ (တူရိယာတီးမှုတ်အဖွဲ့) ဆက်၍ တန်းစီသည်။ ၎င်းတို့၏နောက်မှ သေနတ်ကိုင် သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက်မှ ထင်းရှူးမီးကိုင်သူတစ်ဦး၊ ၎င်းနောက် သေနတ်ကိုင်သူတစ်ဦး စသည်ဖြင့် တန်းစီရပြန်သည်။ ၎င်းတို့ပြီးမှ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများသည် ထင်းရှူးမီး ကိုယ်စီဖြင့် ဆက်လက်တန်းစီလေသည်။ တန်းစီရာတွင် အတန်းမပျက်စေရန်အတွက် ကြိုးတစ်ချောင်းကို ကိုင်စေ၍ ထိန်းထားလေသည်။ တန်းစီမှုပြီးလျှင်သီချင်းများ သီဆိုတီး မှုတ်ကခုန်ရင်း ရွာဦးနတ်ကွန်းကို သုံးပတ်လှည့် သည်။ သုံးပတ်ပြည့်လျှင် ရွာလယ်နတ်ကွန်း (Khuatual)သို့ တန်းစီ၍ တီးမှုတ်ကခုန် လျက်နှင့် ပြန်လာကြသည်။ ခွါမွာလ်တွင် သေနတ်ကိုင်သူမှ သေနတ်တစ်ချက် ပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျ လှမ်းကြသည်။ ဘယ်ခြေရှေ့သို့လှမ်းစဉ် ကိုင်ဆောင်ထားသော ထင်းရှူးမီးတိုင်ကို အောက်သို့ နှိမ့်ချလိုက်သည်။ ညာခြေရှေ့သို့ လှမ်းသောအခါ ထင်းရှူးမီးတိုင်များကို ပခုံး ထက်သို့မြှောက်၍ ကိုင်ကြသည်။ ခြေလှမ်းညီညီ၊ စည်းချက်ကျကျလှမ်း၍ ပြန်လာကြသော ပျားအုံယူသူများ ရွာလယ်နတ်ကွန်းအနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ အသင့်စောင့်ကြိုနေကြသည့် အမျိုးသမီးများသည် ခေါင်ရည်ဘူး၊ အချိုရည်ကိုယ်စီဖြင့် ကြိုဆိုခဲ့ကြရာ ခေါင်ရည်၊ အချိုရည်များကိုတိုက်ကျွေး ကြပါသည်။ ရွာလယ်နတ်ကွန်းတွင် ရွာသူ ရွာသားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများမှ “ပျားအုံ ဖြစ်လျှင်မလာပါနဲ့၊ သီးနှံဖြစ်မှ ဝင်လာပါ”ဟု သီဆိုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ ပျားအုံယူလာသူ များကလည်း “ပျားအုံမဟုတ်ပါ။ သီးနှံများသာ”ဖြစ်ကြောင်း ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုကာ ရှေ့တိုးလိုက်၊ နောက်ဆုတ်လိုက်ဖြင့် စည်းချက်ညီညီ သီဆို ကခုန်ကြလေသည်။ ပျားအုံသယ်ယူလာသူများ နှင့်ကြိုဆိုကြသော အဖွဲ့နှစ်ခုဆုံကြသည့်အခါ စုပေါင်းပြီး ရွာလယ်နတ်ကွန်းကို တစ်ပတ်ရစ် ပတ်ရင်း သီဆိုကခုန်ခဲ့ကြလေသည်။ ၎င်းနောက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ နတ်ဆရာများက ပျားအုံကိုယူ၍ ခွဲဖျက်ကြည့်ကာ နိမိတ်ဖတ်ကြလေသည်။ ၎င်းညတွင် Khuatual ၌ စားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ကာ တစ်ညလုံး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် လက်ချင်းတွဲ၍ တစ်ညတာပတ်လုံး သီဆိုတီးမှုတ်ကြလေသည်။ '''ပျားအုံနိမိတ်ဖတ်ခြင်း''' ပျားအုံများတွင် ပျားသလက်ကောင်များသည် ကွက်လပ်မရှိပြည့်လျက် ညီညီညာညာရှိနေကြလျှင် လာမည့်နှစ်တွင် ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာ၍ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ရောဂါဘယကင်းဝေးမည်။ အသီးအနှံဖြစ်ထွန်း၍ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမည်။ ပျားသလက်ကောင်များ မပြည့်ဘဲ မညီမညာဖြင့် ပျက်စီးသေကျေနေလျှင် သီးနှံအထွက်မကောင်းသည့်အပြင် အနာရောဂါများ ကျရောက်၍ ရွာတွင် အသေအပျောက်များရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ ။ '''ခွာဒိုပွဲတော်နောက်ဆုံးနေ့(တတိယမြောက်နေ့)''' ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပပြီး သုံးရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်ကွန်းများကို သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ Tual တွင် စားသောက်ပွဲများ မရှိတော့ပေ။ မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ မိသားစုအလိုက်ဖြစ်စေ၊ အိမ်နီးနားခြင်းအလိုက်ဖြစ်စေ၊ နီးစပ်ရာ ရပ်ကွက်အလိုက်ဖြစ်စေ၊ ဝိုင်းဖွဲ့၍ လက်ဆုံစားသောက်ပွဲများ၊ သီချင်း သီဆို တီးမှုတ် ကခုန်မှုများကို တပျော်တပါး ဆက်လက်ပြုလုပ်ကြသည်။ လူပျိုလူရွယ်များမှာ ရွာလယ်နတ်ကွန်း၌ပင် ဆက်လက်စုဝေး၍ တီးမှုတ်သီဆို ကခုန်ခြင်းဖြင့် ပွဲတော်ကိုပျော်ရွှင်စွာ ဆက်လက်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို သုံးရက်တိုင်တိုင် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ၊ အတီးအမှုတ်အဆိုအကများဖြင့် ဝမ်းသာပျော်ရွှင်စွာ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ '''နှစ်သစ်ကူးနေ့(နှစ်ဆန်းတစ်ရက်)''' ခွါဒိုပွဲတော်သည် တစ်နှစ်တာကာလအတွင်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်လာခဲ့သည့် တောင်ယာသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် အားလပ်ရက် အနားယူချိန်တွင် ပျော်ရွှင်စွာစုပေါင်း ကျင်းပသည့် ရာသီပွဲတော်ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်တာဝမ်းစာအတွက် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရသော လုပ်ငန်းသည် အပြီးသတ်သည့်နည်းတူ တစ်နှစ်တာ ကာလသည်လည်း ကုန်ဆုံး သွားလေတော့သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဟောင်း ကို နှုတ်ဆက်၍ နှစ်သစ်ကိုကြိုဆိုသည့် ပွဲတော်လည်းဖြစ်သည်။ ဇိုမီး ဓလေ့ဘာသာအရ ခွါဒိုပွဲတော်ကျင်းပသည့်နေ့ရက်တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်သည်ဟု မှတ်ယူကြပြီး နောက်တစ်နေ့ကို နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော်ကို နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဟု လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ။ ခွါဒိုပွဲတော်သည် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှေစ် (Intangible Culture Heritage - ICH) တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော ခေတ်စနစ် အခြေအနေများကြောင့် ခွာဒိုပွဲတော် ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာတွင် ခွာဒိုပွဲတော် ကျင်းပနေခြင်းသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာစေတနာ ပွားများလာမှု၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင်တတ်မှု စသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် အမျိုးသား ပွဲတော်ကြီးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ခွါဒိုပွဲသည် ဇိုမီးများရဲ့ ရိုးရာ၊ ဘာသာ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာကောင်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနေ ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးအမျိုးသားများ၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ မေတ္တာ စေတနာနှင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု၊ စုပေါင်းလုပ်ကိုင် တတ်မှုစသည့် အခြေခံ စိတ်ဓာတ်ကောင်းများကို တိုးပွားခိုင်မာစေသော ယဉ်ကျေးမှုအနှစ်သာရ ကြွယ်ဝသည့် ဇိုမီး ရိုးရာပွဲတော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ == တော်လှန်ရေးများ == ချင်းတို့သည်ကုန်းဘောင်ခေတ်မြန်မာဘုရင်များလက်ထက်စော်ဘွားနယ်အဖြစ်ဖွဲ့စည်းထား၍ခေါင်းဆောင်တို့မှာစော်ဘွား အဖြစ်ချီးမြှောက်ခြင်းခံရသောလူမျိုးများ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစဉ်က တည်းက ပင်မြန်မာနိုင်ငံရေး၏ အရေးတွင်ပါဝင်ဆောင်ရွက်လိုသော တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်၏ အထက်မြန်မာပြည် ကိုဗြိတိသျှတို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ချင်းတောင်တွင် အုပ်ချုပ်မှု အခြေစိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ တွင်၁၈⁠၈၈ခုနှစ်အထိဗြိတိသျှတို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အခြေစိုက်အုပ်ချုပ်မိသည့်တိုင်၁၉၁၇နှင့်၁၉၈၁တို့တွင်ဟားခါးနှင့်ကုကီချင်းတို့ (၂)နှစ်ကြာမျှတော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသေးသည်။ == ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသ (ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်းနှင့် ယင်ဒူးများ) == [[File:ChinWoman.jpg|thumb|right|ချင်းအမျိုးသမီးတို့ ပါးရဲထိုးခြင်းမှာ ဓလေ့ဖြစ်သော်လည်း ယခုနောက်ပိုင်း ယင်းဓလေ့တို့ ပျောက်ကွယ်လုပြီဖြစ်သည်။]] ပခုက္ကူတောင်တန်းဒေသတွင် ချောင်း ၁၀ ချောင်းရှိရာ ထိုချောင်းတို့အနက် မြောက်ဘက်ပိုင်း ၇ ချောင်းတွင် ချင်းပုတ်ခေါ် ကန်ပက်လက်ချင်းတို့ (၂၀⁠၀၀၀) နေထိုင်၍ တောင်ဘက်ကန်ပက်လက်အထက် စလင်းနှင့် အခြားတချောင်းတွင် ယင်ဒူးတို့ (၄၅၀၀) နေထိုင်ကြ၏။ မုန်းချောင်းနှင့် ထိုချောင်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် ဆောမြို့၏တောင်ဘက်တွင် ချင်းပုန်း (၈၀⁠၀၀) တို့ကို တွေ့ရ၏။ ထိုမှသည် တောင်ဘက်မင်းဘူးခရိုင်သို့ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ဤချောင်းများတွင် ချင်းတို့သည် ၁၅ အိမ်၊ အိမ် ၂၀ အစုဖြင့် ရွာကလေးများတည်၍ နေထိုင်ကြ၏။ ထိုအိမ်စုကလေးများကို ပေါင်းကာ ချောင်းအလိုက် အုပ်ချုပ်ရန် ချောင်းအုပ်များကို ခန့်ထားခဲ့လေသည်။ ချောင်းအုပ်တို့မှာ အစိုးရလခစားများဖြစ်၍ ချင်းတောင်ဒေသရှိ အကြီးအကဲများကဲ့သို့ ဩဇာအာဏာမရှိကြပေ။ ချင်းပုတ်တို့မှာ အယူသည်း၍ ဗဟုသုတနည်းပါးကြသည့်အတိုင်း တိုးတက်မှုမရှိလှပေ။ နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လေးနက်စွာ ယုံကြည်ကြ၏။ နတ်မမေးဘဲ မည်သည့်အမှုကိုမျှ မပြုလိုကြသဖြင့် ယင်းတို့နှင့် ဆက်ဆံရန်မှာ မလွယ်ကူပေ။ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်တဝိုက်ရှိ ချင်းပုတ် တို့မှာ တောလိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ၅ ပေမျှ ရှည်သောလေးနှင့် သတ္တုအဖျားတပ်ထားသောမြှားများ၊ ဓားတိုများကို အမြဲဆောင်သည်။ လေးကြိုးရိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ယွန်းချထားသော ကြိမ်လက်ပတ်ကို လက်ဝဲလက်တွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် အဝတ် အထည်ကို လုံ⁠လုံလဲလဲ မဝတ်ဆင်ကြချေ။ အမျိုးသမီးတို့မှာ ပေါင်လယ်ထိသာ ရောက်သော သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြ၏။ ထိုသင်တိုင်းများကို ခက်ခဲဆန်းကြယ်စွာ ရက်လုပ်ထားပေသည်။ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချင်းတို့ကို ချင်းပုတ်ဟုခေါ်လျှင် မနှစ်သက်ကြချေ။ သူတို့နေထိုင်ရာ ချောင်းကိုစွဲ၍ အမျိုးနာမည်ကို မှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် လူမျိုးခွဲဗေဒ အလို့ငှာ ချင်းပုတ်ဟု သုံးကြလေသည်။ တောင်ပိုင်းချင်းအချို့တို့သည် များသောအားဖြင့် မျက်နှာတွင် ပါးရဲထိုးကြသည်။ ထိုးသည့်ပုံစံမှာ လူမျိုးစုကိုလိုက်၍ ကွဲပြား၏။ အသက် ၇ နှစ်၈ နှစ်လောက်မှစ၍ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မျက်နှာပြည့်သည့်တိုင်အောင် ထိုးကြသည်။ ပါးရဲထိုးရသည့် အကြောင်းမှာ အခြားလူမျိုးက ဖမ်းဆီးသွားသော် လွယ်ကူစွာ ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ချင်းပုတ်တို့မှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို အများအပြားသက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ မြန်မာပြည်မအတွင်း တောင်ဘက်အကျဆုံးချင်းတို့မှာ ရှို သို့မဟုတ် အရှိုချင်းများ ဖြစ်၏။ ၁၉၂၁ ခု သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူဦးရေပေါင်း ၆၀⁠၀၀⁠၀ ကျော် ပြထားသော်လည်း ၁၉၃၁ ခု၌မူ ၁၅၀⁠၀ ကျော်သာ ပြထားသည်။ ထိုသန်းခေါင်စာရင်းတွင် သီးခြားအမည်ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း မရှိသော ချင်းလူမျိုးဦးရေ ၉၀⁠၀၀၀ ရှိသည့်အနက် ၄၀⁠၀၀⁠၀ ကျော်မှာ မကွေးတိုင်းအတွင်း၌ ဖော်ပြထားပေသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == *[[ဗိုလ်ဆွန်ပက်|ဗိုလ်ကြွမ်ဘိ(ခေါ်) ဗိုလ်ဆွန်ပက်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တပ်မှူးခေါ်ကျင့် (ခေါ် ) တိုက်သူကြီး ခေါ်ကျင့်]] - ဗြိတိသျှတော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[တိုက်သူကြီး ဦးကမ်းဟောက်]]- ကမ်းဟောက်ဥပဒေကို အေဒီ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကျင့်သုံးပြီး ယခု ၂၀၂၀-ခုနစ်တွင်လည်း [[တီးတိန်မြို့]]၌ ကျင့်သုံးသည်။ *စည်သူ ဒေါက်တာ [[ဝမ်းကိုဟော]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် *[[သတိုးမဟာသရေစည်သူ|သတိုး မဟာသရေစည်သူ]] ဦးဝမ္မ သူးမောင် (လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင်) *[[မြန်မာ]]ပြည် သူရဲကောင်းတံဆိပ်ရ ဗိုလ်မှူးကြီး [[ဟရန်သီဟို၊ ဗိုလ်မှူးကြီး|ဟရန်သီဟို]] *[[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]] *[[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး|ဆလိုင်းတင်မောင်ဦး]]<ref name=":0" />(ကျောင်းသားအာဇာနည်) *[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယ သမ္မတ]] [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] *[[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - [[ကျန်းမာရေးနှင့်မျှော်လင့်ခြင်း၊ မြန်မာ]] တည်ထောင်သူ *တေးရေးတေးဆို [[ဆွန်ကျဲအို၊ ဆလိုင်း|ဆလိုင်း ဆွန်ကျဲအို]] *အကယ်ဒမီ [[သက်မွန်မြင့်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]] *အဆိုတော် [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]]၊ [[ထွဏ်းခမ်]]၊ [[အက်စတာဒေါ့ချင်းဆုန်]]၊ [[ဖီးဖီး မရာ]]၊ [[လားဒင့်ထားရ်ရီ]] *[[ခင်မောင်သန့်]] - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[ဒေးဗစ်ထန် (ဘောလုံးသမား)|ဒေးဗစ်ထန်]] - [[မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား]]၊ [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်]] အသင်းခေါင်းဆောင် == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၂ - အပိုင်း (ခ) *http://sweetdream.ning.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204022632/http://sweetdream.ning.com/ |date=4 December 2010 }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> <ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''.</ref> <ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> <ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref>}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 10048gbny0w74hugajnyeeh29td74cq 10 2722 1028774 1028297 2026-05-01T02:16:13Z Salai Rungtoi 22844 updated information 1028774 wikitext text/x-wiki {{သတင်းများ/ပုံ | image = Aptenodytes_forsteri_-Snow_Hill_Island,_Antarctica_-adults_and_juvenile-8.jpg | width = 140px | caption = အမ်ပရာပင်ဂွင်းမိသားစု | title = | alt = | link = | border = no <!-- only set if image has a light background --> | caption align = left }} *<!-- ဧပြီ ၃၀ --> '''[[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]''' အား ကျန်ရှိနေသေးသည့် ထောင်ဒဏ် ၁၈ နှစ်နှင့် ၉ လကို သတ်မှတ်ထားသည့် နေအိမ်တွင်သာ ဆက်လက်ကျခံစေရန် အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့လိုက်သည်။ *<!-- ဧပြီ ၁၇ --> '''[[မုတ်သုန်|အနောက်တောင်မုတ်သုံလေ]]'''သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလ ၃၁ ရက်နေ့မှ ဇွန်လ ၅ ရက်နေ့အတွင်း မြန်မာနိုင်ငံ တစ်ဝန်းလုံးသို့ ၀င်ရောက်ဖွယ်ရာရှိပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ဒုတိယရက်သတ္တပတ်တွင် ပြန်လည် ဆုတ်ခွာသွားဖွယ်ရာရှိသည်။ *<!-- ဧပြီ ၁၇ --> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းဖြစ်စဉ်]]အတွင်း ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသော နိုင်ငံတော်သမ္မတ '''[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးဝင်းမြင့်]]''' အား ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့် ပေးအပ်ခဲ့သည်။ *<!-- ဧပြီ ၉ --> [[ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]]၏ ဆိုးကျိုးများကြောင့် '''[[အမ်ပရာပင်ဂွင်း]]''' (Emperor Penguin) '' (ဘေးပုံ)'' ကို [[နိုင်ငံတကာ သဘာဝထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အသင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာသဘာဝထိန်းသိမ်းရေးအဖွဲ့]] (ICUN) က မျိုးသုဉ်းလုနီးပါး အန္တရာယ်ရှိသော မျိုးစိတ်များစာရင်း (Endangered Species) ထဲသို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်လိုက်သည်။ '''[[၂၀၂၆|ဖြစ်ပွားနေဆဲ]]''': [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ([[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|အချိန်မှတ်တမ်းများ]])၊ [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]]၊ [[ရုရှားနိုင်ငံမှ ယူကရိန်းနိုင်ငံအား ကျူးကျော်ခြင်း]] '''[[၂၀၂၆|လတ်တလောကွယ်လွန်သူများ]]''': [[ဂျက်ဆန်ထွန်း]]၊ [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၊ [[စိန်ဝင်း၊ ဒေါက်တာ|စိန်ဝင်း]]၊ [[မြင့်ထွေး|မြင့်ထွေး]]၊ [[သိန်းနိုင် (ဂုဏ်ထူး)]] <noinclude> {{documentation}} </noinclude> ni7w9nwzzidbjagzyf6ajb2xekhshji 0 3171 1028631 1021622 2026-04-30T12:31:05Z Εὐθυμένης 93350 /* သမိုင်းဆိုင်ရာ ဓာတ်ပုံများ */ 1028631 wikitext text/x-wiki {{redirect|ယိုးဒယား|ယိုးဒယားသီချင်းကြီး|ယိုးဒယားသီချင်းနှင့်အက}} {{coord|15|101|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ | common_name = | အမည်_ရင်း = {{ubl|{{native name|th|ราชอาณาจักรไทย|italics=off}}|ရာဇာအာဏာစကြာထိုင်း}} | ပုံ_အလံ = Flag of Thailand.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Garuda Emblem of Thailand.svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = ''နိုင်ငံ၊ သာသနာ၊ ဘုရင်'' (အသုံးများမှုသာ) | နိုင်ငံတော်သီချင်း = ''[[ဖလင်း ချတ်]]''(Phleng Chat)<br />({{lang-en|"Thai National Anthem"}})<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Thai National Anthem - US Navy Band.ogg]]}}</div> | royal_anthem = ''[[သဿေရိဉဗရပါရမီ]]''<br />({{lang-en|"Glorify His prestige"}})<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Thai Royal Anthem - US Navy Band.ogg]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Thailand (orthographic projection).svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင်ပြရန်|[[File:Location Thailand ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အာဆီယံတွင် ပြရန်|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color= အစိမ်းရောင် |region= အာရှတိုက် |region_color= မီးခိုးရောင် |subregion= [[အာဆီယံ]] | subregion_color = အစိမ်းနု}} | မြို့တော် = [[ဘန်ကောက်မြို့]] | coordinates = {{Coord|13|45|N|100|29|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | ရုံးသုံးဘာသာများ = [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်းဘာသာ]]<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/ Thailand], ''The World Factbook''.</ref><!--Thai is the official language. English is a non-official secondary language.--> | languages_type = Spoken languages | languages = {{hlist|[[:en:Isan language|အီဆန်]]|[[:en:Northern Thai language|ခွန်မောင်း]]|[[:en:Southern Thai language|ပက်တိုင်း]]|[[:en:Kelantan-Pattani Malay|မလေး]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | {{nowrap|၈၆% [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]}}<br />{{nowrap|&nbsp;–၃၉% [[ထိုင်းလူမျိုး|အလယ်ပိုင်း ထိုင်း]]}}<br />{{nowrap|&nbsp;–၂၈% [[:en:Isan people|အီဆန်]]}}<br />{{nowrap|&nbsp;–၁၀% [[:en:Northern Thai people|ခွန်မောင်း]]}} <br />{{nowrap|&nbsp;–9% [[ထိုင်းလူမျိုး|တောင်ပိုင်းထိုင်း]]}} <br />{{nowrap|3% [[:en:Northern Khmer people|ခမာ]]}} <br />{{nowrap|2% [[:en:Thai Malays|မလေး]]}} | ၉% အခြား [[:en:Ethnic groups in Thailand|၆၈ လူနည်းစုလူမျိုးစုများ]] }} | ethnic_groups_ref = <ref name="Springer">{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/330368922 |author1=John Draper |author2=Joel Sawat Selway |title=A New Dataset on Horizontal Structural Ethnic Inequalities in Thailand in Order to Address Sustainable Development Goal 10 |journal=Social Indicators Research |page=284 |volume=141 |issue=4 |date=January 2019 |doi=10.1007/s11205-019-02065-4 |s2cid=149845432 |access-date=6 Feb 2020}}</ref> | ethnic_groups_year = ၂၀၁၉ | religion_year = 2018 | religion = {{plainlist| * ၉၃.၅% [[:en:Buddhism in Thailand|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ([[နိုင်ငံတော်ဘာသာ|တရားဝင်]])<ref>Article 67:<br />"The State should support and protect Buddhism. In supporting and protecting Buddhism, [...] the State should promote and support education and dissemination of dharmic principles of Theravada Buddhism [...], and shall have measures and mechanisms to prevent Buddhism from being undermined in any form. The State should also encourage Buddhists to participate in implementing such measures or mechanisms."{{cite web|title=Constitution of the Kingdom of Thailand|url=http://www.constitutionnet.org/sites/default/files/2017-05/CONSTITUTION%2BOF%2BTHE%2BKINGDOM%2BOF%2BTHAILAND%2B%28B.E.%2B2560%2B%282017%29%29.pdf|website=constitutionnet.org|access-date=29 October 2017}}</ref> * ၅.၄% [[:en:Islam in Thailand|အစ္စလာမ်]] * ၁.၁၃% [[:en:Christianity in Thailand|ခရစ်ယာန်]] * ၀.၀၂% [[:en:Hinduism in Thailand|ဟိန္ဒူ]] * ၀.၀၀၃% [[:en:Irreligion|ဘာသာမဲ့]]}} | demonym = [[:en:Demographics of Thailand|Thai]]<br />[[:en:Thai people|Siamese]] (historic) | government_type = [[:en:authoritarianism|အကြွင်းမဲ့]] [[:en:military dictatorship|စစ်အာဏာရှင်]] ([[ဒီ ဖက်တို]]) အောက်ရှိ [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] ([[ဒီ ဂျူရီ]])<br /> | leader_title1 = [[စကြီမင်းဆက်| ဘုရင်မင်းမြတ်]] | leader_name1 = [[ဝဇိရာလင်္ကရဏ]] <small>(ရာမ ၁၀)</small> | leader_title2 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] [[Phumtham Wechayachai (ယာယီဝန်ကြီးချုပ်)]] | legislature = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်]] | upper_house = [[ထိုင်းအထက်လွှတ်တော်| ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]] | lower_house = [[ထိုင်းအောက်လွှတ်တော်| ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]] | established_event1 = [[:en:Sukhothai Kingdom|ဆူခိုထိုင်း]] | established_date1 = ၁၂၃၈–၁၄၄၈ | established_event2 = [[:en:Ayutthaya Kingdom|အယုဒ္ဓယနိုင်ငံ]] | established_date2 = ၁၃၅၁–၁၇၆၇ | established_event3 = [[:en:Thonburi Kingdom|ထုံဘူရီနိုင်ငံ]] | established_date3 = ၁၇၆၇–၁၇၈၂ | established_event4 = [[:en:Rattanakosin Kingdom|ရတနာကိုဆင်နိုင်ငံ]] | established_date4 = ၁၇၈၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၆ ရက် | established_event5 = {{nowrap|[[:en:Siamese revolution of 1932|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]]}} | established_date5 = ၁၉၃၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၄ ရက် | established_event6 = {{nowrap|[[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]]}} | established_date6 = ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဧပြီလ ၆ ရက် | area_km2 = ၅၁၃,၁၂၀ | ဧရိယာအဆင့် = ၅၀ | area_sq_mi = ၁၉၈,၁၁၅<!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = {{nowrap|၀.၄ (၂,၂၃၀ km{{smallsup|2}})}} | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ၆၉,၉၅၀,၈၅၀<ref name="macro">{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/countries/THA/thailand/population|title = Thailand Population 1950-2021}}</ref> | population_census = ၆၄,၇၈၅,၉၀၉<ref>{{in lang|th}} National Statistics Office, [http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc "100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120712002347/http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc |date=12 July 2012}}. popcensus.nso.go.th.</ref> | population_estimate_year = ၂၀၂၁ | population_estimate_rank = ၂၀ | population_census_year = ၂၀၁၀ | population_census_rank = ၂၁ | population_density_km2 = ၁၃၂.၁ | population_density_sq_mi = ၃၄၂ <!--Do remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = ၈၈ | GDP_PPP = {{increase}} $၁,၃၄၀ ဘီလီယံ<ref name=IMFWEOTH>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=578,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2020|publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]|access-date=10 April 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၁ | GDP_PPP_rank = ၂၂ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၁၉,၁၆၉<ref name=IMFWEOTH/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၆၉ | GDP_nominal = {{increase}} $၅၃၆.၈၄၁ ဘီလီယံ<ref name=IMFWEOTH/> | GDP_nominal_year = ၂၀၂၁ | GDP_nominal_rank = ၂၅ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၇,၆၇၄<ref name=IMFWEOTH/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၈၀ | Gini = ၃၄.၉ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၉ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=12 August 2021}}</ref> | HDI = ၀.၇၇၇ <!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၇၉ | ဗဟိုဘဏ် = [[ထိုင်းနိုင်ငံဘဏ်]] | ငွေ = [[ထိုင်းဘတ်ငွေ|ဘတ်]] (THB "฿") | currency_code = THB | time_zone = [[UTC+07:00|ICT]] | utc_offset = +7 | drives_on = ဘယ် | calling_code = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၆၆]] | cctld = {{hlist |[[.th]] |[[.ไทย]]}} | အထိမ်းအမှတ်များ = ပန်း - [[ငု]]၊ သစ်ပင် - [[Sweet Osmanthus]] }} '''ထိုင်းနိုင်ငံ''' ({{Lang-en|Kingdom of Thailand }}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]တွင် ပါဝင်ပြီး ရုံးသုံးအမည်အားဖြင့် ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံအား ယခင်က ဆယမ် ({{Lang-en| Siam}}) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ [[အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်]] အလယ်ပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းမကြီးတွင် တည်ရှိသည်။ မြောက်ဘက်တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]] ၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့]] နှင့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ကပ္ပလီပင်လယ်]]နှင့် တောင်ဘက်စွန်းတွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တို့ တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေပိုင်နက် အနေနှင့် အရှေ့တောင်ဘက် ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]နှင့် လည်းကောင်း၊ အနောက်တောင်ဘက် ကပ္ပလီပင်လယ်တွင် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]တို့နှင့် လည်းကောင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘုရင်မင်းဆက်အား [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]]ဘုရင်မှ ဦးဆောင် အုပ်ချုပ်ပြီး ၂၀၁၆ ခုနှစ်မှစ၍ ရာမ ၁၀ သို့မဟုတ် [[စကြီမင်းဆက်]]၏ ဒသမမြောက်ဘုရင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၁ ရက်မှ စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် ၁၉၈,၀၀၀ စတုရန်းမိုင် (၅၁၃,၀၀၀ [[စတုရန်း ကီလိုမီတာ|စတုရန်းကီလိုမီတာ]]) ကျယ်ဝန်းသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၅၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၂၀ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၆၆ သန်း ရှိသည်။ မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့မှာ [[ဘန်ကောက်မြို့]]ဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး၊ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အချက်အချာ ဌာနတစ်ခု ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၇၅-၉၅% အထိမှာ [[ထိုင်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်ကြပြီး အဓိကဒေသအလိုက် လူမျိုးအုပ်စုကြီး ၄ မျိုးရှိပြီး အလယ်ပိုင်းထိုင်း၊ အရှေ့မြောက်ထိုင်း (ခေါင်(လောင်)အီစန်)၊ မြောက်ပိုင်းထိုင်း (ခေါင်မောင်း) နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ တရုတ်သွေး သိသာစွာ ပါရှိသော တရုတ်ထိုင်းလူမျိုးမှာ လူဦးရေ၏ ၁၄% ရှိပြီး တရုတ်သွေး အနည်းငယ်ပါဝင်သော ထိုင်းလူမျိုးမှာ လူဦးရေ၏ ၄၀% အထိ ရှိသည်။<ref name="Theraphan">{{Cite journal |author=Theraphan Luangthongkum |authorlink1=Theraphan Luangthongkum|title=The Position of Non-Thai Languages in Thailand |work=Language, Nation and Development in Southeast Asia |publisher=ISEAS Publishing |year=2007 |page=191}}</ref> ထိုင်း-မလေးလူမျိုးမှာ လူဦးရေ၏ ၃% ရှိပြီး ကျန်ရှိသောသူများမှာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] နှင့် အမျိုးမျိုးသော တောင်ကုန်းနေလူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားမှာ [[ထိုင်းဘာသာစကား]] ဖြစ်ပြီး အဓိက ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာမှာ [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဖြစ်၍ လူဦးရေ၏ ၉၅% ခန့်မျှ ကိုးကွယ်ကြသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် ၁၉၈၅ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၆ ခုနှစ်အတွင်း စီးပွားရေး သိသာစွာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများ ဖွံဖြိုးသောနိုင်ငံ အသစ်တစ်ခု နှင့် အဓိက ကုန်ပစ္စည်းတင်ပို့သူ တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရေး နှင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့မှာ စီးပွားရေးတွင် ဦးဆောင်သော ကဏ္ဍများ ဖြစ်သည်။<ref name="middleIncomeCountry">[http://www.worldbank.or.th/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/THAILANDEXTN/0,,menuPK:333304~pagePK:141132~piPK:141121~theSitePK:333296,00.html Thailand and the World Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216004454/http://www.worldbank.or.th/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/THAILANDEXTN/0,,menuPK:333304~pagePK:141132~piPK:141121~theSitePK:333296,00.html |date=16 December 2005 }}, World Bank on Thailand country overview.</ref><ref name="GuardianThailandOverview">The Guardian, [http://www.guardian.co.uk/country-profile/thailand Country profile: Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523002651/http://www.guardian.co.uk/country-profile/thailand |date=23 May 2010 }}, 25 April 2009.</ref> အာဆီယံနိုင်ငံ ၁၀ နိုင်ငံထဲတွင် တတိယမြောက် ဘဝ အရည်အသွေး အကောင်းဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရပ်တည်နေပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ၏ လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်းမှာ "မြင့်မားသည်" ဆိုသော အဆင့်တွင် ရှိနေသည်။ များပြားသော လူဦးရေနှင့် စီးပွားရေးတွင် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု တိုးတက်လာခြင်း တို့ကြောင့် ဒေသတွင်းနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အင်အားအသင့်အတင့် ရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်လာသည်။<ref>Jonathan H. Ping [https://books.google.com/books?id=FGM1zEdCOmAC&pg=PA103&lpg=PA103&dq=middle+power+philippines&source=bl&ots=vrzASjVnf_&sig=YBVVPgRkVxzcg-VOOB5V97EwIYE&hl=en&ei=OBq0SbegJcnWkAW31sC5BA&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA104,M1 Middle Power Statecraft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412163453/https://books.google.com/books?id=FGM1zEdCOmAC&pg=PA103&lpg=PA103&dq=middle+power+philippines&source=bl&ots=vrzASjVnf_&sig=YBVVPgRkVxzcg-VOOB5V97EwIYE&hl=en&ei=OBq0SbegJcnWkAW31sC5BA&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA104,M1 |date=12 April 2016 }} (p 104)</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == ===ဆယမ် (သယမ်)=== ထိုင်းနိုင်ငံသားများက ထိုင်းနိုင်ငံကို 'မောင်းထိုင်း' ဟုခေါ်ကြပြီး ၁၉၄၉ ခုနှစ် မတိုင်မီ အထိ ပြင်ပကမ္ဘာမှ လူများမှ သယာမ်ဟုသာ သိကြသည်။ သယာမ်ဆိုသော အမည်မှာ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]] သယာမ (''śyāma)'' မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆရပြီး အမည်း သို့ အညို ဟု အဓိပ္ပာယ်ရကာ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]နှင့် အဟွမ်တို့မှာလည်း ထိုစကားလုံး၏ စာလုံးကွဲများသာ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုင်းအသံထွက်ဖြင့် ဆယမ် (Siam) မှာ မူရင်းစကားလုံး မဟုတ်ဘဲ ထိုစကားလုံးကို သင်ယူထားသူများမှ ပြောင်းလဲအသုံးပြုကြခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>{{cite book | author = Charles Eliot| title = The Project Gutenberg EBook of Hinduism and Buddhism, An Historical Sketch, Vol. 3 (of 3) [EBook #16847] | publisher = Routledge & Kegan Paul Ltd. | year = 1921 | location = London | pages = Ch. xxxvii 1; citing in turn Footnote 189: The name is found on [[Champa]]n inscriptions of 1050 CE and according to Gerini appears in [[Ptolemy]]'s [[Geographia|Samarade]] = Sâmaraṭṭha. See Gerini, Ptolemy, p. 170. But Samarade is near Bangkok and there can hardly have been Thais there in Ptolemy's time; and Footnote 190: So too in Central Asia Kustana appears to be a learned distortion of the name [[Khotan]], made to give it a meaning in Sanskrit.}}</ref> အခြားသီအိုရီ တစ်ခုအရ ၁၄ ရာစု အတွင်း အယုဓျာသည် အဓိကကျ ထင်ရှားသော နေရာတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး တရုတ်တို့က ထိုဒေသအား ရှန်ဟု ခေါ်ဆိုကြကာ ပေါ်တူဂီတို့က ဆယမ်ဟု ပြောင်းလဲ ခေါ်ဆိုကြခြင်းဟု ဆိုသည်။ [[File:Kingdom & People of Siam (Vol 1, 1857, 15).svg|thumb|''SPPM Mongkut Rex Siamensium''ဟု ရေးထိုးထားသော မိုင်ကုဒ်ဘုရင်၏ လက်မှတ်]] [[ရာမ ၄|မကုဋဘုရင်]] (၁၈၅၁-၁၈၆၈) ၏ လက်မှတ်တွင် ''SPPM'' (Somdet Phra Poramenthra Maha) သို့မဟုတ် ဆယမ်တို့၏ဘုရင် မကိုဋ် ဟု ရေးထိုးထားပြီး ဆယမ် ဆိုသောအမည်ကို တရားဝင် ခေါ်ဝေါ်လာခဲ့သည်မှာ ၁၉၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၃ ရက် အထိ ဖြစ်ပြီး ထို့နောက်တွင် ထိုင်းလန်းဟု အမည် ပြောင်းခဲ့သည်။<ref name="ThaiCSM">[http://www.csmngt.com/thailand_history.htm Thailand (Siam) History], CSMngt-Thai. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150424080811/http://www.csmngt.com/thailand_history.htm |date=24 April 2015 }}</ref> ထိုင်းလန်းအား ဆယမ် ဟု ၁၉၄၅ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၉ ခုနှစ် မေလ ၁၁ ရက် နေ့အထိ အမည်ပြန်ပြောင်းခဲ့ပြီး ထို့နောက်တွင် ထိုင်းလန်းဟူသော အမည်သို့ ပြန်လည် ပြောင်းလဲခဲ့ပြန်သည်။ ===ထိုင်းလန်းဆိုသောအမည်=== ပြင်သစ်သမိုင်းပညာရှင် ဂျော့ရှ်ဆီးဒက်၏ အဆိုအရ ထိုင်း ဆိုသော အမည်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားဖြင့် လွတ်လပ်သောသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ထိုင်းလူမျိုးများအား ထိုင်းလူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နေထိုင်သော လယ်ကျွန်များမှ ခွဲခြား ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဟု ဆိုသည်။ ထင်ရှားသော ထိုင်း ပညာရှင်တစ်ဦးက ငြင်းဆိုသည်မှာ ထိုင်းဆိုသော အမည်မှာ ပြည်သူ သို့မဟုတ် လူ ဟုသာ အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ၎င်း၏ ရှာဖွေဖော်ထုတ်ချက်အရ အချို့သော ကျေးလက်ဒေသများတွင် လူအား ပုံမှန် သုံးနေကျ ထိုင်းစကားလုံး "ခေါန်" အစား "ထိုင်း" ဟု သုံးနှုန်းကြသည်ဟု ဆိုသည်။<ref>จิตร ภูมิศักดิ์ 1976: "ความเป็นมาของคำสยาม ไทย ลาวและขอม และลักษณะทางสังคม ของชื่อชนชาติ" (Jid Phumisak 1976: "Coming Into Existence for the Siamese Words for Thai, Laotian and Khmer and Societal Characteristics for Nation-names")</ref> === ထိုင်းအသံထွက် === ထိုင်းလူမျိုးများမှ ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံအား ယဉ်ကျေးသော အသုံးအနှုန်း "ပရာထေ့ထိုင်း" ဟု မကြာခဏ သုံးလေ့ ရှိကြသော်လည်း အများဆုံး အသုံးပြုကြသည့် အရပ်သုံးစကားတွင်မူ "မောင်းထိုင်း" သို့မဟုတ် "ထိုင်း" ဟုသာ သုံးနှုန်းကြသည်။ မောင်းဆိုသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ မြို့ပြနိုင်ငံဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဒေသ၏ အလယ်ဗဟိုရှိ မြို့တော် သို့မဟုတ် မြို့ကို ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့နာမည်များတွင် အသုံးပြုသော "မိုင်း" နှင့် ရင်းမြစ်တူသည်။ ရာချာအာဏာကျက်ထိုင်း ([[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]: ราชอาณาจักรไทย၊ [[ပါဠိ]]: ရာဇ.အာဏာ.စကြာ.ထိုင်း) သည် ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဗျုပ္ပတ်နှင့်ခွဲလျှင် အမည်အပိုင်းများသည် ราช (ရာချာ, ပါဠိ: ''ရာဇ'', အဓိပ္ပာယ် = ဘုရင်၊ မင်း)၊ อาณา (အာဏာ, [[ပါဠိ]]: အာဏာ {{IPA|āṇā}}) နှင့် จักร (ကျက်, ပါဠိ: ''စကြာ, စက္က''၊ အဓိပ္ပာယ် = "ဘီး၊ အာဏာစက်၊ မင်းမူအာဏာပိုင် သင်္ကေတလည်းဖြစ်သည်) ဟု ခွဲခြားနိုင်သည်။။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ရေးခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်သီချင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံအား "ပရာထေ့ထိုင်း (ပါဠိမူရင်း - ပဒေသ.ထိုင်း) ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်သီချင်း၏ ပထမဆုံး စာကြောင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံသည် ထိုင်းသွေးသားများ၏ စုစည်းမှု ဖြစ်သည်ဟု ထည့်သွင်းရေးသားခဲ့သည်။ ===တရားဝင် အမည်=== ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ ဆိုသည်မှာ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ တရားဝင် အမည် ဖြစ်သည် {| class="wikitable" style="float:center; clear:right;" |+ခေတ်အဆက်ဆက်က ထိုင်းနိုင်ငံ အမည် !ခုနှစ် !! အမည် !! ထိုင်းအမည် !! အင်္ဂလိပ် |- | ၁၂၃၈–၁၄၃၈ || [[သုခေါဒယပြည်|သုခေါဒယတိုင်းပြည်]]|| {{lang|th|อาณาจักรสุโขทัย}} ||Sukhothai Kingdom |- | ၁၃၅၁–၁၇၆၇ || အယုဒ္ဓယတိုင်းပြည်|| {{lang|th|อาณาจักรอยุธยา}} || |- | ၁၇၆၈–၁၇၈၂ || [[ဓနပုရီပြည်|ဓနပုရီတိုင်းပြည်]]|| {{lang|th|อาณาจักรธนบุรี}} || |- | ၁၇၈၂–၁၉၃၉ || [[ရတနကောသိန္ဒြပြည်|ရတနကောသိန္ဒြတိုင်းပြည်]] || {{lang|th|อาณาจักรรัตนโกสินทร์ }} || Ratanakosin, Siam |- | ၁၉၃၉–၁၉၄၆ || ထိုင်းလန်းဘုရင့်နိုင်ငံတော် || {{lang|th|ราชอาณาจักรไทย}} || Thailand |- | ၁၉၄၆–၁၉၄၉ || ဆယမ်ဘုရင့်နိုင်ငံတော် || {{lang|th|พระราชอาณาจักรสยาม}} || Kingdom of Siam |- | ၁၉၄၉–ယခု || ထိုင်းလန်းဘုရင့်နိုင်ငံတော် || {{lang|th|ราชอาณาจักรไทย}} || Thailand |} == သမိုင်း == ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ယခုလက်ရှိမှစ၍ ရေတွက်လျှင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော်မှစ၍ လူတို့ နေထိုင်ခဲ့သော သက်သေ အထောက်အထားများရှိပြီး မဲဟောင်ဆောင်ရှိ သမ်လော့ဒ်ကျောက်ဂူတွင် ကျောက်ခေတ် လက်မှုပစ္စည်းများကို တွေ့ရသည်။ အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများကဲ့သို့ပင် ထိုင်းနိုင်ငံသည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]မှ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတို့ များစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး အေဒီ ၁ ရာစု [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ သမိုင်း#ဖူနန် ဘုရင့်နိုင်ငံ (ခရစ်နှစ် ၁ ရာစု – ၅၅၀/၆၂၇) (Funan Kingdom (1st century – 550/627))|ဖူနန်ဘုရင့်နိုင်ငံတော်]] မှစ၍ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ သမိုင်း#ခမာအင်ပါယာ (၈၀၂–၁၄၃၁) (Khmer Empire (802–1431))|ခမာအင်ပါယာခေတ်]]အထိ ဖြစ်သည်။<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/589625/Thailand/274233/History?anchor=ref509754 Thailand. History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402103818/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/589625/Thailand/274233/History?anchor=ref509754 |date=2 April 2012 }}. ''Encyclopædia Britannica''</ref> ထိုင်းနိုင်ငံသည် အစောပိုင်း နှစ်များတွင် ခမာအင်ပါယာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိပြီး ခမာအင်ပါယာတွင် [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]]တို့၏ ရိုးရာများ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသဖြင့် ထိုလွှမ်းမိုးမှုများကို ယနေ့တိုင် ထိုင်းတို့ကြားတွင် တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ [[File:WatChaiwatthanaram 2295b.JPG|thumb|250px|အယုဓယရှိ ဝပ်ချိုင်ဝပ်သန်နရန်၏ အပျက်အစီးများ]] ထိုင်းယဉ်ကျေးမှုတွင် အိန္ဒိယတို့၏ လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်မှာ အိန္ဒိယမှ လာရောက်အခြေချ နေထိုင်သူများနှင့် တိုက်ရိုက် ထိတွေ့မှုကြောင့်သာ မကပဲ အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှု ကျင့်သုံးသော ဘုရင့်နိုင်ငံများဖြစ်သည့် ဗာရာဝတီ၊ သီရီဝိဇယ နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတို့ကြောင့် အဓိကပါဝင်သည်။<ref name="ReferenceA">Some Aspects of Asian History and Culture by Upendra Thakur p.157</ref> အီးအေဗောရပ်ဇ်ကမူ အိန္ဒိယ ဘုရင် [[အသောကမင်း|အသောက]]၏ [[မောရိယတိုင်း|မောရိယ အင်ပါယာခေတ်]]တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် အိန္ဒိယမှ ထိုင်းနိုင်ငံသို့ စီးဆင်း ဝင်ရောက်သည်ဟု ယုံကြည်ပြီး ခရစ်တော်ပေါ်ပြီး ၁ ရာစု အထိ ပင် ဖြစ်သည်။ <ref name="ReferenceA"/>နောက်ပိုင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံသည် တောင်အိန္ဒိယမှာ ပါလာဗာမင်းဆက် နှင့် မြောက်အိန္ဒိယမှ ဂုတ်ပတားအင်ပိုင်ယာတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ် သမိုင်းပညာရှင် ဂျော့ရှ်ဆီးဒက်၏ အဆိုအရ "ထိုင်းတို့သည် အဖအိန္ဒိယ နိုင်ငံတော်၏ သမိုင်းတွင် ပထမဆုံး ပါဝင်ခဲ့သည်မှာ ၁၁ ရာစု ချန်ပါ ကျောက်ထွင်းစာများတွင် ထိုင်းကျွန်များ သို့မဟုတ် စစ်သုံးပန့်များ အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၂ ရာစုတွင် [[အန်ကောဝပ်]]ဘုရားကျောင်းရှိ ကျောက်ဆစ်များတွင် စစ်သူရဲအုပ်စု တစ်ခုအား [[ထိုင်းလူမျိုး|သယာမ်]]ဟု ဖော်ပြထားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မွန်ဂိုတို့သည် [[တာလီမြို့|တာလီ]]အား ၁၂၅၃ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်တွင် သိမ်းပိုက်ပြီး ၁၂၅၃ တွင် [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]အား သိမ်းသွင်းပြီးနောက် ယခင် အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးထားသော ဘုရင့်နိုင်ငံနေရာ၌ ထိုင်းဒေသများ ထူထောင်ရန် အခက်အခဲမရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ မီနန် မြစ်ဝှမ်းဒေသနှင့် ဗာရာဝတီရှိရာဒေသတွင် ၇ ရာစု၌ မွန်လူမျိုးများ ရှိကြပြီး ၁၁ ရာစုတွင် ခမာအင်ပိုင်ယာ ဖြစ်လာသည်။ [[ယွမ်မင်းဆက်]]၏ သမိုင်းတွင် ၁၂၈၂ ၌ [[သုခေါဒယပြည်|ဆူခိုထိုင်း]]တို့၏ သံရုံးရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ ၁၂၈၇ တွင် ထိုင်းအကြီးအကဲ သုံးယောက်ဖြစ်သော မန်ရိုင်း၊ ငန်မောင်း နှင့် ရမ်ခန်ဟမ်းတို့သည် ခိုင်မာသော မဟာမိတ်စာချုပ်ကို လက်မှတ်ထိုးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။{{sfn|Cœdès|1968|pp=190–191,194–195}} ၁၃ ရာစု ခမာ အင်ပိုင်ယာ ပြိုလဲပြီးနောက်တွင် နိုင်ငံအများအပြား ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး ထိုင်းလူမျိုးများ၊ မွန်လူမျိုးများ၊ ခမာလူမျိုးများ၊ ချန်လူမျိုးများ နှင့် မလေးလူမျိုးများမှ တည်ထောင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်ပြီး ထိုင်းဒေသတဝှမ်းတွင် တွေ့ရသော ရှေးဟောင်းသုတေသနနယ်မြေများနှင့် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှ တစ်ဆင့် သိရသည်။ ၁၂ ရာစု မတိုင်မီကမူ ပထမဆုံး ထိုင်းနိုင်ငံအား [[သုခေါဒယပြည်|ဗုဒ္ဓဆူခိုထိုင်းနိုင်ငံတော်]]ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြပြီး ၁၂၃၈ တွင် တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၃ ရာစုနှင့် ၁၄ ရာစုနှစ်အတွင်း ခမာအင်ပိုင်ယာ၏ အာဏာ လျော့ကျလာမှုနှင့် ပျက်သုဉ်းမှုတို့ အပြီးတွင် ဆူခိုထိုင်း ဗုဒ္ဓဘာသာပြည်၊ [[လန်န (နိုင်ငံတော်)|လန်နပြည်]] (Lanna) နှင့် [[လင်းဇင်းပြည်|လန်ချန်ပြည်]] (လင်းဇင်း) (ယခုလောနိုင်ငံ) တို့မှာ တိုးတက်ထွန်းကား လာခဲ့သည်။ သို့သော် ရာစုနှစ် တစ်ခုမျှ ကြာသောအခါတွင် ဆူခိုထိုင်းပြည်၏ အာဏာစက်ကို ၁၄ ရာစုနှစ်အလယ် [[ကျောက်ဖယားမြစ်|ကျောက်ဖယား မြစ်အောက်ပိုင်း]] သို့မဟုတ် မီနမ်ဒေသတွင် ထူထောင်ခဲ့သော [[အယုဒ္ဓယ|အယုဒ္ဓယပြည်]]က ဩဇာလွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။ [[File:Innocent XI Dec 1688.jpg|thumb|250px| ထိုင်းသံတမန်မှ ၁၆၈၈ ခုနှစ်တွင် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး အင်နိုဆန့် ၁၁ သို့ စာချွန်လွှာပေးအပ်စဉ်]] အယုဒ္ဓယပြည်၏ ချဲ့ထွင်မှုသည် မီနမ်ဒေသတဝိုက်တွင် ဗဟိုပြုခဲ့ပြီး မြောက်ပိုင်းတောင်ကြားများတွင်မူ လန်နပြည်နှင့် အခြားသော ထိုင်းမြို့ပြနိုင်ငံ အသေးစားများက အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၄၃၁ ခုနှစ်တွင် အယုဒ္ဓယတို့မှ အန်းကောမြို့ကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ပြီးနောက်တွင် ခမာတို့က အန်းကောကို စွန့်ခွာခဲ့ကြသည်။ <ref>"[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/12/AR2010041203198.html Science news: What happened at Angkor Wat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405053715/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/12/AR2010041203198.html |date=5 April 2017 }}". ''The Washington Post''. 13 April 2010.</ref> ထိုင်းတို့သည် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ ဖြစ်ကြသော တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယမှ အစပြု၍ ပါရှားပြည်နှင့် အာရပ်နိုင်ငံများနှင့် ကုန်သွယ်မှုများ ဆက်လက်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အယုဒ္ဓယသည် အာရှရှိ အစည်ကားဆုံး ကုန်သွယ်ရာနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဥရောပကုန်သည်များသည် ၁၆ ရာစု အစောပိုင်းမှ စတင်ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ပထမဆုံး ရောက်ရှိလာသူမှာ ပေါ်တူဂီမြို့စား အေဖွန်ဆို ဒီ အယ်လ်ဘာကာကီ၏ သံတမန် ဖြစ်ပြီး ၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကာ နောက်ပိုင်းတွင် ပြင်သစ်၊ ဒတ်ချ်နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ၁၇၆၅-၁၇၆၇ မြန်မာဘုရင် ကုန်းဘောင် [[ဆင်ဖြူရှင်မင်း]]နှင့် ဖြစ်သော [[မြန်မာ-ယိုးဒယား စစ်ပွဲများ|ယိုးဒယား-မြန်မာစစ်ပွဲ]]တွင် အယုဒ္ဓယနေပြည်တော်အား မီးတင်ရှို့ ဖျက်ဆီးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၇၆၇ ခုနှစ် အယုဒ္ဓယပြည် မြန်မာတို့လက်သို့ ကျရောက်သွားသော အခါတွင် [[တာကသိန|မဟာတက်ဆင်]]ဘုရင်သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ကို ထွန်ဘူရီ (Thonburi) သို့ ၁၅ နှစ်ခန့်မျှ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၇၈၂ ခုနှစ် [[စကြီမင်းဆက်]] [[ရာမ ၁|ရာမ ၁ ဘုရင်]]လက်ထက်တွင် ဘန်ကောက်ကို မြို့တော်အဖြစ် တည်ထောင်ပြီးချိန်တွင် ယခုလက်ရှိ [[ရတနကောသိန္ဒြပြည်|ရတနာကိုဆင်]]ခေတ် စတင်ခဲ့သည်။ ဗြိတိန်နီကာစွယ်စုံကျမ်း၏ အဆိုအရ ၁၇ ရာစုမှ ၁၉ ရာစု အထိ ထိုင်းနှင့် မြန်မာတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ရှိသော အချို့သော ဒေသများတွင် လူဦးရေ၏ ၄ ပုံ ၁ ပုံမှ ၃ ပုံ ၁ပုံ အထိမှာ ကျွန်များ ဖြစ်ကြသည် ဟု ဆိုသည်။<ref>[http://www.britannica.com/blackhistory/article-24156 Slave-owning societies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223090720/http://www.britannica.com/blackhistory/article-24156 |date=23 February 2007 }}. ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20101009132129/http://kyotoreviewsea.org/slavery4.htm Slavery in Nineteenth-Century Northern Thailand]. Kyoto Review of South East Asia.</ref> ===၂၀ ရာစု=== [[File:Map of Siam (territorial cessions).svg|thumb|အနောက်တိုင်း အင်အားကြီးနိုင်ငံများသို့ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသော နယ်မြေများကို နှစ်အလိုက် ပြထားပုံ]] ဥရောပမှ ဖိအားများရှိသော်လည်း ထိုင်းနိုင်ငံသည် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများတွင် ကိုလိုနီ မဖြစ်ခဲ့သော တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/news/king-country-and-the-coup/13140/0 |title=King, country and the coup |work=The Indian Express |location=Mumbai |date=22 September 2006 |accessdate=3 November 2011 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514225625/http://www.indianexpress.com/news/king-country-and-the-coup/13140/0 }}</ref> ထိုသို့ မဖြစ်ရသည့် အကြောင်းမှာ လွန်ခဲ့သော ၄ ရာစု အတွင်း ပါးနပ်သော ဘုရင်များမှ ပြင်သစ်နှင့် ဗြိတိသျှအင်ပိုင်ယာတို့ကြား အားပြိုင်မှုနှင့် တင်းမာမှုများကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ လိုအပ်သလို ကစားနိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိန် နှင့် ပြင်သစ်တို့မှ ကျောက်ဖယား တောင်ကြားတစ်ဝိုက်အား ကြားခံနယ်မြေ အဖြစ် သဘောတူညီ အာမခံချက် ပေးခဲ့ကြပြီး<ref>[http://treaties.fco.gov.uk/docs/fullnames/pdf/1896/TS0005%20(1896)%20C-8010%201896%2015%20JAN,%20LONDON%3B%20DECLARATION%20BETWEEN%20GB%20AND%20FRANCE%20WITH%20REGARD%20TO%20THE%20KINGDOM%20OF%20SIAM%20AND%20OTHER%20MATTERS.pdf ''Declaration between Great Britain and France with regard of the Kingdom of Siam and other matters''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331025152/http://treaties.fco.gov.uk/docs/fullnames/pdf/1896/TS0005%20(1896)%20C-8010%201896%2015%20JAN,%20LONDON%3B%20DECLARATION%20BETWEEN%20GB%20AND%20FRANCE%20WITH%20REGARD%20TO%20THE%20KINGDOM%20OF%20SIAM%20AND%20OTHER%20MATTERS.pdf |date=31 March 2017 }} London. January 15, 1896. Treaty Series. No. 5</ref> ကျန်သော အရှေ့တောင်အာရှ တဝှမ်းလုံးအား အနောက်တိုင်း အင်အားကြီး နိုင်ငံများမှ ကိုလိုနီ နယ်မြေအဖြစ် သွတ်သွင်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း အနောက်နိုင်ငံများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ၁၉ ရာစု အတွင်း အပြောင်းအလဲများစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် အပြင် ၎င်းတို့၏ တောင်းဆိုမှုများစွာကိုလည်း လိုက်လျောခဲ့ရသည်။ အသိသာဆုံးမှာ မဲခေါင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ နယ်မြေများစွာကို ပြင်သစ်ထံသို့ ဆုံးရှုံးခဲ့ရခြင်းနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ်ရှိ ရှမ်းနှင့် ကရင်လူမျိုးတို့၏ ဒေသများအား အင်္ဂလိပ်တို့မှ တဆင့်ပြီး တဆင့် ဝါးမျိုသိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာ၏ အထောက်အပံ့ကို ရရှိရန် အတွက် စကြီမင်းဆက်မှ ပေးအပ်လိုက်ရသော လက်ဆောင်ပဏ္ဍာများတွင် တောင်ပိုင်း မလေးလူမျိုးများ အဓိက နေထိုင်သည့် ပြည်နယ် ၄ ခုအား ၁၉၀၉ ခုနှစ် အင်ဂလို-ဆိုင်ယမ်းမိစ် စာချုပ်ဖြင့် ဗြိတိသျှအင်ပိုင်ယာသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်လိုက်ရခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ ထို ပြည်နယ် ၄ ခုမှာ ကလန်တန်၊ တဲရန်ဂါနူး၊ ကဒါ နှင့် ပါလစ် တို့ ဖြစ်ပြီး နောင်တွင် [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၏ မြောက်ပိုင်းပြည်နယ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၁၇ တွင် သယာမ်နိုင်ငံသည် [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]] မဟာမိတ်များတွင် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ပထမကမ္ဘာစစ် အောင်နိုင်သူတစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် စစ်ဘက်နှင့် အရပ်ဘက် အရာရှိများပါဝင်သော ခါနာရတ်ဆာဒွန် အဖွဲ့၏ သွေးထွက်သံယို မဖြစ်ပွားသော တော်လှန်ရေး တစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် အာဏာ လွှဲပြောင်းမှု ဖြစ်ခဲ့ကာ ပရာဂျာဒီပေါက်ဘုရင်မှ သယာမ် ပြည်သူတို့အား ပထမဆုံး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ ရေးဆွဲခွင့် ပေးအပ်လိုက်ရပြီး ရာစုနှစ်များစွာ ကျင့်သုံးခဲ့သော သက်ဦးဆံပိုင် ဘုရင်စနစ် ပြီးဆုံး ခဲ့သည်။ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံ၏ အမည်အား သယာမ်မှ ထိုင်းလန်း ဟု ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ===ဒုတိယကမ္ဘာစစ်=== ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဂျပန်ဧကရာဇ်နိုင်ငံ|ဂျပန်အင်ပိုင်ယာ]]မှ ၎င်းတို့၏ တပ်များကို ထိုင်းနိုင်ငံအား ဖြတ်၍ မလေးရှား စစ်မျက်နှာသို့ ရွေ့လျားခွင့် ပြုရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုသည် ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ရက်၌ အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ တလွှား တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် အချိန်ကိုက်၍ စတင်ခဲ့ပြီး တော်ဝင်ထိုင်း ကြည်းတပ်မတော် နှင့် ၆ နာရီ မှ ၈ နာရီကြား တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်မှာ ပလာယက် ဖီဘွန်ဆောင်ခရမ်မှ အပစ်အခတ် ရပ်စဲရန် အမိန့်ပေးသည့် အချိန်အထိ ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့နောက်တွင် ဂျပန်အား လွတ်လပ်စွာ ဖြတ်သန်းသွားလာခွင့် ပြုခဲ့ပြီး ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၁ ရက်တွင် ဂျပန် နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ မဟာမိတ်စာချုပ်ကို လျှို့ဝှက် ချုပ်ဆိုခဲ့ကာ ထိုစာချုပ်အရ တိုကျိုမှ ဗြိတိသျှနှင့် ပြင်သစ်တို့သို့ ထိုင်းမှ ဆုံးရှုံးခဲ့သော နယ်မြေများကို ပြန်လည်ရယူရန် အတွက် အကူအညီပေးမည်ဟု သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref name="Wern"/> နောက်ဆက်တွဲအဖြစ် ထိုင်းမှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းတို့အား ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၅ ရက်တွင် စစ်ကြေညာခဲ့ပြီး ဂျပန်တို့အား မဟာမိတ်တို့နှင့် တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲတွင် ကူညီတိုက်ခိုက်ရန် ကတိပြုခဲ့ကာ အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း ဂျပန်ကို တော်လှန်ရန် ထိုင်းလွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှုကိုလည်း ဆက်လက် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ အာရှ အလုပ်သမား ၂၀၀,၀၀၀ ခန့် နှင့် မဟာမိတ် စစ်သုံးပန့် ၆၀,၀၀၀ ကျော်တို့သည် [[သေမင်းတမန် ရထားလမ်း]]ဟု အများသိရှိကြသော ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Wern">Werner Gruhl, ''[https://books.google.com/books?id=ow5Wlmu9MPQC&pg=PA112&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Imperial Japan's World War Two, 1931–1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213042405/https://books.google.com/books?id=ow5Wlmu9MPQC&pg=PA112&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false |date=13 December 2016 }}'', Transaction Publishers, 2007 {{ISBN|978-0-7658-0352-8}}</ref> ===ယနေ့ခေတ် သမိုင်း=== ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် ဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းပြီးနောက်၊ ၁၉၇၃ ခုနှစ်အထိ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးသမိုင်းကို စစ်အာဏာရှင်စနစ် က ကြီးစိုးခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း အချိန်အများစု၌ စစ်တပ်အာဏာရရှိခဲ့သည်။ ထင်ရှားသောခေါင်းဆောင်များမှာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သည့် ဖီဘွန်းဆောင်ခရမ်း (Luang Phibunsongkhram, လူအများက ဖီဘွန်း ဟု သိကြသည်) နှင့် သာမားဆက်တက္ကသိုလ် (Thammasat University) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး စစ်ပြီးခေတ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခေတ္တဆောင်ရွက်ခဲ့သည့် အရပ်သားနိုင်ငံရေးသမား ပရီဒီ ဖနွန်ယောင် (Pridi Banomyong) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပရီဒီကို ဖယ်ရှားပြီးနောက်တွင် စစ်အာဏာရှင်များ ဆက်တိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဖီဘွန်းသည် နောက်တစ်ကြိမ်အာဏာရယူခဲ့ပြီးနောက် ဆရစ် ဒါနာရာဂျာတာ (Sarit Thanarat) နှင့် သနွန်း ကစ်တီကာချောင်း (Thanom Kittikachorn) တို့က ဆက်လက်ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့လက်ထက်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၏ လွှမ်းမိုးမှုအောက်၌ ရိုးရာအာဏာရှင်အုပ်ချုပ်မှုကို ခေတ်မီအောင်နှင့် အနောက်တိုင်းဆန်အောင် ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်၊ သာမားဆက်ကျောင်းသားများ ဦးဆောင်သော ဒီမိုကရေစီလိုလားသူ ဆန္ဒပြသူများအား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက် သနွန်း နုတ်ထွက်ခဲ့ရာ စစ်အာဏာရှင်ခေတ် ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။ ထိုအခါ ဘုရင်မင်းမြတ်က [[ဓမ္မသတ်တက္ကသိုလ်|သာမားဆက်တက္ကသိုလ်]]၏ ဥက္ကဋ္ဌ ဆန်ယား ဒါမားဆက် အား ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တော်ဝင်အမိန့်ဖြင့် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် ၁၉၆၅ ခုနှစ်မှ ၁၉၇၁ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]တွင် အမေရိကန်နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တို့အား ကူညီခဲ့သည်။ အမေရိကန်လေတပ်မှ F-4 Phantom တိုက်လေယာဉ်များအား အူဒွန်းနှင့် အူဘွန်းလေတပ်အခြေစိုက်စခန်းများတွင် အခြေစိုက်ခဲ့ပြီး B-52 ဗုံးကြဲလေယာဉ်များအား ဦးသဖောင်တွင် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။ ထိုင်းတပ်များသည် ၁၉၆၄ ခုနှစ်မှ ၁၉၇၂ ခုနှစ်အတွင်း လာအိုနိုင်ငံရှိ လျှို့ဝှက်စစ်ပွဲတွင်လည်း အများအပြား ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ထင်ရှားသည့် လူထုအုံကြွမှု ကြောင့် ကွန်မြူနစ်ဆန့်ကျင်သူ သနွန်း ကစ်တီကာချောင်း၏ စစ်အာဏာရှင်စနစ် ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံရေးစနစ်ကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ ဤဖြစ်ရပ်၏ မှတ်သားဖွယ်ရာ အချက်မှာ ထိုင်းတက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများ နိုင်ငံရေးတွင် လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းလာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်များ၏ အချိန်အတော်များများတွင် ထိုင်းနိုင်ငံအား ဝန်ကြီးချုပ် ပရမ် တင်ဆူလန်နွန်ဒါ မှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒီမိုကရေစီလိုလားသူဖြစ်သဖြင့် ပါလီမန်နိုင်ငံရေးကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ခဏတာ စစ်တပ်အုပ်ချုပ်မှုမှလွဲ၍ ထိုင်းနိုင်ငံသည် ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ လူအများ၏ ထောက်ခံမှုရရှိခဲ့သော ဝန်ကြီးချုပ် [[သက်ဆင် ရှင်နာဝပ်]] ဦးဆောင်သည့် ထိုင်းရပ်ထိုင်းပါတီသည် ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းရက်ထိုင်းပါတီအား ခြစားမှုဖြင့် စွပ်စွဲ၍ လူအမြောက်အမြား ဆန္ဒပြခဲ့ကြပြီး စစ်တပ်မှ စက်တင်ဘာလတွင် အာဏာသိမ်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ရွေးကောက်ပွဲမှ အရပ်သားအစိုးရသို့ အာဏာလွှဲပြောင်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလတွင် အခြားစစ်အာဏာသိမ်းမှု တစ်ခုဖြင့် စစ်တပ်လက်အောက်သို့ ထပ်မံရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ပြီးနောက်တွင် လူထုဆန္ဒကို ဦးစားပေးသည့် ဖွေထိုင်းပါတီ (Pheu Thai Party) က အများစုအနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ သက်ဆင် ရှင်နာဝပ် (Thaksin Shinawatra) ၏ ညီမဖြစ်သူ [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] (Yingluck Shinawatra) သည် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အာဏာရပါတီက သက်ဆင်အား အကျိုးဖြစ်ထွန်းစေမည့် လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ဥပဒေကြမ်း (amnesty bill) ကို အဆိုပြုပြီးနောက် ပြည်သူ့ဒီမိုကရေစီပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကော်မတီ (People's Democratic Reform Committee) က ရှင်နာဝပ်ကို ဆန့်ကျင်သော နောက်ထပ်ဆန္ဒပြပွဲများကို စီစဉ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|date=11 November 2013|title=Protests as Thailand senators debate amnesty bill|work=The Guardian|url=http://www.theguardian.com/world/2013/nov/11/thailand-protests-amnesty-bill|url-status=live|access-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203121817/http://www.theguardian.com/world/2013/nov/11/thailand-protests-amnesty-bill|archive-date=3 December 2013}}</ref> ယင်လပ်က ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အသစ်ကျင်းပရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး (Constitutional Court) က ပယ်ဖျက်ခဲ့သည်။ ဤနိုင်ငံရေးအကျပ်အတည်းသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် နောက်ထပ်အာဏာသိမ်းမှုတစ်ခုဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite journal|last1=Prasirtsuk|first1=Kitti|title=Thailand in 2014: Another Coup, a Different Coup?|journal=Asian Survey|date=2015|volume=55|issue=1|pages=200–206|doi=10.1525/as.2015.55.1.200|jstor=10.1525/as.2015.55.1.200|url=https://www.jstor.org/stable/10.1525/as.2015.55.1.200|access-date=3 June 2024|issn=0004-4687|url-access=subscription}}</ref> ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အမျိုးသားငြိမ်းချမ်းရေးနှင့်တည်ငြိမ်ရေးကောင်စီ (National Council for Peace and Order) ခေါ် စစ်အစိုးရအဖွဲ့ကို ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ပရာယွတ်ချန်အိုချာ|ပရာယွတ် ချန်အိုချာ]] (Prayut Chan-o-cha) က ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၉ ခုနှစ်အထိ နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း အရပ်သားနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာအခွင့်အရေးများ (Civil and political rights) ကို ကန့်သတ်ခဲ့ပြီး ဘုရင်မင်းမြတ်ကို စော်ကားမှု (lèse-majesté) စွဲချက်များ သိသိသာသာ တိုးမြင့်လာခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးအတိုက်အခံများနှင့် သဘောထားမတိုက်ဆိုင်သူများကို "သဘောထားညှိနှိုင်းရေး" စခန်းများ (attitude adjustment camps) သို့ ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။ <ref name="Beech 2019">{{Cite news|last=Beech|first=Hannah|date=8 February 2019|title=Thailand's King Rejects His Sister's Candidacy for Prime Minister|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/02/08/world/asia/thailand-prime-minister-princess.html|url-status=live|access-date=11 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213075249/https://www.nytimes.com/2019/02/08/world/asia/thailand-prime-minister-princess.html|archive-date=13 February 2019|issn=0362-4331}}</ref>ပညာရှင်များက ဤလုပ်ရပ်များကို [[ဖက်ဆစ်ဝါဒ]] ထွန်းကားလာခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite journal|last=Taylor|first=James|date=1 September 2021|title=Thailand's new right, social cleansing and the continuing military–monarchy entente|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/2057891120980835|url-status=live|journal=Asian Journal of Comparative Politics|volume=6|issue=3|pages=253–273|doi=10.1177/2057891120980835|issn=2057-8911|s2cid=234182253|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118123729/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/2057891120980835|archive-date=18 November 2021|access-date=18 November 2021|url-access=subscription}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ဆုံးဘုရင် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ|ဘူမိဗလ]] (Bhumibol) သည် ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏သားတော် [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ|ဝါချီရာလောင်ကွန်း]] (Vajiralongkorn) ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို စစ်အစိုးရလက်အောက်တွင် ဆန္ဒခံယူပွဲ (referendum) ဖြင့် အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရသည် အနာဂတ်အစိုးရများအတွက် နှစ် ၂၀ အမျိုးသားမဟာဗျူဟာ "လမ်းပြမြေပုံ" (20-year national strategy 'road map') ကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံကို စစ်တပ်ဦးဆောင်သော ဒီမိုကရေစီ (military-guided democracy) စနစ်ထဲသို့ ထိထိရောက်ရောက် ချုပ်နှောင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite journal|last=Montesano|first=Michael J.|year=2019|title=The Place of the Provinces in Thailand's Twenty-Year National Strategy: Toward Community Democracy in a Commercial Nation?|url=https://www.iseas.edu.sg/images/pdf/ISEAS_Perspective_2019_60.pdf|url-status=live|journal=ISEAS Perspective|volume=2019|issue=60|pages=1–11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913092250/https://www.iseas.edu.sg/images/pdf/ISEAS_Perspective_2019_60.pdf|archive-date=13 September 2020|access-date=23 August 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200913092250/https://www.iseas.edu.sg/images/pdf/ISEAS_Perspective_2019_60.pdf |date=13 September 2020 }}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် စစ်အစိုးရသည် မတ်လတွင် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကျင်းပရန် သဘောတူခဲ့သည်။ <ref name="Beech 20192">{{Cite news|last=Beech|first=Hannah|date=8 February 2019|title=Thailand's King Rejects His Sister's Candidacy for Prime Minister|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/02/08/world/asia/thailand-prime-minister-princess.html|url-status=live|access-date=11 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213075249/https://www.nytimes.com/2019/02/08/world/asia/thailand-prime-minister-princess.html|archive-date=13 February 2019|issn=0362-4331}}</ref> ရွေးကောက်ပွဲမသမာမှု စွပ်စွဲချက်များကြားမှ ပရာယွတ်သည် ပါလန်ပရာချာရတ်ပါတီ (Palang Pracharath Party) ဦးဆောင်သော ညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့ (coalition) ၏ လွှတ်တော်တွင်း ထောက်ခံမှုနှင့် စစ်အစိုးရခန့်အပ်ထားသော အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုဖြင့် ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|date=25 March 2019|title=Thailand election results delayed as allegations of cheating grow|publisher=ABC News|location=Australia|url=https://www.abc.net.au/news/2019-03-25/thailand-election-results-delayed-concerns-over-irregularities/10937910|url-status=live|access-date=26 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326035848/https://www.abc.net.au/news/2019-03-25/thailand-election-results-delayed-concerns-over-irregularities/10937910|archive-date=26 March 2019}}</ref> ၂၀၂၀-၂၀၂၁ ခုနှစ် ဒီမိုကရေစီလိုလားသူ ဆန္ဒပြပွဲများသည် ဘုရင်၏ အခွင့်အာဏာ တိုးလာခြင်း ၊ ၂၀၁၄ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ဘုရင်စနစ်၏ ထောက်ခံမှုရရှိထားသည့် [[ထိုင်းဘုရင့်တပ်မတော်|ထိုင်းတော်ဝင်တပ်မတော်]] (Royal Thai Armed Forces) မှ ဒီမိုကရေစီနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ နောက်ပြန်ဆုတ်မှုများ၊ ဒီမိုကရေစီလိုလားသည့် အနာဂတ်သို့ချီတက်ရေးပါတီ (Future Forward Party) ဖျက်သိမ်းခံရခြင်း၊ ၂၀၁၉ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲနှင့် လက်ရှိနိုင်ငံရေးစနစ်အပေါ် ယုံကြည်မှုမရှိခြင်း၊ ဝမ်ချလယ်ရမ် ဆတ်ဆပ်ဆစ် (Wanchalearm Satsaksit) အပါအဝင် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားသူများ အဓမ္မပျောက်ဆုံးခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း၊ နှင့် နိုင်ငံရေးခြစားမှုများတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|date=11 August 2020|title=[Full statement] The demonstration at Thammasat proposes monarchy reform|work=Prachatai English|url=https://prachatai.com/english/node/8709|url-status=live|access-date=23 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820123613/https://prachatai.com/english/node/8709|archive-date=20 August 2020}}</ref>ဤဆန္ဒပြပွဲများသည် ဘုရင်စနစ်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် မကြုံစဖူးသော တောင်းဆိုမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး နိုင်ငံအတွင်း သမ္မတနိုင်ငံစနစ် (republicanism) အပေါ် အမြင့်ဆုံးသော ခံစားချက်ကို ယူဆောင်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးလိုလားသော အတိုက်အခံများဖြစ်သည့် မူးဖောဝပ်ပါတီ (Move Forward Party - MFP) နှင့် လူထုဆန္ဒကို ဦးစားပေးသည့် ဖွေထိုင်းပါတီ (Pheu Thai Party) တို့သည် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ (general election) တွင် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး၊ ဝန်ကြီးချုပ် ပရာယွတ် ချန်အိုချာကို ထောက်ခံသည့် ဘုရင်စနစ်လိုလားသော စစ်တပ်နှင့်ဆက်စပ်သည့် ပါတီများ အာဏာဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် လူထုဆန္ဒကို ဦးစားပေးသည့် ဖွေထိုင်းပါတီမှ ဆရစ်သာ ထာဝိစင် (Srettha Thavisin) သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်အသစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်၌ ဖွေထိုင်းပါတီ၏ ဘီလျံနာခေါင်းဆောင် သက်ဆင် ရှင်နာဝပ်သည် နှစ်ပေါင်းများစွာ မိမိကိုယ်ကို ပြည်ပတွင် နယ်နှင်ခံအဖြစ်နေထိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ပြန်လာခဲ့သည်။ သို့သော်၊ ထာဝိစင်သည် "ကြီးလေးသော ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်းချိုးဖောက်မှုများ" ကြောင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးမှ ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခံခဲ့ရသည်။ ===သမိုင်းဆိုင်ရာ ဓာတ်ပုံများ=== <gallery> File:BlackCeramicBanChiangCultureThailand1200-800BCE.jpg|အူဒွန်သာနီခရိုင် ဘန်ချန်အနီးတွင် တွေ့ရသော အစောဆုံး ၂၁၀၀ ဘီစီခန့်မှ လက်ရာ မြေအိုးများ File:Pimai1.jpg|ဖီမိုင်းခေါ် ပရာဆပ် ဖီမိုင်းသည် ခမာအင်ပိုင်ယာခေတ်မှ အကြီးဆုံး ဘုရားကျောင်း တစ်ခု ဖြစ်သည်။ File:วัดพนัญเชิงวรวิหาร by Pholtograph.jpg|၆၂ ပေ (၁၉ မီတာ) မျှ မြင့်မားသော ထိုင်နေသည့် ၁၃၂၄ ခုနှစ်မှ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်အား အယုဒ္ဓယတွင် တွေ့ရပုံ File:Wat Si Chum in Sukhothai.jpg|၁၃ ရာစုမှ ၄၉ပေ (၁၅ မီတာ) မျှ မြင့်မားသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် အား ဆူခိုထိုင်းမြို့ အာချာနာဘုရားတွင် တွေ့ရပုံ File:View of Iudea (Ayutthaya), Capital of Siam ca. 1662 (SK-A-4477).jpg|ဒတ်ချ် အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီမှ ယိုဟန်း ဗင်ဘွန်းသို့ ရေးဆွဲခိုင်းခဲ့သော အယုဒ္ဓယ ပန်းချီကား ၁၆၆၅ File:Louis XIV et Ambassadeurs du Roi de Siam 1686 Jacques Leman.png|၁၆၈၆ တွင် ကိုဆာပန် မှ ထိုင်းဘုရင် နာရိုင်း၏ စာလွှာအား ဗာဆိုင်း၌ လူးဝစ်ဘုရင် ၁၄ သို့ ဆက်သစဉ် File:Reception of Siamese Ambassadors by Napoleon III 1861 Gerome.png|နပိုလီယန် ၃ မှ ၁၈၆၄ တွင် ထိုင်း သံတမန်များအား လက်ခံတွေ့ဆုံစဉ် </gallery> == နိုင်ငံရေး နှင့် အစိုးရ== ထိုင်းနိုင်ငံ၏ လက်ရှိနိုင်ငံရေးသည် [[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] ဘောင်အတွင်းမှ ကျင့်သုံးပြီး ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ကာ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် ဆက်ခံသော ဘုရင်သည် နိုင်ငံ၏ ဥသျှောင်ဖြစ်သည်။ တရားစီရင်ရေး ကဏ္ဍသည် အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် ဥပဒေပြုရေးတို့မှ ကင်းလွတ်ရမည် ဖြစ်သော်လည်း တရားသူကြီးတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်များမှာ လက်ရှိဥပဒေထက် နိုင်ငံရေးနှင့် ပတ်သက်သည်ဟု သံသယရှိစရာ ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=Thailand's juristocracy - New Mandala<!-- Bot generated title --> |url=http://asiapacific.anu.edu.au/newmandala/2014/05/17/thailands-juristocracy/ |accessdate=14 October 2017 |archivedate=5 September 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905162923/http://asiapacific.anu.edu.au/newmandala/2014/05/17/thailands-juristocracy/ }}</ref> [[File:Democracy monument, Bangkok, Thailand.jpg|thumb|ဘန်ကောက်မြို့ရှိ ဒီမိုကရေစီ အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အဦး။ ၁၉၃၂ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအား ပြအိုးပေါ်ရှိ ဆွမ်းခွက် နှစ်ခု ပေါ်တွင် တင်ထားသည့်ပုံ]] ၁၉၃၂ ခုနှစ် သက်ဦးဆံပိုင် ဘုရင်စနစ်မှနေ၍ နိုင်ငံရေး စတင်ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည့် အချိန်မှစ၍ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ နှင့် ပဋိဉာဏ် ၁၉ ခုမျှ ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ .<ref>[http://www.bangkokpost.com/print/421966/ Bangkok Post: ''Section 44 is necessary: NCPO'']. This list contains 2 errors: it states that the 6th constitution was promulgated in 1912 (rather than 1952), and it states that the 11th constitution was promulgated in 1976 (rather than 1974).</ref><ref name="Thanet">Thanet Aphornsuvan, {{cite web |url= http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20080226203229/http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf |dead-url= yes |archive-date= 2008-02-26 |title= The Search for Order: Constitutions and Human Rights in Thai Political History |accessdate= 14 October 2017 |archivedate= 26 February 2008 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080226203229/http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf }}&nbsp;{{small|(152&nbsp;KB)}}, 2001 Symposium: Constitutions and Human Rights in a Global Age: An Asia Pacific perspective</ref> ထိုကာလ တလျှောက်တွင် နိုင်ငံ၏ အစိုးရ ပုံစံသည် စစ်အာဏာရှင် အစိုးရ စနစ် မှစ၍ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံ ဒီမိုကရေစီ စနစ် အထိ အမျိုးမျိုး ရှိခဲ့သော်လည်း အစိုးရအားလုံးသည် ထီးနန်းအရာ ဆက်ခံသော ဘုရင်ကို နိုင်ငံ၏ ဥသျှောင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြသည်။<ref name="multiple">{{cite news |url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060919/thailand_coups_060919/20060919/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016060633/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060919/thailand_coups_060919/20060919/ |dead-url=yes |archive-date=16 October 2007 |title=A list of previous coups in Thailand |agency=Associated Press |date=19 September 2006 |accessdate=25 April 2010 |df= |archivedate=16 October 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071016060633/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060919/thailand_coups_060919/20060919/ }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,214562,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080706035133/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C214562%2C00.html |archivedate=6 July 2008 |title=Raw Data: List of Recent Coups in Thailand's History |publisher=Fox News Channel |date=19 September 2006 |accessdate=25 April 2010 |deadurl=yes |df= }}</ref> ၁၉၃၂ ခုနှစ် မတိုင်မီက ဆိုင်ယမ်း ဘုရင်နိုင်ငံတွင် ဥပဒေပြုလွှတ်တော် မရှိခဲ့ပဲ ဥပဒေပြုခွင့်ကို ဘုရင်အား အပ်နှင်းထားသည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ခဲ့ခြင်းမှာ ၁၂ ရာစု ဆူခိုထိုင်း ဘုရင့်နိုင်ငံတော် ထူထောင်ခဲ့သည့် အချိန်မှ အစပြုခဲ့ပြီး ဘုရင်အား "ဓမ္မရာဇာ" သို့မဟုတ် "တရားဓမ္မနှင့် အညီ အုပ်ချုပ်သော ဘုရင်" ဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၄ ရက်တွင် ပြည်သူများ နှင့် စစ်တပ် အရာရှိများ ပါဝင်သော ၎င်းတို့ဘာသာ "ခါန ရတ်ဆေးဒွန်" သို့မဟုတ် "ပြည်သူ့ပါတီ" ဟု အမည်ပေးထားသော အဖွဲ့သည် သွေးထွက်သံယိုမှု မရှိသော တော်လှန်ရေး တစ်ခုကို ဆင်နွှဲခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်း ၁၅၀ မျှ တစ်သွေးတစ်သံတစ်မိန့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သော စကြီ မင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့မှ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားသည့် ဥပဒေပြုလွှတ်တော် ရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ ပုံစံ ဘုရင်စနစ်ကို အကြံပြု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၉၃၂ ပရာဂျာဒီပေါ့ ဘုရင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ ကျမ်းအရ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဥပဒေပြုလွှတ်တော်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ခန့်အပ်ထားသော ကိုယ်စားလှယ် ၇၀ ပါဝင်သည့် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုလွှတ်တော်သည် ၁၉၃၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၈ ရက်တွင် အနန်တ ဆာမာခွန် ညီလာခံ ခန်းမ၌ ပထမဆုံး အကြိမ် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ခါနရတ်ဆေးဒွန် ပါတီမှ ပြည်သူတို့သည် ရွေးကောက်တင်မြှောက်သည့် အလွှတ်တော် အတွက် အဆင်သင့်မဖြစ်သေးဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် စိတ်ပြောင်းသွားခဲ့သည်။ ထိုနှစ် ဒီဇင်ဘာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အတည်ဖြစ်သည့် အခါ၌ ရွေးကောက်ပွဲအား ၁၉၃၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ကျင်းပရန် အချိန်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အသစ်အရ လွှတ်တော်တွင် ခါနရတ်ဆေးဒွန်မှ တိုက်ရိုက်တင်မြှောက်ထားသော ကိုယ်စားလှယ် ၇၈ ဦးနှင့် ရွေးကောက်ခံ ကိုယ်စားလှယ် ၇၈ ဦးတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲကာ စုစုပေါင်း အမတ် ၁၅၆ ယောက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလမှစ၍ ထိုင်းနိုင်ငံအား ငြိမ်းချမ်းရေး နှင့် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားရေး အမျိုးသား ကောင်စီ အမည်ရသော စစ်အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ တစိတ်တဒေသကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ကာ နိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို စစ်အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ညမထွက်ရ အမိန့် ကြေညာခြင်း၊ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ လူစုလူဝေး ပြုလုပ်ခြင်းများအား တားမြစ်ခြင်း၊ နိုင်ငံရေးသမားများနှင့် စစ်အာဏာသိမ်းမှု ဆန့်ကျင်သူများအား ဖမ်းဆီးခြင်း၊ အင်တာနက် ဆင်ဆာ ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် မီဒီယာများကို ကန့်သတ်ချုပ်ခြယ်ခြင်း များ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ လက်ရှိ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘုရင်မှာ [[ဝသိလာလောင်ကွန်း]] သို့မဟုတ် ဒဿမမြောက် ရာမ မင်း ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ဖခမည်းတော်ဖြစ်သူ [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ]] (နဝမမြောက် ရာမမင်း) နတ်ရွာစံ ကံတော်ကုန်သည့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက်မှ စ၍ ဘုရင်ဖြစ်လာခဲ့ကာ ဘုရင်အဖြစ် တရားဝင် ဆက်ခံမှုကို ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်မှ စတင်ခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အရ နိုင်ငံတော်၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို ပြည်သူတို့ထံတွင် အပ်နှင်း ထားသော်လည်း ဘုရင်မှ ထိုအခွင့်အာဏာများကို ထိုင်းအစိုးရ၏ လက်တံ ၃ ခုမှ တဆင့် ကျင့်သုံးသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အရ ဘုရင်တွင် အာဏာ မဆိုသလောက် အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသော်လည်း ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အာဏာမရှိသော ခေါင်းဆောင်နှင့် ပြယုဂ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏ ဥသျှောင် အနေနှင့် ဘုရင်အား အခွင့်အာဏာ အချို့ပေးအပ်ထားပြီး အစိုးရ၏ လုပ်ဆောင်မှုများတွင် အချို့နေရာများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ရသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အရ ဘုရင်သည် ထိုင်းတော်ဝင်တပ်မတော်၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သည်။ ဘုရင်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဖြစ်ရန် လိုအပ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြား ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုများကိုလည်း ကာကွယ်ပေးမည့်သူ ဖြစ်သည်။ ဘုရင် အနေနှင့် အစဉ်အလာ ဖြစ်သော အာဏာ အချို့ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ဆက်ခံမည့်သူအား ရွေးချယ်ခန့်အပ်ခြင်း၊ အသနားခံမှုများကို ခွင့်ပြုပေးခြင်းနှင့် ဥပဒေများကို အတည်ပြုပေးခြင်းများကို ပြုလုပ်ရသည်။ ဘုရင်အား ၎င်း၏ တာဝန်ထမ်းဆောင်မှုတွင် ထိုင်းပရိုင်ဗီကောင်စီမှ အကူအညီပေးသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ == {{Main article|ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ}} ထိုင်းနိုင်ငံအား ခရိုင် ၇၆ ခု ပိုင်းခြားထားပြီး ၎င်းတို့အား တည်နေရာပေါ်တွင် မူတည်၍ ခရိုင်အုပ်စု ၅ ခု အနေနှင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးအုပ်ချုပ်ရေး ခရိုင် ၂ ခု ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ [[ဘန်ကောက်]]နှင့် [[ပတ္တရားမြို့|ပတ္တရား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဘန်ကောက်သည် ခရိုင်အဆင့်တွင် ရှိသဖြင့် အမြဲလိုပင် ခရိုင် အနေနှင့် ထည့်သွင်း ရေတွက်လေ့ ရှိသည်။ ခရိုင်တစ်ခုချင်းစီအား မြို့နယ် ([[အမ်ဖေါ]]) များအနေနှင့် ပိုင်းခြားထားပြီး မြို့နယ်များအား ကျေးရွာအုပ်စု ([[တမ်ဘွန်]]) များ အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြား ထားသည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် စာရင်းအရ တမ်ဘွန် ၈၇၇ ခုနှင့် ဘန်ကောက်တွင် မြို့နယ် ၅၀ ခု ရှိသည်။ ဘန်ကောက်နှင့် ထိစပ်နေသော အချို့သော ခရိုင်များကို မက်ထရိုပိုလီတန်ဘန်ကောက်ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုခရိုင်များတွင် နွန်တပ်ဘူရီ၊ ပထုံဌာနီ၊ ဆမွတ်ပရာကန်၊ နခွန်ပသွန် နှင့် ဆမွတ်ဆာခုံး တို့ ပါဝင်သည်။ ခရိုင်တစ်ခုချင်းစီ၏ မြို့တော် အမည်မှာ ခရိုင် အမည်နှင့် အတူတူ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ချင်းမိုင်ခရိုင်၏ မြို့တော်မှာ [[ချင်းမိုင်မြို့]] ဖြစ်သည်။ === '''ဒေသကြီးများ''' === ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များကို ဒေသကြီးများ အနေနှင့် စီမံခန့်ခွဲသည်။ ဒေသကြီး ၄ ခု အနေနှင့် ပိုင်းခြား ထားပြီး ၎င်းတို့မှာ ထိုင်းမြောက်ပိုင်း၊ ထိုင်းအရှေ့မြောက်ပိုင်း၊ ထိုင်းအလယ်ပိုင်း နှင့် ထိုင်းတောင်ပိုင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဒေသကြီး တစ်ခုစီတွင် ကွဲပြားခြားနားသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား နှင့် လူမျိုးများ ရှိသည်။ ဒေသကြီး ၄ ခု အတွင်း နေထိုင်ကြသော ဒေသခံ ထိုင်းလူမျိုးများတို့သည် ဂျာမနီ၏ အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများကို စီမံခန့်ခွဲပုံနှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ [[စကော့တလန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဝေလနိုင်ငံ]] နှင့် [[မြောက်အိုင်ယာလန်နိုင်ငံ]]တို့တွင် ကျင့်သုံးသော အာဏာခွဲဝေအုပ်ချုပ်သော စီမံခန့်ခွဲရေး စနစ်များကို အားကျ အတုယူကြသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် ဒေသကြီးများ ခရိုင်များဖြင့် ခွဲခြားအုပ်ချုပ်ထားသော်လည်း ဗဟိုအစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး၊ ဒိစတြိတ်အကြီးအကဲ နှင့် ဒိစတြိတ်စာရေး စသည်များကို ဗဟိုအစိုးရမှ တိုက်ရိုက်ခန့်အပ်သည်။ ဒေသကြီးများတွင် စီမံခန့်ခွဲမှု ကွဲပြားခြင်း လက္ခဏာရပ် မရှိဘဲ ပထဝီ၊ စာရင်းဇယား၊ ဘူမိဗေဒ၊ ရာသီဥတု နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း သဘောအရသာ ခွဲခြားထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[File:Thailand four regions.svg|thumb|center|ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဒေသကြီး ၄ခု]] ===တောင်ပိုင်းတိုင်းဒေသကြီး=== [[File:Souththailandmap.GIF|thumb|မလေး-မွတ်စလင်များ အဓိကရှိသော နေရာများကို ပြသထားသည် ထိုင်းတောင်ပိုင်းခရိုင်များပြ မြေပုံ]] ၁၅ ရာစု အတွင်းက ထိုင်းတို့သည် မလေးကျွန်းဆွယ်ကို တောင်ပိုင်းအကျဆုံး မလက္ကာဒေသ အထိ အုပ်စိုးခဲ့ကြကာ ကျွန်းဆွယ်၏ နေရာ အတော်များများကို ချုပ်ကိုင်ထားပြီး တီးမားဆက် (စင်ကာပူ) ၊ အချို့သော အက်ဒမန် ကျွန်းများ နှင့် [[ဂျားဗားကျွန်း]]ပေါ်မှ ကိုလိုနီ တစ်ခုတို့ပင် ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း ဗြိတိသျှတို့မှ အင်အားသုံး၍ ဆူလတန်အုပ်ချုပ်ရေးမှ ဆူဇရိန်တီ အုပ်ချုပ်ရေးသို့ ပြောင်းလဲခဲ့သဖြင့် နောက်ဆုံးတွင် ပိုင်ဆိုင်ရာ နေရာ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။ မလေးဆူလတန်နယ်များ၏ မြောက်ပိုင်းနယ်များမှ ထိုင်းဘုရင်အား နှစ်စဉ် ရွှေပန်းပွင့် ဆက်သလေ့ရှိပြီး ကျေးဇူးတင်သည့် အနေနှင့်လည်းကောင်း သစ္စာခံအနေနှင့် လည်းကောင်း အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် မလေးနိုင်ငံများတွင် ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခဲ့ကြပြီး အင်ဂလို-ထိုင်း စာချုပ်အရ တောင်ပိုင်းမှ ဘန်ကောက် အထိ ရထားလမ်းဖောက်ရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ ထိုင်းတို့သည် ယခုအခါ မလေးရှား မြောက်ပိုင်း ပြည်နယ်များ ဖြစ်သော ကဒါး၊ ပါလစ်၊ ကလန်တန်၊ တဲရန်ဂနူး တို့အား အချုပ်အခြာအာဏာ စွန့်လွှတ်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှတို့သို့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဆာတွန် နှင့် ပဌာနီ ပြည်နယ်တို့ကိုမူ ထိုင်းတို့က အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ မလေးကျွန်းဆွယ်ရှိ ခရိုင်များကို ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဂျပန်တို့မှ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၄၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အထိ မလာယန်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (စီပီအမ်) မှ ကျူးကျော်ခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် နှင့် [[ယဉ်ကျေးမှု တော်လှန်ရေး]] အပြီး တရုတ်နိုင်ငံတို့၏ ထောက်ခံမှု မရှိတော့သည့် နောက်ပိုင်းတွင် စီပီအမ်သည် မလေးရှား နှင့် ထိုင်းအစိုးရ တို့နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး ရရှိရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ လတ်တလော မငြိမ်မသက် ဆူပူမှုများသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီး ဆူကာနို၏ ထောက်ခံမှုဖြင့် စတင်ခဲ့သော ပီယူအယ်လ်အိုအဖွဲ့၏ ခွဲထွက်ရေး တိုက်ခိုက်လှုပ်ရှားမှုများ ဆက်လက် ဖြစ်ပွားနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမငြိမ်မသက်မှုများ အတွက် ဓားစာခံဖြစ်ရသည်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ နှင့် ဘေးထိုင်နေသူ မွတ်စလင်များ ဖြစ်သည်။ == နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး == [[File:Embassy of Thailand, Washington.jpg|thumb|right|[[ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့]] ရှိ တော်ဝင်ထိုင်းသံရုံး]] [[File:Royal Thai Embassy Wellington New Zealand 2015.JPG|thumb|right|[[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ]] [[ဝယ်လင်တန်မြို့]] ရှိ တော်ဝင်ထိုင်းသံရုံး]] ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး ကိစ္စရပ်များကို နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးမှ အဓိက လုပ်ဆောင်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာနှင့်သာမက ဒေသတွင်း အဖွဲ့အစည်းများတွင် အပြည့်ပါအဝ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။ ၎င်းသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နေတိုးအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံမဟုတ်သော အဓိက မဟာမိတ် နှင့် အထူး ၃၀၁ အစီရင်ခံစာ ပါ ဦးစားပေး စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခံရသူ စာရင်းတွင် ပါဝင်သည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း]] (အာဆီယံ)တွင် တက်ကြွစွာပါဝင်လျက်ရှိသည်။ အခြားအာဆီယံ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများဖြစ်သော [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]၊ [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]၊ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ|ဖိလစ်ပိုင်]]၊ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ|စင်္ကာပူ]]၊ [[ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ|ဘရူနိုင်း]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|ဗီယက်နမ်]] နိုင်ငံတို့အကြား ဆက်ဆံရေးနီးကပ်စွာရှိပြီး ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးများနှင့် စီးပွားရေး ဝန်ကြီးများသည် နှစ်စဉ် အစည်းအဝေး ကျင်းပလေ့ ရှိကြသည်။ ဒေသတွင်းနိုင်ငံများနှင့် စီးပွားရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး၊ ဘဏ်ကိစ္စရပ်များ၊ နိုင်ငံရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုကိစ္စရပ်များ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုမှာ တိုးတက်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံသည် အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ကော်ပိုရေးရှင်း အစည်းအဝေးကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ယခင် လက်ထောက်ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်သော ဒေါက်တာ ဆူပါချိုင်း ပနစ်ပက်ဒိုင်သည် ကုလသမဂ္ဂ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ညီလာခံ အဖွဲ့တွင် လက်ရှိ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် အဖြစ် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံသည် အရှေ့အာရှ နိုင်ငံများအစည်းအဝေး သို့ စတင်တက်ရောက်ခဲ့သည်။ မကြာသေးမှီနှစ်များတွင် ထိုင်းနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာစင်မြင့်တက်တွင် ပိုမိုတက်ကြွစွာ လှုပ်ရှားပါဝင်လာခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံမှ ခွဲထွက်ကာ [[အရှေ့တီမောနိုင်ငံ|အရှေ့တီမော]] လွတ်လပ်ရေးရလာသောအခါ နိုင်ငံတကာ ငြိမ်းချမ်းရေးကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံးအကြိမ်အနေဖြင့် စစ်တပ်များ ပြည်ပသို့ထောက်ပံ့ပို့ပေးခဲ့သည်။ အဆိုပါ တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ယခုအခါ ကုလသမဂ္ဂငြိမ်းချမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေသေးသည်။ နိုင်ငံတကာနှင့် ဆက်ဆံရေးတိုးမြင့်စေရန် ရည်ရွယ်ကာ ထိုင်းနိုင်ငံသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အဖွဲ့အစည်း (Organization of American States)၊ ဥရောပ လုံခြုံရေးနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့အစည်း (Organization for Security and Cooperation in Europe) တို့နှင့် စတင်ထိတွေ့ဆက်ဆံခဲ့သည်။ ဆက်လက်၍ [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အီရတ်နိုင်ငံ]]ပြန်လည်ထူထောင်ရေးအတွက်လည်း လုံခြုံရေးစစ်တပ်များကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးချုပ် သက်ဆင်ရှင်နာဝပ် လက်ထက်တွင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ ဩစတြေးလျနိုင်ငံ၊ ဘာရိန်းနိုင်ငံ၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] တို့နှင့် လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်မှု စာချုပ်များ ချုပ်ဆိုနိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သက်ဆင်သည် နိုင်ငံတကာနှင့် မပြိုင်ဆိုင်နိုင်သော ထိုင်းလုပ်ငန်းများကို ပျက်စီးစေရမည် ဆိုသဖြင့် ဝေဖန်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.ftawatch.org/ |title=FTA Watch Group website |publisher=Ftawatch.org |accessdate=25 April 2010 |archivedate=22 August 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090822090332/http://www.ftawatch.org/ }}</ref> သက်ဆင်မှ နိုင်ငံတကာ အကူအညီများကို ဆက်လက်မရယူတော့ဟု ကြေညာခဲ့ပြီး အလှူရှင်နိုင်ငံများနှင့် ပူးပေါင်း၍ မဟာမဲခေါင်ဒေသအတွင်းရှိ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ၏ ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် လုပ်ဆောင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://yaleglobal.yale.edu/content/thaksins-chance-leading-role-region |work=The Straits Times |location=Singapore |title=Thaksin's Chance for Leading Role in the Region |date=10 March 2004 |author=John D. Ciorciari |accessdate=18 October 2017 |archivedate=26 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426231843/http://yaleglobal.yale.edu/content/thaksins-chance-leading-role-region }}</ref> သက်ဆင်သည် ထိုင်းအား ဒေသတွင်း ခေါင်းဆောင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်ရန် ရည်ရွယ်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး လောနိုင်ငံကဲ့သို့ ဆင်းရဲသော အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများတွင် ဖွံ့ဖြိုးရေး စီမံကိန်းများကို စတင် အကောင်အထည် ပေါ်ခဲ့သည်။ အငြင်းပွားဖွယ်ရာ အကောင်းဆုံး ကိစ္စမှာ မြန်မာနိုင်ငံရှိ အာဏာရှင်တို့နှင့် ပိုမိုရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေးကို ဖော်ဆောင်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>[https://web.archive.org/web/20090103061415/http://www.burmait.net/ict-news/2007/aug07/thaksin-to-face-charges-over-burma-telecom-deal/ 'Thaksin to face charges over Burma telecom deal]. ICT News, 2 August 2007</ref> ထိုင်းသည် အမေရိကန်ဦးဆောင်သော အီရတ်နိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်မှုတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ ဝန်ထမ်း ၄၂၃ ဦး ကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Thailand sends troops to bolster US occupation of Iraq|url=http://www.wsws.org/en/articles/2003/10/thai-o01.html|website=World Socialist Web Site|accessdate=28 January 2015|archivedate=19 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619111555/http://www.wsws.org/en/articles/2003/10/thai-o01.html}}</ref> ၎င်းတို့သည် တပ်များကို ၂၀၀၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၀ ရက်တွင် ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ထိုင်းစစ်သား ၂ ဦးမှာ သူပုန်များ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကျဆုံးခဲ့ရသည်။ အဘီဆစ်မှာ ပြည်သူ့ဒီမိုကရေစီ မဟာမိတ် အဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင် ကာဆစ်ပီယွန်အား နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် နယ်စပ်အနီးရှိ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ နှစ်ပေါင်း ၉၀၀ သက်တမ်းရှိသော ပရယ်ဗီဟီးယား ဟိန္ဒူ ဘုရားကျောင်းပျက်ကြီး၏ အနီးတွင် ထိုင်းတပ်ဖွဲ့များနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတပ်ဖွဲ့များ ပစ်ခတ်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယား အစိုးရမှ ၎င်းတို့ဘက်မှ ထိုင်းစစ်သား ၄ ဦးကို သတ်ပစ်နိုင်ခဲ့ပြီး ၁၀ ဦးကို ဖမ်းမိနိုင်ခဲ့သည်ဟု ကြေညာခဲ့သော်လည်း ထိုင်းအစိုးရမှ ထိုင်းစစ်သား အသေအပျောက် ဒဏ်ရာရရှိမှု မရှိဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယား စစ်သား ၂ ဦး နှင့် ထိုင်းစစ်သား ၃ ဦးတို့ သေဆုံးခဲံရသည်။ စစ်တပ်နှစ်ခုစလုံးမှ အခြားတစ်ဖက်မှ အရင်ပစ်ခတ်သည်ဟု အပြစ်တင်ခဲ့ပြီး အခြားတစ်ဖက် ပိုင်နက် အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်မှု မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>The Telegraph, [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/thailand/5101029/Troops-from-Thailand-and-Cambodia-fight-on-border.html Troops from Thailand and Cambodia fight on border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523080330/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/thailand/5101029/Troops-from-Thailand-and-Cambodia-fight-on-border.html |date=23 May 2010 }}, 3 April 2009</ref><ref>Bloomberg, [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&sid=a2G.h3Ms.a3s&refer=asia Thai, Cambodian Border Fighting Stops, Thailand Says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014072312/http://bloomberg.com/apps/news?pid=20601080 |date=14 October 2007 }}, 3 April 2009</ref> == စစ်ရေး == [[File:Royal Thai Army firing M198 howitzer.jpg|thumb|left|တော်ဝင်ထိုင်းကြည်းတပ်မှ ဟောင်ဝစ်ဇာ အမ် ၁၉၈ အမြောက်ကို ၂၀၁၆ ဇွန်လ ထိုင်းနိုင်ငံ လော့ဘူရီ တွင် လေ့ကျင့်ချိန်၌ ပစ်ခတ်နေစဉ်]] [[File:HTMS Chakri Naruebet Exercise 2001.jpg|thumb|right|ထိုင်းတော်ဝင်ရေတပ်မှ လေယာဉ်တင်သင်္ဘော တစ်စင်းဖြစ်သော အိတ်ချ်တီအမ်အက်စ် စကြီ နာရူဘတ်]] [[File:Royal Thai Air Force F-16 descends after being refueled by a KC-135.jpg|thumb|right|ထိုင်းတော်ဝင်လေတပ်မှ အက်ဖ်-၁၆ ဖိုက်တင်း ဖယ်လ်ကွန်]] ထိုင်းတော်ဝင်တပ်မတော်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံတော်၏ စစ်တပ်များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့တွင် တော်ဝင်ထိုင်းကြည်းတပ်၊ တော်ဝင်ထိုင်း ရေတပ် နှင့် တော်ဝင်ထိုင်းလေတပ်တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ပြည်သူ့စစ် တပ်ဖွဲ့ များလည်း ပါဝင်သည်။ ထိုင်းတပ်မတော်တွင် စုစုပေါင်း စစ်သည်အင်အား အနေနှင့် အမြဲတမ်း တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၃၀၆,၀၀၀ ဦး နှင့် အရန်အင်အား ၂၄၅,၀၀၀ ဦး ရှိသည်။ <ref>{{cite web|title=Thailand Military Strength|url=http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Thailand|website=Global Firepower|accessdate=15 December 2014|archivedate=8 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208024629/http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Thailand}}</ref>ထိုင်းတပ်မတော်၏ အကြီးအကဲမှာ ဘုရင် ဖြစ်သော်လည်း <ref>[[s:2007 Constitution of Thailand#Chapter 2 : The King|Chapter 2 of the 2007 Constitution of Thailand]]</ref> ထိုရာထူးမှာ အမည်ခံမျှသာ ဖြစ်သည်။ စစ်တပ်များကို အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးဆောင်သော ထိုင်းကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာနမှ စီမံကွပ်ကဲသည်။ တော်ဝင်ထိုင်းတပ်မတော် ဌာနချုပ်မှ အမိန့်ပေး ကွပ်ကဲပြီး ၎င်းတို့ကို ထိုင်းကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်မှ ဦးဆောင်သည်။<ref>{{cite web |author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/thailand/mod.htm |title=Ministry of Defense |publisher=GlobalSecurity.org |date=27 April 2005 |accessdate=25 April 2010 |archivedate=9 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100409162350/http://www.globalsecurity.org/military/world/thailand/mod.htm }}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ စစ်အသုံးစရိတ်မှာ စုစုပေါင်း အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅.၁ ဘီလီယံ ရှိသည်။<ref>[http://milexdata.sipri.org/result.php4 SIPRI Military Expenditure Database – Thailand] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503052200/http://milexdata.sipri.org/result.php4 |date=3 May 2012 }}. SIPRI, 2012. Retrieved 3 May 2012.</ref> ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ စစ်မှုထမ်းရန်မှာ ထိုင်းနိုင်ငံသားတိုင်း၏ တာဝန်ဖြစ်သည်။<ref>[[s:2007 Constitution of Thailand#Chapter 4: Duties of the Thai People|Chapter 4 of the 2007 Constitution of Thailand]]</ref> သို့သော်လည်း အသက် ၂၁ နှစ်ကျော်သော ယောက်ျားလေး နယ်မြေကာကွယ်ရေးကျောင်းသား အဖြစ် သင်တန်းမတက်ရသေးသူများသာ စစ်တပ်တွင် ပါဝင်ရန် ဆန္ဒပြုနိုင်သကဲ့သို့ စစ်မှုထမ်းရန် လိုသလို ဆင့်ခေါ်ချိန်တွင် ပါဝင်နိုင်သည်။ စစ်မှုထမ်းသူများ အနေနှင့် အချိန်ပြည့် လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုကာလ ၆ လမှ ၂ နှစ် အထိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားပြီး ၎င်းတို့၏ ပညာရေး အခြေအနေပေါ်တွင် မူတည်ကာ ၎င်းတို့ အနေနှင့် လေ့ကျင့်ရေးသင်တန်းကို တစိတ်တပိုင်း တက်ရောက်ပြီးစီးမှု၊ စစ်မှုထမ်းရန် မဆင့်ခေါ်မီ (နှစ်စဉ် ဧပြီလ ၁ရက်) မိမိတို့ ဆန္ဒအလျောက် ဆန္ဒပြုမှု စသည့် တို့အပေါ်တွင် မူတည်သည်။ ဘွဲ့ရပြီးသော သူများ အနေနှင့် စစ်မှုထမ်းရန် ဆင့်ခေါ်ခြင်း ခံရပါက ၁ နှစ် အချိန်ပြည့် စစ်မှုထမ်းရပြီး ဒိစတြိတ် ရုံးတွင် မိမိတို့ ဆန္ဒအလျောက် ဆန္ဒပြုပါက ၆ လ မျှ စစ်မှု ထမ်းရသည်။ ထို့အတူပင် သုံးနှစ် သင်တန်းကို တက်ရောက်ပြီးစီးမှု အပေါ်တွင် မူတည်၍ လေ့ကျင့်ရေးကာလကို လျှော့ချပေးသည်။ ၃ နှစ်အတွင်း ၁ နှစ် သင်တန်း တက်ရောက်ပြီးပါက ၁ နှစ်သာ အချိန်ပြည့် စစ်မှုထမ်းရပြီး ၂ နှစ် သင်တန်း တက်ရောက်ပြီးပါက ၆ လသာ အချိန်ပြည့် စစ်မှုထမ်းရသည်။ ၃ နှစ် နှင့် အထက် တက်ရောက်သင်ကြား ပြီးသူများ အနေနှင့် လုံးဝကင်းလွတ်ခွင့် ရရှိသည်။ ထိုင်းတပ်မတော်နေ့ကို ဇန်နဝါရီလ ၁၈ ရက်တွင် ကျင်းပပြီး အယုဓျာတိုင်းပြည်ရှိ နရဆင် ဘုရင်မှ တောင်ငူမင်းသား အား ၁၅၉၃ခုနှစ်တွင် အောင်ပွဲရသည့် နေ့ အထိမ်းအမှတ်ဖြစ်သည်။ {{Clear}} == ပထဝီဝင် == [[File:Nan z doi phuka 2006 1003.jpg|thumb|left|ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း နန်ခရိုင် အတွင်း ထိုင်း-လော နယ်စပ်တလျှောက်တွင်ရှိသော လွမ်ပရာဘန်တောင်တန်းကို တွေ့မြင်ရစဉ်]] [[File:Thailand 06 - 40 Railay (158632937).jpg|thumb|right|ထိုင်းနိုင်ငံတွင် အတွေ့ရများသော ထုံးကျောက်ကျွန်းတစ်ခု]] [[File:Isla Phi Phi Lay, Tailandia, 2013-08-19, DD 04.JPG|thumb|right|ဖီဖီကျွန်းများ]] ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အကျယ်ဝန်းမှာ ၁၉၈,၁၂၀ စတုရန်းမိုင် ( ၅၁၃,၁၂၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ)<ref name=CIA /> မျှ ရှိသဖြင့် ထိုင်းနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၅၀ ခုမြောက် အကြီးဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[ယီမင်နိုင်ငံ]] ထက် အနည်းငယ်မျှ သေးငယ်ပြီး [[စပိန်နိုင်ငံ]]ထက် အနည်းငယ်မျှ ကြီးသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ခရိုင်အုပ်စုများနှင့် တစိတ်တဒေသ ဆက်နွယ်နေသော ထင်ရှားသော ပထဝီဝင်ဒေသကြီးများ ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက်ပိုင်းမှာ ထိုင်းကုန်းမြေမြင့်၏ တောင်ကုန်းထူထပ်သော ဒေသဖြစ်ပြီး အမြင့်ဆုံးနေရာမှာ သနွန်ထုံချိုင်း တောင်တန်းရှိ ဒွိုင်းအင်ထာနွန် တောင်ဖြစ်ကာ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် ၈,၄၁၅ပေ ( ၂,၅၆၅ မီတာ) မျှ မြင့်သည်။ အရှေ့မြောက်ဘက် အီဆန်တွင် ခရတ်ကုန်းမြေမြင့်ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် [[မဲခေါင်မြစ်]] နှင့် ထိစပ်နေသည်။ နိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းတွင် အလွန်ပြန့်ပြူးသော [[ကျောက်ဖယားမြစ်]]ဝှမ်း ရှိပြီး ထိုမြစ်မှာ ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့ အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံတောင်ပိုင်းတွင် ကရား ကုန်းမြေကျဉ်းရှိပြီး ၎င်းမှာ မလေးကျွန်းဆွယ် အဖြစ်ပြန်လည် ကျယ်ပြန့်သွားသည်။ နိုင်ငံရေး အရ လူဦးရေ၊ အခြေခံ အရင်းအမြစ်၊ သဘာဝ သွင်ပြင်နှင့် လူမှုစီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှု တို့ အပေါ်တွင် မူတည်၍ ပထဝီဝင်ဒေသ ၆ ခု ရှိသည်။ အမျိုးမျိုး အဖုံဖုံ ကွဲပြားခြင်းမှာ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရူပသွင်ပြင်၏ ထင်ရှားသော အချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။. ကျောက်ဖယားမြစ်နှင့် မဲခေါင်မြစ်တို့သည် ထိုင်းကျေးလက်ဒေသအတွက် အဖိုးမဖြစ်နိုင်သော ရေကြောင်းလမ်း ဖြစ်သည်။ သီးနှံများအား စီးပွားဖြစ်ထုတ်လုပ်ခြင်းတွင် ထိုမြစ်နှစ်ခု နှင့် ၎င်းတို့၏ မြစ်လက်တက်များကို အသုံးပြုကြသည်။ ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့မှာ ၁၂၄,၀၀၀ စတုရန်းမိုင် (၃၂၀,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းပြီး ကျောက်ဖယားမြစ်၊ မဲကလောင်မြစ်၊ ဘန်ပကောင်းမြစ် နှင့် တာပီမြစ်တို့ စီးဝင်လျက် ရှိသည်။ တောင်ပိုင်းဒေသ နှင့် ကရားကုန်းမြေကျဉ်း ဒေသတို့တွင် ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် ကြည်၍ တိမ်သော ရေ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းတွင် အထောက်အကူ ပြုသည်။ ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းမှာ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ကုန်ထုတ်လုပ်မှု ဗဟိုဌာနဖြစ်ပြီး ဆတာဟစ်တွင် နိုင်ငံ၏ အဆင့်မြင့် ရေနက်ဆိပ်ကမ်း ရှိကာ လမ်ချဘန်တွင် အလုပ်အများဆုံး ကုန်သွယ်ရေး ဆိပ်ကမ်း ရှိသည်။ ကပ္ပလီပင်လယ်သည် အဖိုးတန်သော သဘာဝ အရင်းအမြစ် ဖြစ်ပြီး အာရှရှိ ရေပန်းစားပြီး ဇိမ်ခံနိုင်သောသော အပန်းဖြေစခန်းများ ရှိရာ ဖြစ်သည်။ ဖူးကက်၊ ခရာဘိ၊ ရနောင်း၊ ဖန်င၊ ထရန် နှင့် ၎င်းတို့၏ ကျွန်းများသည် ကပ္ပလီပင်လယ်၏ ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်တွင် ရှိပြီး [[၂၀၀၄ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ငလျင်|၂၀၀၄ ခုနှစ် ဆူနာမီ]] ဘေး သင့်ခဲ့သော်လည်း ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးရှိ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို ဆွဲဆောင်နိုင်သော နေရာများ ဖြစ်သည်။ ဆူးအက်တူးမြောင်း နှင့် ပနားမားတူးမြောင်း တို့နှင့် အလားသဏ္ဌာန်တူသော ကပ္ပလီပင်လယ် နှင့် ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့တို့ကို ဆက်စပ်ပေးမည့် ကရားတူးမြောင်း ဖောက်လုပ်မည့် ကိစ္စသည် တဖန်ပြန်၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြံကို ထိုင်းနိုင်ငံရေးသမားများက အကောင်းမြင်စွာဖြင့် ကြိုဆိုကြပြီး ထိုတူးမြောင်းကို ဖောက်လုပ်ခြင်းအားဖြင့် စင်ကာပူဆိပ်ကမ်းမှ ပေးရမည့် အဖိုးအခထက် သက်သာခြင်း၊ တရုတ် အိန္ဒိယတို့နှင့် ဆက်ဆံရေး တိုးတက်စေခြင်း၊ သင်္ဘောသွားလာရမည့် အချိန်ကို လျှော့ချနိုင်ခြင်း၊ မလက်ကာ ရေလက်ကြားတွင် ပင်လယ်ဓားပြတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုမှ ရှောင်ရှားနိုင်ခြင်း တို့အပြင် ထိုင်းအစိုးရ၏ အရှေ့တောင်အာရှ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဗဟိုဌာန ဖြစ်လာစေမည့် ပေါ်လစီကို ထောက်ပံ့ခြင်းတို့ ကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုတူးမြောင်းကြောင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်း အပေါ်မှရသော ဝင်ငွေကို များစွာ မှီခိုနေရသော ထိုင်းတောင်ပိုင်း၏ စီးပွားရေး အခြေအနေကို တိုးတက်လာစေမည်ဟု ဆိုကြပြီး ထိုင်းအား အာရှ၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဗဟိုဌာန ဖြစ်လာစေမည့် အတွက် ထိုင်းစီးပွားရေး ပုံစံကို ပြောင်းပစ်နိုင်လိမ့်မည် ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုတူးမြောင်း ဖောက်လုပ်ခြင်းမှာ ဧရာမ အင်ဂျင်နီယာ ဆိုင်ရာ စီမံကိန်းဖြစ်ပြီး အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၀ ဘီလီယံ မှ ၃၀ ဘီလီယံ အထိ ကုန်ကျမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ===ရာသီဥတု=== [[File:Thailand map of Köppen climate classification.svg|thumb|left|ကိုပန်ရာသီဥတု အမျိုးအစားအရ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မြေပုံ]] [[File:July 2011 Thailand Flooding.jpg|thumb|200px|၂၀၁၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ဂြိုဟ်တုမှ မြင်ရသော ထိုင်းနိုင်ငံ ရေလွှမ်းမိုးမှု ဖြစ်ပေါ်နေပုံ]] ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုကို ရာသီအလိုက် ကွဲပြားခြားနားသော မုတ်သုံလေများ(အနောက်တောင် မုတ်သုံလေ နှင့် အရှေ့မြောက်မုတ်သုံလေ) မှ လွှမ်းမိုးထားသည်။<ref name=tmd>{{cite web|url=http://www.tmd.go.th/en/archive/thailand_climate.pdf|title=The Climate of Thailand|publisher=Thai Meteorological Department|accessdate=18 August 2016|archivedate=1 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801225446/http://www.tmd.go.th/en/archive/thailand_climate.pdf}}</ref> မေလ တွင် စတင်၍ အောက်တိုဘာလတွင် ပြီးဆုံးသော အနောက်တောင် မုတ်သုံလေတွင် အိန္ဒိယ သမုဒ္ဒရာမှ ပူနွေး၍ စွတ်စိုသော လေများသည် ထိုင်းနိုင်ငံ အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခတ် သဖြင့် နိုင်ငံ၏ နေရာ အနှံ့အပြားတွင် မိုးများစွာ ရွာသွန်းသည်။ <ref name=tmd />အောက်တိုဘာလတွင် စတင်၍ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပြီးဆုံးသော အရှေ့မြောက်မုတ်သုံလေကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံတွင်းမှ အေးမြပြီး ခြောက်သွေ့သော လေများသည် ထိုင်းနိုင်ငံ နေရာ အနှံ့အပြားသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်သည်။<ref name=tmd /> ထိုင်းနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းတွင်မူ အရှေ့မြောက် မုတ်သုံလေကြောင့် ဒေသ၏ အရှေ့ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် သမမျှတသော ရာသီဥတုရှိပြီး မိုးများစွာ ရွာသွန်းသည်။<ref name=tmd /> ထိုင်းနိုင်ငံ ၏ နေရာ အတော်များများသည် အပူပိုင်း ခြောက်သွေ့ စိုစွတ် ရာသီဥတု သို့မဟုတ် ဆာဗားနား ရာသီဥတု ရှိပြီး ကိုပန်ရာသီဥတု အမျိုးအစားအရ အပူပိုင်း ဆာဗားနား ရာသီဥတု ရှိသည်။<ref>{{cite web|title=Tropical Savannas|url=https://php.radford.edu/~swoodwar/biomes/?page_id=105|work=Biomes of the World|publisher=S. L. Woodward|accessdate=23 February 2014|author=Dr. Susan L. Woodward|year=1997–2014|archivedate=19 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131219124459/https://php.radford.edu/~swoodwar/biomes/?page_id=105}}</ref> အရှေ့ပိုင်း၏ တောင်ဘက် နှင့် အရှေ့ဘက် အစွန်းတွင် အပူပိုင်း မုတ်သုံ ရာသီဥတု ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ရာသီ ၃ ခု ရှိသည်။ <ref name=tmd /> ပထမ တစ်ခုမှာ မိုးရာသီ သို့မဟုတ် အနောက်တောင် မုတ်သုံ ရာသီ (မေလ အလယ်မှ အောက်တိုဘာ လလယ်အထိ) ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံနေရာ အတော်များများတွင် ကျရောက်သည်။<ref name=tmd /> မိုးရာသီတွင် မိုးအများအပြား ရွာသွန်းပြီး ဩဂုတ်လ နှင့် စက်တင်ဘာလ သည် တစ်နှစ်ပတ်လုံးတွင် အစိုစွတ်ဆုံး အချိန် ဖြစ်သည်။<ref name=tmd /> ထို့ အတွက်ကြောင့် မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် ရေလွှမ်းမိုးမှုများ ဖြစ်ပေါ်လေ့ ရှိသည်။<ref name=tmd />အနောက်တောင် မုတ်သုံလေကြောင့် ဖြစ်ပွားသော မိုးရွာမှု အပြင့် အီကွေတာရပ်ဝန်းဇုံ (Intertropical Convergence Zone) နှင့် အပူပိုင်း ဆိုက်ကလုံး မုန်တိုင်းများကြောင့်လည်း မိုးရာသီတွင် မိုးများစွာ ရွာသွန်းလေ့ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ဇွန်လမှ ဇူလိုင်လ အစောပိုင်း အထိ ခြောက်သွေ့သော အချိန်ပိုင်း ၁ ပတ် မှ ၂ ပတ် အထိ ဖြစ်ပေါ်လေ့ ရှိသည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ အီကွေတာ ရပ်ဝန်းဇုံသည် တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းသို့ ထိုကာလ အတွင်း ရွေ့လျားသွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name=tmd /> ဆောင်းရာသီ သို့မဟုတ် အရှေ့မြောက်မုတ်သုံ ရာသီဥတုသည် အောက်တိုဘာ လလယ်ပိုင်းမှ ဖေဖော်ဝါရီ လ လယ်ပိုင်း အထိ ဖြစ်သည်။ <ref name=tmd /> ထိုင်းနိုင်ငံ ဒေသ အတော်များများသည် ထိုရာသီ အတွင်း ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုနှင့် အလွန်နိမ့်သော အပူချိန်များကို ခံစားရလေ့ ရှိသည်။ <ref name=tmd /> ခြွင်းချက်မှာ ထိုင်းနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း ဒေသများ ဖြစ်ပြီး ထိုနေရာများတွင်မူ မိုးများစွာ ရွာကျလေ့ ရှိပြီး အထူးသဖြင့် အောက်တိုဘာလ မှ နိုဝင်ဘာလ အတွင်း ဖြစ်သည်။<ref name=tmd /> နွေရာသီ သို့မဟုတ် မုတ်သုံအကြို ရာသီဥတုသည် ဖေဖော်ဝါရီ လလယ်ပိုင်းမှ မေလ အလယ်အပိုင်း အထိဖြစ်ပြီး ပူနွေးသော ရာသီဥတု ရှိသည်။ <ref name=tmd /> ကုန်းတွင်းပိုင်း သဘာဝရှိသော ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မြောက်ပိုင်း၊ အရှေ့မြောက်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်း နှင့် အရှေ့ပိုင်းတို့မှာ ပူနွေးသော ရာသီဥတုကို အချိန်ကာလ ကြာမြင့်စွာ ခံစားရသည်။<ref name=tmd /> တစ်နှစ်တာကာလ၏ အပူဆုံး အချိန်ဖြစ်သော မတ်လ မှ မေလ အတွင်းတွင် အပူချိန်သည် ၄၀° ဆဲလ်စီးယပ်စ် (၁၀၄° ဖာရင်ဟိုက်) နှင့် အထက် မြင့်တက်လေ့ ရှိပြီး ကမ်းရိုးတန်းဒေသများမှာပူ ပင်လယ်ပြင်မှ တိုက်ခတ်သော လေညင်းကြောင့် နေ့လယ်ပိုင်းတွင် အပူချိန် သင့်တင့်မျှတသည်။ <ref name=tmd /> ဆန့်ကျင့်ဘက် အနေနှင့် တရုတ်ပြည်မှ လေအေးများ တိုက်ခတ်ခြင်းကြောင့် အေးမြသော အပူချိန် ဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီး အချို့သော နေရာများ (အထူးသဖြင့် မြောက်ပိုင်း နှင့် အရှေ့မြောက်ပိုင်းတွင် ၀° ဆဲလ်စီးယပ်စ် ( ၃၂° ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ကျဆင်းလေ့ ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံတောင်ပိုင်းတွင် ပိုမို သမသော ရာသီဥတု ရှိပြီး ပင်လယ်၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် နေ့တိုင်းပြောင်းလဲမှုနှင့် ရာသီ အလိုက်ပြောင်းလဲမှု မျာစွာ မရှိပေ။<ref name=tmd /> နိုင်ငံ၏ နေရာအတော်များများတွင် နှစ်စဉ် ပျမ်းမျှ မိုးရေချိန် ၄၇ လက်မ မှ ၆၃ လက်မအတွင်း (၁၂၀၀ မှ ၁၆၀၀ မီလီမီတာ) အတွင်း ရရှိသည်။ <ref name=tmd /> သို့သော်လည်း တောင်ကုန်းများ၏ လေတင်အရပ်တွင် တည်ရှိသော အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ရနောင်း ခရိုင်နှင့် အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ထရတ်ခရိုင်တို့တွင် နှစ်စဉ် မိုးရေချိန် ၁၈၀ လက်မ (၄၅၀၀ မီလီမီတာ အထိ) ရရှိကြသည်။ <ref name=tmd /> အခြောက်သွေ့ဆုံး ဒေသများမှာ လေကွယ်အရပ်များဖြစ်သော အလယ်ပိုင်း တောင်ကြားဒေသ နှင့် ထိုင်းတောင်ပိုင်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံး အပိုင်းတို့တွင် နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှ မိုးရေချိန် ၄၇ လက်မ (၁၂၀၀ မီလီမီတာ) အောက် ရရှိသည်။ <ref name=tmd /> ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဒေသအတော်များများ (မြောက်ပိုင်း၊ အရှေ့မြောက်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်း နှင့် အရှေ့ပိုင်း) တို့တွင် အရှေ့မြောက်မုတ်သုံလေ တိုက်ခိုက်ချိန်တွင် ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတု ရှိပြီး အနောက်တောင်မုတ်သုံလေ တိုက်ခတ်ချိန်တွင် မိုးများစွာ ရွာသွန်းသည်။ <ref name=tmd /> ထိုင်းနိုင်ငံတောင်ပိုင်းတွင်မူ အရှေ့မြောက် နှင့် အနောက်တောင် မုတ်သုံ ရာသီဥတု နှစ်ခုစလုံးတွင် မိုးများစွာ ရွာသွန်းပြီး အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတွင် မိုးအများဆုံးလ မှာ စက်တင်ဘာ ဖြစ်ပြီး အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတွင် မိုးအများဆုံးလမှာ နိုဝင်ဘာလမှ ဇန်နဝါရီလ အထိ ဖြစ်သည်။ <ref name=tmd /> ===သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်=== ထိုင်းနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး ဆောင်ရွက်မှု ညွှန်းကိန်း (အီးပီအိုင်) တွင် အလယ်အလတ် အဆင့်တွင်သာ ရှိသော်လည်း တိုးတက်မှုများ ရှိသည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၀ အတွင်း အဆင့် ၉၁ ရှိသည်။ အာရှပစိဖိတ် ဒေသ အတွင်းတွင်လည်း အလယ်အလတ် အဆင့်တွင်သာ ရှိသော်လည်း အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ တရုတ်နိုင်ငံတို့ထက် ပို၍ အဆင့်မြင့်သည်။ အီးပီအိုင် ကို ၂၀၀၁ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး ဖိုရမ်တွင် စတင်အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံချင်း အနေဖြင့် ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ၏ ရေရှည်တည်တံ့ဖွံ့ဖြိုးမှုပန်းတိုင် အား အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းကို မည်မျှဆောင်ရွက်နိုင်သည် ဆိုခြင်းကို တိုင်းတာသည့် ညွှန်းကိန်း ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံအနေနှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များတွင် အဆိုးရွားဆုံး ဆောင်ရွက်မှုများမှာ လေထု၏ အရည်အသွေး (၁၆၇မှတ်)၊ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်း၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် အပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှု (၁၀၆မှတ်) နှင့် ရာသီဥတုနှင့် စွမ်းအင် ကဏ္ဍ (၉၃) မှတ် တို့ ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံး အချက်မှာ ကီလိုဝပ်နာရီ အလိုက် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ဒ် ထုတ်လွှတ်မှု များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အကောင်းဆုံး ဆောင်ရွက်မှုများမှာ ရေအရင်းအမြစ် စီမံခန့်ခွဲမှု (၆၆မှတ်) ဖြစ်ပြီး ထိုကဏ္ဍတွင် အနာဂတ်၌လည်း ဆက်လက်၍ အဓိက တိုးတက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပြီး အညစ်အကြေးစီမံခန့်ခွဲမှု (၆၈) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://epi.yale.edu/reports/2016-report|title=2016 Report|journal=EPI Report|publisher=Yale University|accessdate=17 December 2016|archivedate=4 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160204021925/http://epi.yale.edu/reports/2016-report}}</ref><ref>EPI (2016): [http://epi.yale.edu/country/thailand Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227041212/http://epi.yale.edu/country/thailand |date=27 December 2016 }}</ref> ===သားရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ=== [[File:Asian elephant.jpg|thumb|180px|ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဆင်ရိုင်းကောင်ရေမှာ ၂၀၀၀-၃၀၀၀ ခန့်သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။<ref name=TECC>{{cite web|title=Thailand's Elephants|url=http://www.thailandelephant.org/en/thaielephant.html|website=Thai Elephant Conservation Center|accessdate=3 March 2015|archivedate=5 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305080708/http://www.thailandelephant.org/en/thaielephant.html}}</ref>]] ဆင်သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော် အထိမ်းအမှတ် ဖြစ်သည်။ ၁၈၅၀ တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ ဆင်ယဉ် ကောင်ရေ ၁၀၀,၀၀၀ အထိ ရှိခဲ့သော်လည်း ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဆင်ကောင်ရေမှာ ၂၀၀၀ ခန့်အထိ ကျဆင်းခဲ့သည်။ <ref name=TECC /> သားသတ်သမားများသည် ဆင်များအား ဆင်စွယ်၊ အသား နှင့် အရေခွံ တို့ အတွက် ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်မှာ ကြာခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ဆင်ပေါက်များကို ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်း အတွက် နှင့် ခိုင်းစေရန် ဖမ်းဆီးကြလေ့ ရှိသော်လည်း ခိုင်းစေခြင်းမှာ ၁၉၈၉ ခုနှစ် အစိုးရမှ သစ်ထုတ်လုပ်ရေးကို ပိတ်ပင်လိုက်သည့် အချိန်မှစ၍ ကျဆင်းခဲ့သည်။ ယခုအခါ ဖမ်းဆီးထားသော ဆင်ကောင်ရေသည် ဆင်ရိုင်းကောင်ရေ ထက်ပိုများပြီး သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားတက်ကြွသူများမှ ဖမ်းဆီးထားသော ဆင်များမှာ ကောင်းမွန်စွာ ဆက်ဆံခြင်း မခံရဟု ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/10/1016_021016_phajaan.html|title=Activists Denounce Thailand's Elephant "Crushing" Ritual|publisher=National Geographic Today|date=6 October 2002|author=Jennifer Hile|accessdate=7 June 2007|archivedate=18 February 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070218231457/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/10/1016_021016_phajaan.html}}</ref> ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသော သတ္တဝါမျိုးစိတ်များကို ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခြင်းသည် အဓိက ပြဿနာ တစ်ခု အဖြစ် တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ မုဆိုးများက [[ကျား]]များ၊ [[ကျားသစ်]]များ နှင့် အခြား ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်ကြီးများအား ၎င်းတို့၏ အဖိုးတန်သော သားရေ အတွက် အမဲလိုက်ခြင်းကြောင့် ကောင်ရေ လျော့နည်းလာနေသည်။ သတ္တဝါအများအပြား (ကျားများ၊ [[ဝက်ဝံ]]များ၊ [[မိကျောင်း]]များ နှင့် [[တောကြီးမြွေဟောက်]] များ) တို့အား စားကောင်းသောက်ဖွယ်ဟု ယူဆသော ၎င်းတို့၏ အသား နှင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ပတ်သက်သော အစွမ်းသတ္တိရှိသည် ဟူသော ယူဆချက်များကြောင့် ဖမ်းဆီးခြင်း မွေးမြူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ ထိုသို့ ရောင်းချခြင်းမှာ တရားမဝင်သော်လည်း ဘန်ကောက်၏ ကျော်ကြားသော ညဈေးတစ်ခု ဖြစ်သည့် ချတ်တူချတ် သည် မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသော သတ္တဝါ မျိုးစိတ်များကို ရောင်းချခြင်း အတွက် လူသိများဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.monitor.net/monitor/9702a/endangeredfood.html |title=Endangered Animals on Restaurant Menus |author=Teena Amrit Gill |publisher=Albion Monitor/News |date=18 February 1997 |accessdate=7 June 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070516023649/https://www.monitor.net/monitor/9702a/endangeredfood.html |archivedate=16 May 2007 |df= }}</ref> တောကောင်များအား အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန် အဖြစ် မွေးမြူကြသည့် အလေ့အထကြောင့် အချို့သော မျိုးစိတ်များအား ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိသည်။ တိရစ္ဆာန် အကောင်ပေါက်ကလေးများအား ဖမ်းဆီးရောင်းချခြင်း အတွက် ၎င်းတို့၏ မိခင်အား သတ်ဖြတ်ရန် မကြာခဏဆိုသလိုပင် လိုအပ်လေ့ ရှိသည်။ ဖမ်းဆီးခြင်း ခံရပြီး ၎င်းတို့၏ သဘာဝ နေထိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်မှ ကွာဝေးသွားသည့် အခါတွင် အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန် တောကောင်များသည် သေဆုံးခြင်း နှင့် ဆက်လက်မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းတို့ ဖြစ်လေ့ ရှိကြသည်။ ထိုဒဏ်ကို ခံရသော သတ္တဝါများမှာ [[ဟိမဝန္တာ ဝက်ဝံ]]၊ [[ပသျှူးဝက်ဝံ]]၊ လားမျောက်လွှဲကျော် နှင့် မျောက်လွှဲကျော်ကြား နှင့် ဘင်တူယောင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name="tscwa">{{cite web|url=http://www.tscwa.org/forests/index.html|title=Thai Forests: Dept. National Parks, Wildlife & Plants|publisher=Thai Society for the Conservation of Wild Animals|accessdate=25 October 2017|archivedate=26 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126041139/http://tscwa.org/forests/index.html}}</ref> ==ပညာရေး== [[File:Thai Students.jpg|thumb|right|ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မူလတန်း ကျောင်းသားများ]] ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၉၃.၅% ဖြစ်သည်။ <ref>[http://www.bti-project.org/fileadmin/Inhalte/reports/2014/pdf/BTI%202014%20Thailand.pdf BTI 2014 | Thailand country Report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727080624/http://www.bti-project.org/fileadmin/Inhalte/reports/2014/pdf/BTI%202014%20Thailand.pdf |date=27 July 2014 }}</ref> ပညာရေးမှာ စနစ်တကျ ဖွင့်လှစ်ထားသော မူကြိုကျောင်း၊ မူလတန်းကျောင်း၊ အထက်တန်း အငယ်တန်းကျောင်း နှင့် အထက်တန်း အကြီးတန်းကျောင်း၊ များစွာသော သက်မွေးဝမ်းကျောင်း ကောလိပ်များနှင့် တက္ကသိုလ်များမှ တဆင့် သင်ကြားပေးသည်။ ပုဂ္ဂလိက ပညာရေး ကဏ္ဍမှာလည်း ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးပြီး အစိုးရမှ အများပြည်သူဆိုင်ရာကျောင်းများဖြင့် မထောက်ပံ့ပေးနိုင်သော ပညာရေး အတွက် ကောင်းစွာ အထောက်အကူပေးသည်။ ပညာရေးမှာ အသက် ၁၄ နှစ် အပါအဝင် ၁၄ နှစ်အထိ မသင်မနေရဖြစ်ပြီး အစိုးရမှ အသက် ၁၇ နှစ် အထိ အခမဲ့ပညာသင်ကြားခွင့် ပေးထားသည်။ [[File:MahaChulalongkorn Building.jpg|thumb|left|upright|ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံး တက္ကသိုလ်ဖြစ်သော ၁၉၁၇ တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် [[ချူလာလောင်ကွန်းတက္ကသိုလ်]]]] သင်ကြားရေးမှာ ကျောင်းသား အခြေပြုသင်ကြားရေး စနစ်ထက် အလွတ်ကျက်သင်ကြားရေး စနစ်ပေါ်တွင် များစွာ မှီခိုနေသည်။ မူလတန်းနှင့် အထက်တန်းများအတွက် စိတ်ချယုံကြည်ရသော သင်ရိုးညွှန်းတမ်းမှာ အလွန်လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲတတ်သဖြင့် ကျောင်းများနှင့် ဆရာများမှာ ၎င်းတို့သင်နေရသော သင်ကြားမှုများအတွက် မသေချာ မရေရာသော အခြေအနေနှင့် အမြဲရင်ဆိုင်ရပြီး ဖတ်စာအုပ်များကို ရေးသားထုတ်ဝေသည့် စာရေးဆရာများနှင့် ထုတ်ဝေသူများမှာလည်း ထိုသို့ပြောင်းလဲမှုများနှင့် အလျင်မီအောင် စာအုပ်အသစ်ကို လျင်မြန်စွာ မရေးသား မထုတ်ဝေနိုင်ကြပေ။ တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် ဆိုင်ရာပြဿနာများ အနေနှင့် နှစ်ပေါင်းများစွာတိုင်အောင် ပြင်းထန်သော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်လေ့ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပညာရေးမှာ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ အလွန်ပင် ပြောင်းလဲတိုးတက်လာခဲ့သည်ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ယနေ့ခေတ်မျိုးဆက် ကျောင်းသားအများစုမှာ ကွန်ပျူတာကို သုံးတတ်ကြသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံမှာ တကမ္ဘာလုံးရှိ နိုင်ငံ ၅၆ ခုအား အင်္ဂလိပ်စာ တတ်မြောက်မှု အဆင့်သတ်မှတ်ရာ၌ အဆင့် ၅၄ ရပြီး အာရှတွင် ဒုတိယမြောက် အနိမ့်ဆုံး အဆင့် ဖြစ်သည်။ <ref>Thai university applicants scored an average 28.34% in English in recent university entrance exams.In a recent IMD World Competitiveness Report, Thailand was ranked 54th out of 56 countries globally for English proficiency, the second-lowest in Asia. Singapore was third, Malaysia 28th, and Korea 46th: [http://thaiwomantalks.com/2012/03/23/the-sorry-state-of-thai-education-part-4-dismal-english-language-education/ The Sorry State of Thai Education – Part 4: Dismal English-language education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623050650/http://thaiwomantalks.com/2012/03/23/the-sorry-state-of-thai-education-part-4-dismal-english-language-education/ |date=23 June 2012 }}, Reuters & The Korea Herald, 23 March 2012.</ref> လူနည်းစုလူမျိုးများ နေထိုင်ရာ ဒေသရှိ ကျောင်းသားများမှာ စံသတ်မှတ်ထားသော နိုင်ငံအဆင့်နှင့် နိုင်ငံတကာအဆင့် စာမေးပွဲများတွင် အမြဲပင် ရမှတ်နည်းလေ့ ရှိသည်။ <ref name=DraperJ2012>{{citation |last1 = Draper |first1 = John |year = 2012 |title = Revisiting English in Thailand |journal = Asian EFL Journal |volume = 14 |issue = 4 |pages = 9–38 |publisher = Asian EFL Journal |issn = 1738-1460 |url = http://asian-efl-journal.com/quarterly-journal/2012/12/01/revisiting-english-in-thailand/ |access-date = 25 October 2017 |archive-date = 12 March 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140312225048/http://asian-efl-journal.com/quarterly-journal/2012/12/01/revisiting-english-in-thailand/ |url-status = live }}</ref> <ref name=OECDTH2013>{{citation | last1 = OECD | year = 2013 | title = Structural Policy Country Notes: Thailand | publisher = OECD | url = http://www.oecd.org/dev/asia-pacific/Thailand.pdf | access-date = 25 October 2017 | archive-date = 12 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140312224513/http://www.oecd.org/dev/asia-pacific/Thailand.pdf | url-status = live }}</ref> <ref>{{cite news |url=http://www.nationmultimedia.com/national/Thai-students-drop-in-world-maths-and-science-stud-30195966.html |last1=Khaopa |first1=Wannapa |date=12 December 2012 |title=Thai students drop in world maths and science study |work=The Nation |accessdate=25 October 2017 |archivedate=12 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312224452/http://www.nationmultimedia.com/national/Thai-students-drop-in-world-maths-and-science-stud-30195966.html }}</ref> ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ပညာရေးဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များအား ခွဲဝေချထားပေးမှု မညီမျှခြင်း၊ ဆရာများအား လေ့ကျင့်ပေးမှု အားနည်းခြင်း၊ ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် စာမေးပွဲစစ်ရာတွင် သုံးသော ထိုင်းစာ တတ်ကျွမ်းမှု နည်းပါးခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="DraperJ2012" /> <ref>{{cite news |url=http://isaanrecord.com/2011/12/12/op-ed-solving-isaans-education-problem |last1=Draper |first1=John |date=12 December 2011 |title=Solving Isaan's education problem |publisher=The Isaan Record |accessdate=25 October 2017 |archivedate=26 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130226030123/http://isaanrecord.com/2011/12/12/op-ed-solving-isaans-education-problem/ }}</ref> <ref>{{cite news |url=http://isaanrecord.com/2014/02/21/pisa-thailand-regional-breakdown-shows-inequalities-between-bangkok-and-upper-north-with-the-rest-of-thailand |last1=Draper |first1=John |date=21 February 2014 |title=PISA Thailand regional breakdown shows inequalities between Bangkok and Upper North with the rest of Thailand |publisher=The Isaan Record |accessdate=25 October 2017 |archivedate=12 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312225108/http://isaanrecord.com/2014/02/21/pisa-thailand-regional-breakdown-shows-inequalities-between-bangkok-and-upper-north-with-the-rest-of-thailand/ }}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအတွင်း တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ ထိုင်းကျောင်းသား ၇၂,၇၈၀ ဦးကို အိုင်ကျူစမ်းသပ် စာမေးပွဲ စစ်ဆေးခဲ့သည်။ ပျမ်းမျှ အိုင်ကျူအမှတ်မှာ ၉၈.၅၉ ဖြစ်သဖြင့် ယခင် စစ်ဆေးမှုထက် ပိုမြင့်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလုံး အနေနှင့် အိုင်ကျူအဆင့်မှာ မညီမမျှ ဖြစ်နေပြီး တောင်ပိုင်းဒေသဖြစ်သော နရာထီဝပ်ခရိုင်တွင် အနိမ့်ဆုံး ပျမ်းမျှ ၈၈.၀၇ မှတ် ရှိသည်ကို တွေ့ရှိရပြီး အမြင့်ဆုံး ပျမ်းမျှအနေနှင့် နွန်တပ်ဘူရီခရိုင်တွင် ၁၀၈.၉၁ မှတ် ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ အိုင်အိုဒင်းချို့တဲ့မှု ကွာခြားချက် အပေါ်တွင် အပြစ်တင်ခဲ့ပြီး အနောက်နိုင်ငံများတွင် ကျင့်သုံးသည့် နည်းလမ်းအတိုင်း စားပွဲတင်ဆားတွင် အိုင်အိုဒင်း ထည့်သွင်းရန် အဆင့်ဆင့် ချမှတ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thainews.prd.go.th/en/news.php?id=255407070017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708135716/http://thainews.prd.go.th/en/news.php?id=255407070017 |archivedate=8 July 2011 |title=MOPH reports low IQ among Thai youth : National News Bureau of Thailand |publisher=Thainews.prd.go.th |date=8 July 2011 |accessdate=3 November 2011}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် သတင်းအချက် နှင့် ဆက်သွယ်ရေးနည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာနမှ ကျောင်း ၂၇,၂၃၁ ကျောင်းတွင် စာသင်ခန်းအတွင်း၌ အလွန် လျင်မြန်သော အင်တာနက် အသုံးပြုခွင့်ရမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ==သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ== အမျိုးသား သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာ ဖွံဖြိုးတိုးတက်ရေး အေဂျင်စီသည် သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာ ဆိုင်ရာ သုတေသနလုပ်ငန်းများကို ထောက်ပံ့ပေးပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးတွင် အသုံးချနိုင်ရန် အတွက် ကူညီပံ့ပိုးပေးသော ထိုင်းနိုင်ငံအစိုးရ၏ အေဂျင်စီ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆင်ခရိုထရွန် အလင်း သုတေသန ဌာနသည် ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ အသုံးပြုပစ္စည်းသိပ္ပံ နှင့် ဇီဝသိပ္ပံ ဘာသာရပ်များ အတွက် ဆင်ခရိုထရွန် အလင်း နည်းပညာ ရင်းမြစ်ဖြစ်သည်။ ဘန်ကောက်မြို့ အရှေ့မြောက်ဘက် မိုင် ၁၉၀ (၃၀၀ ကီလိုမီတာ) ခန့် အကွာ နခွန် ရာချာဆီးမားရှိ ဆူရာနရီး နည်းပညာ တက္ကသိုလ်တွင် တည်ရှိသည်။ သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာနမှ ငွေကြေးထောက်ပံ့ပေးထားသော ထို ဌာနသည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဆင်ခရိုထရွန် အကြီးစားများ ရှိရာ နေရာ ဖြစ်သည်။ ယခင်က ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ဆောတက် (SORTEC) ဆင်ခရိုထရွန် အဖြစ် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး နောက်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကာ ၁.၂ GeV အထိ အသုံးပြုနိုင်ရန် အဆင့်မြင့်ခဲ့သည်။ ထိုဌာနမှ အသုံးပြုသူများအား ပုံမှန် အစီအစဉ် ဖြင့် ဆင်ခရိုထရွန်အလင်းများကို ပံ့ပိုးပေးသည်။ ===အင်တာနက်=== ဘန်ကောက်မြို့တွင် အင်တာနက် အခမဲ့ အသုံးပြုနိုင်သည့် ဝိုင်ဖိုင် ဟော့စပေါ့ ၂၃,၀၀၀ ရှိသည်။ <ref>[http://www.bangkokpost.com/learning/learning-from-news/291478/bangkok-free-internet-23000-hotspots Bangkok's free internet: 23,000 hotspots | Bangkok Post: learning]. Bangkok Post (2 May 2012). Retrieved 16 April 2013.</ref> ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အင်တာနက်တွင် တစက္ကန့်လျှင် ၁၀ ဂစ်ဂါဘစ် အထိ ရသော ဖိုင်ဘာအော့ပတစ်လိုင်းများကိုလည်း ငှားရမ်း အသုံးပြုနိုင်ပြီး ကေအိုင်အာရ်ဇက်ကဲ့သို့သော အင်တာနက်ကုမ္ပဏီများမှ အိမ်သုံး အင်တာနက် အတွက် ဝန်ဆောင်မှု ပေးကြသည်။ အစိုးရမှ အင်တာနက်ကို ဆင်ဆာ ပြုလုပ်ထားပြီး အချို့သော ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များကို ဝင်ရောက်ခွင့်မပြုပေ။ <ref name="asiancorrespondent.com">[http://www.asiasentinel.com/politics/thailands-massive-internet-censorship/ "Thailand’s Massive Internet Censorship"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624040146/http://www.asiasentinel.com/politics/thailands-massive-internet-censorship/ |date=24 June 2015 }}, Asian Correspondent.com, Hybrid News Limited, 22 July 2010</ref> ထိုကိစ္စရပ်အတွက် တာဝန်ရှိသော အဖွဲ့အစည်းများမှာ ထိုင်းတော်ဝင်ရဲတပ်ဖွဲ့၊ ထိုင်းဆက်သွယ်ရေး အာဏာပိုင်အဖွဲ့၊ သတင်းအချက်အလက်နှင့် ဆက်သွယ်ရေး နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == စီးပွားရေး == ထိုင်းနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာတွင် ထွန်းသစ်စ ဈေးကွက်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်း အသွင်သို့ အသစ်ပြောင်းလဲပြီး နိုင်ငံတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားမည်ဆိုပါက ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဂျီဒီပီမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၆၇၃ ဘီလီယံ မျှ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|title=GDP (Purchasing Power Parity)|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html|website=The World Factbook|publisher=US CIA|accessdate=4 January 2015|archivedate=25 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625150555/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံပြီးလျှင် ဒုတိယ အကြီးဆုံးသော စီးပွားရေး ရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ကြွယ်ဝမှု ပျံ့နှံ့ခြင်းတွင် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အလယ်အလတ်နေရာတွင်ရှိပြီး စင်ကာပူ၊ ဘရူနိုင်းနှင့် မလေးရှားတို့ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် အချမ်းသာဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် အိမ်နီးချင်း ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများဖြစ်သော လောနိုင်ငံ၊ မြန်မာနိုင်ငံ နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ တို့၏ ကျောက်ဆူးစီးပွားရေး အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ အမျိုးသား စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ဘုတ်အဖွဲ့ (NESDB) ၏ စာရင်းဇယားအရ ၂၀၁၄ ခုနှစ် တတိယ ၃ လပတ်တွင် အလုပ်လက်မဲ့နှုန်း ၀.၈၄% မျှသာ ရှိသည်။ <ref>{{cite news|title=NESDB: Thailand facing unemployment problem|url=http://www.pattayamail.com/news/nesdb-thailand-facing-unemployment-problem-43104|accessdate=4 January 2015|work=Pattaya Mail|date=25 November 2014|archivedate=4 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150104034806/http://www.pattayamail.com/news/nesdb-thailand-facing-unemployment-problem-43104}}</ref> ===လတ်တလော စီးပွားရေးသမိုင်း=== [[File:Bangkok skytrain sunset.jpg|left|thumb|[[ဘန်ကောက် မိုးပျံရထား|ဘီတီအက်စ် မိုးပျံရထား]]သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးရပ်ကွက်တစ်ခုဖြစ်သော ဆာသွန်ဧရိယာကို ဖြတ်သန်းသွားစဉ်။ ဘန်ကောက်သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် ဘဏ္ဍာရေး အချက်အချာဌာနတစ်ခု ဖြစ်သည်။]] [[File:MahaNakhon by kylehase.jpg|right|thumb|ဘန်ကောက်ရှိ မဟာနခွန် မိုးမျှော်တိုက်]] ထိုင်းနိုင်ငံသည် ၁၉၈၅ မှ ၁၉၉၆ အတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမြင့်မားဆုံး စီးပွားရေး တိုးတက်နှုန်း ရှိခဲ့ပြီး ပျမ်းမျှ အနေနှင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက တစ်နှစ်လျှင် ၁၂.၄% ခန့် ရှိသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းဘတ်ငွေ အပေါ်တွင် ဖိအားများလာခဲ့ပြီး ထိုနှစ်တွင် စီးပွားရေးမှာ ၁.၉% မျှ ကျဆင်းခဲ့ပြီး နောက်ဆက်တွဲအနေနှင့် စီးပွားရေးကပ် ဆိုက်ခဲ့ကာ ငွေကြေးကဏ္ဍ၏ အားနည်းမှုများ ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး ဝန်ကြီးချုပ် ချာဗလစ် ယောင်ချိုင်ယု အစိုးရ အား ထိုင်းငွေကြေးကို ဈေးကွက်တွင်း လွတ်လပ်စွာ ဈေးနှုန်းတက်ကျခွင့် ပေးရန်အတွက် ဖိအားပေးခံခဲ့ရသည်။ ဝန်ကြီးချုပ် ချာဗလစ် ယောင်ချိုင်ယု နှင့် ၎င်း၏ အစိုးရ အဖွဲ့အနေနှင့် စီးပွားပျက်ကပ်အား တုံ့ပြန်ရာတွင် နှေးကွေးသည်ဟု စွပ်စွဲတိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရပြီး ဝန်ကြီးချုပ်အား ဖိအားပေး နုတ်ထွက်စေခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အတွင်း ထိုင်းဘတ်ငွေ ၂၅ ဘတ်လျှင် အမေရိကန် ၁ ဒေါ်လာ နှုန်းဖြင့် တည်ငြိမ်နေခဲ့သည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ထိုင်းဘတ်သည် ဈေးအနိမ့်ဆုံး ထိုင်းဘတ်ငွေ ၅၆ ဘတ်လျှင် အမေရိကန် တစ်ဒေါ်လာသို့ ကျဆင်းခဲ့ပြီး ထိုနှစ်တွင် စီးပွားရေး ၁၀.၈% မျှ ကျဆင်းခဲ့ကာ အာရှ စီးပွားပျက်ကပ် ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည် တိုးတက်လာခဲ့ကာ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၄.၂ မှ ၄.၄% အထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ပို့ကုန် များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး အားနည်းလာခြင်း အခြေအနေကြောင့် တိုးတက်မှုနှုန်း ၂.၂% အထိ ကျဆင်းခဲ့သော်လည်း နောင်နှစ်များတွင် အာရှ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုမြင့်မားခြင်း၊ ဈေးကျသော ထိုင်းဘတ်ကြောင့် ပို့ကုန် တင်ပို့ရန် အားဖြစ်စေခြင်း၊ နိုင်ငံတွင်း အချို့သော ဧရာမ စီမံကိန်းကြီးများကြောင့် ပြည်တွင်းသုံးစွဲမှု မြင့်တက်လာခြင်း နှင့် ဝန်ကြီးချုပ် [[သက်ဆင် ရှင်နာဝပ်]] ၏ သက်ဆင်နောမစ် ဟုခေါ်သော ပံ့ပိုးမှုများကြောင့် စီးပွားရေး ပြန်လည်တိုးတက် လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၂၊ ၂၀၀၃ နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တို့တွင် နှစ်စဉ် တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၅% မှ ၇% အထိ ရှိသည်။ ၂၀၀၅၊ ၂၀၀၆ နှင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်တို့တွင် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၄-၅% ခန့်တွင် ဝဲနေခဲ့သည်။ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ခိုင်မာမှုကျဆင်းလာခြင်းနှင့် ထိုင်းငွေကြေး ပိုမိုခိုင်မာလာခြင်းတို့ကြောင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဒေါ်လာငွေလဲနှုန်းသည် တစ်ဒေါ်လာတွင် ၃၃ ဘတ် အထိ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ သက်ဆင်နောမစ်သည် ဝေဖန်မှုများ ခံခဲ့ရသော်လည်း တရားဝင် စာရင်းဇယားများအရ ထိုင်းနိုင်ငံ အီဆန်ဒေသ၏ လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁,၄၇၅ အထိ ၂ ဆကျော်မျှ တိုးတက်လာပြီး တစ်ချိန်တည်းတွင်ပင် ဘန်ကောက်ဧရိယာရှိ ဂျီဒီပီမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၇,၉၀၀ မှ ၁၃,၀၀၀ အထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news|title=Thai northeast vows poll payback to Shinawatra clan|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iMeE4IHFr1q7Rr-eX5J1UmL3gcZQ?docId=b69c47e3-e4f5-4c32-8679-3d7ce5f040a3|accessdate=8 February 2014|agency=Agence France-Presse|date=31 January 2014|author=Aidan Jones}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် အဓိက ဆန္ဒပြမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် မငြိမ်သက်မှုများနှင့်အတူ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဂျီဒီပီ တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ယခင် အရပ်သားအစိုးရ လက်အောက် ၅-၇% မှ ၄-၅% အထိ ကျဆင်းလာခဲ့သည်။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများနှင့် စားသုံးသူများ၏ ယုံကြည်မှု ကျဆင်းရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ နိုင်ငံရေး မရေရာမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ အိုင်အမ်အက်ဖ်မှ ထိုင်း၏ စီးပွားရေးသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ် အနိမ့်ဆုံး ဂျီဒီပီ တိုးတက်မှုနှုန်း ၀.၁% မှ ၂၀၁၂ တွင် ၅.၅% သို့လည်းကောင်း ၂၀၁၃ တွင် ၇.၅ ရာခိုင်နှုန်းသို့လည်းကောင်း တိုးတက်လာနိုင်သည်ဟု ထိုင်းနိုင်ငံတော်ဘဏ်၏ ငွေကြေးပေါ်လစီများနှင့် ယခင် [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] အစိုးရ၏ ငွေကြေးနှိုးဆွမှု အားထုတ်ချက်များပေါ်မူတည်၍ ခန့်မှန်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203960804577243432046066486 |title=Thailand Economy To Rebound Strongly In 2012, |work=The Wall Street Journal |date=24 February 2012 |accessdate=26 April 2012 |author=Phisanu Phromchanya |archivedate=15 October 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015133916/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203960804577243432046066486 }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလ ၂၂ ရက် စစ်တပ် အာဏာသိမ်းမှု အပြီးတွင် အေအက်ဖ်ပီ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သတင်းအေဂျင်စီမှ ဆောင်းပါးတစ်ပုဒ်အရ နိုင်ငံသည် စီးပွားရေးကျဆင်းမှု ဖြစ်ရန် တည်းတည်းသာ လိုတော့သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ထိုဆောင်းပါးအရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးဆိုင်ရာ အဖမ်းအဆီးများကို စိုးရိမ်၍ ထိုင်းနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားကြသော ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသား ၁၈၀,၀၀၀ ဦး ခန့် အပေါ်တွင် ဦးတည်ရေးသားထားပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီမှ မတ်လ အထိ ၃ လပတ်အတွင်း ထိုင်းစီးပွားရေးသည် ၂.၁% မျှ ကျဆင်းသွားသည့် သတင်းအချက်အလက်ဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသည်။<ref>{{cite news|title=Cambodian exodus from Thailand jumps to nearly 180,000|url=http://www.afp.com/en/news/cambodian-exodus-thailand-jumps-nearly-180000|accessdate=17 June 2014|agency=Agence France-Presse|date=17 June 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://archive.today/20140617134545/http://www.afp.com/en/news/cambodian-exodus-thailand-jumps-nearly-180000|archivedate=17 June 2014|df=dmy-all}}</ref> ===ပြည်ပပို့ကုန်နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း=== [[File:Thailand Export Treemap.png|thumb|250px|ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပို့ကုန်များကို အပိုင်းအလိုက် ပြပုံ]] ထိုင်းနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် ပို့ကုန်အပေါ်တွင် များစွာ မူတည်နေပြီး ပို့ကုန်များသည် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ ၃ပုံ၂ပုံမျှ ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် နှစ်စဉ် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၅ ဘီလီယံမျှ တန်ဖိုးရှိသော ကုန်စည်နှင့် ဝန်ဆောင်မှုများကို တင်ပို့ရောင်းချလျက် ရှိသည်။ အဓိကပို့ကုန်များတွင် ဆန်၊ အဝတ်အထည်နှင့် ဖိနပ်၊ ရေထွက်ပစ္စည်းများ၊ ရာဘာ၊ ကျောက်မျက်ရတနာ၊ မော်တော်ကား၊ ကွန်ပျူတာ နှင့် လျှပ်စစ် လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။<ref name=CIA /> အဓိက လုပ်ငန်းများတွင် လျှပ်စစ် လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများ၊ ပစ္စည်းအစိတ်အပိုင်းများ၊ ကွန်ပျူတာ ပစ္စည်းအစိတ်အပိုင်းများနှင့် ယာဉ်များ ပါဝင်သည်။ ၁၉၉၇-၁၉၉၈ အာရှ ငွေကြေးဂယက်မှ ပြန်လည် အဖတ်ဆည်ရာတွင် အခြားသော အချက်များနှင့် အတူ ပို့ကုန်သည် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မော်တော်ကား ထုတ်လုပ်မှုလုပ်ငန်းသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် နဝမမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name=BkP>{{cite journal | journal = Bangkok Post | title = 2-million milestone edges nearer | url =http://www.bangkokpost.com/business/economics/308171/2-million-milestone-edges-nearer | first = Santan | last = Santivimolnat | publisher = The Post Publishing | date = 18 August 2012 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://thailand-business-news.com/business/43750-thailand-poised-to-surpass-car-production-target|title=Thailand poised to Surpass Car Production target|last=Languepin|first=Olivier|date=3 January 2013|work=Thailand Business News|accessdate=20 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115152809/http://thailand-business-news.com/business/43750-thailand-poised-to-surpass-car-production-target|archivedate=15 January 2013}}</ref><ref name=OICA>{{cite web | title = Production Statistics | publisher = OICA (International Organization of Motor Vehicle Manufacturers) | url = http://oica.net/category/production-statistics/ | accessdate = 26 November 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/ | archivedate = 6 November 2013 }}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ကားလုပ်ငန်းမှ နှစ်စဉ် ကားစင်းရေ ၁.၅ သန်းခန့် ထုတ်လုပ်ပြီး အများစုမှာ လုပ်ငန်းသုံး ကားများ ဖြစ်သည်။ <ref name=OICA /> ထိုင်းနိုင်ငံတွင် တပ်ဆင်တည်ဆောက်သော ကားအများစုမှာ နိုင်ငံခြား ထုတ်လုပ်သူများမှ တီထွင်ပြီး လိုင်စင်ယူ လုပ်ကိုင်ကြခြင်း ဖြစ်ကာ အထူးသဖြင့် ဂျပန် နှင့် ကိုရီးယားနိုင်ငံများမှ ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ကားလုပ်ငန်းသည် အာဆီယံ လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်မှုဇုန် အား အခွင့်ကောင်းယူ၍ ၎င်းတို့၏ ကုန်ပစ္စည်းများအတွက် ဈေးကွက်ကို ရှာဖွေကြသည်။ ဂျပန် ကုမ္ပဏီ ၅ ခု၊ အမေရိကန် ကုမ္ပဏီ ၂ ခု နှင့် အိန္ဒိယမှ တာတာ အစရှိသော ထုတ်လုပ်သူ ၈ ဦးသည် ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်း အမိုးဖွင့် ကုန်တင်ယာဉ်များကို ထုတ်လုပ်ကြသည်။ <ref name=Nikkei>{{cite news|last1=Takahashi|first1=Toru|title=Thailand's love affair with the pickup truck|url=http://asia.nikkei.com/magazine/20141127-Abenomics-on-the-ballot/Business/Thailand-s-love-affair-with-the-pickup-truck|accessdate=4 January 2015|work=Nikkei Asian Review|date=27 November 2014|archivedate=3 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150103135212/http://asia.nikkei.com/magazine/20141127-Abenomics-on-the-ballot/Business/Thailand-s-love-affair-with-the-pickup-truck}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံ ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အမိုးဖွင့် ကုန်တင်ယာဉ် အသုံးအများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်း ယာဉ်အသစ် ရောင်းချမှု၏ ၄၂% မှာ အမိုးဖွင့်ကားများ ဖြစ်သည်။<ref name=Nikkei /> ===ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း=== [[File:Wat Phra Kaew - 1.jpg|thumb|left|[[ဘန်ကောက်မြို့]]၏ တော်ဝင်နန်းတော်ဝင်းရှိ [[ဝတ်ဖရာကဲ|ဝတ်ဖရာကဲကျောင်းတိုက်]]]] [[File:Kinnon Wat Phra Kaew.jpeg|thumb|[[ဝတ်ဖရာကဲ|ဝတ်ဖရာကဲကျောင်းတိုက်]]ရှိ ဒဏ္ဍာရီလာ [[ကိန္နရာ]] ရုပ်တု]] [[File:Airbus A380-841, Thai Airways International AN2253510.jpg|thumb|ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အမျိုးသားလေကြောင်း [[ထိုင်းအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေကြောင်းလိုင်း|ထိုင်းလေကြောင်းလိုင်း]]မှ [[အဲယားဘတ်စ် A380]]]] ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ထိုင်းနိုင်ငံ စီးပွားရေး၏ ၆% မျှ ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား အဖွဲ့၏ စာရင်းဇယားအရ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အရှေ့တောင်အာရှ၌ လာရောက်လည်ပတ်သူ အများဆုံး နိုင်ငံမှာ ထိုင်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဂျီဒီပီ ဘတ်ငွေ ၁၂ ထရီလီယံ တွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းမှ ရသော ငွေ ၉ ရာခိုင်နှုန်း (ဘတ်ငွေ ၁ ထရီလီယံ ) (၂၀၁၃ ခုနှစ်) မှ ၁၆ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ရှိသည်။<ref>{{cite news|title=Government moves to head off tourist fears |url=http://www.bangkokpost.com/news/politics/666028/government-moves-to-head-off-tourist-fears|accessdate=24 August 2015|work=Bangkok Post|date=2015-08-24}}</ref>ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ သွယ်ဝိုက်၍ ရရှိသော ငွေကိုပါ ထည့်သွင်းရေတွက်မည် ဆိုပါက ထိုင်းနိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၂၀.၂ ရာခိုင်နှုန်း (ဘတ်ငွေ ၂.၄ ထရီလီယံ) အထိ ရှိသည်။ <ref name=WTTC-2014>{{cite book|title=Travel and Tourism, Economic Impact 2014: Thailand|date=2014|publisher=World Travel & Tourism Council|location=London|edition=2014|url=http://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/country%20reports/thailand2014.pdf|accessdate=10 March 2015|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319212933/http://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/country%20reports/thailand2014.pdf|url-status=dead}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား အာဏာပိုင် အဖွဲ့က "အံဩဖွယ်ရာ ထိုင်းနိုင်ငံ" ဟူသော ကြွေးကြော်သံကို အသုံးပြု၍ ထိုင်းနိုင်ငံအား နိုင်ငံတကာတွင် ကြေညာခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် "ထိုင်းဆန်မှုကို ရှာဖွေပါ" ဟူသော ကမ်ပိန်းဖြင့် ထပ်မံအားဖြည့် ခဲ့သည်။<ref name=TAT-History>{{cite news|title=History|url=http://www.tatnews.org/history/|accessdate=7 May 2015|work=TATnews.org|agency=Tourism Authority of Thailand (TAT)|date=2015|archivedate=14 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414011618/http://www.tatnews.org/history/}}</ref> အာရှမှ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများသည် ထိုင်းနိုင်ငံအား ဘန်ကောက်မြို့သို့ သွားရောက်ရန်နှင့် ၎င်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သမိုင်း၊ သဘာဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှု မြင်ကွင်းများကို ကြည့်ရှု လေ့လာရန် အတွက် သွားရောက်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံများမှ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများမှာမူ ဘန်ကောက်မြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို လည်ပတ်ရန် အတွက်သာ မကဘဲ တောင်ပိုင်းရှိ ကမ်းခြေများ နှင့် ကျွန်းများသို့ သွားရောက် အပန်းဖြေရန် အတွက်ပါ လာရောက်ကြသည်။ မြောက်ပိုင်းမှာမူ တောတွင်း လမ်းလျှောက်ခြင်း နှင့် စွန့်စား ခရီးသွားခြင်း အတွက် သွားရောက်ရန် နေရာ ဖြစ်ပြီး အမျိုးမျိုးသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ နှင့် တောအုပ် ထူထပ်သော တောင်ကုန်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လည်ပတ်မှုနည်းသော နေရာမှာ အရှေ့တောင်ပိုင်းရှိ အီဆန် ဒေသ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံခြား ခရီးသွားများ အဆင်ပြေစေရန် အတွက် ထိုင်း အစိုးရမှ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား ရဲတပ်ဖွဲ့ကို တည်ထောင်ထားပြီး အဓိက ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများ လည်ပတ်ရာ နေရာများတွင် ရဲစခန်းများ ဖွင့်လှစ်ပေးကာ ထိုရဲတပ်ဖွဲ့အတွက် သီးခြား အရေးပေါ် ဖုန်းနံပါတ်လည်း ထားရှိပေးထားသည်။<ref>[http://www.amazing-thailand.com/Police.html Tourist Police in Thailand] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703161503/http://www.amazing-thailand.com/Police.html |date=3 July 2008 }}. Amazing-Thailand.com. Retrieved on 16 September 2010.</ref> [[File:Thai wiki.JPG|thumb|left|ခရီးသွားလုပ်ငန်း ပြပွဲရှိ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ "အံဩဖွယ်ရာ ထိုင်းနိုင်ငံ" ပြခန်း]] ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဆွဲဆောင်မှုများတွင် ရေငုပ်ခြင်း၊ သဲသောင်ကမ်းခြေများ၊ ရာပေါင်းများစွာသော အပူပိုင်း ကျွန်းများ၊ ညဘက် လည်ပတ်စရာနေရာများ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန နယ်မြေများ၊ ပြတိုက်များ၊ တောင်တန်းဒေသ လူမျိုးစုများ၊ သစ်ပင်ပန်းမန် နှင့် ကျေးငှက်သာရကာများ၊ နန်းတော်များ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားပုထိုးများ နှင့် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ များ တို့ ပါဝင်သည်။ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား အများအပြားမှာ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်စဉ် အတွင်း သင်တန်းများ တက်ရောက်လေ့ ရှိကြသည်။ ရေပန်းစားသော သင်တန်းများမှာ ထိုင်းအစားအစာ ချက်ပြုတ်နည်း သင်တန်း ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ သင်တန်း နှင့် ရိုးရာ ထိုင်း အနှိပ်ပညာ သင်တန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အမျိုးသား ပွဲတော်များတွင် ထိုင်းနှစ်သစ်ကူး ဆုန်ခရန် သင်္ကြန်ပွဲတော် မှ စ၍ လွိုင်ခရာသောင်ခေါ် မီးမျှောပွဲအထိ ပါဝင်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ ဒေသ အလိုက်တွင်လည်း ရိုးရာ ပွဲတော်များ ရှိသည်။ ထင်ရှားသော ပွဲတော်များမှာ ဆူရင်ဒေသရှိ ဆင်ပွဲတော်၊ ယာဆိုသုန် ဒေသရှိ ဒုံးပျံပွဲတော် နှင့် ဒန်ဆိုင်းရှိ ပီးကသွန်ခေါ် သရဲပွဲတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုင်းရိုးရာ ဟင်းလျာများသည် လတ်ဆတ်သော ပရဆေးပင်များနှင့် ဟင်းခပ်အမွေးအကြိုင်များကို အသုံးပြုမှုကြောင့် ကမ္ဘာအနှံ့တွင် ကျော်ကြားသည်။ ဘန်ကောက်ရှိ ကုန်တိုက်ကြီးများတွင် နိုင်ငံတကာနှင့် ဒေသခံ အမှတ်တံဆိပ် အမျိုးမျိုးတို့ကို ဝယ်ယူရရှိနိုင်သည်။ မြို့တော်၏ မြောက်ဘက်တွင် ဘီတီအက်စ် ခေါ် မိုးပျံရထားနှင့် မြေအောက်ရထားတို့ဖြင့် သွားရောက်နိုင်သော ချပ်တူချပ် စနေတနင်္ဂနွေ ဈေးရှိသည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး ဈေးပင် ဖြစ်နိုင်ပြီး အိမ်သုံး ပစ္စည်းမှ စ၍ အသက်ရှင်သော (တစ်ခါတရံ မျိုးသုဉ်းလုနီးဖြစ်သော) တိရစ္ဆာန်များ ကို ဝယ်ယူရရှိနိုင်သည်။ <ref>[http://cms.iucn.org/index.cfm?uNewsID=850 IUCN – Home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003191229/http://cms.iucn.org/index.cfm?uNewsID=850 |date=3 October 2011 }}. Cms.iucn.org (24 April 2008). Retrieved on 16 September 2010.</ref> ပရာတူနမ်ဈေးတွင် အဝတ်အထည် နှင့် ပတ်သက်သော ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချသည်။ ဆီလုံ ရပ်ကွက်နှင့် ခေါက်ဆန်လမ်းရှိ ညဈေးများမှာ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ အတွက် ရည်ရွယ် ဖွင့်လှစ်ထားပြီး တီရှပ်၊ လက်မှုပစ္စည်းများ၊ နာရီ အတု နှင့် နေကာမျက်မှန် များ စသည်တို့ကို ရောင်းချသည်။ ဘန်ကောက်မြို့ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဒမ်မနန် ဆာဒူဝပ် ကဲ့သို့သော ရေပေါ်ဈေးများကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ချင်းမိုင်မြို့ သို့ လည်ပတ်ရာတွင် မြို့ဟောင်းအတွင်းရှိ ရာချာဒါမနမ် လမ်းမပေါ်တွင် တည်ခင်းသော တနင်္ဂနွေ လမ်းလျှောက် ညနေ လမ်းဘေးဈေး သည် ဈေးဝယ်ရန် အတွက် ရည်ညွှန်းကြသော နေရာ ဖြစ်သည်။ ထိုဈေးမှ ဒေသခံများ နှင့် နိုင်ငံခြားသားများကို ဆွဲဆောင်မှု ပေးနိုင်သည်။ ချင်းမိုင် ညဈေးမှာ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများအတွက် ဦးတည်ရောင်းချသော ဈေးဖြစ်ပြီး မြို့ရိုးဟောင်းနေရာ၏ အရှေ့ဘက်ရှိ တိုက်အချို့မှစ၍ မြစ် အထိ ဖြန့်ကျက် တည်ရှိသည်။ [[File:Historic City of Ayutthaya-111233.jpg|thumb|[[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ]] ဖြစ်သော အယုဓျာ သမိုင်းဝင် ဥယျာဉ်မှ ဗုဒ္ဓ၏ ဦးခေါင်းတော် ဝပ် မဟာသပ်]] ပြည့်တန်ဆာ လုပ်ငန်းနှင့် လိင်မှုဆိုင်ရာ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှာလည်း ထိုင်းနိုင်ငံစီးပွားရေး၏ တရားဝင် မကြေညာသော်လည်း လူအများသိကြသည့် အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံအား ပြည်ပရှိ အထူးအဆန်း အနေနှင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများအား ဆွဲဆောင်သည့် ကမ်ပိန်းလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref>Ocha, Witchayanee. "Transsexual emergence: gender variant identities in Thailand." ''Culture, Health & Sexuality''14.5 (2012): 563–75. Web.</ref> ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်သည် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် ပေါင်းစပ်လိုက်ပြီး ငွေကြေးဖြင့် မြူဆွယ်မှုများ ရှိလာသည့် အခါတွင် ပြည့်တန်ဆာလုပ်ငန်း နှင့် လိင်မှုဆိုင်ရာ ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့သည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသော ခန့်မှန်းမှု တစ်ခု အရ နှစ်စဉ် ထိုလုပ်ငန်းမှ ဝင်ငွေ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄.၃ ဘီလီယံ အထိ သို့မဟုတ် ထိုင်း စီးပွားရေး၏ ၃% အထိ ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်း ထားသည်။ <ref name="legal">[http://www.theage.com.au/articles/2003/11/26/1069825832486.html?oneclick=true Thailand mulls legal prostitution.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616233250/http://www.theage.com.au/articles/2003/11/26/1069825832486.html?oneclick=true|date=16 June 2011}} ''[[The Age]]'', 26 November 2003</ref> ချူလာလောင်ကောင်း တက္ကသိုလ်မှ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ တရားမဝင် စီးပွားရေး အပေါ်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော သုတေသန တစ်ခု အရ ၁၉၉၃ မှ ၁၉၉၅ ခုနှစ် အတွင်း ပြည့်တန်ဆာလုပ်ငန်းသည် ထိုင်းနိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၂.၇% ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။<ref>Pasuk Phongpaichit [http://pioneer.netserv.chula.ac.th/~ppasuk/illegaleconomy.doc Thailand's illegal economy and public policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011951/http://pioneer.netserv.chula.ac.th/~ppasuk/illegaleconomy.doc |date=29 April 2011 }}. Seminar paper delivered at the Centre of Southeast Asian Studies, Kyoto University, Nov 1999</ref> ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားတို့၏ သုံးစွဲငွေ အနည်းဆုံး ၁၀% သည် လိင်မှုဆိုင်ရာ ဖျော်ဖြေရေး လုပ်ငန်းတွင် အသုံးပြုမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{cite web|last1=Martin|first1=Lorna|title=Paradise Revealed|url=http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2006/01/25/2003290710/4|website=Taipei Times|accessdate=29 January 2015|archivedate=2 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141202022539/http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2006/01/25/2003290710/4}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံသည် လိင်ပြောင်းလဲရန် အတွက် ခွဲစိပ်ကုသရာတွင် ထိပ်တန်းမှ ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စာရင်းဇယားအရ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဆေးကုသမှုဆိုင်ရာ ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် နှစ်စဉ် ခရီးသည် ၂.၅ သန်းကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည် ဟု သိရသည်။ <ref>Finch, Steve. "Thailand top destination for medical tourists." ''CMAJ : Canadian Medical Association Journal''. Canadian Medical Association, 07 Jan. 2014. Web. 1 Mar. 2017.</ref> ၁၉၈၅ မှ ၁၉၉၀ အတွင်း နိုင်ငံခြားမှ နပုလ္လိင် ၅% လျှင် လိင်ပြောင်းလဲရန် ခွဲစိတ်ကုသမှု အတွက် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ လာရောက်ကြသည်။ ၂၀၁၀ မှ ၂၀၁၂ အတွင်းတွင် နိုင်ငံခြားမှ နပုလ္လိင် ၉၀% ကျော် လိင်ပြောင်းလဲရန် အတွက် ခွဲစိတ်ကုသမှု ခံယူရန် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ လာရောက်ကြသည် ဟု သိရသည်။ <ref>Chokrungvaranont, Prayuth, Gennaro Selvaggi, Sirachai Jindarak, Apichai Angspatt, Pornthep Pungrasmi, Poonpismai Suwajo, and Preecha Tiewtranon. "The Development of Sex Reassignment Surgery in Thailand: A Social Perspective." ''The Scientific World Journal''. Hindawi Publishing Corporation, 2014. Web. 23 Mar. 2017.</ref> {{Clear}} ===စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်း=== [[File:Rice farmers Mae Wang Chiang Mai Province.jpg|thumb|300px|ထိုင်းနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဆန်တင်ပို့မှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုင်းအလုပ်သမားထု၏ ၄၉% သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍတွင် လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name=ODI1 />]] ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အလုပ်သမားထု၏ ၄၉% သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍတွင် လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြသည်။ <ref name=ODI1 /> ၁၉၈၀ ခုနှစ်က ၇၀% မျှ လုပ်ကိုင်ကြသော်လည်း ယခု လျော့ကျသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆန်သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အရေးပါသော သီးနှံဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဆန်တင်ပို့မှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ကာ လတ်တလောတွင်မှ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတို့ နောက်သို့ ရောက်ခဲ့သည်။ <ref>International Grains Council. [http://www.igc.int/en/downloads/gmrsummary/gmrsumme.pdf "Grain Market Report (GMR444)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702110607/http://www.igc.int/en/downloads/gmrsummary/gmrsumme.pdf |date=2 July 2014 }}, London, 14 May 2014. Retrieved 13 June 2014.</ref> ထိုင်းနိုင်ငံသည် [[မဟာမဲခေါင်ဒေသခွဲ]] အတွင်း စိုက်ပျိုးနိုင်သော မြေ အများဆုံး ရှိသည့် နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၂၇.၂၅% ရှိသည်။ <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html |title=CIA World Factbook – Greater Mekong Subregion |publisher=Cia.gov |accessdate=3 November 2011 |archivedate=26 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326095031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html }}</ref> စိုက်ပျိုးနိုင်သော မြေများထဲမှ ၅၅ % ကို ဆန်စိုက်ပျိုးရန် အတွက် အသုံးချထားသည်။ <ref name=IRRI_Thailand>{{cite web|url=http://www.irri.org/science/cnyinfo/thailand.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080327095326/http://www.irri.org/science/cnyinfo/thailand.asp |archivedate=27 March 2008 |title=Rice Around The World. Thailand |publisher=Irri.org |accessdate=25 April 2010}}</ref> စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍသည် လုပ်အားကို အဓိက အသုံးချသော အလုပ် အဖြစ်မှ စက်မှုအားကို အသုံးချပြီး ပိုမို၍ ပြိုင်ဆိုင်မှု ပြင်းထန်သော ကဏ္ဍ အဖြစ် ပြောင်းလဲလျက် ရှိသည်။ <ref name=ODI1>Henri Leturque and Steve Wiggins 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5108&title=thailands-progress-agriculture-transition-sustained-productivity-growth Thailand's progress in agriculture: Transition and sustained productivity growth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427222924/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5108&title=thailands-progress-agriculture-transition-sustained-productivity-growth |date=27 April 2011 }}. London: Overseas Development Institute</ref>၁၉၆၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၈၃ ခုနှစ်အတွင်း စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍသည် တစ်နှစ်လျှင် ၄.၁% တိုးတက်လျက် ရှိပြီး ၁၉၈၃ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်ကြားတွင် ၂.၂% မျှ ဆက်လက်တိုးတက်လျက် ရှိသည်။<ref name=ODI1 /> စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးမှ ဂျီဒီပီတွင် ပါဝင်မှုနှုန်း ကျဆင်းလျက် ရှိပြီး ကုန်စည်နှင့် ဝန်ဆောင်မှုများကို တင်ပို့ရောင်းချခြင်းမှာ မြင့်တက်လျက် ရှိသည်။ == အခြေခံ အဆောက်အအုံများ == === သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး === ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကဏ္ဍတွင် [[မီးရထား]]၊ လမ်းနှင့် လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးစနစ်များ ပါဝင်သည်။ ==== မီးရထားပို့ဆောင်ရေး ==== {{See also|ဘန်ကောက် မိုးပျံရထား|ဆူခုမ်ဝစ်လိုင်း|စီလုမ်လိုင်း|label 1=အပြာရောင်လိုင်း (ဘန်ကောက်)}} ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အမျိုးသားမီးရထားလမ်းကြောင်းအားလုံးကို [[ထိုင်းနိုင်ငံမီးရထားလုပ်ငန်း]] (State Railway of Thailand - SRT) က လည်ပတ်သည်။ မြို့ကြီးများအကြား ပြေးဆွဲသော ခရီးသည်တင် မီးရထားများအတွက် အဓိကဘူတာကြီးများမှာ ခရွန်တေ့ပ် အဖီဝပ် ဗဟိုဘူတာကြီး (Krung Thep Aphiwat Central Terminal) နှင့် ဘန်ကောက် (ဟွာလမ်ဖုန်) (Bangkok (Hua Lamphong)) ဘူတာတို့ ဖြစ်သည်။ ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးအတွက် အဓိကဘူတာများမှာ ဖာဟွန်ယိုထင် (Phahonyothin) နှင့် အိုင်စီဒီ လတ်ကရာဘန်း (ICD Lat Krabang) တို့ ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အထိ SRT တွင် ၄,၅၀၇ ကီလိုမီတာ (၂,၈၀၁ မိုင်) ရှည်လျားသော မီးရထားလမ်းများရှိပြီး ၎င်းအားလုံးသည် မီတာဂေ့ချ် (meter gauge) ဖြစ်သည်။ မီးရထားလမ်းအများစု (၂,၇၀၂.၁ ကီလိုမီတာ) သည် တစ်လမ်းသွားဖြစ်သော်လည်း ဘန်ကောက်ဝန်းကျင်ရှိ အရေးပါသော အပိုင်းအချို့မှာ နှစ်လမ်းသွား (၁,၂၃၄.၉ ကီလိုမီတာ သို့မဟုတ် ၇၆၇.၃ မိုင်) သို့မဟုတ် သုံးလမ်းသွား (၁၀၇ ကီလိုမီတာ သို့မဟုတ် ၆၆ မိုင်) ဖြစ်ပြီး တိုးချဲ့ရန် အစီအစဉ်များလည်း ရှိသည်။.<ref>{{Cite web|last=Thongkamkoon|first=Chaiwat|date=17 November 2017|title=25601124-RaiwalDevOTP.pdf|url=https://www.otp.go.th/uploads/tiny_uploads/PDF/2560-11/25601124-RaiwalDevOTP.pdf|access-date=3 January 2024|website=Office of Transport and Traffic Policy and Planning}}{{Dead link|date=March 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web|last=Thongkamkoon|first=Chaiwat|title=PowerPoint Presentation|url=https://www.boi.go.th/upload/content/Infrastructure%20Development%20Plan%20by%20Mr.%20Chaiwat%20Thongkamkoon%20(EN)_5b7f83df1eff2.pdf|access-date=3 January 2024|website=Thailand Board of Investment|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103133819/https://www.boi.go.th/upload/content/Infrastructure%20Development%20Plan%20by%20Mr.%20Chaiwat%20Thongkamkoon%20(EN)_5b7f83df1eff2.pdf|url-status=live}}</ref> [[ဘန်ကောက်မြို့]]ရှိ မီးရထားပို့ဆောင်ရေးတွင် ခရီးရှည်ဝန်ဆောင်မှုများလည်း ပါဝင်သည်။ မြို့တော်တွင် အမြန်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး မီးရထားစနစ် လေးမျိုးရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ [[ဘန်ကောက် မိုးပျံရထား|ဘီတီအက်စ်]]မိုးပျံရထား (BTS Skytrain)၊ အမ်အာရ်တီ (MRT)၊ အက်စ်အာရ်တီလိုင်းများ (SRT Red Lines) နှင့် လေဆိပ်မီးရထားလိုင်း (Airport Rail Link) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite journal|last=Malaitham|first=Sathita|date=2013|title=A Study Of Urban Rail Transit Development Effects In Bangkok Metropolitan Region|url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/180485/2/dkogk03781.pdf|journal=Kyoto University}}</ref> ဘန်ကောက်တွင် ယခင်က Lavalin Skytrain နှင့် Bangkok Elevated Road and Train System ကဲ့သို့သော အမြန်ရထားစီမံကိန်း နှစ်ခု ပျက်ကွက်ခဲ့ဖူးသော်လည်း၊ ၁၉၉၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဘန်ကောက်မြို့တော်ဧရိယာအတွက် လူထုအမြန်ပို့ဆောင်ရေး မာစတာစီမံကိန်း (Mass Rapid Transit Master Plan in Bangkok Metropolitan Region) ကို ကက်ဘိနက်က အတည်ပြုခဲ့ပြီး ၁၉၉၅ ခုနှစ်မှစ၍ ယနေ့အထိ အကောင်အထည်ဖော်လျက်ရှိသည်။<ref name="adjustplan">{{cite web|script-title=th:เส้นทางปรับแผนรถไฟฟ้า|url=http://www.otp.go.th/th/Bkk_mrt/adjustplan.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102075809/http://www.otp.go.th/th/Bkk_mrt/adjustplan.php|archive-date=2 January 2011|access-date=16 January 2012|work=Mass Rapid Transit Master Plan in Bangkok Metropolitan Region website|publisher=Office of Transport and Traffic Policy and Planning|language=th}}</ref> ==== လမ်းပို့ဆောင်ရေး ==== ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ၃၉၀,၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၂၄၀,၀၀၀ မိုင်) ရှည်လျားသော အဝေးပြေးလမ်းမကြီးများ ရှိသည်။ <ref>{{Cite news|last=Janssen|first=Peter|date=23 January 2017|title=Thailand's expanding state 'threatens future growth'|work=Nikkei Asian Review|url=http://asia.nikkei.com/Politics-Economy/Economy/Thailand-s-expanding-state-threatens-future-growth|url-status=live|access-date=23 January 2017|archive-url=https://archive.today/20211124094900/https://asia.nikkei.com/Politics-Economy/Economy/Thailand-s-expanding-state-threatens-future-growth|archive-date=24 November 2021|accessdate=15 June 2025|archivedate=24 November 2021|archiveurl=https://archive.today/20211124094900/https://asia.nikkei.com/Politics-Economy/Economy/Thailand-s-expanding-state-threatens-future-growth}}</ref>၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် လမ်းပေါင်း ၄၆၂,၁၃၃ ခုကျော်နှင့် မှတ်ပုံတင်ထားသော ယာဉ်အစီးရေ ၃၇ သန်းကျော်ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် မော်တော်ဆိုင်ကယ်အစီးရေ သန်း ၂၀ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|date=19 January 2017|title=Life and death on Thailand's lethal roads|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38660283|url-status=live|access-date=17 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015221844/https://www.bbc.com/news/world-asia-38660283|archive-date=15 October 2019}}</ref>လမ်းကြောင်းမခွဲထားသော နှစ်လမ်းသွား အဝေးပြေးလမ်းမအများအပြားကို လေးလမ်းသွား အဝေးပြေးလမ်းမများအဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ဘန်ကောက်မြို့တော်ဧရိယာအတွင်းတွင် ထိန်းချုပ်ဝင်/ထွက်နိုင်သော အဝေးပြေးလမ်းမများစွာ ရှိသည်။ ဘန်ကောက်မှသာလျှင် လမ်းကြောင်း ၁၁၄ ခုပေါ်တွင် အများပြည်သူသုံး ဗင်ကား ၄,၁၂၅ စီး ပြေးဆွဲလျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite news|last=Mahittirook|first=Amornrat|date=7 November 2016|title=Public vans likely to offer 10% fare cut|work=Bangkok Post|url=http://www.bangkokpost.com/business/tourism-and-transport/1128693/public-vans-likely-to-offer-10-fare-cut|access-date=7 November 2016|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328151333/https://www.bangkokpost.com/business/general/1128693/public-vans-likely-to-offer-10-fare-cut|url-status=live}}</ref> အခြားလမ်းပို့ဆောင်ရေးပုံစံများတွင် တုတုများ (tuk-tuks)၊ တက္ကစီများ (၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ နိုင်ငံတစ်ဝန်း မှတ်ပုံတင်ထားသော တက္ကစီ ၈၀,၆၄၇ စီးကျော်ရှိသည်)<ref>{{Cite news|date=14 November 2018|title=The meter is ticking|work=Bangkok Post|department=Opinion|url=https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1575514/the-meter-is-ticking|url-status=live|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606194211/https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1575514/the-meter-is-ticking|archive-date=6 June 2020}}</ref>၊ ဗင်ကားများ (မီနီဘတ်စ်)၊ မော်တော်ဆိုင်ကယ်တက္ကစီများနှင့် ဆောင်းထယ်များ (songthaews) တို့ ပါဝင်သည်။ ==== လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး ==== ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် လေယာဉ်ပြေးလမ်းခင်းထားသော လေဆိပ် ၆၃ ခုအပါအဝင် လေဆိပ် ၁၀၃ ခုနှင့် ရဟတ်ယာဉ်ကွင်း ၆ ခု ရှိသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အလုပ်အများဆုံးလေဆိပ်မှာ ဘန်ကောက်မြို့ရှိ [[သုဝဏ္ဏဘူမိလေဆိပ်]] (Suvarnabhumi Airport) ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|title=Bangkok Suvarnabhumi Airport – FNM2024|url=https://www.fnm2024.com/getting-there/bangkok-suvarnabhumi-airport/|access-date=2024-05-19|language=en-US|archive-date=19 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240519054909/https://www.fnm2024.com/getting-there/bangkok-suvarnabhumi-airport/|url-status=dead}}</ref> ===စွမ်းအင်=== ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်မှု၏ ၇၅% မှာ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ကို အသုံးချ ထားသည်။<ref name="Energy Security">{{cite web|title=International Index of Energy Security Risk|url=http://www.energyxxi.org/sites/default/files/pdf/InternationalIndex-Final2013.pdf|website=Institute for 21st Century Energy|publisher=Institute for 21st Century Energy|accessdate=14 September 2014|year=2013|archivedate=4 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150104014043/http://www.energyxxi.org/sites/default/files/pdf/InternationalIndex-Final2013.pdf}}</ref> ကျောက်မီးသွေးသုံး ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများမှ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ၂၀% ကို ထပ်မံထုတ်လုပ်ပေးပြီး ကျန်ရှိနေသော အပိုင်းအတွက် ဇီဝလောင်စာ၊ ရေအားလျှပ်စစ် နှင့် ဇီဝဓာတ်ငွေ့ တို့မှ ဖြည့်စွမ်းပေးသည်။<ref name="Energy Security" /> ထိုင်းနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်း သုံးစွဲနေသော ရေနံ၏ ၃ ပုံ ၁ပုံခန့်ကို ထုတ်လုပ်သည်။ အရှေ့တောင်အာရှ အတွင်း ဒုတိယမြောက် ရေနံတင်သွင်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ များပြားစွာ ထုတ်လုပ်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး အရင်းအမြစ် အနေနှင့် ၁၀ ထရီလီယံ ကုဗပေခန့် ရှိသည်။ အင်ဒိုနီးရှားပြီးလျှင် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ကျောက်မီးသွေး ထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံဖြစ်သော်လည်း ပြည်တွင်းလိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရန် လိုအပ်သော ကျောက်မီးသွေးကို တင်သွင်းရသည်။ == လူဦးရေ == ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ လူဦးရေ ၆၈,၈၆၃,၅၁၄ ဦးမျှ ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ကျေးလက်နေထိုင်သူ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးရာ ဒေသများဖြစ်သော အလယ်ပိုင်း၊ အရှေ့မြောက်ပိုင်း နှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် စုစည်းလျက် ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ၂၀၁၀ ခုနှစ်၌ မြို့ပြနေလူဦးရေ ၄၅.၇% မျှ ရှိပြီး အများစုမှာ ဘန်ကောက် မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသတွင် စုစည်းလျက် ရှိသည်။ အစိုးရမှ ကြီးမှူးပြုလုပ်သော မိသားစု စီမံကိန်း အစီအစဉ်အရ ၁၉၆၀ တွင် လူဦးရေတိုးနှုန်း ၃.၁% မျှ ရှိသော်လည်း ယနေ့တွင် ၀.၄% မျှသာ ရှိတော့သည်။ ၁၉၇၀ တွင် အိမ်ထောင်စု တစ်ခုလျှင် လူဦးရေ ၅.၇ ဦးမျှ ပျမ်းမျှ နေထိုင်ကြသော်လည်း ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ အိမ်ထောင်စု တစ်ခု၏ ပျမ်းမျှ အရွယ်အစားမှာ ၃.၂ ဦးမျှသာ ရှိတော့သည်။ ===လူမျိုးများ=== [[File:Wat phra mahathat woramahawihan nakhon si thammarat.jpg|thumb|ဝပ် ဖရာ မဟာသက်၏ ဟဲဖာခွန်သက်ပွဲတော်အတွင်း စီတန်းလှည့်လည်နေပုံ]] ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံသားများသည် ထိုင်းလူဦးရေ၏ ၉၅.၉% မျှ ရှိသည်။ ကျန်ရှိနေသာ ၄.၁% တွင် မြန်မာနွယ်ဝင် ၂.၀% ၊ အခြား ၁.၃% နှင့် မသိရှိသော လူမျိုး ၀.၉% မျှ ရှိသည်။<ref name=CIA /> ၂၀၁၁ ခုနှစ် ထိုင်းအစိုးရမှ ကုလသမဂ္ဂ လူမျိုးအပေါ်မူတည်၍ နည်းမျိုးစုံဖြင့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး ဆိုင်ရာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် နှင့် ပတ်သက်သော ကော်မတီသို့ ပေးပို့သော အစီရင်ခံစာအရ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် လူမျိုးပေါင်း ၆၂ မျိုးအား တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ မဟီဒေါ တက္ကသိုလ်၏ ၁၉၉၇ ခုနှစ် "ထိုင်းနိုင်ငံ လူမျိုးဘာသာစကားဆိုင်ရာ မြေပုံ" ပါ အချက်အလက်အရ<ref name="EMT">{{cite book|title=Ethnolinguistic Maps of Thailand|date=2004|publisher=Office of the National Culture Commission|url=http://www.newmandala.org/wp-content/uploads/2015/05/Thailand-Ethnolinguistic-Maps.pdf|accessdate=8 October 2016|language=Thai|archive-date=9 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009124208/http://www.newmandala.org/wp-content/uploads/2015/05/Thailand-Ethnolinguistic-Maps.pdf|url-status=live}}</ref> ဗဟိုထိုင်းလူမျိုး သန်း ၂၀ နှင့် ခိုရတ်ထိုင်းလူမျိုး ၆၅၀,၀၀၀ ဦး တို့ ပူးပေါင်း၍ နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ ၆၀,၅၄၄,၃၉၇ ဦးတွင်<ref>World Bank Group. (n.d.). Population, total [Thailand]. Washington, DC: Author. http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=TH {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013071134/http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=TH |date=13 October 2016 }}</ref> ခန့်မှန်းခြေ ထိုင်းလူမျိုး ၂၀,၆၅၀,၀၀၀ ဦး (၃၄.၁ ရာခိုင်နှုန်း) မျှ ရှိသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ထိုင်းနိုင်ငံ အစီရင်ခံစာတွင် တောင်တန်းဒေသနေ ပြည်သူများ ("တောင်တန်းလူမျိုးစုများ") နှင့် အရှေ့မြောက်ဒေသရှိ လူမျိုးစုများကို ဖော်ပြထားပြီး မဟီဒေါ တက္ကသိုလ်၏ လူမျိုးဘာသာစကား ဆိုင်ရာ မြေပုံ ပါ အချက်အလက်များကို အဓိက မှီငြမ်းထားသည်။<ref name="EMT" /> ထို့အတွက်ကြောင့် အရှေ့မြောက်ဒေသရှိ လူဦးရေ ၃.၂၈၈ သန်းကို အမျိုးအစားခွဲခြား၍ မရပေ။ အခြား လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုပေါင်း ၁၉၉၇ ခန့်တွင် လူဦးရေ အနည်းငယ်သာ ရှိသည်။ ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် စီပါက (က) လာအိုလူမျိုး ၁၅,၀၈၀,၀၀၀ (၂၄.၉ ရာခိုင်နှုန်း) တွင် ထိုင်းလာအို ၁၄ သန်း နှင့် အခြား လူနည်းစု လာအိုလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသော ထိုင်းလွေလူမျိုး (၄ သိန်းမှ ၅ သိန်းခန့်) ၊ လာအိုလုံ လူမျိုး(၃၅၀,၀၀၀) ၊ လာအို ဝရမ်/ကလန် (၂၀၀,၀၀၀)၊ လာအိုခရမ် (၉၀,၀၀၀) ၊ လာအိုငေါ (၃၀,၀၀၀) နှင့် လာအိုတီ (၁၀,၀၀၀) ဦး (ခ) ခွန်မောင်း ၆ သန်း (၉.၉ ရာခိုင်နှုန်း မြောက်ထိုင်း ဟုလည်းခေါ်သည်)၊ (ဂ) ပက်ထိုင်း ၄.၅ သန်း (၇.၅ ရာခိုင်နှုန်း ၊ တောင်ထိုင်းဟုလည်း ခေါ်သည်)၊ (ဃ) ခမာလျူ ၁.၄သန်း (၂.၃ ရာခိုင်နှုန်း၊ မြောက်ခမာဟုလည်း ခေါ်သည်။) (င) မလေးလူမျိုး ၉၀၀,၀၀၀ (၁.၅ ရာခိုင်နှုန်း) ၊ (စ) ငေါလူမျိုး ၅၀၀,၀၀၀ (၀.၈ ရာခိုင်နှုန်း) ၊ (ဆ) ဖူထိုင်း ၄၇၀,၀၀၀ (ဇ)ကိုင်/ကွေ ၄၀၀,၀၀၀ (ဆွေဟုလည်း ခေါ်သည်) (၀.၇ ရာခိုင်နှုန်း) နှင့် (ဈ) ကရင် ၃၅၀,၀၀၀ ဦး (၀.၆ ရာခိုင်နှုန်း တို့ဖြစ်ကာ <ref name="CERD/C/THA/1-3" /> တရုတ်မှ ဆင်းသက်သည်မှာ ထင်ရှားသော ထိုင်းတရုတ်လူမျိုး မှာ လူဦးရေ၏ ၁၄% ရှိပြီး <ref name="West794">{{citation |author=Barbara A. West |title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |publisher=Facts on File |year=2009 |page=794|isbn=1-4381-1913-5}}</ref>တရုတ်သွေးစပ်သော ထိုင်းလူမျိုးမှာ လူဦးရေ၏ ၄၀% <ref name="Theraphan" /> ရှိသည်။ ထိုင်းမလေးလူမျိုးမှာ လူဦးရေ၏ ၃% မျှ ရှိပြီး ကျန်ရှိနေသော သူများမှာ မွန်လူမျိုး၊ ခမာလူမျိုးနှင့် အမျိုးမျိုးသော တောင်တန်းလူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားမှာ ထိုင်းဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး အဓိက ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာမှာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဖြစ်ကာ လူဦးရေ၏ ၉၅% ခန့် ကိုးကွယ်ကြသည်။ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ ဖြစ်ကြသော မြန်မာနိုင်ငံ၊ လောနိုင်ငံ နှင့် ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံတို့အပြင် နီပေါနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံများမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများပြားလာသဖြင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံသားမဟုတ်သော လူဦးရေမှာ ၃.၅ သန်း အထိ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၂ သန်းမျှသာ ရှိကာ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၃ သန်းသာ ရှိသည်။ <ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84844 Thailand: Burmese migrant children missing out on education]. IRIN Asia. 15 June 2009. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120227185950/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84844 |date=27 February 2012 }}</ref> ဗြိတိသျှလူမျိုး ၄၁,၀၀၀ ခန့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>{{cite news|last1=McGeown|first1=Kate|title=Hard lessons in expat paradise|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6176647.stm|accessdate=1 March 2015|publisher=BBC News|date=14 December 2006|archivedate=11 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511185032/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6176647.stm}}</ref> ===လူဦးရေ အများဆုံး မြို့များ=== {{ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} ===ဘာသာစကားများ === ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားမှာ [[ထိုင်းဘာသာစကား]] ဖြစ်သည်။ ထိုင်းဘာသာစကားသည် တိုင်း-ကဒိုင်း ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး လောဘာသာစကား၊ မြန်မာနိုင်ငံမှ ရှမ်းဘာသာစကား နှင့် တရုတ်နယ်စပ်တောင်ပိုင်းရှိ ဟိုင်နန်ပြည်နယ် နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် အသုံးပြုသော လူနည်းစု အသုံးပြုကြသည့် ဘာသာစကားများနှင့် နီးစပ်စွာ ဆင်တူသည်။ ပညာသင်ကြားရေး နှင့် အစိုးရ လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုသော အဓိက ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ပြောဆိုကြသည်။ စံနှုန်းအနေနှင့် အလယ်ပိုင်း ထိုင်းလူမျိုးတို့ အသုံးပြုသော ဒေသသုံး ဘာသာစကား ကို အသုံးပြုကြပြီး ထိုင်း အက္ခရာကို အသုံးပြု ရေးသားကြသည်။ ထိုင်းအက္ခရာသည် အဘူဂီဒါ အရေးအသားအမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး ခမာအက္ခရာမှ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ထိုင်းအစိုးရမှ ကုလသမဂ္ဂ လူမျိုးအပေါ်မူတည်၍ နည်းမျိုးစုံဖြင့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး ဆိုင်ရာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် နှင့် ပတ်သက်သော ကော်မတီသို့ ပေးပို့သော အစီရင်ခံစာအရ ဘာသာစကား ၆၂ မျိုးကို တရားဝင် အသိအမှတ် ပြုထားသည်။ ထိုအစီရင်ခံစာတွင် လူမျိုးဘာသာစကား ဆိုင်ရာ ပုံစံကို အခြေခံထားပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ တရားရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်မှု မြှင့်တင်ရေး ဌာနတွင် ရရှိနိုင်သည်။ <ref name="CERD/C/THA/1-3">{{cite book|title=International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination; Reports submitted by States parties under article 9 of the Convention: Thailand|date=28 July 2011|publisher=United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination|url=http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|accessdate=8 October 2016|language=English with appended Thai government translation|archive-date=9 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009184727/http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|url-status=dead}}</ref>တောင်ထိုင်း ဘာသာစကားကို တောင်ပိုင်းခရိုင်များတွင် ပြောဆိုကြပြီး မြောက်ထိုင်းဘာသာစကားကို ယခင် သီးခြားနိုင်ငံဖြစ်သည့် လန်နနိုင်ငံတော်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သော ခရိုင်များတွင် ပြောဆိုကြသည်။ နိုင်ငံတော် လူဦးရေ စာရင်းတွင်မူ ထိုင်းတော်ဝင်အစိုးရ၏ ၂၀၁၁ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာတွင် ပါဝင်သော ဘာသာစကား ၆၂ မျိုးလုံးကို အသိအမှတ်ပြုမထားဘဲ ထိုင်းဘာသာကွဲ ၄ မျိုးကိုသာ ဖော်ပြထားပြီး ထိုင်းတိုင်းဒေသကြီးများ ခွဲခြားမှုနှင့် တိုက်ဆိုက်နေသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အသုံးအများဆုံး လူနည်းစု ဘာသာစကားမှာမှာ အရှေ့မြောက် ခရိုင်များတွင် ပြောဆိုကြသော အီဆန်ဘာသာစကား၏ လောဒေသသုံး ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ထိုင်းဒေသသုံး ဘာသာစကားဟု တခါတရံ ယူဆကြသော်လည်း အမှန်တကယ်တွင်မူ လောဒေသသုံး ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ထိုဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသော ဒေသမှာ သမိုင်းကြောင်းအရ လောဘုရင့်နိုင်ငံဖြစ်သော လန်ဆန်နိုင်ငံ၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်ခဲ့သည်။ တောင်ဘက်စွန်းပိုင်းတွင်မူ မလေး မွတ်စလင်များက ကလန်တန်-ပဌာနီ ဘာသာစကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ထိုင်းတရုတ်လူမျိုးများသည် တရုတ်စကား မျိုးစုံကို ပြောဆိုကြပြီး တီယိုချူး ဒေသသုံးဘာသာစကားကို အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။ လူမျိုးစု ဘာသာစကားမျိုးစုံကိုလည်း ပြောဆိုကြပြီး ၎င်းတို့တွင် အော်စထရိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ ဖြစ်သော မွန်၊ခမာ၊ ဗီယက်၊ မလာဘရီ နှင့် အော်ရန်အက်စလီ ၊ အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသော ချန် နှင့် မိုကန်၊ တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသော လာဝါ၊အခါ နှင့် ကရင်၊ အခြား တိုင်း ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသော တိုင်းယို၊ ဖူထိုင်း နှင့် ဆယက် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မုံဘာသာစကားမှာ မုံ-မျန် ဘာသာစကားများတွင် ပါဝင်ပြီး ယခုအခါ ၎င်းဘာသာ သီးခြား ဘာသာစကား မိသားစု အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားသည် ကျောင်းများတွင် မသင်မနေရ ဘာသာစကား ဖြစ်သော်လည်း ကျွမ်းကျင်စွာ ပြောတတ်သူ နည်းပါးပြီး အထူးသဖြင့် မြို့ကြီးများ၏ ပြင်ပတွင် ပြောတတ်သူ အလွန်နည်းပါးသည်။ ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{bar box |title=ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ ၂၀၁၀ <ref name=CIA /><ref name="US Department of State, Thailand">{{cite web |url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71359.htm |title=US Department of State, Thailand |publisher=State.gov |accessdate=25 April 2010 |archivedate=12 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412115209/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71359.htm }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=ဘာသာတရား |right1=ရာခိုင်နှုန်း |float=right |bars= {{bar percent|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|orange|93.2}} {{bar percent|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]|green|4.9}} {{bar percent|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|red|0.9}} {{bar percent|[[ဟိန္ဒူဘာသာ]]|yellow|0.1}} {{bar percent|ဘာသာမဲ့|grey|0.3}} }} ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အဓိက ကိုးကွယ်သော ဘာသာတရားမှာ [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ထိုင်း လူမျိုးသွင်ပြင်လက္ခဏာနှင့် ယဉ်ကျေးမှု၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်မှု၌ အထွန်းကားဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ်ပါဝင်သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၉၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အဖြစ် ခံယူကြသည်။ အစ္စလာမ်ဘာသာသည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဒုတိယမြောက် ကိုးကွယ်မှု အများဆုံး ဘာသာဖြစ်ပြီး လူဦးရေ၏ ၄.၉% မှာ ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name=CIA /><ref name="US Department of State, Thailand" /> [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိအစ္စလာမ်ဘာသာ|ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အစ္စလာမ်ဘာသာ]]သည်တောင်ဘက်အစွန်ဆုံး ခရိုင်များဖြစ်ကြသော ပဌာနီ၊ ယဲလာ၊ ဆတုံး၊ နရာထီဝပ်ခရိုင်တို့တွင် စုစည်းနေကြပြီး ဆုံခလ နှင့် ချွန်ပွန်းခရိုင်တို့တွင် တစိတ်တဒေသ တွေ့ရှိရသည်။ ခရစ်ယာန်ဘာသာကိုးကွယ်သူများမှာ လူဦးရေ၏ ၀.၉% မျှ ရှိပြီး ကျန်ရှိနေသောသူများမှာ ဆစ်ခ်ဘာသာ နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာတို့ကို ကိုးကွယ်ကြကာ မြို့ကြီးများတွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသော်လည်း သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးပါသော ရဟူဒီဘာသာ ကိုးကွယ်သူများလည်း ရှိပြီး ၁၇ ရာစုကတည်းက တည်ရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Phutthamonthon Buddha.JPG|thumb|right|ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို အများအပြား ကိုးကွယ်ကြသည်။]] ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယား]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] မှ ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးခြင်းများ အနည်းနှင့် အများဆိုသလို ရှိသည်။ ထိုင်းတို့၏ ရိုးရာတွင် အိန္ဒိယ၊ တရုတ်၊ ကမ္ဘောဒီးယား နှင့် အခြား အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်လျက် ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော် ဘာသာမှာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဖြစ်ပြီး ခေတ်သစ် ထိုင်းအမျိုးသားရေး လက္ခဏာ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ထိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာသည် အချိန်ကာလ ကြာမြင့်စွာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခဲ့ပြီး ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် အန်နီမစ်ဆင် တို့မှ ဆင်းသက်လာသော ယုံကြည်မှုများ ပါဝင်နေသကဲ့သို့ ဘိုးဘေးဘီဘင် ရှိခိုးမှု လည်း ပါဝင်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြက္ခဒိန်မှာ ဗုဒ္ဓပြက္ခဒိန်၏ အရှေ့တိုင်း ဗားရှင်းကို အခြေခံပြီး ဂျော်ဂျီယံ ပြက္ခဒိန်ထက် ၅၄၃ နှစ်မျှ စောသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်သည် ထိုင်းပြက္ခဒိန်တွင် ၂၅၅၈ ခုနှစ် ဖြစ်သည်။ အများအားဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခြင်း မခံရသော လူမျိုးစုများစွာတို့သည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ထိုလူမျိုးစုထဲမှ အချို့မှာ မြန်မာ၊ လော၊ ကမ္ဘောဒီးယား နှင့် မလေးရှားတို့သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြပြီး ရိုးရာ ဒေသခံ ယဉ်ကျေးမှု၊ ထိုင်းအမျိုးသား ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးခြင်းများကြားတွင် ညှိနှိုင်းနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ နိုင်ငံပြင်ပရောက် တရုတ်များမှာလည်း ထိုင်းလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် ဘန်ကောက်မြို့တွင်း နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့ အနေနှင့် ထိုင်းလူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်းသို့ အောင်မြင်စွာ ပေါင်းစပ်နိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေး တို့တွင် နေရာယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုင်းတရုတ်လူမျိုးတို့၏ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများသည် မိသားစုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အဆက်အနွယ်များ တူညီကြသော ဝါးကွန်ယက် ဟု ခေါ်သည့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် လုပ်ကိုင်သော နိုင်ငံပြင်ပရောက် တရုတ်တို့၏ စီးပွားရေး ကွန်ယက်၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ကြီးပွားတိုးတက်လာခဲ့သည်။<ref name="Weidenbaum">{{cite book|author=Murray L Weidenbaum|title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://books.google.com/books?id=pcRlgZttsMUC|date=1 January 1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8|access-date=18 November 2017|archive-date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101101038/https://books.google.com/books?id=pcRlgZttsMUC|url-status=live}}</ref> [[File:Khon Thammasat 20090306 01.jpg|thumb|right|ထိုင်းဖျော်ဖြေပွဲများတွင် ခွန် ဇာတ်မှာ စတိုင်အကျဆုံး ဖြစ်သည်။]] ထိုင်းတို့၏ ရိုးရာနှုတ်ဆက်မှု ဝိုင်း တွင် လူနှစ်ယောက် တွေ့ဆုံရာတွင် အငယ်မှ စတင် နှုတ်ဆက်လေ့ ရှိကြသည်။ အချင်းချင်း လက်ဆုပ်ကိုင်၍ လက်ချောင်းကို အပေါ်ထောင်ကာ ဦးခေါင်းကို ညွှတ်၍ လက်ထိပ်များကို ထိကြပြီး ယောက်ျားလေး ဖြစ်ပါက ဆဝါဒီခပ်ဟု နှုတ်ဆက်၍ မိန်းကလေးဖြစ်ပါက ဆဝါဒီခါ ဟု ရေရွတ်ကြသည်။ အသက်ကြီးသူမှ ထိုအတိုင်းပင် တုံ့ပြန်ကြသည်။ လူမှု အဆင့်အတန်း နှင့် အစိုးရ အဖွဲ့အတွင်း ရာထူး အစရှိသည်တို့ပေါ်မူတည်၍လည်း မည်သူက ဝိုင်း စတင်ပြုလုပ်မည်ဆိုသည်ကို ဆုံးဖြတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးထက် အသက်ကြီးသူဖြစ်သော်လည်း တွေ့ဆုံသည့် အခါတွင် လာရောက်လည်ပတ်သူမှ စတင်၍ အရိုအသေပေးလေ့ရှိသည်။ ကလေးများ အနေဖြင့် ကျောင်းသွားရန် အိမ်မှထွက်ခွာမည်ဆိုပါက မိဘများအား ဝိုင်းပြုလုပ်၍ လေးစားသမှုကို ပြသရန် သင်ကြားထားကြသည်။ ဝိုင်းသည် အခြားသူအား လေးစားမှုအား ပြသသည့် လက္ခဏာ ဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယ နှင့် နီပေါတို့မှ နာမဆတေး နှင့် အလားသဏ္ဌန်တူသည်။ အခြားသော အာရှယဉ်ကျေးမှုများ ကဲ့သို့ပင် ဘိုးဘေးဘီဘင်များအား လေးစားခြင်းသည် ထိုင်းတို့၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှု၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ထိုင်းတို့သည် ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ပြီး ရက်ရောသော လူမျိုးများ ဖြစ်သော်လည်း လူမှုအဆင့်အတန်းနှင့် ပတ်သက်၍လည်း စိတ်ခံစားမှု ပြင်းထန်သည်။ ထိုင်းယဉ်ကျေးမှုတွင် အသက်ကြီးခြင်းသည် အဓိကဖြစ်သည်။ အသက်ကြီးသူများမှ မိသားစု ဆုံးဖြတ်ချက်များ နှင့် အခမ်းအနားများတွင် အဓိက အရေးပါလေ့ ရှိသည်။ အစ်ကိုကြီး အစ်မကြီးများမှ ညီညီမများပေါ်တွင် တာဝန်ရှိသည်ဟု ခံယူကြသည်။ ထိုင်းတို့တွင် ရိုင်းသည်ဟု ယူဆသော အပြုအမူမှာ တစ်စုံတစ်ဦး၏ ဦးခေါင်းကို ထိခြင်းနှင့် ခြေထောက်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းတို့ ဖြစ်ပြီး ခေါင်းသည် အမြင့်မြတ်ဆုံး နေရာဟု ယူဆကြကာ ခြေထောက်ကို အဆင့်နိမ့်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ===ဟင်းလျာများ=== ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဟင်းလျာများတွင် ချို၊ချဉ်၊စပ်၊ငံ၊ခါး ဟူသော အရသာ ငါးမျိုး ရောနှောပါဝင်နေသည်။ ထိုင်းဟင်းလျာများ၏ အဓိကပါဝင်သော ပစ္စည်းများမှာ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ငရုတ်သီး၊ သံပရာရည်၊ စပါးလင်၊ နံနံပင်၊ ဂျင်းတက်၊ ထန်းလျက် နှင့် ငံပြာရည် တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အဓိက အစားအစာမှာ ထမင်း ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် ဟွမ်မာလီ ထမင်းဟု ခေါ်သော စံပယ်ဆန် ဖြစ်ကာ အစားအစာအားလုံး နီးပါး၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဆန်အများဆုံး တင်ပို့ခဲ့သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ထိုင်းများသည် လူတစ်ယောက်လျှင် တစ်နှစ် ဆန် အိတ် ၁၀၀ ခန့် စားသုံးလေ့ ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် ရှိသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆန်စပါး သုတေသန တက္ကသိုလ် (အိုင်အာရ်အာရ်အိုင်) တွင် ထိုင်းနိုင်ငံမှ ဆန်စပါးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ကျော်အား သိမ်းဆည်းထားသည်။ ထိုင်းဘုရင်သည် အိုင်အာရ်အာရ်အိုင်၏ တရားဝင် နာယက ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.irri.org/media/facts/pdfs/THAILAND.pdf |title=Cooperation of IRRI and Thailand |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050630115646/http://www.irri.org/media/facts/pdfs/THAILAND.pdf |archivedate=30 June 2005 |df= }}&nbsp;{{small|(38.7&nbsp;KB)}}</ref> ===မီဒီယာ=== လတ်တလောတွင် ထိုင်းလူ့အဖွဲ့အစည်း၌ ဘာသာစကားမျိုးစုံဖြင့် ရရှိနိုင်သော သတင်းစာများ နှင့် မီဒီယာများ၏ လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။ လက်ရှိ ထုတ်ဝေဖြန့်ချိနေသော အင်္ဂလိပ် သတင်းစာအချို့နှင့် အမျိုးမျိုးသော ထိုင်းနှင့် တရုတ်ဘာသာ သတင်းစာများ ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ရေပန်းစားသော မဂ္ဂဇင်းများသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ သတင်းခေါင်းစီးများကို စတိုင်ထုတ် ဖော်ပြလေ့ ရှိကြသည်။ ဘန်ကောက်ရှိ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းကြီးများသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ နှင့် လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်ကြသည့်အပြင် အခြားဘာသာများဖြင့်လည်း လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးဆုံး သတင်းစာ ဈေးကွက်ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေသော သတင်းစာအရေအတွက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၃ သန်းခန့် ရှိသည်။ ဘန်ကောက်မြို့ အပြင်ဘက် နိုင်ငံအပေါ်ပိုင်းတွင်ပင် မီဒီယာ ဖွံ့ဖြိုးမှု ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုင်းအများပြည်သူဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးဌာန၏ ၂၀၀၃-၂၀၀၄ မီဒီယာလမ်းညွှန်စာအုပ် အရ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသ အီဆန်ရှိ ခရိုင် ၁၉ ခုတွင် သတင်းစာ ၁၁၆ စောင် နှင့် အခြား ရေဒီယို၊ ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ကေဘယ်လ် ချန်နယ်များ ရှိသည်။ ထို့နောက်တွင် ဘွန်ကန်ခရိုင်ကို ထပ်မံထည့်သွင်းလိုက်သည့်အခါ ခရိုင် ၂၀ ခု ဖြစ်သွားသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလ ၂၂ ၇က် စစ်အာဏာသိမ်းမှု အပြီးတွင် မီဒီယာများ နှင့် ဖော်ထုတ်ပြသခွင့် မျိုးစုံတို့အား တင်းကြပ်စွာ တားမြစ်မှု ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ===အတိုင်းအတာစနစ်=== ထိုင်းနိုင်ငံသည် ယေဘုယျအားဖြင့် မက်ထရစ်စနစ်ကို အသုံးပြုပြီး မြေနေရာနှင့် ပတ်သက်လျှင် ရိုးရာ အတိုင်းအတာစနစ်ကို အသုံးပြုကြကာ အဆောက်အဦးများတွင် သုံးကြသော သစ် နှင့် ရေပိုက်ပစ္စည်းများ အတွက် ဗြိတိသျှစနစ်ကို မကြာခဏအသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ နှစ်များကို ဘီအီး (ဗုဒ္ဓနှစ်) ဟု ခေါင်းစဉ်တပ်လေ့ ရှိပြီး ပညာရေး၊ အစိုးရ ရုံး လုပ်ငန်း၊ အစိုးရ လုပ်ငန်း၊ စာချုပ်ပေါ် နှင့် သတင်းစာခေါင်းစီးများတွင် ဖော်ပြလေ့ ရှိကြသည်။ ဘဏ်လုပ်ငန်း တွင် အနောက်တိုင်းနှစ်ကို စံနှုန်း အဖြစ် အသုံးပြုပြီး စီးပွားရေးလုပ်ငန်း၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်းများတွင်လည်း အသုံးပြုမှု မြင့်တက်လာသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.cockatoo.com/english/thailand/thailand-weights-measures.htm |title=Weights and measures in Thailand |publisher=Cockatoo.com |date=17 December 1923 |accessdate=25 April 2010 |archivedate=10 October 2017 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171010141820/http://asiatour.com/thailand-regions-2009/ }}</ref> == အားကစား == [[File:Muay Thai match in Bangkok, Thailand.jpg|right|thumb|မွေထိုင်းသည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အထိမ်းအမှတ် အာကစားနည်း ဖြစ်သည်။]] မွေထိုင်းသည် ကစ်ဘောက်ဆင် အားကစားနည်း၏ ထိုင်းပုံစံ ဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အထိမ်းအမှတ် အားကစားနည်းလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုကစားနည်းတွင် ကစားဝိုင်းအတွင်း ခြေထောက်၊လက်သီး၊ ဒူး နှင့် တံတောင်တို့ကို အသုံးပြုပြီး အနောက်တိုင်း လက်ဝှေ့တွင် အသုံးပြုသော လက်အိတ်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ထိုင်းတို့သည် အိုလံပစ် လက်ဝှေ့အားကစားတွင် ဆုတံဆိပ်များ ဆွတ်ခူးနိုင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် ထိုင်းလူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် ဘောလုံး အားကစားသည် လူစိတ်ဝင်စားသော အားကစားစာရင်း၌ မွေထိုင်းကို ကျော်တက်သွားခဲ့သည်။ ထိုင်းအမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းသည် အေအက်ဖ်စီ အာရှဖလားတွင် ခြောက်ကြိမ် ပါဝင်ကစားခဲ့ပြီး ၁၉၇၂ ခုနှစ် တွင် ဆီမီးဖိုင်နယ် အထိ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် အာရှဖလားကို ၁၉၇၂ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ် ၂ ကြိမ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံ၊မလေးရှားနိုင်ငံ၊ ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတို့နှင့် ပူးတွဲအိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုင်းလူမျိုးများ အနေနှင့် ၎င်းတို့စိတ်ကြိုက် အင်္ဂလိပ် ပရီးမီးယားလိဂ် ဘောလုံးအသင်းအား ရုပ်မြင်သံကြားရှေ့တွင် အားပေးနေခြင်း နှင့် လမ်းမပေါ်တွင် အသင်းဝတ်စုံ ဝတ်၍ လျှောက်သွားနေခြင်းတို့မှာ အထူးအဆန်း မဟုတ်ပေ။ ယခင်က ပျော်ရွှင်စွာ ကစားခဲ့ကြပြီး တစ်ချိန်က အပြိုင်အဆိုင်ကစားခဲ့ကြသော ကစားနည်းမှာ စွန်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ [[File:RajamangalaStadium.jpg|thumb|right|[[ရာဇမင်္ဂလာ အမျိုးသားအားကစားကွင်း|ရာဇမင်္ဂလာအားကစားကွင်း]]]] ဘော်လီဘောသည် လူကြိုက်များသော ကစားနည်းအဖြစ် အလျင်အမြန် တိုးတက်လျက် ရှိသည်။ ထိုင်း အမျိုးသမီးအသင်းသည် ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၊ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ၊ ကမ္ဘာ့ဂရင်းပရီ အာရှ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ တို့တွင် ပါဝင်ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ အာရှ ချန်ပီယံ အဖြစ် ၂ ခါ ဆွတ်ခူးရရှိခဲ့ပြီး အာရှဖလား တစ်ကြိမ် ရရှိခဲ့သည်။ အမျိုးသမီး ဘော်လီဘောအသင်း အောင်မြင်သည်နှင့် အမျှ အမျိုးသားအသင်းသည်လည်း တိုးတက်မှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ခြင်းလုံး ကစားခြင်းသည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် အခြေပြုသော ကစားနည်း ဖြစ်ပြီး ကစားသမားများ အနေနှင့် ကြိမ်ခြင်းလုံးကို ခြေထောက်၊ ဒူး၊ ရင်ဘတ် နှင့် ခေါင်းတို့ဖြင့်သာ ထိခွင့် ရှိသည်။ ပိုက်ကျော်ခြင်း သည်လည်း ခြင်းလုံး ကစားနည်းပင် ဖြစ်ပြီး ဘော်လီဘောနှင့် ဆင်တူသည်။ ကစားသမားများ အနေနှင့် ဘောလုံးကို ပိုက်ပေါ်မှ ကျော်၍ ပြိုင်ဘက်၏ အခြမ်းရှိ မြေကြီးကို ထိစေရန် အားစိုက် ကြိုးပမ်းရသည်။ အခြား အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများတွင်လည်း ရေပန်းစားသော ကစားနည်း ဖြစ်သည်။ ပိုက်ကျော်ခြင်းနှင့် ဆင်တူပြီး ခြေထောက်ဖြင့်သာ ထိရသော ကစားနည်းကို ဘူကာဘော ဟု ခေါ်သည်။ စနူကာ ကစားနည်းသည်လည်း လတ်တလောနှစ်များတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ လူကြိုက်များ ရေပန်းစားလာခဲ့ပြီး ထိုင်းစနူကာ ကစားသမား ဂျိမ်းစ် ဝပ်တနာ၏ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များ အတွင်း အောင်မြင်မှုကြောင့် ကစားနည်း အပေါ် စိတ်ဝင်စားမှု တိုးပွားလာစေခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |last=Hodgson |first=Guy |date=18 April 1993 |title=Snooker: A storm coming in from the East: Thailand doesn't boast many world-beating sportsmen. But over the next fortnight James Wattana might just become one |url=http://www.independent.co.uk/sport/snooker-a-storm-coming-in-from-the-east-thailand-doesnt-boast-many-worldbeating-sportsmen-but-over-the-next-fortnight-james-wattana-might-just-become-one-guy-hodgson-reports-1455940.html |newspaper=The Independent |location=London |accessdate=25 January 2015 |archivedate=25 September 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925232536/http://www.independent.co.uk/sport/snooker-a-storm-coming-in-from-the-east-thailand-doesnt-boast-many-worldbeating-sportsmen-but-over-the-next-fortnight-james-wattana-might-just-become-one-guy-hodgson-reports-1455940.html }}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံမှ မွေးထုတ်ပေးခဲ့သော အခြားထင်ရှားသော ကစားသမားများမှာ ရာချာရိုသင်း ရိုသာယပ်၊ နော့ပွန် ဆိမ်ခန်း နှင့် ဒီချာဝတ် ပွန်ဂျိမ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.thenational.ae/business/industry-insights/finance/south-east-asians-proving-high-earners-on-the-tables |title=South East Asians proving high earners on the tables |last1=Goyder |first1=James |date=11 January 2014 |website=[[thenational.ae]] |accessdate=25 January 2015 |archivedate=15 March 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315063122/http://www.thenational.ae/business/industry-insights/finance/south-east-asians-proving-high-earners-on-the-tables }}</ref> ထိုင်းအမျိုးသား ရက်ဂ်ဘီသမဂ္ဂသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဆင့် ၆၁ ဖြစ်လာပြီးနောက် ရက်ဂ်ဘီ အားကစားသည်လည်း တိုးတက် လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.irb.com/unions/union=11000019/index.html |title=International Rugby Board – THAILAND |publisher=International Rugby Board |accessdate=25 April 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928002735/http://www.irb.com/unions/union%3D11000019/index.html |archivedate=28 September 2011 |df= }}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ၈၀ ဝယ်လ်သာဝိတ်တန်း ရက်ဂ်ဘီပြိုင်ပွဲကို ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး အကြိမ် အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>[http://nationmultimedia.com/2005/07/19/sport/index.php?news=sport_18070310.html The Nation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425010652/http://nationmultimedia.com/2005/07/19/sport/index.php?news=sport_18070310.html |date=25 April 2011 }}, 19 July 2005</ref>ထိုင်းနိုင်ငံ ရက်ဂ်ဘီ သမဂ္ဂမှ ပြည်တွင်းတွင် ကျင်းပသော ပြိုင်ပွဲများတွင် တက္ကသိုလ်များ နှင့် အခြား အဖွဲ့အစည်းများ ပါဝင်ကြပြီး ၎င်းတို့တွင် ချူလာလောင်ကောင်း တက္ကသိုလ်၊ မဟာဆာရာခမ်းတက္ကသိုလ်၊ ကာဆဲဆပ်တက္ကသိုလ်၊ ဆုံခလမင်းသားတက္ကသိုလ်၊ သာမာဆပ် တက္ကသိုလ်၊ ရန်းဆစ်တက္ကသိုလ်၊ ထိုင်းရဲတပ်ဖွဲ့၊ ထိုင်းကြည်းတပ်၊ ထိုင်းရေတပ်၊ တော်ဝင်ထိုင်းလေတပ် တို့ ပါဝင်သည်။ ထိုပြိုင်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြသော ဒေသခံ အားကစား အသင်းများမှာ ဘန်ကောက်ဗြိတိသျှ ကလပ်၊ တောင်ပိုင်းသား အားကစားကလပ် (ဘန်ကောက်) နှင့် တော်ဝင်ဘန်ကောက် အားကစားကလပ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် ဂေါက်သီး အားကစားနည်းအတွက် လူကြိုက်များ သွားရောက်ရာ နေရာဖြစ်သဖြင့် အာရှ၏ ဂေါက်သီးမြို့တော်ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.golfasia.com/golfthailand.php |title=Golf in Thailand by |publisher=Golfasia.com |accessdate=25 April 2010 |archivedate=1 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501195122/http://www.golfasia.com/golfthailand.php }}</ref> ဂျပန်၊ ကိုရီးယား၊ စင်ကာပူ၊ တောင်အာဖရိက နှင့် အနောက်နိုင်ငံများမှ ဂေါက်သီးရိုက် အားကစားသမား အများအပြားကို ဆွဲဆောင်နိုင်သဖြင့် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ နှစ်စဉ် လာရောက်ကစားလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite news |author=Chawadee Nualkhair |url=https://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE56913I20090710 |title=Thailand woos foreign golfers with sun, sand traps |agency=Reuters |accessdate=25 April 2010 |date=10 July 2009 |archivedate=15 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715051308/http://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE56913I20090710 }}</ref> ဂေါက်သီးရိုက် ကစားနည်းမှာ အလယ်အလတ်တန်းစား နှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ အကြားတွင် အထူးသဖြင့် ရေပန်းစားလာခဲ့ပြီး တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ကမ္ဘာ့အဆင့်မီ ဂေါက်ကွင်း ၂၀၀ ကျော်ရှိသည်။ အမာတာ စပရင်း ကန်းထရီး ကလပ်၊ အယ်လ်ပိုင်း ဂေါက်သီးနှင့် အားကစား ကလပ်၊ ထိုင်း ကန်းထရီး ကလပ် နှင့် ဘလက်မောင်းတိန်း ဂေါက်ကလပ် တို့မှာ ပီဂျီအေ နှင့် အယ်လ်ပီဂျီအေ ပြိုင်ပွဲများကို လက်ခံကျင်းပေးလေ့ ရှိသည်။ ဘတ်စကက်ဘော ကစားနည်းမှာလည်း အထူးသဖြင့် ကြေးစားအားကစား ကလပ် အဆင့်တွင် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချန်ထိုင်းလန်း ဆလမ်မာ အသင်းမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် အာဆီယံ ဘတ်စကက်ဘောလိဂ် ချန်ပီယံပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.aseanbasketballleague.com/teams/view/6/chang-thailand-slammers |title=Chang Thailand Slammers – AirAsia ASEAN Basketball League |publisher=aseanbasketballleague.com |accessdate=2 June 2012 |archivedate=5 June 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120605045404/http://www.aseanbasketballleague.com/teams/view/6/chang-thailand-slammers }}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံ အမျိုးသား ဘတ်စကက်ဘော အသင်းအတွက် အအောင်မြင်ခဲ့ဆုံး နှစ်မှာမူ ၁၉၆၆ ခုနှစ် အာရှအားကစားပွဲတွင် ငွေတံဆိပ်ရခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.best-basketball-tips.com/thailand-basketball.html |title=Thailand Basketball |publisher=best-basketball-tips.com |accessdate=2 June 2012 |archivedate=1 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120501100255/http://www.best-basketball-tips.com/thailand-basketball.html }}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အားကစား အခြေခံ အဆောက်အအုံများ ဖွံ့ဖြိုးလာသဖြင့် အခြားသော အားကစားနည်းများမှာလည်း တဖြည်းဖြည်း ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ ပြီးခဲ့သော နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲ ၂ ခုတွင် အလေးမ နှင့် တိုက်ကွမ်ဒို အားကစားများတွင် အောင်မြင်မှုများ ရခဲ့သဖြင့် ထိုင်းနိုင်ငံအတွက် ဆုတံဆိပ်ရနိုင်သော အားကစားနည်းမှာ လက်ဝှေ့ တစ်မျိုးတည်း မဟုတ်တော့ကြောင်း ပြသနိုင်ခဲ့သည်။ ===အားကစားရုံများ=== သာမာဆပ် အားကစားရုံသည် ဘန်ကောက်ရှိ ဘက်စုံ အားကစားရုံ ဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် ဘောလုံးပြိုင်ပွဲများ အတွက်သာ အများအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ပရိသတ် ၂၅,၀၀၀ ဦး ဆံ့သည်။ သာမာဆပ် တက္ကသိုလ်၏ ရန်းဆစ်နယ်မြေတွင် တယ်ရှိသည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ် အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ အတွက် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဘန်ကောက်မြို့ ဒီမိုကရေစီ အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အအုံကို တည်ဆောက်ခဲ့သော ခရစ်စတီးယားနီ နှင့် နေးလ်ဆင် ကုမ္ပဏီမှ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ [[ရာဇမင်္ဂလာ အမျိုးသားအားကစားကွင်း|ရာဇမင်္ဂလအားကစားကွင်း]]သည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် အကြီးဆုံးသော အားကစားကွင်း ဖြစ်ပြီး ပရိသတ် ၆၅,၀၀၀ ဦး ဝင်ဆံ့သည်။ ဘန်ကောက်မြို့ ဘန်ကာပီတွင် တည်ရှိသည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ် အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲအတွက် ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ထိုင်းအမျိုးသားဘောလုံးအသင်း၏ အိမ်ကွင်း ဖြစ်သည်။ လူသိများသော လုမ္ဗနီ လက်ဝှေ့ကစားကွင်းသည် ၁၉၅၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက် တွင် ၎င်း၏ နောက်ဆုံး မြွေထိုင်း ပြိုင်ပွဲကို လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ တော်ဝင်ထိုင်းကြည်းတပ်မှ စီမံခန့်ခွဲသော ထိုကစားကွင်းသည် ၁၉၅၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁၅ ရက်တွင် မြွေထိုင်း ပြိုင်ပွဲကို ကျင်းပပြီးနောက် တရားဝင် အားကစားရုံ အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက်တွင် ရမ်အင်ထရာလမ်းသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး နေရာအသစ်တွင် ပရိသတ် ၃,၅၀၀ အထိ ကြည့်ရှုနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံခြားသားများ အနေနှင့် ပွဲကြည့်ရန် ဘတ် ၁,၀၀၀ မှ ၂,၀၀၀ အထိ ပေးရပြီး ထိုင်ခုံနေရာပေါ်တွင် မူတည်၍ ဈေးကွာသွားသည်။ <ref>{{cite news|title=End of an era for Muay Thai at Lumpini|url=http://www.bangkokpost.com/breakingnews/393517/end-of-an-era-as-lumpini-boxing-stadium-closes-its-doors-on-friday|accessdate=6 February 2014|newspaper=Bangkok Post|date=6 February 2014|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171010141109/https://www.bangkokpost.com/archive/end-of-an-era-as-lumpini-boxing-stadium-closes-its-doors-on-friday/393517}}</ref> ==နိုင်ငံတကာ အဆင့်သတ်မှတ်ချက်များ== {| class="wikitable" |- ! အဖွဲ့အစည်း ! စစ်တမ်း ! အဆင့် |- | ဟယ်ရီတေ့ချ် ဖောင်ဒေးရှင်း | စီးပွားရေး လွတ်လပ်မှု ညွှန်းကိန်း | ၁၇၉ တွင် ၆၀ |- | အေ.တီ.ကီယာနီ / နိုင်ငံခြားရေးရာပေါ်လစီ မဂ္ဂဇင်း | ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုနေရာ ညွှန်းကိန်း ၂၀၁၁<ref>{{cite web|url=http://www.atkearney.com/research-studies/global-services-location-index|title=Global Services Location Index – A.T. Kearney|date=3 December 2013|publisher=|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203023241/http://www.atkearney.com/research-studies/global-services-location-index|archivedate=3 December 2013|df=dmy-all}}</ref> | ၅၀ တွင် ၇ |- | [[နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များအဖွဲ့]] | ၂၀၁၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သတင်းစာ လွတ်လပ်မှု ညွှန်းကိန်း | ၁၈၀ တွင် ၁၃၀ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုအဖွဲ့ | ခြစားမှု ညွှန်းကိန်း | ၁၇၉ တွင် ၈၀ |- | [[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]] | [[လူထုဖွံ့ဖြိုးရေးညွှန်းကိန်းနိုင်ငံများစာရင်း| လူထုဖွံ့ဖြိုးရေး ညွှန်းကိန်း]] | ၁၈၇ တွင် ၈၉ |- | [[ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးဖိုရမ်]] | ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပြိုင်ဆိုင်နိုင်မှု အဆင့် (၂၀၀၈) | ၁၃၄ တွင် ၃၄<ref>{{cite web |url=http://www.weforum.org/pdf/gcr/2008/rankings.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324201926/http://www.weforum.org/pdf/gcr/2008/rankings.pdf |archivedate=24 March 2009 |year=2008 |accessdate=12 September 2008 |work=World Economic Forum |publisher=weforum.org |title=Global Competitiveness Report 2008–2009|format=PDF}}</ref> |- | ကမ္ဘာ့ ရွှေကောင်စီ | ရွှေအရံထားရှိမှု (၂၀၁၀) | ၁၁၁တွင် ၂၄ |- | အိတ်ချ်အက်စ်ဘီစီ အင်တာနေရှင်နယ် | နိုင်ငံခြားသား ကျွမ်းကျင်ဝန်ထမ်း မေးမြန်းမှု စစ်တမ်း (၂၀၁၂) | ၃၀ တွင် ၂<ref name="Expat Explorer Survey 2012">{{cite web|title=Expat Explorer Survey 2012|url=http://www.expatexplorer.hsbc.com/files/pdfs/overall-reports/2012/report.pdf|work=Expat|publisher=HSBC Group|accessdate=24 October 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021125221/http://www.expatexplorer.hsbc.com/files/pdfs/overall-reports/2012/report.pdf|archivedate=21 October 2012|df=dmy-all}}</ref> |} == ဆက်စပ် ဖတ်ရှုရန် == * [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အစိုးရ|ထိုင်းနိုင်ငံအစိုးရ]] * [[ထိုင်းအောက်လွှတ်တော်]] * [[ထိုင်းအထက်လွှတ်တော်]] * [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]] == ကိုးကား == {{reflist|2}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre={{THA}} |North={{MYA}} {{LAO}} |Northeast={{LAO}} |East={{LAO}}<br>{{KHM}} |Southeast=[[ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့]] |South= {{MYS}} |Southwest=[[ကပ္ပလီပင်လယ်]] |West={{MYA}} |Northwest={{MYA}} }} {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ|*]] [[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] k2vbksu6jyu4cwuz5hskic5r1q5fix4 0 3827 1028674 963368 2026-04-30T14:24:21Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028674 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘောလုံး ကိုယ်ရေးရာဇဝင် | name = Sir Alex Ferguson<br /><small>[[:en:Order of the British Empire|CBE]]</small> | image = Alex Ferguson.jpg | image_size = 220px | caption = Ferguson in December 2006 | fullname = Alexander Chapman Ferguson<ref>{{cite web|title=Sir Alexander Chapman Ferguson|url=http://www.mufcinfo.com/manupag/managers/mangers_pages/ferguson_alex.html|publisher=mufcinfo.com|accessdate=12 July 2011|archive-date=17 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317082937/http://www.mufcinfo.com/manupag/managers/mangers_pages/ferguson_alex.html|url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1941|12|31|df=y}} | birth_place = [[ဂလပ်စဂိုးမြို့|ဂလက်စဂို]]၊ စကော့တလန်။ | countryofbirth = [[စကော့တလန်]] | currentclub = [[မန်ချက်စတာ ယူနိုက်တက်]] (မန်နေဂျာ) | ကစားသည့်နေရာ = [[တိုက်စစ်မှူး]] (အငြိမ်းစား) | years = ၁၉၅၇-၁၉၆၀<br />၁၉၆၀-၁၉၆၄<br />၁၉၆၄-၁၉၆၇<br />၁၉၆၇-၁၉၆၉<br />၁၉၆၉-၁၉၇၃<br />၁၉၇၃-၁၉၇၄ | clubs = [[:en:Queen's Park F.C.|Queen's Park]]<br />[[:en:St. Johnstone F.C.|St. Johnstone]]<br />[[en:Dunfermline Athletic F.C.|Dunfermline Athletic]]<br />[[:en:Rangers F.C.|Rangers]]<br />[[:en:Falkirk F.C.|Falkirk]]<br />[[:en:Ayr United F.C.|Ayr United]]<br />'''Total''' | caps(goals) = {{0}}၃၂ {{0}}(၁၁)<br />{{0}}၃၇ {{0}}(၁၉)<br />{{0}}၈၈ {{0}}(၆၆)<br />{{0}}၄၁ {{0}}(၂၅)<br />၁၀၆ {{0}}(၃၇)<br />{{0}}၂၄ {{0}}{{0}}(၉)<br />'''၃၂၇ (၁၆၇)''' | manageryears = ၁၉၇၄<br />၁၉၇၄-၁၉၇၈<br />၁၉၇၈-၁၉၈၆<br />၁၉၈၅-၁၉၈၆<br />၁၉၈၆-ယနေ့တိုင် | managerclubs = [[:en:East Stirlingshire F.C.|East Stirlingshire]]<br />[[:en:St. Mirren F.C.|St. Mirren]]<br />[[အဘာဒင်း]]<br />[[စကော့တလန် အမျိုးသားအသင်း]]<br />[[မန်ချက်စတာ ယူနိုက်တက်]] }} '''ဆာ အဲလက်စ်ဇန်းဒါး ချက်ပ်မင်းန်''' (အဲလက်စ်) ဖာဂူဆန် CBE သည် ၁၉၄၁ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃၁ရက်နေ့တွင် ဂလက်စဂိုမြို့ ဂိုဗန် (Govan, Glasgow) တွင်မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူသည် စကော့လူမျိုး ဘောလုံးမန်နေဂျာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဘောလုံသမားဟောင်းတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ ဖာဂူဆန်ကို ၁၉၈၆ နိုဝင်ဘာမှ စ၍ မန်ချက်စတာယူနိုက်တက်အသင်း၏ မန်နေဂျာအဖြစ် ခန့်ထားခဲ့သည်။ မန်နေဂျာသက်တမ်း ၂၅နှစ်အတွင်း လိဂ်ဖလား၁၃ခု၊ FAဖလား၅ခု နှင့် ချန်ပီယံလိဂ် ၂ ကြိမ်အပါအဝင် ဆုဖလားစုစုပေါင်း ၃၈ခုရရှိအောင် စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ အသင်း၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် ဆာမတ်ဘတ်စ်ဘီ (Sir Matt Busby) ၏စံချိန်ကိုချိုးကာ သက်တမ်းအရှည်ဆုံး အုပ်ချုပ်နေသူလည်းဖြစ်သည်။ ယခုလက်ရှိ အင်္ဂလိပ်ဘောလုံးလောကတွင် သက်တမ်းအကြာရှည်ဆုံး မန်နေဂျာတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ သူသည် ကမ္ဘာ့ဘောလုံးသမိုင်းတွင် လေးစားအားကျဖွယ်အကောင်းဆုံးသော မန်နေဂျာများထဲတွင် တစ်ယောက်အပါအဝင်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်းခံရပြီး အင်္ဂလိပ်ဘောလုံးသမိုင်းတွင် အခြားမန်နေဂျာများထက် ဆုတံဆိပ်များကို ပိုမိုဆွတ်ခူးရယူနိုင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ ဆုပေါင်းမြောက်မြားစွာကို ရရှိခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှဘောလုံးသမိုင်းတွင် တစ်နှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံးမန်နေဂျာဆု (Manager of the Year) ကို အကြိမ်အများဆုံးရရှိခဲ့ခြင်း အပါအဝင် စံချိန်မြောက်မြားစွာကို တင်ထားသူဖြစ်သည်။ ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် အဲလိဇဘက် ၂ ဘုရင်မကြီးမှ နိုက် အဖြစ်သူကောင်းပြုခဲ့သည်။ == အစောပိုင်း ဘဝ == ဖာဂူဆန်၏မိဘများမှာ Alexander Beaton Ferguson နှင့် Elizabeth (née Hardie)<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/features/3632436/Family-detective.html Family detective - Telegraph<!-- Bot generated title -->]</ref> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဖာဂူဆန်ကို (စကော့တလန်ရှိ) Govanခရိုင် Shieldhallလမ်းပေါ်ရှိ အဖွားဖြစ်သူ၏အိမ်၌ ၁၉၄၁ ဒီဇင်ဘာ ၃၁ရက်တွင်မွေးဖွားခဲ့သော်လည်း အမှတ်၆၆၇ Govanလမ်းပေါ်ရှိနေအိမ်တွင် မိဘနှစ်ပါး၊ ညီဖြစ်သူ Martinတို့နှင့်အတူနေထိုင် ကြီးပြင်းခဲ့သည်။<ref>[https://web.archive.org/web/20110616032551/http://soccer-magazine.com/soccer-facts/soccer-managers/alex-ferguson-profile/ Alex Ferguson profile | Soccer Magazine<!-- Bot generated title -->]</ref>ဖာဂူဆန်သည် Broomloan Road Primary School နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် Govan အထက်တန်းကျောင်းတို့၌ တက်ရောက်ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။<ref>[http://www.theglasgowstory.com/image/?inum=TGSG00050 TheGlasgowStory: Sir Alex Ferguson<!-- Bot generated title -->]</ref> သူ၏ဘောလုံးသမားဘဝကို Govan ရှိ Harmony Row Boysကလပ်တွင် စတင်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စီနီယာကစားသမားများထွက်ရှိမှု၌ နာမည်ရသည့် Drumchapel Amateurs လူငယ်ကလပ်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်<ref>[http://www.eveningtimes.co.uk/sport/13274381.Sir_Alex_Ferguson_tribute_to_Drumchapel_Amateurs__legend/ Sir Alex Ferguson tribute to Drumchapel Amateurs' legend | Evening Times<!-- Bot generated title -->]</ref> == ကစားသမားဘဝ == ဖာဂူဆန်၏ကစားသမားဘဝကို အသက် ၁၆နှစ်တွင် Queen's Parkအသင်း၌ အပျော်တမ်းကစားသမားအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=QPFC.com - A Historical Queen's Park FC Website<!-- Bot generated title --> |url=http://www.qpfc.com/appearances/f/fergusonac.htm |access-date=29 March 2018 |archive-date=13 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180213080020/http://www.qpfc.com/appearances/f/fergusonac.htm }}</ref> <ref name="autogenerated4">{{Cite web |title=Alex Ferguson - Soccer Player, Coach - Biography<!-- Bot generated title --> |url=https://www.biography.com/people/alex-ferguson-9293262 |accessdate=29 March 2018 |archivedate=23 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323114332/https://www.biography.com/people/alex-ferguson-9293262 }}</ref> Queen's Parkrမှာ ကစားနေစဉ်အတွင်း ၃၂ပွဲကစားပြီး ၁၅ဂိုး <ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-3764730/Sir-Alex-Ferguson-signs-Queen-s-Park-56-years-leaving-Scotland-s-oldest-senior-football-club.html Sir Alex Ferguson launches Queen's Park's 150th anniversary kit 56 years after leaving Scotland's oldest senior football club | Daily Mail Online<!-- Bot generated title -->]</ref> သွင်းပေးနိုင်ခဲ့သော်လည်း ပုံမှန်ပွဲထွက်ခွင့်ရရှိရေးအတွက် ရုန်းကန်ခဲ့ရသဖြင့် <ref>{{Cite web |title=Sir Alex Ferguson: Playing Years and Early Managing Career — FutbolPulse<!-- Bot generated title --> |url=http://futbolpulse.com/2013/05/23/sir-alex-ferguson-playing-years-and-early-managing-career/ |accessdate=29 March 2018 |archivedate=4 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804224809/https://futbolpulse.com/2013/05/23/sir-alex-ferguson-playing-years-and-early-managing-career/ }}</ref> 1960တွင် St. Johnstoneအသင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ St. Johnstoneအသင်းတွင်လည်း အလားတူပင် တိုက်စစ်မှူးတယောက်အနေဖြင့် ဂိုးသွင်းယူနိုင်စွမ်းရှိသော်လည်း ပုံမှန်ပွဲထွက်ခွင့်ရရှိရန် ရုန်းကန်ခဲ့ရပြန်သည်။ <ref name="autogenerated4" /> ဖာဂူဆန်သည် ၁၉၆၄ခုနှစ် နွေရာသီတွင် Dunfermline Athleticအသင်း၌ ပရော်ဖက်ရှင်နယ်ကစားသမားဘဝကို စတင်ခဲ့သည်။ Dunfermline Athleticအသင်း၌ ကစားနေစဉ်အတွင်း၌ ၈၉ပွဲကစားပြီး ၆၆ဂိုးသွင်းယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၅-၁၉၆၆ရာသီတွင် တရာသီအတွင်း ၃၁ဂိုးသွင်းယူပြီး Joe McBride နှင့်အတူ ထိပ်တန်းဂိုးသွင်းရှင်အဖြစ် ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.rsssf.com/tabless/scottops.html Scotland - List of Topscorers<!-- Bot generated title -->]</ref> ၁၉၆၇ခုနှစ်တွင်မူ Rangersအသင်းသို့ ထိုအချိန်ကအသင်း၏ စံချိန်တင်ပြောင်းရွှေ့ကြေး ပေါင် ၆၅၀၀၀ ဖြင့် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ Rangersအသင်းနှင့်ကစားခဲ့သော ၂ရာသီအတွင်း ဖာဂူဆန်သည် ကောင်းမွန်စွာ ကစားနိုင်ခဲ့သော်လည်း 1969 Scottish Cup ဗိုလ်လုပွဲတွင် အသင်း၏ရှုံးပွဲအတွက် အပြစ်တင်ခံခဲ့ရပြီး အငယ်တန်းနှင့်သွားရောက်ကစားရန် ဖိအားပေးခံခဲ့ရသည်။ ထိုနှစ်ဆောင်းဦးတွင် အသင်းမှထွက်ခွာခဲ့သည်။<ref name="autogenerated4" />ထို့နောက်တွင် ဖာဂူဆန်သည် Falkirkအသင်းတွင် ၄ရာသီ ကစားပြီးနောက် ၁၉၇၃-၁၉၇၄ရာသီတွင် Ayr United၌ ၎င်း၏ကစားသမားဘဝကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ == အစောပိုင်း မန်နေဂျာဘဝ == ===East Stirlingshire=== အသက် ၃၂ နှစ် အရွယ်မှာပင် ဖာဂူဆန်သည် East Stirlingshireအသင်း၏ မန်နေဂျာအဖြစ် ၁၉၇၄ ဇွန်တွင်စတင်ခဲ့သည်။ ထိုအလုပ်မှာ အချိန်ပိုင်း အလုပ်သာဖြစ်ပြီး ၁ပါတ်လျှင် ပေါင်၄၀ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>[https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/ferguson-at-32-i-was-managing-east-stirling-my-players-were-on-about-1635-a-week-2356029.html Ferguson: 'At 32 I was managing East Stirling. My players were on about £5 a week' | The Independent<!-- Bot generated title -->]</ref> ထိုနှစ် အောက်တိုဘာတွင် ဖာဂူဆန်သည် St Mirrenအသင်းကို အုပ်ချုပ်ရန် ကမ်းလှမ်းခြင်းခံရသည်။ St Mirren သည် East Stirlingshireအောက်မှ အသင်းဖြစ်သော်လည်း ပို၍ပြည့်စုံသော အသင်းကြီးဖြစ်သည်။ === St Mirren === ဖာဂူဆန်သည် St Mirren အသင်းတွင် ၁၉၇၄မှ ၁၉၇၈ အထိအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သူသည် အသင်းကို တတိယတန်းမှ လိဂ်(ပထမတန်း)သို့ ရောက်ရှိစေခဲ့ပြီး<ref name="autogenerated1">[https://www.theguardian.com/football/2008/may/31/manchesterunited.stmirren 31.05.1978: Alex Ferguson is fired by St Mirren | Football | The Guardian<!-- Bot generated title -->]</ref> Billy Stark ၊ Tony Fitzpatrick ၊ Lex Richardson ၊ Frank McGarvey ၊ Bobby Reid နှင့် Peter Weir အစရှိသည့် ကစားသမားပေါင်းများစွာ မွေးထုတ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ St Mirren သည် ဖာဂူဆန်ကို အလုပ်ထုတ်ခဲ့သော တခုတည်းသော အသင်းဖြစ်သည်။ ထိုကိစ္စအတွက် သူသည် ခုံရုံး၌ အရေးဆိုခဲ့သော်လည်း ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၉-မေ-၃၀ ရက်တွင်ထုတ်ဝေသော Sunday Heraldတွင် ပါဝင်သော ဆောင်ပါးတွင် Billy Adamsပြောဆိုချက်အရ ကစားသမားများ၏ ငွေပေးချေမှုနှင့် ပတ်သက်ပြီး စာချုပ်ဖောက်ဖျက်မှုများကြောင့်ဟုဆိုသည်။<ref>[https://web.archive.org/web/20080107114145/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_19990530/ai_n13939368 Saints still wear their shame over one of football's greatest | Sunday Herald, The | Find Articles at BNET.com<!-- Bot generated title -->]</ref> ဖာဂူဆန်သည် ကစားသမားများအား အခွန်မဲ့ အသုံးစရိတ်အချို့ပေးချင်သည့် ကိစ္စနှင့် အတွင်းရေးမှူးနှင့် ၆ပါတ် စကားမပြောဘဲနေခြင်း၊ သော့များအားလုံးကို သိမ်းဆည်းခြင်း၊ အသက် ၁၇နှစ် အရွယ် လက်ထောက်မှ တဆင့်သာ အဆက်အသွယ်လုပ်ခြင်း စသည့် အပြုအမူများနှင့် ပတ်သက်၍လည်း စွပ်စွဲခံရသေးသည်။ <ref>[https://www.theguardian.com/football/2006/jan/12/swimming Swimming: No case to answer? The only way is out for sour Sweetenham | Football | The Guardian<!-- Bot generated title -->]</ref> ခုံရုံးမှ ဖာဂူဆန်အား မရင့်ကျက်ကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။ ခုံရုံးစစ်ဆေးမှုအတွင်း St Mirren ဥက္ကဋ္ဌ Willie Todd က ဖာဂူဆန်သည် အုပ်ချုပ်မှုစွမ်းရည် မရှိကြောင်း စွပ်စွဲခဲ့သေးသည်။ ၂၀၀၈-မေ-၃၁ The Guardian တွင်ပါဝင်သော Todd နှင့်အင်တာဗျူးတွင် အလုပ်ထုတ်ခြင်း၏ အခြေခံအကြောင်းအရင်းမှာ Aberdeenသည် စာချုပ်ဖောက်ဖျက်ပြီး Aberdeenသို့ သွားရန် သဘောတူခဲ့ခြင်းကြောင့်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဖာဂူဆန်၏ Daily Mirrorသို့ ပြောကြားချက်တွင်မူ သူသည် သူနှင့်အတူလိုက်ခဲ့ရန် အသင်းအဖွဲ့ဝင်တယောက်အား ပြောခဲ့ကြောင်း၊ သူAberdeenသို့ ထွက်သွားကြောင်းကို St Mirren၏ဝန်ထမ်း တယောက်ကို ပြောခဲ့ကြောင်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ Toddက ဖြစ်ပျက်ခဲ့သမျှကို နောင်တရမိကြောင်းနှင့်လျော်ကြေးကိစ္စနှင့် ပတ်သက်ပြီး အသင်းသို့ လာရောက် ညှိနှိုင်းခြင်းမပြုခဲ့သောAberdeenကို အပြစ်တင်ခဲ့သည်။ <ref name="autogenerated1" /> ၁၉၉၇တွင် ဖာဂူဆန်သည် Aberdeen၏မန်နေဂျာအလုပ်ကို ငြင်းဆန်ခဲ့ရာ McNeillက မန်နေဂျာအဖြစ်လုပ်ခဲ့ပြီး တနှစ်အကြာတွင် ဆဲလ်တစ်(Celtic) သို့ပြန်သွားခဲ့သဖြင့် ဖာဂူဆန်အတွက် Aberdeen၏မန်နေဂျာလုပ်ရန် အကြောင်းဖန်လာခဲ့သည်။<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=2507&dat=19830411&id=GsRAAAAAIBAJ&sjid=8qUMAAAAIBAJ&pg=3291,1799200 The Glasgow Herald - Google News Archive Search<!-- Bot generated title -->]</ref> == Aberdeen == === ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် နောက်ပိုင်းကာလ === ဖာဂူဆန်သည် Aberdeenသို့ ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="autogenerated3">[http://www.afcheritage.org/Team/Manager/index.cfm?manager_id=11 afcheritage.org - Aberdeen Football Club Managers<!-- Bot generated title -->]</ref> Aberdeenသည် [[စကော့တလန်]]၏ အသင်းကြီးဖြစ်သော်လည်း လိဂ်ဖလားကို ၁၉၆၅တွင် ၁ကြိမ်သာ ရရှိဖူးသေးသည်။ <ref name="autogenerated5">{{Cite web |title=Aberdeen FC {{!}} Honours<!-- Bot generated title --> |url=https://www.afc.co.uk/club/honours/ |access-date=31 March 2018 |archive-date=2 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202215828/https://www.afc.co.uk/club/honours/ }}</ref> ထုအချိန်တွင် ဖာဂူဆန်၏ မန်နေဂျာသက်တမ်းမှာ ၄နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော်လည်း ၎င်း၏အသက်မှာ ကစားသမားများနှင့် သိပ်မကွာခြားလှသဖြင့် စီနီယာကစားသမားများ၏ လေးစားမှုရရှိရန်ခက်ခဲခဲ့သည်။ ပထမရာသီတွင် Aberdeenသည် Scottish Cupအကြိုဗိုလ်လုပွဲ၊ Scottish League Cup ဗိုလ်လုပွဲများသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း နှစ်ပွဲလုံးရှုံးနိမ့်ကာ အဆင့်၄ သာရသဖြင့် ရလဒ်ကောင်းလှသည်တော့ မဟုတ်ပေ။ === 1980s and silverware === Aberdeen၏ ၁၉၇၉-၁၉၈၀ ရာသီသည် အစပိုင်းမကောင်းခဲ့သော်လည်း ၁၉၈၀ တွင်မူ အသင်း၏ခြေစွမ်းသည် သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးပွဲစဉ်တွင် Hibernian ကို ၅-၀ဖြင့် အနိုင်ရရှိကာ Scottishလိဂ်ဖလားကို ၁၅နှစ်အကြာတွင် ဒုတိယအကြိမ် ရရှိခဲ့သည်။ <ref name="autogenerated5" /><ref name="autogenerated3" /> ထိုအောင်မြင်မှုကြောင့် ဖာဂူဆန်သည် ကစားသမားများ၏ ယုံကြည်လေးစားမှုကို ရရှိခဲ့ကြောင်း ကို နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်ပြောပြခဲ့သည်။ ဖာဂူဆန်သည် စည်းကမ်းတင်းကြပ်သူတဦးဖြစ်ပြီး '''Furious Fergie''' ဟု နာမည်ပြောင်ရခဲ့သည်။<ref name="autogenerated2">[http://www.actknowledge.com/furious-fergie-or-marvellous-motivator/ “Furious Fergie” or Marvellous Motivator? | Act Knowledge<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=April 2026 }}</ref>သူသည် ကစားသမားတဦးဖြစ်သူ John Hewittအား သူ့ကားကို ကျော်တက်ခဲ့ခြင်းအတွက် ဒဏ်တပ်ခဲ့သည်။ <ref>[https://www.theguardian.com/football/2011/jul/05/the-knowledge-ridiculous-fines-football What's the most ridiculous reason for a fine in football | The Knowledge | Evan Fanning and Paul Doyle | Football | The Guardian<!-- Bot generated title -->]</ref> အသင်းအခြေအနေဆိုးဝါးသော ပွဲစဉ်တခုတွင် ပထမပိုင်းအပြီး၌ အဝတ်လဲခန်းအတွင်း လက်ဖက်ရည်အိုး(tea urn)အား ကစားသမားတဦးဆီ ကန်မိသည်အထိ ဒေါသထွက်ခဲ့သည်။ <ref name="autogenerated2" /> Aberdeenအသင်းသည် အောင်မြင်မှုများဆက်လက်ရရှိခဲ့ပြီး ၁၉၈၂ခုနှစ်တွင် Scottish Cupကိုရရှိခဲ့သည်။<ref name="autogenerated5" /> ဖာဂူဆန်သည် Wolverhampton Wanderersအသင်းကို အုပ်ချုပ်ရန် ကမ်းလှမ်းခံရသော်လည်း Wolverhamptonသည် အခက်အခဲများရှိနေသောအသင်းဖြစ်သည့်အပြင် Aberdeenအသင်းအပေါ်ထားရှိသည့် သူ၏ရည်ရွယ်ချက်များ မပြီးမြောက်သေးသည့်အတွက် ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ === European success and Scottish national side === ဖာဂူဆန်သည် Aberdeen အသင်းကို နောက်ရာသီ (၁၉၈၂ - ၁၉၈၃) တွင် ပိုမို၍ အောင်မြင်အောင် စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ပြီးခဲ့သော ရာသီတွင် စကော့တလန်ဖလား(Scottish Cup) ရရှိခဲ့သောကြောင့် Aberdeen အသင်းသည် European Cup Winners' ဖလားသို့ ဝင်ခွင့်ရရှိခဲ့သည် ပြီး Bayern Munich ကိုပင် အနိုင်ရသည်အထိ စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |first=Jim |last=Reynolds |title=Magnificent Dons eclipse German stars |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2507&dat=19830303&id=mMFAAAAAIBAJ&sjid=7qUMAAAAIBAJ&pg=3582,722075 |newspaper=The Herald |publisher=Google News Archive |date=3 March 1983 |accessdate=10 September 2014}}</ref><ref>{{cite news |first=Jim |last=Reynolds |title=Aberdeen emerge as the best of British |url=https://news.google.com/newspapers?nid=GGgVawPscysC&dat=19830317&printsec=frontpage&hl=en |newspaper=The Herald |publisher=Google News Archive |date=17 March 1983 |accessdate=10 September 2014}}</ref> Bayern Munichသည် နောက်ဆုံးပွဲစဉ်တွင် Tottenham Hotspurကို ၄ - ၁ ဖြင့် အနိုင်ရရှိကာတက်လာသည့် အသင်းဖြစ်သည်။ <ref>{{cite news |first=David |last=Lacey |title=Tottenham run on reserve |newspaper=The Guardian |page=22 |date=21 October 1982}}</ref><ref>{{cite news |first=David |last=Lacey |title=Spurs lost in Munich fog |newspaper=The Guardian |page=26 |date=4 November 1982}}</ref> Willie Miller၏ ပြောကြားမှုအရ Bayern Munichကိုအနိုင်ရရှိမှုသည် ဖလားရရှိရန် ယုံကြည်မှုရရှိစေခဲ့သည် ဟုဆိုသည်။ <ref name="boss201">Crick, p. 201</ref> အမှန်တကယ်လည်း ၁၉၈၃ မေလ ၁၁ရက်တွင် Aberdeen အသင်းသည် Real Madrid အသင်းကို ၂ - ၁ ဖြင့် အနိုင်ရရှိပြီး ဖလား ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |first=Jim |last=Reynolds |title=Dons the Real European masters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2507&dat=19860512&id=mcRAAAAAIBAJ&sjid=9qUMAAAAIBAJ&pg=4082,2406962 |newspaper=The Herald |publisher=Google News Archive |date=12 May 1983 |accessdate=10 September 2014}}</ref>Aberdeen သည် ဥရောပဆုဖလားကို ရယူနိုင်သည့် တတိယမြောက် စကော့တလန်အသင်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ထပ် ၁၉၈၃ ဒီဇင်ဘာတွင်လည်း လက်ရှိချန်ပီယံ Hamburger SVကို ၂ ကျော့ပေါင်း ရလဒ် ၂ - ၀ ဖြင့် အနိုင်ရရှိပြီး European Super Cup ကိုရရှိခဲ့သည်။ Aberdeenအသင်းသည် ဥရောပတွင်သာမက လိဂ်၌လည်းရလဒ်ကောင်းများရရှိခဲ့ပြီး Rangersအသင်းကို ၁ - ၀ ဖြင့် အနိုင်ရရှိပြီး Scottish Cup ကိုဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first=Jim |last=Reynolds |title=Don't put the blame on Russell – Greig |url=https://news.google.com/newspapers?nid=GGgVawPscysC&dat=19830523&printsec=frontpage&hl=en |newspaper=The Herald |publisher=Google News Archive |date=23 May 1983 |accessdate=10 September 2014}}</ref>သို့သော်လည်း ထိုပွဲတွင် အသင်း၏ကစားပုံကို ဖာဂူဆန်သည် နှစ်သက်ခြင်းမရှိသလို ကျက်သရေမရှိသော ကစားပုံ ဟု ပွဲအပြီး၌ပြုလုပ်သော ရုပ်မြင်သံကြားတွေ့ဆုံမေးမြန်းမှုတွင် ပြောကြားသွားခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ၁၉၈၃-၈၄ ရာသီအစ၌ Aberdeenအခြေအနေမှာ သိပ်မကောင်းသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင်တိုးတက်လာခဲ့ပြီး လိဂ်ဖလားကိုဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖာဂူဆန်သည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ၏ ၁၉၈၅ခုနှစ် နှစ်သစ်ဂုဏ်ထူးဆောင်ဆု(OBE)<ref>[http://newsvote.bbc.co.uk/2/hi/sport/561724.stm BBC News | SPORT | Lewis heads sporting honours<!-- Bot generated title -->]</ref>ကိုရရှိခဲ့သည့်အပြင် Rangers အသင်းနှင့် Arsenal အသင်းတို့မှ မန်နေဂျာနေရာအတွက် ကမ်းလှမ်းချက်များရရှိခဲ့သည်။<ref>[https://www.theguardian.com/football/2011/may/10/sir-alex-ferguson-arsenal-manager Sir Alex Ferguson rejected 1986 chance to become Arsenal manager | Football | The Guardian<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.heraldscotland.com/news/12148636.Why_I_didn_apos_t_go_to_Rangers_Sir_Alex_Ferguson_on_Advocaat_apos_s_successor__the_Scotland_job__and_the_Old_Firm_in_the_Premiership/ Why I didn&apos;t go to Rangers:Sir Alex Ferguson on Advocaat&apos;s successor, the Scotland job, and the Old Firm in the Premiership | HeraldScotland<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/8505871/Manchester-United-Sir-Alex-Ferguson-turned-down-the-opportunity-to-manage-Arsenal.html Manchester United Sir Alex Ferguson turned down the opportunity to manage Arsenal - Telegraph<!-- Bot generated title -->]</ref>Aberdeenသည် ၁၉၈၄-၈၅ရာသီတွင် လိဂ်ဖလားကိုဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း ၁၉၈၅-၈၆တွင်မူ စတုတ္ထနေရာသာ ရရှိခဲ့သည်။ ဖာဂူဆန်သည် ၁၉၈၆ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် Aberdeenအသင်း၏ဒါရိုက်တာအဖြစ်ခန့်ထားခံရသော်လည်း ၁၉၈၆ ဧပြီတွင် ဖာဂူဆန်သည် အသင်းဉက္ကဌ Dick Donaldအား သူနွေရာသီတွင် အသင်းမှ ထွက်သွားရန်ရည်ရွယ်ထားကြောင်းပြောခဲ့သည်။ ဖာဂူဆန်သည် ၁၉၈၆ကမ္ဘာ့ဖလားခြေစစ်ပွဲဝင် စကော့တလန်အသင်း၏ နည်းပြအဖွဲ့ဝင်၁ဦးသာဖြစ်သော်လည်း အသင်းမန်နေဂျာကွယ်လွန်ပြီးနောက် နိုင်ငံအသင်းကို လက်ကျန်ပွဲများနှင့် ကမ္ဘာ့ဖလားအတွက် တာဝန်ယူကိုင်တွယ်ခဲ့ရသည်။ အသင်း၏မန်နေဂျာ Jock Steinသည် ၁၉၈၅ စက်တင်ဘာ ၁၀ရက်တွင် ဝေးလ်စ် အသင်းကိုအနိုင်ရရှိခဲ့သည့် ပွဲစဉ်အပြီးတွင် ကွင်းအတွင်း၌ပင်လဲကျကာ ခဏအကြာတ္ငင်သေဆုံးသွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=2507&dat=19850911&id=28BAAAAAIBAJ&sjid=26UMAAAAIBAJ&pg=3449,2305756 The Glasgow Herald - Google News Archive Search<!-- Bot generated title -->]</ref>နိုင်ငံတကာပွဲစဉ်များကို ကိုင်တွယ်နိုင်ရန် ဖာဂူဆန်သည် Archie Knoxကို Aberdeenအသင်း၏တွဲဖက်မန်နေဂျာအဖြစ် ခန့်ထားခဲ့သည်။ သို့သော် ကမ္ဘာ့ဖလားတွင် စကော့တလန်အသင်း အုပ်စုမတက်သဖြင့် ဖာဂူဆန်သည် အသင်း မန်နေဂျာအဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ <ref>[https://news.google.com/newspapers?id=YNJAAAAAIBAJ&sjid=1aYMAAAAIBAJ&pg=6630,3393659&dq=manchester-united+ferguson&hl=en Evening Times - Google News Archive Search<!-- Bot generated title -->]</ref> ထိုအချိန်မှာပင် Tottenham Hotspurအသင်း၏ မန်နေဂျာရာထူးကို Peter Shreevesထံမှ လက်လွှဲယူရန် ကမ်းလှန်းချက်ရရှိခဲ့သော်လည်း ဖာဂူဆန်က ငြင်းပယ်ခဲ့သဖြင့် Luton Townအသင်း၏ David Pleatမှ ရရှိသွားခဲ့သည်။ Don Howeအစား Arsenalမန်နေဂျာလုပ်ရန် ကမ်းလှန်းချက်ကိုလည်း ငြင်းပယ်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/8092670.stm BBC SPORT | Football | My Club | M | Man Utd | Ferguson 'almost became Arsenal boss'<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[https://www.thesun.co.uk/tvandshowbiz/2431345/alessandra-ambrosio-channels-sexy-french-chic-in-day-19-of-love-magazines-advent-calendar/ Alessandra Ambrosio channels sexy french chic in day 19 of Love Magazine's advent calendar<!-- Bot generated title -->]</ref>၎င်းနှစ်နွေရာသီတွင် ဖာဂူဆန်သည် Ron Atkinsonထံမှ Manchester Unitedအသင်းကို ရယူတော့မည်ဟု သတင်းများထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ Ron Atkinsonသည် Manchester Unitedအသင်းကို ရာသီအစ၌ ၁၀ပွဲဆက်တိုက်ရရှိပြီးနောက် လက်ရှိတွင် အဆင့်၄ ရရှိနေပြီး ဖလားရရှိရန်သေချာအောင် စွမ်းဆောင်ထားနိုင်သူဖြစ်သည်။ ယခုတကြိမ်သည် ဖာဂူဆန်အတွက် အင်္ဂလန်သို့သွားရန် ပထမဆုံး ချိတ်ဆက်ခံရမှုတော့မဟုတ်ပေ။ ၁၉၈၂ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီတွင်လည်း Wolverhampton Wanderersအသင်း၏ မန်နေဂျာရာထူးကို John Barnwellထံမှ ဆက်ခံရန် ချဉ်းကပ်ခံရဖူးသည်။<ref>[https://www.expressandstar.com/news/2010/09/30/tributes-to-former-wolves-chief-harry-marshall/ Tributes to former Wolves chief Harry Marshall | Express & Star<!-- Bot generated title -->]</ref>ထိုချဉ်းကပ်မှုကိုလည်း ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ငြင်းပယ်ရခြင်းမှာ အသင်း၏ ငွေကြေးဆိုင်ရာ ပြဿနာများနှင့် ကြွေးမြီများကြောင့်ဖြစ်နိုင်သည်။ ၁၉၈၄-၈၅ ဘောလုံးရာသီအပြီး၌ Liverpoolအသင်း၏မန်နေဂျာ Joe Faganနုတ်ထွက်မည်ဟု ကြေညာချက်ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက် ထိုနေရာကို ဖာဂူဆန်ဝင်မည်ဟုသတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းနေရာကို Liverpoolအသင်း၏ တိုက်စစ်မှူးKenny Dalglishက ရယူသွားခဲ့သည်။<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=YLZAAAAAIBAJ&sjid=r6UMAAAAIBAJ&pg=5732,6946410&dq=alex+ferguson+aberdeen&hl=en The Glasgow Herald - Google News Archive Search<!-- Bot generated title -->]</ref> ၎င်းနှစ်နွေရာသီတွင် ဖာဂူဆန်သည် Aberdeen၌ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သော်လည်း ၁၉၈၆ Atkinsonပြီးနောက် Manchester Unitedသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ==Manchester United== ===Appointment and first years=== ၁၉၈၆ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၆ ရက်တွင် ဖာဂူဆန်အား အိုးလ်ထရက်ဖို့ဒ်၏ မန်နေဂျာအဖြစ် ခန့်ထားခဲ့သည်။ Norman Whiteside ၊ Paul McGrath ၊ Bryan Robson အစရှိသော ကစားသမား အများစု၏ အရက်၊ ကြံ့ခိုင်မှု အစရှိသော ပြဿနာတို့ကြောင့် ပူပန်ခဲ့သော်လည်း ကစားသမားများ၏ စည်းကမ်းပိုင်းကို တိုးတက်စေရန် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပြီး အသင်း၏အဆင့်ကိုလည်း ၂၁(နောက်ဆုံးမှတွက်လျှင် ဒုတိယအဆင့်) မှ ၁၁သို့ရောက်အောင် စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ နည်းပြ ဖာဂူဆန်၏ နိုဝင်ဘာ ၈ရက် ပထမဆုံးပွဲစဉ်၌ Oxford Unitedကို ၂- ၀ ဖြင့် ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။ ဒုတိယပွဲစဉ်၌ Norwich Cityနှင့် ဂိုးမရှိသရေဖြစ်ခဲ့ပြီးနောက် နိဝင်ဘာ ၂၂ ရက်တွင် ကစားသည့် Queens Park Rangers အသင်းကို ၁ - ၀ ဖြင့်အနိုင်ရရှိပြီး ပထမဆုံးနိုင်ပွဲဖြစ်လာခဲ့သည်။ Newcastle Unitedကို ၄ - ၁ ဖြင့်အနိုင်ရရှိပြီး ၁၉၈၇ခုနှစ်ကိုရလဒ်ကောင်းဖြင့်စတင်နိုင်ခဲ့သည်။ ရာသီလက်ကျန်ပွဲစဉ်များတွင် ရှုံးပွဲအချို့ရှိခဲ့သော်လည်း ဘောလုံးရာသီအပြီး၌ ၁၁ နေရာတွင် ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မန်ချက်စတာယူနိုက်တက်သို့ရောက်ပြီး ၃ပါတ်အကြာတွင် ဖာဂူဆန်၏မိခင်ဖြစ်သူ Elizabethသည် အဆုတ်ကင်ဆာဖြင့် ဆုံးပါးသွားခဲ့သည်။ ဖာဂူဆန်သည် ၁၉၈၆တွင် Aberdeen၌ သူ၏လက်ထောက်ဖြစ်ခဲ့သူ Archie Knoxကို လက်ထောက်အဖြစ် မန်ချက်စတာယူနိုက်တက်သို့ ခေါ်ယူခန့်ထားခဲ့သည်။ ၁၉၈၇ - ၈၈ ဘောလုံးရာသီတွင် ဖာဂူဆန်သည် Steve Bruce၊ Viv Anderson၊ Brian McClair နှင့် Jim Leighton အပါအဝင် အဓိကကစားသမား ခေါ်ယူမှု အများအပြားကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကစားသမားသစ်များသည် အသင်းကို ဇယားထိပ်မှ Liverpoolနှင့် ၉ မှတ်အကွာ ဒုတိယနေရာသို့ရောက်ရှိရန် အထူးစွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းရာသီ၌ပင် ယူနိုက်တက်အသင်းသည် Bermuda အသင်း၊ Somerset Cricket Club တို့နှင့် ခြေစမ်းပွဲများကစားခဲ့သည်။ <ref name = "bermuda">{{cite web |url=http://footysphere.com/post/13169778853/alex-ferguson-bermuda-man-utd |title=Manchester United Tour of Bermuda 1987 |work=footysphere.com |accessdate=23 July 2016 |archivedate=16 April 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416105542/http://footysphere.com/post/13169778853/alex-ferguson-bermuda-man-utd }}</ref> ဘာစီလိုနာသို့ ၂ နှစ်ကြာသွားရောက်ကစားနေသော Mark Hughes ပြန်ရောက်လာပြီးနောက် ယူနိုက်တက်တို့သည် ရလဒ်များပိုမိုကောင်းမွန်ရန်မျှော်လင့်ထားကြသော်လည်း အမှတ်ပေးဇယား၌ နံပါတ်၁၁ သာရခဲ့ပြီး (FAဖလားပွဲစဉ်တွင်) အိမ်ကွင်း၌ Nottingham Forest အသင်းအား ၁ - ၀ ဖြင့်ရှူံးနိမ့်ခဲ့ရသော ၁၉၈၈ - ၈၉ ရာသီသည် ကျေနပ်စရာမကောင်းခဲ့ပါ။ ကိုးပွဲဆက်တိုက် နိုင်ပွဲမရှိဘဲ ( ၁ ပွဲရှူံး၊ ၈ ပွဲသရေ ) စတင်ခဲ့ရသော ၁၉၈၈ - ၈၉ ရာသီသည် ရလဒ်များ ပြန်လည်ကောင်းမွန်ပြီးနောက် တတိယနေရာထိ တက်လာနိုင်ခဲ့သောလည်း ရာသီအဆုံး၌ ရလဒ်များပြန်လည်းဆိုးရွားကာ အမှတ်ပေးဇယားအလယ်ပိုင်းသို့ဆင်းပေးခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၉ - ၉၀ ဘောလုံးရာသီတွင်မူ ဖာဂူဆန်သည် ကွင်းလယ်ကစားသမားများဖြစ်သည့် Neil Webb၊ Mike Phelan နှင့် Paul Ince၊ နောက်တန်းကစားသမား Gary Pallister နှင့် တောင်ပံကစားသမား Danny Wallace တို့ကို ငွေကြေး အမြောက်အမြားပေးကာ ခေါ်ယူခြင်းဖြင့် အသင်းကို အင်အားဖြည့်ခဲ့သည်။ ရာသီအဖွင့်ပွဲစဉ်ဖြစ်သည့် ခံစစ်ချန်ပီယံ အာဆင်နယ်ကို ၄ - ၁ ဖြင့် အနိုင်ရကာ ရလဒ်များကောင်းမွန်ခဲ့သော်လည်း သိပ်မကြာမီတွင်ပင် ရလဒ်များဆိုးဝါးကာ မြို့ခံပြိုင်ဘက် Manchester Cityကို အဝေးကွင်း၌ ၅ - ၁ ဖြင့် ရှုံးသည်အထိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ထပ်ပွဲ ၈ ပွဲတွင်လည်း ၆ ပွဲရှုံး၊ ၂ ပွဲသရေကျခဲ့သဖြင့် အိုးထရက်ဖို့ဒ် ကွင်းတွင် "Three years of excuses and it's still crap ... ta-ra Fergie." ဟူသည့် ဆိုင်းဘုတ်ချိတ်ဆွဲခံရသလို သတင်းသမားများ၊ အသင်းပရိသတ်များမှလည်း နုတ်ထွက်ရန် ဖိအားပေးလာကြသည်။<ref name="3years">{{cite news|title=Arise Sir Alex?|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/05/99/uniteds_treble_triumph/354282.stm|accessdate=3 December 2005|date=27 May 1999}}</ref><ref>{{cite news|title=Sir Alex Ferguson's 20 years at Manchester United|publisher=BBC Sport|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6113634.stm|accessdate=11 August 2011|date=6 November 2006}}</ref> ဖာဂူဆန်ကိုယ်တိုင်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ၁၉၈၉ ဒီဇင်ဘာကာလသည် အခက်ခဲဆုံးဖြစ်ခဲ့သည် ဟု ပြောကြားခဲ့ပြီး ယူနိုက်တက်သည် ဆယ်စုနှစ်တခုအကြာ ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တန်းဆင်းဇုန် အတွင်းရောက်ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite news|title=Ferguson hungry for more success|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8062015.stm|accessdate=11 August 2011|date=22 May 2009|first=David|last=Ornstein}}</ref><ref name="jc27">{{cite book|first=Alex|last=Ferguson|author2=Peter Fitton|title=Just Champion!|publisher=Manchester United Football Club plc|year=1993|isbn=0-9520509-1-9|page=27}}</ref> ဆက်လက်၍ ၇ ပွဲဆက်တိုက် နိုင်ပွဲပျောက်ဆုံးပြီးနောက် Manchester Unitedတို့သည် FA Cup ပွဲစဉ်တွင် စွမ်းဆောင်ရည်ကောင်းနေသော Nottingham Forest အသင်းနှင့်ဆုံတွေ့ခဲ့သည်။ ထိုပွဲစဉ်ရှုံးနိမ့်ခဲ့လျှင် အကျိုးဆက်အနေဖြင့် ဖာဂူဆန်မှာ ထုတ်ပယ်ခံရဖွယ်ရှိသော်လည်း ယူနိုက်တက်တို့သည် ၁ -၀ ဖြင့် အနိုင်ရရှိကာ ဖိုင်နယ်ပွဲစဉ်သို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ဖိုင်နယ်တွင်လည်း Crystal Palaceကို ၁ - ၀ ဖြင့်ပင် အနိုင်ရရှိကာ FA Cupကို ရရှိခဲ့သည်။ ၎င်းမှာ ဖာဂူဆန်၏ ယူနိုက်တက် မန်နေဂျာအနေဖြင့် ပထမဆုံးရရှိခဲ့သော အဓိကဖလားဖြစ်သည်။ ===The first league title=== ယူနိုက်တက်တို့သည် ၁၉၉၀ - ၉၁ တွင် ခြေစွမ်းကောင်းမွန်လာသော်လည်း မတည်ငြိမ်သေးဘဲ အဆင့် ၆ နေရာဖြင့်သာ အဆုံးသတ်ခဲ့ရသည်။ အာဆင်နယ်အသင်းအား ဟိုက်ဘူရီ၌ ၆-၀ ဖြင့် အနိုင်ရခြင်းကဲ့သို့သော ရလဒ်ကောင်းများ ရှိသလို တန်းတက်အသင်း Sunderlandအား ၂-၁၊ Liverpoolအား အန်ဖီးလ်ဒ် ၌ ၄-၀၊ အိမ်ကွင်း၌ Evertonအား ၂-၀ ဖြင့်ရှုံးခြင်းများလည်း ရှိနေရာ ယူနိုက်တက်တို့သည် ပိုမိုကောင်းမွန်လာဖို့လိုသေးကြောင်း သိသာနေသည်။ ပြီးခဲ့သည့် ရာသီ၌ FA ဖလားကို အရယူနိုင်ခဲ့သော်လည်း မန်နေဂျာMatt Busby နောက်ပိုင်း မည်သူမျှ ရယူနိုင်ခဲ့ခြင်းမရှိသည့် လိဂ်ဖလားကို ဖာဂူဆန်ရယူနိုင်မလားဆိုသည်ကိုတော့ အချို့က သံသယရှိဆဲပင်ဖြစ်သည်။ ယူနိုက်တက်တို့သည် League Cup၌ Sheffieldကို ၁-၀ ဖြင့်ရှုံးပြီး ဒုတိယ၊ ဘာစီလိုနာအသင်းကို ၂-၁ ဖြင့် အနိုင်ရပြီး European Cup Winners' Cup ဖိုင်နယ်ပွဲစဉ်သို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီးနောက် ဖာဂူဆန်သည် နောက်ရာသီတွင် လိဂ်ဖလားရရန် ကတိပြုခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ တွင် ဖာဂူဆန်၏လက်ထောက်မန်နေဂျာ Archie Knoxသည် Rangers မန်နေဂျာ Walter Smithလက်အောက်သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားသဖြင့် ဖာဂူဆန်သည် Knox၏နေရာတွင် လူငယ်အသင်း၏နည်းပြဖြစ်သူ Brian Kiddကိုအစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့သည်။ အဓိကလူခေါ်ယူမှုအဖြစ် ဂိုးသမား Peter Schmeichel နှင့် နောက်တန်းလူ Paul Parkerတို့ကို ခေါ်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ Ryan Giggs၊ တောင်ပံကစားသမား Lee Sharpeတို့၏ စွမ်းဆောင်ရည်များကြောင့် ဖာဂူဆန်သည် ဘယ်တောင်ပံကစားသမား Danny Wallace၏စွမ်းဆောင်ရည်အပေါ် မကျေနပ်သော်ငြား လူအများအပြားထပ်ဝယ်ရန် မလိုအပ်ခဲ့ပေ။ ယူကရိန်းကစားသမား Andrei Kanchelskisကို ညာတောင်ပံသို့အားဖြည့်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၁-၉၂ တွင် ယူနိုက်တက်တို့သည် League Cup နှင့် UEFA Super Cupတို့ကို ပထမဆုံးအကြိမ်ရရှိခဲ့သည်။ ယူနိုက်တက်တို့သည် တန်းစီဇယားကို အချိန်အတော်ကြာ ဦးဆောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း လိဂ်ဖလား( ပရီးမီးယားလိဂ် ဖလား)ကိုမူ ပြိုင်ဘက် Leeds Unitedတို့က ရယူသွားခဲ့သည်။ Luton Town F.Cမှ Mick Harfordကိုမခေါ်ယူနိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ယူနိုက်တက်တို့သည် လိဂ်ဖလားကို လက်လွှတ်ခဲ့ရသည်ဟု ဖာဂူဆန်က ယူဆခဲ့သည်။ ၁၉၉၂ အပြောင်းအရွှေ့ကာလတွင် ဖာဂူဆန်သည် တိုက်စစ်မှူးအသစ်ကို ရှာဖွေခဲ့သည်။ ပထမဆုံး Southampton F.Cမှ Alan Shearerကိုခေါ်ယူရန်ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း Blackburn Rovers F.Cအသင်းကရယူသွားခဲ့သည်။ Sheffieldအသင်းမှ David Hirstကိုချဉ်းကပ်ခဲ့သော်လည်း မန်နေဂျာTrevor Francisက ကမ်းလှမ်းမှုများကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် Cambridge United F.Cမှ အသက် ၂၃နှစ်ရှိ Dion Dublinကို ပေါင်၁သန်းဖြင့် ခေါ်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၂ နိုဝင်ဘာအထိ အဆင့် ၁၀၌ရှိနေသော ယူနိုက်တက်တို့သည် ၁၉၉၂_၉၃ရာသီအတွက် လိဂ်ဖလားမရနိုင်တော့ဟု အများက ထင်ချင်စရာဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပြင်သစ်တိုက်စစ်မှူး Eric Cantonaကို Leedsတို့ထံမှ ပေါင်၁.၂သန်းဖြင့် ခေါ်ယူပြီးနောက် အခြေအနေမှာ ပို၍ကောင်းမွန်လာခဲ့သည်။ Cantonaသည် Mark Hughesနှင့် အလွန်တွဲဘက်ညီခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ခု ဧပြီ ၁၀ Sheffieldတို့နှင့်တွေ့ဆုံချိန်၌ ယူနိုက်တက်တို့သည် အဆင့် ၂နေရာသို့ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ ထိုပွဲတွင် Steve Bruce၏ ချေပဂိုးဖြင့် သရေကျနေချိန်တွင် ပွဲပြီးဆုံးရန်မှာ ၄မိနစ်သာလိုတော့သည်။ နာကျင်ချိန်ပို ၇ မိနစ် ရပြီးနောက် ၉၇မိနစ်တွင် Bruceက အနိုင်ဂိုးသွင်းကာ ဖာဂူဆန်သည် ဘေးစည်းသို့လည်းကောင်း၊ လက်ထောက် Brian Kiddသည် ကွင်းအတွင်းတို့ ပြေးဝင်၍လည်းကောင်း အောင်ပွဲခံခဲ့ကြသည်။ ထိုရလဒ်သည် ယူနိုက်တက်တို့ကို ဇယားထိပ်ဆုံးသို့ရောက်ရှိစေခဲ့ပြီး ၂၆နှစ်ကြာဝေးကွာနေခဲ့ရသော ပရီးမီးယားလိဂ်ဖလားကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၃ မေ ၁၀ တွင် Oldham Athleticကို ၁-၀ ဖြင့်ရှုံးထားသော Aston Villaသည် ဒုတိယနေရာတွင်ရှိနေကာ ယူနိုက်တက်နှင့် ၁၀မှတ်ကွာထားသည်။ ဖာဂူဆန်သည်လည်း မန်နေဂျာများအသင်း(League Managers' Association) မှ Manager of the Year အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} {{Lifetime|၁၉၄၁| |}} [[Category:စကော့တလန်ဘောလုံးသမားများ]] [[Category:စကော့တလန်ဘောလုံးနည်းပြများ]] [[Category:မန်ချက်စတာ ယူနိုက်တက်ဘောလုံးနည်းပြများ]] e0163n7ocs1jv91vmga7houvl4a3req 0 4413 1028822 1020478 2026-05-01T07:26:28Z Chenzeyan29 141880 1028822 wikitext text/x-wiki [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]] တွင် သုံးဆယ့်ခုနစ်မင်း [[နတ်]]ဟူ၍ အထင်အရှားရှိနေရာ၊ အချို့ကဘနှစ်သက်စွာလက်ခံကြ၍၊ ဗုဒ္ဓတရားတော်ကိုပြတ်သားစွာ လက်ခံကျင့်သုံးသူ အချို့တို့ကမူဝေဖန်ရှုတ်ချကြသည်။ သုံးဆယ့်ခုနစ်မင်းဆိုရာ၌ [[အတွင်း ၃၇ မင်း]]၊ [[အပြင် ၃၇ မင်း]]ဟူ၍ရှိရာတွင် ယခုအခါ ယုံကြည်ကိုးကွယ်နေကြသော ၃၇ မင်းကား အပြင် ၃၇ မင်းပင်ဖြစ်သည်။ နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ရှေးခေတ်ကတည်းက အစဉ်အလာရှိခဲ့ရာ အနော်ရထာမင်း မတိုင်မီအထိ နန်းစဉ်အသိအမှတ်ပြုခဲ့သော အရေအတွက်မှာ ၃၆ မင်းသာရှိခဲ့သည်။ ထိုနတ်တို့ အနက် မဟာဂိရိနတ်သည် ပထမဆုံးနတ်ဖြစ်သဖြင့် နတ်တို့၏အကြီးအကဲဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းလက်ထက်တွင် မဟာဂိရိနတ်ကို နတ်အကြီးအကဲနေရာတွင်မထားလို ရကား ဗုဒ္ဓဘာသာနတ်ဖြစ်သည့် သိကြားနတ်အား နတ်တို့၏အကြီးအကဲအဖြစ်ထား၍ နတ်တို့၏အရေအတွက်ကို ၃၇ သို့ပြောင်းလိုက်ပြီးလျှင် ယင်းတို့၏ရုပ်ပုံများကို ထုလုပ် ကာရွှေစည်းခုံဘုရား၏ တံတိုင်းအပြင်ဘက်၌ ထားရှိကိုးကွယ်လေသည်။ သို့ဖြင့် အပြင် ၃၇ မင်း နတ်ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာ လေသည်။ အနော်ရထာမင်း နတ်ရွာစံတော်မူပြီးသည့်နောက်၌ကား ၃၇ မင်း၏ အရေအတွက်ကို မည်သည့်မင်းမျှ မပြောင်းဝံ့ကြချေ။ သို့သော်အနော်ရထာမင်း လက်ထက်က ပြုလုပ်ခဲ့သော ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းသည်ကာလကြာမြင့်လတ်သော် မူလစာရင်းအတိုင်းမရှိတော့ဘဲ အချို့နတ်ဟောင်းများ နေရာတွင် နတ်သစ်များဖြင့်အစားထိုးခဲ့ကြပြီးလျှင် အချို့ အမည်တူသည့်ရှေးနတ်များနှင့် နောက်နတ်သစ် များကိုလည်း ပေါင်းလိုက်ကြပြန်သည်။ သို့ဖြင့်အခါအား လျော်စွာမင်း အဆက်ဆက်တို့၏အမိန့်ဖြင့် ၃၇ မင်းနတ်စာရင်းကို သတ်မှတ်လာခဲ့ကြသည်။ အင်းဝ--ငါးထပ်ကြီးဒါယကာမင်း (ပင်းတလဲ) (မြန်မာ ၁ဝ၁ဝ-၁ဝ၂၃) လက်ထက်တွင် စာရင်းဟောင်းတို့ကို သုတ်သင်ပြင်ဆင်၍ အပြင်၃၇ မင်း စာရင်းသစ်တစ်ခု ရေးသည်ဟုမှတ်တမ်း ရှိသည်။ ထိုမှတ်တမ်းကိုမတွေ့ရသော်လည်း သက္ကရာဇ် ၁၁၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင်နန်းတက်သော မာန်အောင်ဒါယကာစနေမင်း၊ နောက်တနင်္ဂနွေမင်း၊ နောက် ဟံသာဝတီ ရောက်မင်း ဤမင်းသုံးဆက်မီသောဝန်ကြီးပဒေသရာဇာသည် ၃၇မင်း နတ်ချင်းများကိုရေးခဲ့ရာဝန်ကြီး ပဒေသရာဇာ၏ ၃၇ မင်း နတ်သံစာရင်းမှာ ထိုသို့ပြင်သည်ဆိုသော စာရင်းအရ ရေးသားခြင်းဖြစ်မည်ဟု တွေးရန်ရှိ၏။ ဘိုးတော်လက်ထက် ၁၁၆၇ ခုနှစ် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၅ရက်နေ့တွင် ရှေးအစဉ် အဆက်က ပသခဲ့သော ၃ရမင်းနတ်တို့ကိုပွဲကနားပေးရာ၌ မည်သို့ ကခုန်သည့် အချက်အလက် တို့ကိုနတ်ထိန်း နတ်နေအတီးသမားတို့အား မေးစစ်မှတ်သားရမည်ဟု အိမ်ရှေ့ဘုရားအမိန့်တော်နှင့် ဦးစ (နောင်မြဝတီမင်းကြီးဦးစ) သည်ဆိုင်းဆရာဦးမြသာ၊ ဦးတရုတ်စသည်တို့ကို မေးစစ်ရသည်။ ထိုနောက် ဘကြီးတော်လက်ထက် ၁၁၈၂ခုနှစ်သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၄ရက်နေ့တွင်ဒုတိယ အကြိမ်အားဖြင့် ၃၇ မင်းနတ်အကြောင်းကိုဦးစ စုံစမ်းရပြန်သည်။ ယင်စုံစမ်းချက်မှာ ယခင် ၁၁၆၇ ခုနှစ်ကစုံစမ်း ချက်တို့၏အဆက်ဖြစ်၏။ နတ်ထိန်းကြီး ကဝိဒေဝကျော်၊ ရာဇဝင်ဦးနုစသော ရာဇဝင်တတ်တို့နှင့် ညှိနှိုင်း၍ ၃၇မင်းနတ်စဉ်အမျိုးအမည် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဆင်ယင် ပသနည်း၊ တီးမှုတ်နည်း နှင့်နတ်သံများကို ရွှေနန်းတော်သို့ရေးမှတ်အစီရင်ခံရလေသည်။ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်း == အောက်ပါ အပြင် ၃၇ မင်းနတ်များမှာ မြဝတီမင်းကြီး၏ မှတ်စုစာရင်း ဖြစ်သည်။ မူကွဲများလည်း ရှိကြသည်။ # [[သကြားနတ်]] (သက္ကမင်း) # [[မဟာဂီရိနတ်]] (မောင်တင့်တယ်) # [[နှမတော် မမြတ်လှ]] (မောင်တင့်တယ်၏ နှမတော်) # [[ရွှေနဘေနတ်]] (မင်းတုန်းမြို့သူ၊ မောင်တင့်တယ်၏ ဇနီး) # [[သုံးပန်လှနတ်]] (မောင်တင့်တယ်၏ နှမ၊ မနှဲမိ (ခေါ်) မနှဲလေး၏ မိခင်) # [[မနှဲလေး]] (ခေါ်) မနှဲမိ (သုံးပန်လှနတ်၏ သမီး) # [[တောင်မကြီး ရှင်ညို]] (ရွှေနပေ ၏ သား) # [[မြောက်မင်း ရှင်ဖြူ]] ( ရွှေနပေ ၏ သား) # [[ကွမ်းဆော်ကြောင်ဖြူ|ထီးဖြူဆောင်းနတ်]]( အနော်ရထာ၏ ခမည်းတော် ကွမ်းဆော်မင်း ) # [[ထီးဖြူဆောင်း မယ်တော်နတ်]] (ကွမ်းဆော်မင်း၏ မယ်တော်) # [[ပရိမ္မရှင်မင်းခေါင်]] (ကွမ်းဆော်မင်း၏ သား) # ရွှေဖျင်းကြီး၊ [[တောင်ပြုံးမင်းကြီး]] (ဗျတ္တ၏ သား) # ရွှေဖျင်းငယ်၊ [[တောင်ပြုံးမင်းလေး]](ဗျတ္တ၏ သား) # [[မန္တလေး ဘိုးတော်]] (ရွှေဖျင်းညီနောင်ကို ပြုစု မွေးမြူခဲ့သူ) # [[ရှင်ကွ]] (မန္တလေး ဘိုးတော်၏ နှမ) # [[ညောင်ချင်းအိုနတ်]] ( သထုံမနူဟာမင်း၏ အနွယ် )(ခြေတိုလက်တို ညောင်ချင်းအို) # [[အလောင်းစည်သူ|မင်းစည်သူ]] အလောင်းစည်သူမင်း (၄၇၃-၅၂၉) # မင်းသား [[ဒန်းမောင်ရှင်]] (အလောင်းစည်သူမင်း ရဲ့ သားတော်၊ ဒန်းစီးယင်း ပြုတ်ကျ၍ သေသည်။) # [[ကျော်စွာနတ်]] (ပခန်းမင်း (သို့) ကိုကြီးကျော် (သို့) မင်းကျော်စွာနတ်) # [[အောင်စွာမကြီး]] ( ပုဂံ နရပတိမင်း၏ အမတ် ငအောင်စွာ ) # [[ရွှေစစ်သင် မြင်းဖြူရှင်နတ်]] ( ပုဂံ စောမွန်နစ်မင်း၏သား) # မယ်တော် [[ရွှေစကားနတ်]] (ပုဂံ စောမွန်နစ်မင်း၏မိဘုရား) # [[ငါးစီးရှင်ကျော်စွာ]](ပင်းယ သီဟသူ၏ သား ) # [[ဆင်ဖြူရှင်တရဖျား|မင်းတရားနတ်|တရဖျားမင်း]]( အင်းဝမင်းခေါင်၏ နောင်တော် ဆင်ဖြူရှင်တရဖျား) # [[မောင်ပိုးတူနတ်]] # [[အနောက်မိဖုရား]] ( အင်းဝမင်းခေါင်၏ အနောက်ဆောင်မိဘုရား) # [[အောင်ပင်လယ် ဆင်ဖြူရှင်နတ်]] (သီဟသူမင်း) # [[ရှင်ကုန်း]] (အောင်ပင်လယ် ဆင်ဖြူရှင်နတ် ၏ ကိုယ်လုပ်တော်) # [[ရွှေနော်ရထာ]] ( အင်းဝ ဒုတိယမင်းခေါင်၏ မြေး) # [[သာလွန်မင်း|မင်းရဲအောင်တင်]] (သာလွန်မင်း) # [[ဒလဆုံးမင်းရဲကျော်စွာ|မောင်မင်းဖြူ]] ( အင်းဝခေတ်မှ ဘုရင့်သားတော် ) # [[ရှင်တော်နတ်]] # [[တပင်ရွှေထီး]]နတ် # [[မြောက်ဘက်ရှင်မ]] ( တပင်ရွှေထီး၏ အထိန်းတော်) # [[တောင်ငူရှင်မင်းခေါင်]] ( မြောက်ဘက်ရှင်မ နှင့် မင်းရဲသိင်္ခသူ တို့၏သား) # [[သံတော်ခံ]] # [[ယွန်းဘုရင်]] ( ဇင်းမယ်ဘုရင် ဗြသံ) ဤစာရင်းအရ အပြင် ၃၇ မင်းမှာအနော်ရထာမင်း လက်ထက်ကစာရင်းအတိုင်းမဟုတ် တော့ဘဲ ပုဂံခေတ် နောက်ပိုင်း၊ ပင်းယ၊ အင်းဝ၊ တောင်ငူခေတ်တို့ကျမှ ထပ်၍ပြောင်းလဲ ဖြည့်စွက်ခြင်းများဖြစ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁။ သိကြားနတ်မှစ၍ ၁၆၊ ညောင်ချင်းအိုနတ်အထိ ၁၆ ဦးမှာအနော်ရထာမင်း လက်ထက်နတ်များဖြစ်ကြသည်။ ၁၇၊မင်းစည်သူနတ်မှ၂၂၊ မယ်တော်ရွှေ စကား နတ်အထိခြောက်ဦးသည် အနော်ရထာနောက်ပုဂံခေတ်နတ်များဖြစ်ကြသည်။ ၂၃၊ငါးစီးရှင်နတ်သည် ပင်းယခေတ်ကနတ်ဖြစ်သည်။ ၂၄၊မင်းတရားနတ်မှ ၃၂၊ရှင်တော်နတ်အထိကိုးဦးမှာ အင်းဝခေတ်က နတ်များဖြစ်ကြသည်။ ၃၃၊တပင်ရွှေထီးနတ်မှ ၃ရ၊ ယွန်းဘုရင်းနတ် အထိငါးဦးမှာတောင်ငူ ခေတ်နတ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဝန်ကြီး ပဒေသရာဇာ ပြုစုထားသည့် စာရင်းနှင့် မတူပေ။ (၁၈)ယောက်ပဲ တူသည်။ (၁၉)ယောက်မှာ ကွဲပြားသည်။ ထိုမှတစ်ပါး ၁၂၁၈-ခုနှစ်၊ တပိုတွဲလဆန်း ၈ရက်တနင်္ဂနွေနေ့၊ မန္တလေးရတနာပုံ ပထမ မြို့တည်နန်းတည်အခါတော်၊ တောခုတ်အခါတော်မှစ၍ ပန္နက်စိုက်ထူအခါတော်၊ မြေသနစ်အခါ တော်၊ တိုင်ထူအခါတော်၊ အုတ်မြစ်စီခင်းအခါတော်၊ နန်းသိမ်း အခါတော်တို့၌တင်ကြားပသပူဇော်ရန် ဒီပဲယင်းဆရာတော်၊ စံကျောင်းဆရာတော်စသော တံဆိပ်တော်ရဆရာတော်ကြီး ရှစ်ပါးနှင့် သတိုး မင်းကြီးမဟာမင်းလှကျော်သူ၊ ပုခန်းမြို့စားဝန်ကြီး၊ သတိုးမင်းကြီးမဟာမင်းလှစည်သူ စသောလူ ပညာရှိပုဂ္ဂိုလ်ကြီး ၁၃-ဦးစီမံထားသော မန္တလေးရွှေမြို့တော်တည် စာတမ်းလာစာရင်းအရ အပြင် ၃၇ မင်းနတ်စာရင်းလည်းရှိသေး၏။ ထိုစာရင်းသည် အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သော စာရင်း နှင့်မတူ ချေ။ ထိုစာရင်းတွင်သိကြား၊ နှမတော်၊ ကျော်စွာ၊ တောင်ငူရှင်မင်းခေါင်တို့မပါဘဲ၊ ယင်းတို့ အစား တောင်ကြီးရှင်၊ မယ်တော်ရွှေအိမ်စည်။ ဘိုးမင်းကျော်၊ ကိုးကျောင်းဒကာတို့ပါလာသည်။ ကြွင်းသော ၃၃ပါးတို့ကား တူညီကြသည်။ === သိကြားနတ် === {{main|သိကြားမင်း}} သိကြားနတ်သည် မိုးနှင့်မိုးကြိုးကိုအစိုးရသည်။ သိကြားနတ်သည်တာ၀တိံသာနတ်ပြည်််ကိုအုပ်စိုးရသည်။ လူတို့ကိုကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ လူတို့၏ ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ကောင်းကျိုးဆိုးကျိုးကို စီမံစီရင်သူဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။ ရုပ်တုတွင် အောက်ခံဆင် ရုပ်၊ ဦးခေါင်းသုံးလုံးခံထားသည်။ ယင်းအပေါ်က ပဒုမာကြာပွင့်တွင် မတ်ရပ်ထလျက် လက်ယာလက် ကခရုသင်း၊ လက်ဝဲက သားမြီးယပ်ကိုင်းကာ သိကြားအဝတ်တန်ဆာအစုံနှင့်ရှိသည်။ === မဟာဂီရိနတ် === {{main|မဟာဂီရိနတ်}} မဟာဂီရိနတ်သည် တကောင်းမြို့မှ ပန်းဘဲမောင်တင့်တယ်ဖြစ်သည်။ အင်အားအစွမ်းကြီးမား၍တကောင်းဘုရင်က စိုးရိမ်သဖြင့် ဖမ်းဆီးရာ ထွက်ပြေးရသည်။ ထိုအခါဘုရင်က မောင်တင့်တယ်၏နှမကိုမိဖုရားမြှောက်၍ မောင်တင့်တယ်ကို လှည့်ဖြားခေါ်ယူပြီးလျှင်ဖိုကျင်ထိုးသတ်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်။ နတ်ရုပ်မှာဆင်ဖြူခုံတွင်ဘီလူးဆင့်သည်။ ယင်းအပေါ်တွင် မတ်ရပ်ထလျက် မင်းသားတို့၏ အဆောင်အယောင် ဗောင်းနားတောင်းစလွယ်နှင့် ယာလက်ကယပ်၊ ဝဲလက်က ဓားကိုင်ထားသည်။ === နှမတော် မမြတ်လှ === {{main|နှမတော် မမြတ်လှ}} နှမတော်နတ်သည် မောင်တင့်တယ်၏နှမဖြစ်သည်။ မောင်တင့်တယ်ကို ဖိုကျင်ထိုးသတ်ရာ၌ အစ်ကိုနှင့်အတူ မီးပုံတွင်ဆင်း၍ သေရာမှ နတ်ဖြစ်သည်။ နတ်ရုပ်မှာ ဆင်နက်မ အရုပ်ခုံတွင် ဘီလူးရုပ်ဆင့်သည်။ ယင်းအပေါ်တွင် မတ်ရပ်ထလျက် ယာလက်ရှိလက်မလက်ညှိုးက ကြစုသီးကိုင်၍ ရင်ကိုပိုက်နေဟန်၊ ဝဲလက်က ကိုယ်ကို မြှောင်လျက် ချထားဟန်ဖြစ်သည်။ === ရွှေနဘေနတ် === {{main|ရွှေနဘေနတ်}} ရွှေနဘေနတ်သည် သရက်မြို့အနောက်ဘက်တွင်ရှိသော မင်းတုန်းမြို့သူဖြစ်သည်။ နဂါးနှင့် ညားပြီးနောက် လင်ပစ်သွားသဖြင့် စိတ္တဇနှင့်သေရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အချို့ကရွှေနဘေသည် နဂါးမျိုးဖြစ်၍ မောင်တင့်တယ်နှင့်ပြေးလွှားနေရစဉ်တွင်ညားသည်။ ဥနှစ်လုံးမွေးဖွားပြီး သေသည်ဟုဆိုသည်။ တစ်မျိုးကား ရွှေနဘေသည် တောလုလင်တစ်ယောက်နှင့် ညားပြီးလျှင် လင်ပစ်သွား သဖြင့် စိတ္တဇနှင့်သေသည်ဟုဆိုသည်။ နတ်ရုပ်မှာ ကြာခုံပေါ်တွင် မတ်ရပ်ထလျက် ဦးခေါင်းတွင် နဂါးလည်ပေါ် စည်းပုံဆောင်း၊ဆူးနားတောင်းပန်ထားသည်။ ယာလက်က ရင်ကိုပိုက်၍ ဝဲလက်က ကိုယ်ကိုမြှောင်၍ချထားသည်။ === သုံးပန်လှနတ် === {{main|သုံးပန်လှနတ်}} သုံးပန်လှနတ်မှာ မောင်တင့်တယ်၏ နှမအထွေး ပုပ္ပါးရွှေမျက်နှာခေါ်နှမတော်ကြီး၏ညီမ၊ တကောင်းမြို့သူဖြစ်သည်။ မောင်တင့်တယ်တို့ အမှုဖြစ်သည့်ကာလ သုံးပန်လှသည် ရခိုင်မြို့သို့ရောက်ရှိ၊ ရခိုင်မင်းက သမီးပြု၍ မွေးထားပြီးလျှင် ဥက္ကလာပမင်း သမိန်ထောသို့ဆက်၍ မိဖုရားဖြစ်သည်တွင် သမီးရှင်နဲမိကိုမြင်သည်။ ထိုနောက်တကောင်းမြို့ရှိ ဆွေမျိုးတို့ကို တွေ့လို၍ဥက္ကလာပမြို့က ဆန်တက်လာရာ အင်းဝမြို့အနောက် တပယ်ထောင့်ရစ်ရွာ သို့ရောက်လျှင် ရုတ်တရက်ဖျား၍ သေရာမှနတ်ဖြစ်သည်။ နှစ်နှစ်သမီးမျှရှိသော ရှင်နဲမိသည်လည်း မယ်တော်ကို လွမ်းဆွတ်သည်နှင့် ထောင့်ရစ်ရွာတွင်ပင်သေ၍ နတ်ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းကား ဟံသာဝတီမြို့ ကန်စွမ်းနိမ့်ရွာသူဖြစ် သည်။ တနေ့သုံးကြိမ် သုံးပန်လှသည်ဖြစ်၍ ဒွတ္တပေါင်မင်းကြီး ကြားသဖြင့် မိဖုရားမြှောက်ရန် မင်းချင်းတစ်ယောက်အား လွှတ်၍ခေါ်စေ၏။ လမ်းတွင်မင်းချင်းနှင့်သုံးပန်လှတို့ ရည်ငံကြရာ နန်းတော် တံခါးဝသို့ရောက်ရာတွင် သုံးပန်လှအား ထားခဲ့ပြီးသော် မင်းချင်းတစ်ယောက်တည်းဝင်၍ သုံးပန်လှသည် အလွန်လှပသော်လည်း ကိုယ်လက်အလွန်ကြီးမားသော ကြောင့် မြို့တံခါးမဆံ့၍မသွင်းယူနိုင်ကြောင်းလိမ်လည် တင်လျှောက်လေ၏။ မင်းကြီးယုံကြည်သဖြင့် မြို့ပြင်တွင် နေစေ၏။ နောက်၌ မင်းကြီးကလည်းမသိမ်းပိုက်၊ မင်းချင်းကလည်း ပစ်ထားသောကြောင့် စိတ္တဇနှင့် သေရာ၌ နတ်ဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။ မသေမီသမီးတစ်ယောက် ဖွားမြင်၏။ ထိုသမီးကားရှင်နဲမိပင်တည်း။ နတ်ရုပ်မှာ ဆင်ရုပ်ခံ ဘီလူးခုံတွင် မတ်ရပ်ထလျက်၊ ဆံကျစ် မြိတ်ရစ်ထုံးကာ ယာလက်ကရင်ကိုမ၍ဝဲလက်က ကိုယ်မှာ မြှောင်ချထားသည်။ === မနှဲလေး=== {{main|မနှဲလေး}} ရှင်နဲမိသည် အထက်ပါသုံးပန်လှ၏သမီး ဖြစ်သည်။ နတ်ရုပ်မှာကြာခံပလ္လင်ပေါ်တွင်မတ်ရပ်ထလျက် လက်ကောက်၊ ပုတီး၊ စည်းပုံနှင့်လက်နှစ်ဖက်ကိုလွှဲချကာ ကလေးရုပ်တု လုပ်ရသည်။ === တောင်မကြီး ရှင်ညိုနှင့် မြောက်မင်း ရှင်ဖြူ === {{main|တောင်မကြီး ရှင်ညို}} {{main|မြောက်မင်း ရှင်ဖြူ}} တောင်မကြီးရှင်ညိုနတ်နှင့် မြောက်မြင်းရှင်ဖြူနတ်များသည် ရွှေနဘေ၏သားများဖြစ် သည်။ ဒွတ္တပေါင်မင်းကြီးထံတွင်ခစားနေရာ ယင်းတို့၏အစွမ်းသတ္တိကို မင်းကြီးသိရှိသဖြင့် မင်းကြီးစိုးရိမ်သောကြောင့် ညီနောင်နှစ်ယောက်ကို လက်ဝှေ့လက်ပန်းထိုးကြစေသည်။ နှစ်ယောက်စလုံးရင်ကွဲ၍သေရာမှ နတ်ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ တောင်မကြီး ရှင်ညိုနတ်ရုပ်မှာ ကြာခံခုံ၊ လက်ဝဲလက်ယာသုံးဖက်စီ၊ ပေါင်းလက်ခြောက်ဖက်ရှိ၏။ ဤထက် ဝဲယာနှစ်ဖက်က လက်အုပ်ချီ၍ရင်မှာကပ် ထားသည်။ ကျန်လက်ဝဲနှစ်ဖက်က တုတ်နှင့်သိုင်း၊ ယာလက်နှစ်ဖက်က ဓားနှင့်လှံကိုင်ထားသည်။ ဦးခေါင်းတွင်မောက်တိုဆောင်း၍ စစ်ဝတ်တန်ဆာအပြည့်အစုံနှင့်ရှိသည်။ မြောက်မင်းရှင်ဖြူနတ် ရုပ်လည်း ထိုအတူပင် လက်ခြောက်ဖက်နှင့်ရှိသည်။ === ထီးဖြူဆောင်းနတ် === {{main|ကွမ်းဆော်ကြောင်းဖြူ}} ထီးဖြူဆောင်းနတ်သည် ပုဂံနော်ရထာမင်း၏ ခမည်းတော် ကွမ်းဆော်မင်း(၃၂၆-၃၄၈)ဖြစ်သည်။ ကြည်းစိုးနှင့်စုက္ကတေးမင်းတို့က ပုန်ကန်လှည့်စား၍ ရဟန်းပြုစေသဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်နှင့် အနိစ္စရောက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။ နတ်ရုပ်မှာပလ္လင်ခုံပြန့်ပေါ်တွင် တင်ပျဉ်ခွေလျက်၊ သင်္ကန်းဒူးကုဋ်တင်ဟန်နှင့်မိုးကြိုးသွားပုံ ဒေါက်ချာဆောင်းထားသည်။ ယာလက်ကသရဘတ် ကိုင်၍ (ယပ်ကိုင်၍) ဝဲလက်ကဒူးပေါ်ထောက်ထားသည်။ === ထီးဖြူဆောင်းမယ်တော်နတ် === {{main|ထီးဖြူဆောင်း မယ်တော်နတ်}} ထီးဖြူဆောင်းမယ်တော်နတ်သည် ကွမ်းဆော်မင်း၏မယ်တော်ဖြစ်သည်။ နတ်ရုပ်မှာကြာခံခုံပေါ်တွင် ကျုံ့ကျုံ့ထိုင်၍၊ ယာလက်ကဝမ်းကိုပိုက်၍၊ ဝဲလက်ကပေါင်ပေါ်ထောက်ထားဟန် ဆံထုံး၊ ဆံမြိတ်၊ ဆံထိုးနှင့်ရှိသည်။ === ပရိမ္မရှင်မင်းခေါင်နတ် === {{main|ပရိမ္မရှင်မင်းခေါင်}} ပရိမ္မရှင်မင်းခေါင်နတ်သည် ပဋိသန္ဓေကိုးလနှင့်ပါလာသော ကွမ်းဆော်မင်း၏မိဖုရားတစ်ဦးမှမွေးသည်ကျည်းစိုးမင်း ( ၃၄၈-၃၅၄) ဖြစ်သည်။ ကွမ်းဆော်မင်းသည် ကျည်းစိုးအား သားအရင်း ကဲ့သို့သဘောထားကာ ပရိမ္မရွာကို အပိုင်စား ပေးသနားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုနောက်ကျည်းစိုးမင်းဖြစ် သောအခါ တစ်နေ့၌တောကစားထွက်ခဲ့၏။ တောတွင် သမင်ပစ်မည်ဟု လေးရွယ်နေစဉ် မုဆိုးတစ်ဦးက ထိုသမင်ကိုပင်ပစ်ရာ ကျည်းစိုးမင်းကို လေးမှန်၍အနိစ္စရောက်ရာမှ ပရိမ္မရှင်မင်းခေါင်နတ်ဟုတွင်သည်။ နတ်ရုပ်မှာအောက်ပလ္လင်ပေါ်တွင် တင်ပျဉ်ခွေ၍ ဗောင်းသရဖူဆောင်းလျက်၊ ယာလက်ကဒူး လေးထမ်းဟန်၊ ဝဲလက်ကဝဲဒူးစွန်းကိုထောက်ထားဟန်ရှိသည်။ === ရွှေဖျဉ်းကြီး၊ ရွှေဖျဉ်းငယ်နတ် === {{main|တောင်ပြုံးမင်းကြီး}}{{main|တောင်ပြုံးမင်းလေး}} ရွှေဖျဉ်းကြီးနှင့် ရွှေဖျဉ်းငယ်နတ်တို့သည် ပုဂံအနော်ရထာမင်းလက်ထက်(၄ဝ၆-၄၃၉) သထုံမြို့မှ ကုလားဗျတ္တနှင့် ပုပ္ပါးပန်းစားဘီလူးမတို့၏ သားများဖြစ်သည်။ တောင်ပြုံးအရပ်တွင် အနော်ရထာမင်းဘုရားတည်ရာ၌ အုတ်နှစ်ချပ် လစ်လပ်သည်ဆို၍ ဘုရင်ကကွပ်မျက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ရွှေဖျဉ်းကြီးနတ်ရုပ်မှာ အောက်ခုံဇွန်းရိုး ပလ္လင်ပြန့်ပေါ်တွင် လက်ျာဒူးထောင်၍ လက်ဝဲဒူးလှဲပြီးလျှင် ယာလက်ကဓားထမ်းကာ ဝဲလက်က ပေါင်ကိုထောက်ကာထောက်ထားသည်။ ဗောင်းနားတောင်း လက်ကောက်တန်ဆာနှင့်ရှိသည်။ ရွှေဖျဉ်းငယ်အတွက်လည်း ပုံအနည်းငယ် ငယ်သည်မှတစ်ပါး ရွှေဖျဉ်းကြီး အတိုင်းထုလုပ်ရသည်။ === မန္တလေး ဘိုးတော် === {{main|မန္တလေး ဘိုးတော်}} မန္တလေးဘိုးတော်နတ်သည် ရွှေဖျဉ်းညီနောင်ကို ဘုရင့်အမိန့်အရ မွေးထားရသူပုဏ္ဏားသားဖြစ်သည်။ ညီနောက်နှစ်ယောက် ရာဇဝတ်သင့်ရာတွင်ရော၍ ကွပ်မျက်ခံရသည်။ ရွှေဖျဉ်းညီနောင်တို့ကအဘိုးဟု ခေါ်ရာမှ ဘိုးတော်ဟုတွင်သည်။ မန္တလေးအရပ်တွင် အသတ်ခံရ၍ မန္တလေးဘိုးတော် ဟုခေါ်သည်။ နတ်ရုပ်မှာ အောက်ခံပလ္လင်ခုံတွင် မတ်ရပ်ထားလျှက် ဗောင်းဆင်ပြီးလျှင် ဝဲဓားထမ်းသည်။ ယာလက်နှင့်လက်ညှိုး လက်ဖျစ်ပြဟန် ထုလုပ်ထားသည်။ ငါ့မှာ 'လက်တဆစ်မျှအပြစ်မရှိ' ဟုဆိုလိုသည်။ === ရှင်ကွနတ် === {{main|ရှင်ကွ}} ရှင်ကွနတ်သည် မန္တလေးဘိုးတော်၏ နှမဖြစ်သည်။ ရွှေဖျဉ်းညီနောင်အရေးတွင် မန္တလေးဘိုးတော်နှင့်အတူရော၍အသက်ခံရကာ နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာ ကြာခံခုံတွင် ဆံထုံးလုလင်ကြည့်၊ ဆံထိုး၊ ဆံကျင်အစုံနှင့် လက်နှစ်ဖက်ကိုတွဲလွဲချကာကွ၍ သွားဟန်ထုလုပ်ထားသည်။ === ညောင်ချင်းအိုနတ် === {{main|ညောင်ချင်းအိုနတ်}} ညောင်ချင်းအိုနတ်သည် သထုံမနူဟာမင်းနှင့်အတူ သုံ့ပန်းအဖြစ်ပုဂံသို့ပါလာသော မွန်မင်းသားတစ်ပါးဖြစ်သည်။ ပုဂံနော်ရထာမင်းလက်ထက် ကုဋ္ဌနူနာနှင့်ပုဂံတွင် အနိစ္စရောက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။ နတ်ရုပ်မှာအောက်ခုံလေးထောင့်၊ မတ်ရပ်ထလျှက် လက်ခြေများမှာ လူနူအဟန် ယာလက်တောင်ဝှေးကိုင်၊ ဝဲလက်အထက်မြှောက်ထားဟန်၊ သျှောင်ထုံးနှင့် ထုလုပ်ရသည်။ === မင်းစည်သူနတ် === {{main|အလောင်းစည်သူ}} မင်းစည်သူနတ်သည် ပုဂံအလောင်းစည်သူမင်းကြီး (၄၅၄-၅၂၉)ဖြစ်သည်။ သားတော်ကုလားကျမင်းခေါ်နရသူမင်းကမျက်နှာတော်ကို အဝတ်ပုဆိုးဖြင့်အုပ်ဖိ၍သတ်ရာမှနတ်ဖြစ်သည် ဟုဆိုသည်။ နတ်ရုပ်မှာအောက်ခုံပလ္လင်၊ ယာဒူးထောက်ဝဲဒူးချ၊ ယာဒူးပေါ်တွင်ယာလက်ရုံးတင်၍ လက်ညှိုးထိုးဟန်၊ ဝဲလက်ကဒူးစွန်းကိုထောက်လျှက် ဗောင်းစလွယ်၊ နားတောင်း ရှေ့ဘယက်နောက်ဘယက်နှင့် ထုလုပ်ရသည်။ === ဒန်းမောင်ရှင် === {{main|ဒန်းမောင်ရှင်}} မင်းသားဒန်းမောင်ရှင်နတ်သည် ပုဂံအလောင်းစည်သူမင်း၏ သားတော်ကြီးမင်းရှင်စော၏ သားဖြစ်သည်။ သာမဏေအဖြစ်ဖြင့် ဒန်းစီးရာတွင်ဒန်းပေါ်ကကျ၍ အနိစ္စရောက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်။ နတ်ရုပ်မှာပလ္လင်ခုံပြန့်တင်ပျဉ်ခွေ၊ ယာလက်ကစောင်းကိုပိုက်တီး၍ ဝဲလက်ကကြိုးကို ထောက်ဟန်၊ ဗောင်းစလွယ်နှင့်ထုလုပ်ရသည်။ === ကျော်စွာနတ် === {{main|ကျော်စွာနတ်}} မင်းကျော်စွာနတ် (၉၆-၁၁၆)နှင့်စပ်လျဉ်း၍ ကျော်စွာသုံးဦးရှိနေသည်။ ပုဂံသိန်းခွန်၏ သားဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပုဂံအလောင်းစည်သူမင်း (၄ရ၄-၅၂၉) ၏ အမတ်တစ်ဦး ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အင်းဝပထမင်းခေါင်၏ သားတော်မင်းရဲကျော်စွာဟူ၍ လည်းကောင်းဆိုသည်။ ပထမအဆို၌ အစ်ကိုစည်သူကသတ်၍ သေသည်ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအဆို၌ ပုပ္ပါးသူအရက်သည် မဘို့မယ်နှင့်အကြောင်းပါသည်။ ကြက်၊အရက်၊ ပွဲများနှင့် သာပျော်ပါးနေ၍သေသည်ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ တတိယအဆိုအရ မွန်တို့နှင့်တိုက်ရသော ဒလစစ်ပွဲတွင်ကျဆုံး သည်ဟူ၍လည်းကောင်းဆိုလေသည်။ နတ်ရုပ်မှာမြင်းစီးလျှက် ယာလက်ကကြီမ်ကိုင်၍ ဝဲလက်ကမြင်းဇက်ကို ကိုင်ထားသည်။ သျှောင်ထုံးနှင့်ထုလုပ်ရသည်။ === အောင်စွာမကြီးနတ် === {{main|အောင်စွာမကြီး}} အောင်စွာမကြီးနတ်သည် ပုဂံနရပတိစည်သူမင်း (၅၃၆-၅ရ၃) ၏အမတ်ငအောင်စွာဖြစ်သည်။ နရပတိစည်သူက နောင်တော်မင်းယဉ်နရသိင်္ခကိုသွား၍ လုပ်ကြံချေ။ အောင်မြင်လျှင်မရီးတော် တစ်ယောက်နှင့် ပေးစားမည်ဟု ဂတိပေးသည်။ အောင်မြင်သောအခါ၌ကား ဂတိအတိုင်းမပေးစား၍ ''ထွီ''ဟုဆိုမိသည်နှင့် အကွပ်မျက်ခံရသည်တွင် နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာမြင်းစီးလျှက်၊ လက်ဝဲဇက်ကိုင်၊ လက်ယာဓားထမ်း၊ ခေါင်းထုပ်ဗောင်းနှင့်ရှိသည်။ === ရွှေစစ်သင် မြင်းဖြူရှင်နတ် === {{main|ရွှေစစ်သင် မြင်းဖြူရှင်နတ်}} ရွှေစစ်သင်နတ်သည် ပုဂံစောမွန်နစ်မင်း (၆၈၇-၇၃ဝ) ၏သားတော်ဖြစ်သည်။ ခမည်းတော်က စစ်ချီစေရာတွင် ပေါ့လျော့စွာ ကြက်တိုက်ကစားနေသည်နှင့်ခမည်းတော်က ခြေထိပ်ခတ်ထားရာတွင် အနိစ္စရောက်သည်မှ နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာ ဇွန်းရိုးပလ္လင်ခံ၊ ယာဒူးထောင်၊ ဝဲဒူးလှဲ၊ ယာလက် ဓားထမ်း၊ ဝဲလက်ကဒူးပေါ်အုပ်၊ ခေါင်းစလွယ်၊ ရှေ့ဘယက်၊ နောက်ဘယက်နှင့်ထုလုပ်ရသည်။ === ရွှေစကားနတ် === {{main|ရွှေစကားနတ်}} မယ်တော်ရွှေစကားနတ်သည် ပုဂံစောမွန်နစ်၏မိဖုရား၊ ရွှေစစ်သင်၏မယ်တော်ဖြစ်သည်။ သားတော်ရွှေစစ်သင်သေဆုံးရာ၌ လွမ်းဆွတ်ကြေကွဲ၍ အနိစ္စရောက်ရာမှနတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ် မှာကြာခံခုံ၊ ကျုံ့ကျုံ့ထိုင်၊ ဝဲလက်ပေါင်ကိုထောက်၊ ယာလက်ကရင်ကို ပိုက်ဟန်ထုလုပ်ရသည်။ === ငါးစီးရှင်ကျော်စွာ === {{main|ငါးစီးရှင်ကျော်စွာ}} ငါးစီးရှင်နတ်သည် ပင်းယသီဟသူမင်း၏သားတော်ဖြစ်သည်။ မင်းဖြစ်၍ ကိုးနှစ်အရှိတွင် ရုတ်တရက်ဖျား၍ အနိစ္စရောက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။ ဤငါးစီးရှင်နတ်ကားယခင် ပုဂံခေတ် ငါးစီးရှင်နတ်၏နေရာတွင် အစားထိုးသောနတ်ဖြစ်သည်။ နတ်ရုပ်မှာ ဆင်ဖြူရုပ်ကိုယ်တစ်ခုလျှင် ဦးခေါင်းငါးလုံး၊ တစ်လုံးမှာပေါက်ဆင်မျိုး၊ တစ်လုံးမှာဟိုင်းဆင်မျိုး၊ တစ်လုံးမှာဟံဆင်မျိုး၊ တစ်လုံးမှာ တံဆင်မျိုး၊ တစ်လုံးမှာ တည်ဆင်မျိုးထုလုပ်၍ ဆင်ကျောက်ကုန်းပေါ်မှာ ကြာပွင့်၊ ကြာပေါ်တွင်မှန်စီရွှေ ချကတင်သည်။ ယင်းအပေါ်တွင် ဗောင်းသရဖူဆင်၍ နတ်ရုပ်တင်ထားသည်။ ကြာပွင့် အနားထီးဖြူ လေးစင်းစိုက်ထားသည်။ ဆင်ဖြူအနားတွင်ရွှေဖြူတာလေးလုံးတည်ထားသည်။ === မင်းတရားနတ် === {{main|ဆင်ဖြူရှင်တရဖျား}} မင်းတရားနတ်သည် မင်းကြီးစွာစော်ကဲ၏ သားတော်အကြီး၊ အင်းဝပထမမင်းခေါင်၏ နောင်တော်ဆင်ဖြူရှင်တရဖျားမင်း (ရ၆၂-ရ၆၃)ဖြစ်သည်။ မင်းဖြစ်၍ ငါးလမျှကြာသော အခါတောကစားရာတွင် ဇော်ဂျီနှင့်တွေ့၍ ဇော်ဂျီ၏တန်ခိုးဖြင့် နတ်သမီးနှင့် ပေါင်းဖော်ပြီးသည့်နောက်၌ စိတ်ဖောက်ပြန်နေသောဟူ၏။ ထိုစဉ်အထိန်းတော် ငနောက်ဆံလုပ်ကြံ၍ နန်းစံခုနစ်လမျှနှင့် နတ်ရွာစံရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။ နတ်ရုပ်မှာဇွန်းရိုးခံပလ္လင်၊ တင်ပျဉ်ခွေ၊ မင်းတန်ဆာအစုံ၊ ယာလက်ယပ်ကိုင်၊ ဝဲလက်ဒူးအုပ်ထားသည်။ === မောင်ပိုးတူနတ် === {{main|မောင်ပိုးတူနတ်}} မောင်ပိုးတူသည် ပင်းယမြို့သား လက်ဖက်ကုန်သည်ဖြစ်သည်။ အင်းဝပထမမင်းခေါင် (၇၆၃ - ၇၈၃)လက်ထက်၊ ဝန်တင်နှင့်မိုးမိတ်၊ သီပေါတို့သို့ အရောင်းအဝယ်တက်၍ အပြန်တွင်လက်ဖက် ချလာရာ လမ်းတွင်ကျားခဲ၍ သေရာမှနတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာကျားရုပ်ပေါ်တွင် စီး၍ယာလက်က ကြိမ်ကိုင်၊ ဝဲလက်ကပေါင်ကိုထောက်၊ သျှောင်ထုံးနှင့် ထုလုပ်ရသည်။ ကုန်သည်တို့၏ အစောင့်နတ်ဖြစ်သည်။ === အနောက်မိဖုရားနတ် === {{main|အနောက်မိဖုရား}} အနောက်မိဖုရားနတ်သည် အင်းဝပထမမင်းခေါင်၏ အနောက်ဆောင်မိဖုရားဖြစ်သည်။ အင်းဝမြို့အနောက် ဝါခင်းသို့ ကိုယ်လုပ် မောင်းမတို့နှင့် အပျော်အပါးသွားရာတွင် မင်းကျော်စွာနတ် မြင်းစီးလာသည်ကို တွေ့ရသဖြင့် မေ့မျောသွားပြီးလျှင် ကံကုန်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာ ကြာခုံ၊ ကျုံ့ကျုံ့ထိုင်၊ ဆံထုံး၊ ဆံမြိတ်ကွင်း၊ ဆံထိုး၊ ဆံကျင်နှင့် သားငယ်ပိုက်ပွေ့နို့တိုက်နေဟန် ထုရသည်။ === အောင်ပင်လယ် ဆင်ဖြူရှင်နတ် === {{main|အောင်ပင်လယ် ဆင်ဖြူရှင်နတ်}} အောင်ပင်လယ် ဆင်ဖြူရှင်နတ်သည် အင်းဝပထမမင်းခေါင်၏ သားတော်သီဟသူမင်း (၇၈၃-၇၈၇) ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်စော်ဘွား တိုက်လာရာတွင် အောင်ပင်လယ်၌မြားသင့်၍ ဆင်ဦးတွင်အနိစ္စ ရောက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာဆင်ဖြူရုပ်ပေါ်တွင် ပလ္လင်တင်၍ပလ္လင်ပေါ် တွင်တင်ပျဉ်ခွေ၊ လက်ယာယပ်ကိုင်၊ လက်ဝဲဒူးတင်၊ ဗောင်းနားတောင်းသရဖူအစုံ၊ ဆင်ရှေ့ဦးစီးက ချွန်းကိုင်၍ဝပ်တွားနေဟန်၊ နောက်ပဲ့စီးက ဓားထမ်းလျက်နေဟန်ထုလုပ်ရသည်။ === ရှင်ကုန်းနတ် === {{main|ရှင်ကုန်း}} ရှင်ကုန်းနတ်သည် အောင်ပင်လယ် ဆင်ဖြူရှင်နတ်ဖြစ်သော အင်းဝသီဟသူမင်း၏ ကိုယ်လုပ်တော်ဖြစ်၏။ အောင်ပင်လယ်မှအပြန် အင်းဝရောက်လျှင် သေဆုံးရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာကြာခုံ၊ ဆံထုံးလုလင်ကြည့်၊ ဆံထိုးဆံကျင်အစုံနှင့် လက်နှစ်ဖက်ကိုတွဲလွဲချကာ ကုန်း၍သွား ဟန်ထုလုပ်ရသည်။ === ရွှေနော်ရထာနတ် === {{main|ရွှေနော်ရထာ}} ရွှေနော်ရထာနတ်သည် အင်းဝဒုတိယမင်းခေါင်၏ မြေးဖြစ်သည်။ ဘထွေးတော်ရွှေနန်းကျော့ရှင် (၈၆၃-၈၈၈)လက်ထက် ရွှေနော်ရထာ၏ကျွန် ငသောကြာပုန်စားလေသောကြောင့် ရွှေနော်ရထာကိုရေမှာ ဖျောက်ဖျက်လိုက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာဇွန်းရိုးခံပလ္လင်၊ ယာဒူး ထောက်၊ ဝဲဒူးလှဲ၊ ယာလက်ကဗလီတံကိုင်၊ ဝဲလက်က ဗလီလုံးကိုင်ဟန် ထုလုပ်ရသည်။ === မင်းရဲအောင်တင်နတ် === မင်းရဲအောင်တင်နတ်သည် အင်းဝ အနောက်ဘက်လွန်မင်း၏ သားတော်သာလွန်မင်း (၆၉ဝ -၁ဝ၁ဝ)၏ သားမက်တော်ဖြစ်သည်။ ဘိန်းဘင်းအရက်ကြူး၍ သေရာမှနတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာ အောက်ခုံကြာခံ၊ တင်ပျဉ်ခွေ၊ သျှောင်နှင့်စောင်းပိုက်နေဟန် ထုလုပ်ရသည်။ === မောင်မင်းဖြူနတ် === {{main|ဒလဆုံးမင်းရဲကျော်စွာ}} မောင်မင်းဖြူနတ်သည် အင်းဝမင်းတစ်ပါး၏ သားတော်ဖြစ်သည်။ ဘိန်းဘင်းအရက်ကြူး၍သေရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဆိုသည်။ နတ်ရုပ်မှာကြာခုံ၊ တင်ပျဉ်ခွေ၊ ဗောင်းထုပ်ပေါင်း၍ ငြင်းမှုတ်နေဟန်ထုလုပ်ရသည်။ === ရှင်တော်နတ် === {{main|ရှင်တော်နတ်}} ရှင်တော်နတ်သည်လည်း အင်းဝမင်းတစ်ပါး၏ သားတော်ဖြစ်သည်။ ရှင်သာမဏေဘဝတွင် မြွေခဲ၍ သေရာမှနတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာအောက်ခံလေးထောင့်၊ မတ်ရပ်၊ ဦးထုပ်ဆောင်း၊ သင်္ကန်းလေးဖက်တင်၊ ဝဲလက်ပုတီးကိုင်ဟန် ထုလုပ်ရသည်။ === တပင်ရွှေထီးနတ် === {{main|တပင်ရွှေထီး}} တပင်ရွှေထီးနတ်သည် တောင်ငူဘုရင်မင်းတရားရွှေထီး(၈၉၂-၉၁၂)ဖြစ်သည်။ စစ်တောင်းစား သမိန်စောထွတ်၏ ညီအလတ် လက်ဝဲဓားမှူးက ဓားဖြင့်လုပ်ကြံ၍ ခေါင်းပြတ်အနိစ္စရောက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာလေးထောင့်ခုံပလ္လင်၊ တင်ပျဉ်ခွေ၊ ဗောင်းသရဖူ၊ လက်ယာလက်ကဓား၊ လက်ဝဲလက်ကဒူးအုပ်ဟန် ထုလုပ်ရသည်။ === မြောက်ဘက်ရှင်မနတ် === {{main|မြောက်ဘက်ရှင်မ}} မြောက်ဘက်ရှင်မနတ်သည် တောင်ငူတပင်ရွှေထီး အထိမ်းတော်မင်းရဲသိင်္ခသူ၏နောက်ဇနီး၊ မြောက်ဘက်က တူးရွာသူဖြစ်၏။ မီးဖွားရန်မိဘရပ်ရွာသို့အပြန်တွင် စစ်ကိုင်းမြို့အနောက်တွင် သားဖွားသောကြောင့် အနိစ္စရောက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ သားမှာအသက်ရှင်သည်။ နတ်ရုပ် မှာ ကြာခုံ၊ ကျုံ့ကျုံ့ထိုင်၊ လက်ယာကရင်ကို ပိုက်ပွေ့ဟန်၊ လက်ဝဲကဒူးစွန်းကိုထောက်၊ ဆံထိုး၊ မြိတ် ကွင်းဆံထုံးနှင့် ထုလုပ်ရသည်။ === တောင်ငူရှင်မင်းခေါင်နတ် === {{main|တောင်ငူရှင်မင်းခေါင်}} တောင်ငူရှင်မင်းခေါင်နတ်သည် မြောက်ဘက်ရှင်မနှင့် မင်းရဲသိင်္ခသူတို့၏သားဖြစ်သည်။ ဗတာင်ငူတွင် မင်းခေါင်အမည်နှင့်မင်းပြုသည်။ ( ၉၁၄-၉၄၆) သွေးဝမ်းဆင်းသဖြင့်ကုသရန်နန်းတော်မှ အထွက်ကြက်သွန်ခင်းတစ်ခုကို အဖြတ်တွင် ကြက်သွန်နံ့ရသဖြင့်ရုတ်တရက် ကံကုန်တော် မူရာမှနတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာဇွန်းရိုးခံပလ္လင်၊ တင်ပျဉ်ခွေဗောင်းနားတောင်းအစုံ၊ လက်ယာ ယပ်ကိုင်၊ လက်ဝဲဒူးအုပ်ဟန်ထုလုပ်ရသည်။ === သံတော်ခံနတ် === {{main|သံတော်ခံ}} သံတော်ခံနတ်သည် တောင်ငူဘုရင်မင်းခေါင်၏ သံတော်ခံရဲဖျားဆိုသူဖြစ်သည်။ မြေတူး မြို့အနီးတောအရပ်သို့ ဘုရင်က ပန်းဆွတ်ပန်းခူးရန် စေလွှတ်ရာတွင် ငှက်သင့်၍သေရာမှနတ်ဖြစ် သည်ဟူ၏။ တစ်နည်းကားဘုရင်က ညဉ့်အခါ နန်းတော်အတွင်း မြတ်လေးပန်းခြုံမှ ပန်းဆွတ်စေသည်တွင် မြွေခဲ၍ သေသည်ဟုဆိုသည်။ နတ်ရုပ်မှာကြာခုံတွင်ထိုင်လျက် လက်ယာကယပ်၊ လက်ဝဲကဒူးမှာ အုပ်၍ ခေါင်းမှာမြစ်ညွှန့်ဗောင်းနားတောင်းနှင့် ထုလုပ်ရသည်။ === ယွန်းဘုရင်နတ် === {{main|ယွန်းဘုရင်}} ယွန်းဘုရင်နတ်သည် ဇင်းမယ်ဘုရင်ဗြသံဖြစ်သည်။ ၉၂၁ ခုနှစ်တွင်ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် ဘုရင့်နောင်သည် ဇင်းမယ်ကို လုပ်ကြံရာမှ ဖမ်းယူခဲ့၍ ခြီးမြှောက်ထားရာ သွေးဝမ်းရောဂါ ကပ်ရောက်၍ အနိစ္စရောက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သည်ဟူ၏။ နတ်ရုပ်မှာ ပလ္လင်ခံ၊ လက်ယာဒူးထောင်၊ လက် ဝဲဒူးလှဲ၊ ယာလက်က ကြံဆစ်သိုင်းတုတ်ကိုထမ်း၊ ဝဲလက်ကလက်ဝဲပေါင်ကိုထောက်၊ ခေါင်းမှာမြစ်ညွှန့် ဗောင်းနားတောင်းနှင့်ထုလုပ်ရသည်။ == နတ်စာရင်းဝင် လူအတန်းအစားများ == အဆိုပါ အပြင် ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းတွင် *ဘုရင် (သို့) မင်းများ - ၉ ပါး (ယွန်းဘုရင် အပါအဝင်) *မိဖုရား - ၄ ပါး *မင်းသား၊ မင်းနွယ် - ၈ ပါး (သထုံမနူဟာ မင်းနွယ်အပါအဝင်) *အမတ်နှင့် မင်းအမှုထမ်း - ၁၁ ဦး *ကုန်သည်နှင့် ဆင်းရဲသား - ၄ ယောက် ဟူ၍ စုစုပေါင်း ၃၆ ဦးပါဝင်ကာ အမျိုးသား ၂၆ ဦး၊ အမျိုးသမီး ၁၉ ဦး ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့၏ ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့ပုံကို မူတည်၍ ခွဲခြားကြည့်မည် ဆိုပါက ကျားကိုက်၊ မြွေခဲ၊ မီးတိုက်၊ ကွပ်မျက်၊ စိတ္တဇစသော အသေဆိုးဖြင့် သေဆုံးခဲ့ရသူ ၂၂ ဦး၊ အဖျားရောဂါဖြင့် သေဆုံးခဲ့သူ ၁၁ ဦး၊ ဘိန်းဘင်းအရက်ဖြင့် သေဆုံးခဲ့သူ ၂ ဦးနှင့် နူနာဖြင့် သေဆုံးခဲ့သူ ၁ ဦးဟူ၍ ရရှိသည်။ ကွယ်လွန်ခဲ့ချိန်တွင် ရဟန်းဝတ်ဖြင့် ရှိခဲ့သူ ၃ ဦးပါဝင်ပြီး သာမန်လူဝတ်ကြောင် ၃၃ ဦး ပါဝင်သည်။ ဤစာရင်းအရ ၃၇ မင်းနတ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း ပုဂံ၊ပင်းယ၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ်ကနတ်များသာ ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရခိုင်ပြည်နှင့်မွန်ပြည်တို့ဘက်မှ နတ်များ လုံးလုံးမပါချေ။ ညောင်ချင်းအိုနတ်မှာ သထုံပြည်မနူဟာ အနွယ်မင်းတစ်ပါး ဖြစ်သော်လည်း ပုဂံတွင်အနိစ္စရောက်ရာမှ နတ်ဖြစ်သဖြင့် ပုဂံခေတ်နတ်ဖြစ်သည်။ ဇင်းမယ်ဘုရင်မှာလည်း မြန်မာပိုင်နက်တွင် အနိစ္စရောက်ရာမှ တောင်ငူခေတ်၌ဖြစ်သည်။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် အထူးကျော်ကြား ယုံကြည်ကိုးကွယ်နေကြသော ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီးနတ်သည် ၃၇ မင်းတွင်မပါချေ။ မပါသော်လည်း ဒေသအလိုက် ၃၇ မင်းနတ်တို့ထက်ပင် အရေးပေး ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကိုးမြို့ရှင်နတ်၊ မြင်းဖြူရှင်နတ် စသည်တို့သည် ၃၇ မင်းနတ်စာရင်းတွင်မပါသော်လည်း ဒေသအလိုက် ကိုးကွယ်ကြသောနတ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ကျောက်ဆည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင်ကို ကိုးကွယ်ပသကြ၏။ စင်စစ် ၃၇မင်း နတ်စာရင်းတွင်မပါသော နတ်အများအပြားပင် ရှိနေပေသေးသည်။ == နတ်ချင်း == ဤသုံးဆယ့်ခုနစ်မင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ သက်ဆိုင်ရာ နတ်သံများလည်းရှိ၍ ၃၇ ချင်းဟူ၍လည်း ရှိသေးသည်။ နတ်သံပုံစံအဖြစ်အောက်တွင် မင်းကျော်စွာနတ်သံကို ဖော်ပြထားသည်။ <blockquote> ''ပုဆိုးငယ်ပန်းပေါင်းလေ၊ ရွှေညာဖျားနှင့်ပုပ္ပါးသူ၊ <br /> ငယ်ဖြူပြာလဲ့၊ ဘို့မယ်တဲ့မောင်၊ သောက်ခေါင်ငယ်မှမူးမော်၊ <br /> ကြက်နှင့်မီးကို၊ မငြီးပျော်သည်၊ မောင်ကျော်လူအား၊ <br /> ခေါင်းပေါင်းကြယ်နီ၊ ပန်းဘိုနီနှင့်၊ ကူနီနန်းက၊ ရွှေခန်းသာတဲ့၊ <br /> လေးပါးညီနောင်၊ သောက်လို့လာလျှင်၊ တွေ့ရာလဲသည်၊ လုပဲစီ၊ <br /> သင်္ဂီငယ်မှလျှံလန်း၊ ရွှေဂံဆန်းသည်၊ နန်းကြော့သခင်၊ <br /> အလောင်းစည်သူဇမ္ဗူမှန်ကင်း၊ စက်တော်ရင်းမှာ၊ <br /> မင်းကျော်စွာတဲ့၊ မတ်ညာတင်ကို၊ တိုင်းခွင်နယ်မှကျော်ကြား၊ <br /> ပျိုများပန်းညို၊ ကြည့်တိုင်းငယ်စိုသည်၊ လူပျိုမှိုင်းငယ်၊ <br /> သောက်တိုင်းထွာချည်၊ ပျိုများချစ်ဖွယ်၊ အရက်အိုးနှင့် <br /> ကြက်ဖိုးပါလျှင်၊ ပျော်ရာအိပ်လို့၊ စိတ်ကြိုက်ကယ်လည်သည်၊ <br /> ဘို့မယ်အိမ်ကဆဲသည်နှင့်။ မောင်ကျော်ဖောက်သည်၊ <br /> ပိတောက်ကြည်နှင့်၊ ဝါးကျည်တသီး၊ ခွေးမတိုးသည်၊ <br /> မိုးပါးနီးချည့်၊ မီးနှင့်ပျော်သည်၊ မောင်ကျော်အတင့်ရဲသည်နှင့်၊ <br /> ခပ်မှိုင်းမှိုင်းနှင့်၊ တွေ့တိုင်းမရှောင်၊ ဘို့မယ်မောင်မှာ၊ <br /> မျက်တောင်ရှက်လို့မှေးသည်နှင့်။ ခုန်တိုင်းငယ်ရှလို့၊ <br /> ဘုတ်လှစွန်ချီ၊ မောင်ကျော်ဆက်သည့်၊ ကြက်ဖနီငယ်၊ <br /> နာရီအောင်ချက်ကရွေးသည်နှင့်။ ကြက်လောင်းစရာ၊ <br /> ဘို့မယ်သိလျှင်၊ မိလျှင်ခက်မည်၊ ကြောက်၍ ဖွက်ရရှာသည်။ <br /> ခါးမှငွေထုတ်ကလေးသည်နှင့်၊ ကြက်တိုက်ငယ်ညောင်ပင်က <br /> ဝေးသည်နှင့်၊ ဘို့မယ်အိမ်မှာ၊ စိန်ပင်ပေါက်ကယ်တဲ့၊ <br /> သောက်ချည့်ခင်မ၊ လဲလျက်ကယ်မြင်လျှင်၊ ထူချင်ထူကြ၊ <br /> မထူနေပ၊ မြေမှထချည့်၊ ပျိုများသက်ဖျော်၊ ကူနီနန်းက၊<br /> ရွှေနန်းပျော်ကို၊ တော်တော်မမှတ်ကြပါနှင့်၊ <br /> မောင်ကျော်လက်ရာ၊ ရွှေရင်အေးလို့၊ ထွေးထွေးနာလျှင်။ <br /> လေနာထွေး လို့မှားကြမယ်၊ ဗျာဆံကျနှင့်နှမအပျို၊ <br /> လေဆေးသောက်လို့မပျောက်လို၊ အနာပိုလို့ပွားကြမယ်၊ <br /> ရွှေရင်ဆာသည်၊ လေနာမျိုးကို၊ <br /> သောက်ကိုးတင်လျှင်စင်စင်ငြိမ်းအောင်၊ သိမ်းခဲ့မယ်လေး၊ <br /> ပျိုကာလနှမထွေးတို့။'' </blockquote> ၃၇ ချင်းမှာ ၃၇ မင်းနတ်တို့ကိုပသသောနတ်ကပွဲတွင် ဆိုင်းများက တီးမှုတ်ကြသော ရှေးအရိုးအစဉ်ကို နောက်ဆရာများက မှတ်သားထားပြီးလျှင်ယင်းတို့ကို ၃၇ ချင်းဟုခေါ်သည်။ ယင်းသည့်၃၇ ချင်းတွင်- <blockquote>''သိကြားနတ်၏တွင်ချင်းမှာ <br> ဘုန်းတန်းတေဇာ၊ ဖြာဖြာအရောင်လင်းပါလို့၊ <br> မင်းမင်းထိပ်ခေါင်ဘွေ။ (ပထမခံပြီးလျှင်- နောက်) ။ <br> ကြိုင်သင်းနတ်မဉ္စူလေတည့်၊ကြူကြူလှိုင်၊မြမြိုင်သာ <br> ပျံ့မွှေးငယ်မှာ- ထွေပင်ထွေဆန်းလှတောင်း။ ။ <br> ကြိုင်ဧဧ-နတ်မဉ္စူငယ်လေ၊ ဇမ္ဗူပြန့်မြေချာ၊ ပြန့်လှိုင်ထုံလှ <br> မွှေးတယ်လေး။ သပြေမြဒီပါ၊ မြတ်ခွင်မြတ်ညာ။ <br> ။ ရာမင်းရှိပန်ခါ၊ တေဇာပြင်းပြင်းလေ။ မြတ်စွာ <br> ရွှေဘုန်းနန်းနှင့်နှင့်လေး၊ ဖန်နန်းဆောင်၊ <br> ဝေမှောင်လွင့်လွတ်ရှားလို့သိကြားနတ်ဘုံလို။ ။<br> ယင်းကိုခံပြီးမှနတ်သံပစ်သည်။ <br> နတ်သံချ၍ပသသောအခါတီးချင်း။<br> သောင်းခန်းလုံးကေသာ၊ ဘုန်းတန်းကြီးကြောင်း၊ <br> သောင်းခန်းလုံးကေသာ၊ ဘုန်းတန်းအနီး' <br> တေဇာကျေညာကျော်သဲ၊ မို့မို့ဝေဆာ၊ အာကာဘုံထဲ။ ။ <br> (အဖန်ဖန်တီးပြီးနောက်)<br> ဖြိုးဖြိုးမြင့်ဝေမြိုင်၊ ယိမ်းယိမ်းပြောင်းပြောင်း၊ <br> ရွှေပြည်လုံးငြိမ်းကြောင်း၊ ရုံးပေါင်းပွဲတော် သာကို၊ <br> လာချည့်လေ၊ ရွှင်မြူးကျူးကြော်ခါ၊ သာပင်သာစွလေ၊ <br> ရွှေဝန်းရံကာ၊ ထွန်းလျှံဖြာ၊ ရွှေ ကျွန်းမြန်ချာ၊ <br> ပြင်ဖြာစည်လှလေး။ ။<br> (တစ်နည်းနတ်သံချလျှင်-တီးရမည်မှာ)<br> တုဿီသာ-တုဿီသာ၊ တုဿီသာသာမော၊ <br> နတ်ပင်နတ်တို့တော၊ သာမောတုဿီတာငယ်လေ၊ သာစွလေ။ <br> သာမောတုဿီသာငယ်လေသာစွလေ-'ဟူ၍ဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃)</ref> </blockquote> == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == *[[အတွင်း ၃၇ မင်း]] *[[နတ်စာရင်း]] == ကိုးကား == <references/> {{နတ်}} {{၃၁-ဘုံ}} [[Category:နတ်]] [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] csrki3k27gg99j25t33pbij95geer9f 0 4842 1028825 1025954 2026-05-01T08:19:36Z Chenzeyan29 141880 /* နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ */ 1028825 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရ တွက်ချက်ကာ "သင်္ကန္တ" ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူ အရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ" တွင် "သင်္ကန္တ" ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။<ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော်အဖြစ် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]] === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ (ဟိန္ဒူဩဇာ) === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းအလိုအရ [[မိဿ (ဗေဒင်)|မိဿရာသီ]]မှ စတင်သော နေမင်း၏ လှည့်ပတ်မှုလမ်းကြောင်းတွင် တစ်ပတ်ပြည့်၍ [[မိန် (ဗေဒင်)|မိန်ရာသီ]]မှ မိဿရာသီသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို သင်္ကြန်ကျသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေသွားလမ်းနှင့် ရာသီခွင်တို့အပေါ် မူတည်၍ တွက်ချက်ခြင်းဖြစ်သည်။ == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို အစဉ်အလာအရ အကြိုနေ့၊အကျနေ့၊ အကြတ်နေ့နှင့် အတက်နေ့ဟူ၍ သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။ === ရေပက်ဖျန်းခြင်း === နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများ စင်ကြယ်စေရန်နှင့် နှစ်သစ်တွင် အေးချမ်းစေရန် ရည်ရွယ်၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ရေပက်ဖျန်းကြသည်။ ရှေးယခင်က သပြေခက်ဖြင့် ရေပက်ကြသော်လည်း ယခုအခါ ရေပြောင်း၊ ရေသေနတ်များနှင့် မဏ္ဍပ်များဖြင့် စည်ကားစွာ ဆင်နွှဲကြသည်။ === ကုသိုလ်ပြုခြင်း === လူကြီးမိဘများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်း၊ ငါးလွှတ်ခြင်းနှင့် မုန့်လုံးရေပေါ် ကျွေးမွေးခြင်း (စတုဒိသာ) တို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဘာသာရေး === ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်းတို့ဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြတ်သန်းသူများလည်း ရှိသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူးသင်္ကြန်တွင် ရေကစားနေပုံ၊ ရန်ကုန်၊ မြန်မာ ( ၁၃၊ ဧပြီလ၊ ၂၀၁၁) ]]မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို ၁၉ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (Songkran)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (Pi Mai)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေပက်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်များဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] oj5rkjxa46o415ih1xfxhdg2st7tmfb 1028826 1028825 2026-05-01T08:23:12Z Chenzeyan29 141880 /* နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ */ 1028826 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရတွက်ချက်ကာ"သင်္ကန္တ"ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref>ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ"တွင်"သင်္ကန္တ"ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။<ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော်အဖြစ် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]] === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ (ဟိန္ဒူဩဇာ) === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းအလိုအရ [[မိဿ (ဗေဒင်)|မိဿရာသီ]]မှ စတင်သော နေမင်း၏ လှည့်ပတ်မှုလမ်းကြောင်းတွင် တစ်ပတ်ပြည့်၍ [[မိန် (ဗေဒင်)|မိန်ရာသီ]]မှ မိဿရာသီသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို သင်္ကြန်ကျသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေသွားလမ်းနှင့် ရာသီခွင်တို့အပေါ် မူတည်၍ တွက်ချက်ခြင်းဖြစ်သည်။ == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို အစဉ်အလာအရ အကြိုနေ့၊အကျနေ့၊ အကြတ်နေ့နှင့် အတက်နေ့ဟူ၍ သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။ === ရေပက်ဖျန်းခြင်း === နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများ စင်ကြယ်စေရန်နှင့် နှစ်သစ်တွင် အေးချမ်းစေရန် ရည်ရွယ်၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ရေပက်ဖျန်းကြသည်။ ရှေးယခင်က သပြေခက်ဖြင့် ရေပက်ကြသော်လည်း ယခုအခါ ရေပြောင်း၊ ရေသေနတ်များနှင့် မဏ္ဍပ်များဖြင့် စည်ကားစွာ ဆင်နွှဲကြသည်။ === ကုသိုလ်ပြုခြင်း === လူကြီးမိဘများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်း၊ ငါးလွှတ်ခြင်းနှင့် မုန့်လုံးရေပေါ် ကျွေးမွေးခြင်း (စတုဒိသာ) တို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဘာသာရေး === ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်းတို့ဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြတ်သန်းသူများလည်း ရှိသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူးသင်္ကြန်တွင် ရေကစားနေပုံ၊ ရန်ကုန်၊ မြန်မာ ( ၁၃၊ ဧပြီလ၊ ၂၀၁၁) ]]မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို ၁၉ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (Songkran)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (Pi Mai)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေပက်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်များဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] loevvxveqvawyp2hyf376egzmrym9yh 1028827 1028826 2026-05-01T08:25:43Z Chenzeyan29 141880 /* နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ */ 1028827 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရတွက်ချက်ကာ"သင်္ကန္တ"ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref>ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ"တွင်"သင်္ကန္တ"ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။<ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]] === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ (ဟိန္ဒူဩဇာ) === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းအလိုအရ [[မိဿ (ဗေဒင်)|မိဿရာသီ]]မှ စတင်သော နေမင်း၏ လှည့်ပတ်မှုလမ်းကြောင်းတွင် တစ်ပတ်ပြည့်၍ [[မိန် (ဗေဒင်)|မိန်ရာသီ]]မှ မိဿရာသီသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို သင်္ကြန်ကျသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေသွားလမ်းနှင့် ရာသီခွင်တို့အပေါ် မူတည်၍ တွက်ချက်ခြင်းဖြစ်သည်။ == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို အစဉ်အလာအရ အကြိုနေ့၊အကျနေ့၊ အကြတ်နေ့နှင့် အတက်နေ့ဟူ၍ သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။ === ရေပက်ဖျန်းခြင်း === နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများ စင်ကြယ်စေရန်နှင့် နှစ်သစ်တွင် အေးချမ်းစေရန် ရည်ရွယ်၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ရေပက်ဖျန်းကြသည်။ ရှေးယခင်က သပြေခက်ဖြင့် ရေပက်ကြသော်လည်း ယခုအခါ ရေပြောင်း၊ ရေသေနတ်များနှင့် မဏ္ဍပ်များဖြင့် စည်ကားစွာ ဆင်နွှဲကြသည်။ === ကုသိုလ်ပြုခြင်း === လူကြီးမိဘများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်း၊ ငါးလွှတ်ခြင်းနှင့် မုန့်လုံးရေပေါ် ကျွေးမွေးခြင်း (စတုဒိသာ) တို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဘာသာရေး === ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်းတို့ဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြတ်သန်းသူများလည်း ရှိသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူးသင်္ကြန်တွင် ရေကစားနေပုံ၊ ရန်ကုန်၊ မြန်မာ ( ၁၃၊ ဧပြီလ၊ ၂၀၁၁) ]]မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို ၁၉ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (Songkran)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (Pi Mai)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေပက်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်များဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] 8eefmsaye9tpe1hhj4zl9fco3z1j130 1028828 1028827 2026-05-01T08:36:00Z Chenzeyan29 141880 1028828 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရတွက်ချက်ကာ"သင်္ကန္တ"ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref>ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ"တွင်"သင်္ကန္တ"ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။<ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]] === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ (ဟိန္ဒူဩဇာ) === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းအလိုအရ [[မိဿ (ဗေဒင်)|မိဿရာသီ]]မှ စတင်သော နေမင်း၏ လှည့်ပတ်မှုလမ်းကြောင်းတွင် တစ်ပတ်ပြည့်၍ [[မိန် (ဗေဒင်)|မိန်ရာသီ]]မှ မိဿရာသီသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို သင်္ကြန်ကျသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေသွားလမ်းနှင့် ရာသီခွင်တို့အပေါ် မူတည်၍ တွက်ချက်ခြင်းဖြစ်သည်။ == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို အစဉ်အလာအရ အကြိုနေ့၊အကျနေ့၊ အကြတ်နေ့နှင့် အတက်နေ့ဟူ၍ သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။ === ရေပက်ဖျန်းခြင်း === နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများ စင်ကြယ်စေရန်နှင့် နှစ်သစ်တွင် အေးချမ်းစေရန် ရည်ရွယ်၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ရေပက်ဖျန်းကြသည်။ ရှေးယခင်က သပြေခက်ဖြင့် ရေပက်ကြသော်လည်း ယခုအခါ ရေပြောင်း၊ ရေသေနတ်များနှင့် မဏ္ဍပ်များဖြင့် စည်ကားစွာ ဆင်နွှဲကြသည်။ === ကုသိုလ်ပြုခြင်း === လူကြီးမိဘများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်း၊ ငါးလွှတ်ခြင်းနှင့် မုန့်လုံးရေပေါ် ကျွေးမွေးခြင်း (စတုဒိသာ) တို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဘာသာရေး === ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်းတို့ဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြတ်သန်းသူများလည်း ရှိသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို ၁၉ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (Songkran)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (Pi Mai)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေပက်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်များဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူးသင်္ကြန်တွင် ရေကစားနေပုံ၊ ရန်ကုန်၊ မြန်မာ ( ၁၃၊ ဧပြီလ၊ ၂၀၁၁) ]] မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ အခြားသော တိုင်(ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာ ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏနက္ခတ္တဗေဒနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့ကို ပျံ့နှံ့စေခဲ့သည့် အဓိက အချက်အချာ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများသို့ လွှမ်းမိုး စီးဝင်ခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအတော်များများသည် မြန်မာတို့၏ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာသက္ကရာဇ်]] (จุลศักราช, ចុល្លសករាជ,Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေမင်းကြီး၏ ပတ်လမ်းကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် (Songkran) ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်များအတွက် "အချိန်နာရီ စံနှုန်း" အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များကို ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံးသော "ရေသဘင်" ပုံစံဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ သွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်တွင် တွေ့ရသည့် "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ကဲ့သို့သော စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသန္တရ နိုင်ငံများတွင် ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ လာသော အယူအဆကို အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ဦးစွာ ပုံဖော်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ တစ်ဆင့်စကား တစ်ဆင့်နားဖြင့် စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် "အစပြုရာ ဗဟိုချက်" အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် သြဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] c2s443kleye32tyq4axehenck6r4eds 1028830 1028828 2026-05-01T08:45:00Z Chenzeyan29 141880 /* မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ */ 1028830 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရတွက်ချက်ကာ"သင်္ကန္တ"ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref>ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ"တွင်"သင်္ကန္တ"ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။<ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]] === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ (ဟိန္ဒူဩဇာ) === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းအလိုအရ [[မိဿ (ဗေဒင်)|မိဿရာသီ]]မှ စတင်သော နေမင်း၏ လှည့်ပတ်မှုလမ်းကြောင်းတွင် တစ်ပတ်ပြည့်၍ [[မိန် (ဗေဒင်)|မိန်ရာသီ]]မှ မိဿရာသီသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို သင်္ကြန်ကျသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေသွားလမ်းနှင့် ရာသီခွင်တို့အပေါ် မူတည်၍ တွက်ချက်ခြင်းဖြစ်သည်။ == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို အစဉ်အလာအရ အကြိုနေ့၊အကျနေ့၊ အကြတ်နေ့နှင့် အတက်နေ့ဟူ၍ သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။ === ရေပက်ဖျန်းခြင်း === နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများ စင်ကြယ်စေရန်နှင့် နှစ်သစ်တွင် အေးချမ်းစေရန် ရည်ရွယ်၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ရေပက်ဖျန်းကြသည်။ ရှေးယခင်က သပြေခက်ဖြင့် ရေပက်ကြသော်လည်း ယခုအခါ ရေပြောင်း၊ ရေသေနတ်များနှင့် မဏ္ဍပ်များဖြင့် စည်ကားစွာ ဆင်နွှဲကြသည်။ === ကုသိုလ်ပြုခြင်း === လူကြီးမိဘများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်း၊ ငါးလွှတ်ခြင်းနှင့် မုန့်လုံးရေပေါ် ကျွေးမွေးခြင်း (စတုဒိသာ) တို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဘာသာရေး === ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်းတို့ဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြတ်သန်းသူများလည်း ရှိသည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို ၁၉ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (Songkran)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (Pi Mai)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေပက်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်များဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူးသင်္ကြန်တွင် ရေကစားနေပုံ၊ ရန်ကုန်၊ မြန်မာ ( ၁၃၊ ဧပြီလ၊ ၂၀၁၁) ]] မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ အခြားသော တိုင်(ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာ ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏနက္ခတ္တဗေဒနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့ကို ပျံ့နှံ့စေခဲ့သည့် အဓိက အချက်အချာ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများသို့ လွှမ်းမိုး စီးဝင်ခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအတော်များများသည် မြန်မာတို့၏ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာသက္ကရာဇ်]] (จุลศักราช, ចុល្លសករាជ,Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေမင်းကြီး၏ ပတ်လမ်းကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် (Songkran) ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်များအတွက် "အချိန်နာရီ စံနှုန်း" အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များကို ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံးသော "ရေသဘင်" ပုံစံဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ သွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်တွင် တွေ့ရသည့် "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ကဲ့သို့သော စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသန္တရ နိုင်ငံများတွင် ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ လာသော အယူအဆကို အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ဦးစွာ ပုံဖော်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ တစ်ဆင့်စကား တစ်ဆင့်နားဖြင့် စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် "အစပြုရာ ဗဟိုချက်" အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် သြဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] e1ia1uefm92m2f5vqwvzb7bplcve0n1 1028844 1028830 2026-05-01T11:14:21Z Chenzeyan29 141880 1028844 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရတွက်ချက်ကာ"သင်္ကန္တ"ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref>ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ"တွင်"သင်္ကန္တ"ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။<ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]] === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ (ဟိန္ဒူဩဇာ) === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းအလိုအရ [[မိဿ (ဗေဒင်)|မိဿရာသီ]]မှ စတင်သော နေမင်း၏ လှည့်ပတ်မှုလမ်းကြောင်းတွင် တစ်ပတ်ပြည့်၍ [[မိန် (ဗေဒင်)|မိန်ရာသီ]]မှ မိဿရာသီသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို သင်္ကြန်ကျသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေသွားလမ်းနှင့် ရာသီခွင်တို့အပေါ် မူတည်၍ တွက်ချက်ခြင်းဖြစ်သည်။ == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို အစဉ်အလာအရ အကြိုနေ့၊အကျနေ့၊ အကြတ်နေ့နှင့် အတက်နေ့ဟူ၍ သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။ === ရေပက်ဖျန်းခြင်း === နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများ စင်ကြယ်စေရန်နှင့် နှစ်သစ်တွင် အေးချမ်းစေရန် ရည်ရွယ်၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ရေပက်ဖျန်းကြသည်။ ရှေးယခင်က သပြေခက်ဖြင့် ရေပက်ကြသော်လည်း ယခုအခါ ရေပြောင်း၊ ရေသေနတ်များနှင့် မဏ္ဍပ်များဖြင့် စည်ကားစွာ ဆင်နွှဲကြသည်။ === ကုသိုလ်ပြုခြင်း === လူကြီးမိဘများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်း၊ ငါးလွှတ်ခြင်းနှင့် မုန့်လုံးရေပေါ် ကျွေးမွေးခြင်း (စတုဒိသာ) တို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဘာသာရေး === ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်းတို့ဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြတ်သန်းသူများလည်း ရှိသည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို ၁၉ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (Songkran)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (Pi Mai)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေပက်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်များဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူးသင်္ကြန်တွင် ရေကစားနေပုံ၊ ရန်ကုန်၊ မြန်မာ ( ၁၃၊ ဧပြီလ၊ ၂၀၁၁) ]] မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ အခြားသော တိုင်(ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာ ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏနက္ခတ္တဗေဒနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့ကို ပျံ့နှံ့စေခဲ့သည့် အဓိက အချက်အချာ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများသို့ လွှမ်းမိုး စီးဝင်ခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအတော်များများသည် မြန်မာတို့၏ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာသက္ကရာဇ်]] (จุลศักราช, ចុល្លសករាជ,Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေမင်းကြီး၏ ပတ်လမ်းကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် (Songkran) ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်များအတွက် "အချိန်နာရီ စံနှုန်း" အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များကို ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံးသော "ရေသဘင်" ပုံစံဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ သွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်တွင် တွေ့ရသည့် "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ကဲ့သို့သော စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသန္တရ နိုင်ငံများတွင် ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ လာသော အယူအဆကို အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ဦးစွာ ပုံဖော်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ တစ်ဆင့်စကား တစ်ဆင့်နားဖြင့် စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် "အစပြုရာ ဗဟိုချက်" အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် သြဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] mx4rjy4np9aa37ejdxazt131a6vurgv 1028845 1028844 2026-05-01T11:20:54Z Chenzeyan29 141880 /* ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ */ 1028845 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရတွက်ချက်ကာ"သင်္ကန္တ"ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref>ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ"တွင်"သင်္ကန္တ"ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။<ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]] === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ (ဟိန္ဒူဩဇာ) === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းအလိုအရ [[မိဿ (ဗေဒင်)|မိဿရာသီ]]မှ စတင်သော နေမင်း၏ လှည့်ပတ်မှုလမ်းကြောင်းတွင် တစ်ပတ်ပြည့်၍ [[မိန် (ဗေဒင်)|မိန်ရာသီ]]မှ မိဿရာသီသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို သင်္ကြန်ကျသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေသွားလမ်းနှင့် ရာသီခွင်တို့အပေါ် မူတည်၍ တွက်ချက်ခြင်းဖြစ်သည်။ == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်ထောင်ချီ ခိုင်မာလာခဲ့သော ဓလေ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြော၍ နှစ်သစ်တွင် မင်္ဂလာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံစေရန် ရည်ရွယ်ကျင်းပကြသည်။ === ၁။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရေသပ္ပာယ်ခြင်း ဓလေ့ === သင်္ကြန်ကာလ၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ လူမျိုးတို့သည် သင်္ကြန်ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘုရားကျောင်းကန်များသို့ သွားရောက်၍ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်များကို နံ့သာရည်များဖြင့် "ရေသပ္ပာယ်ခြင်း" ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရေကဲ့သို့ အေးမြစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ဗမာ့ကိုယ်ပိုင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းဖြစ်သည်။ === ၂။ ရေသဘင်နှင့် လူမှုရေး ပျော်ရွှင်မှု === မြန်မာ့ရိုးရာ ရေလောင်းခြင်းသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရန်ငြိုးပြေပျောက်စေရန်နှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]] ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ နန်းတွင်း၌ ဘုရင်နှင့် မိဖုရားများမှစ၍ ငွေဖလားများဖြင့် ရေပက်ကစားသည့် "ရေသဘင်ပွဲ" ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref name="glass">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref> ဤရေလောင်းဓလေ့သည် ပူပြင်းလှသော တန်ခူးလ၏ အပူဒဏ်ကို အေးမြစေသည့်အပြင် "နှစ်ဟောင်းက အညစ်အကြေး ရေဆေးလို့စင်" ဟူသော ဗမာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၃။ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ကန်တော့ခြင်း === သင်္ကြန်ကာလအတွင်း အလွန်အနှစ်သာရရှိသော ဓလေ့မှာ "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ" ဖြစ်သည်။ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအတွင်းရှိ အသက်ကြီးသူများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်းနှင့် အဝတ်အစားသစ်များ လဲလှယ်ပေးကာ ကန်တော့ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ လူကြီးမိဘများကို ရိုသေလေးစားတတ်သော ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၄။ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုနှင့် စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်း === သင်္ကြန်ကာလတွင် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ဗမာတို့၏ စည်းလုံးမှုကို ဖော်ပြသည်။ တစ်အိမ်တက်ဆင်း မုန့်လုံးရေပေါ်များ ဝေငှခြင်း၊ စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်းတို့ဖြင့် "မရှိလျှင်ရှိသူက ပေးကမ်းခြင်း" ဟူသော စေတနာကို အခြေခံသည့် လူမှုဓလေ့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === ၅။ အတာအိုးနှင့် သပြေညွန့်အမှတ်အသား === နေအိမ်တိုင်းတွင် ရေဖြည့်ထားသော အတာအိုးအတွင်း၌ "အောင်ခြင်းမင်္ဂလာ" ကို ဆောင်သည့် သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်းများကို ထိုးစိုက်ကြသည်။ ၎င်းသည် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာပါစေကြောင်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆဖြင့် ဆုတောင်းကြသည့် ရိုးရာသင်္ကေတ တစ်ခုဖြစ်သည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို ၁၉ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (Songkran)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (Pi Mai)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေပက်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်များဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူးသင်္ကြန်တွင် ရေကစားနေပုံ၊ ရန်ကုန်၊ မြန်မာ ( ၁၃၊ ဧပြီလ၊ ၂၀၁၁) ]] မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ အခြားသော တိုင်(ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာ ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏနက္ခတ္တဗေဒနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့ကို ပျံ့နှံ့စေခဲ့သည့် အဓိက အချက်အချာ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများသို့ လွှမ်းမိုး စီးဝင်ခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအတော်များများသည် မြန်မာတို့၏ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာသက္ကရာဇ်]] (จุลศักราช, ចុល្លសករាជ,Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေမင်းကြီး၏ ပတ်လမ်းကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် (Songkran) ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်များအတွက် "အချိန်နာရီ စံနှုန်း" အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များကို ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံးသော "ရေသဘင်" ပုံစံဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ သွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်တွင် တွေ့ရသည့် "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ကဲ့သို့သော စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသန္တရ နိုင်ငံများတွင် ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ လာသော အယူအဆကို အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ဦးစွာ ပုံဖော်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ တစ်ဆင့်စကား တစ်ဆင့်နားဖြင့် စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် "အစပြုရာ ဗဟိုချက်" အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် သြဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] nbb9codezggo4rf1gy6o7uzk8c8eqtd 0 5415 1028792 1023584 2026-05-01T03:44:14Z ~2026-26294-86 142193 [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[User talk:InternetArchiveBot|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1023584|1023584]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည် 1028792 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced | date = စက်တင်ဘာ ၂၀၂၁ }} {{Outdated}} {{Infobox military unit | unit_name = အမှတ်(၂)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | native_name = စကခ(၂) | image = Shoulder sleeve insignia of Central East Command.svg | image_size = 216px | caption = အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်တံဆိပ် | country = {{Flag|Myanmar}} | branch = {{Army|Myanmar}} | type = စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | specialization = နယ်မြေလုံခြုံရေး၊<br>ပင်မတိုက်ခိုက်ရေး၊<br>အကူတိုက်ခိုက်ရေး၊<br>ရွေ့လျားတိုက်ခိုက်ရေး၊<br>စစ်ကစားခြင်း | commander1 = ဗိုလ်မှူးချုပ် လှမိုး | commander1_label = စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး | size = တပ်မ | identification_symbol = [[Image:Myanmar Eastern Central RMC Flag.svg|border|200px]] | identification_symbol_label = အလံတော် }} '''အမှတ်(၂)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်''' (အတိုကောက် '''စကခ(၂)''') သည် [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] နယ်မြေဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်နယ်]](တောင်ပိုင်း)၊ [[မိုင်းနောင်မြို့]]တွင်တည်ရှိသည့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ "စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်" ဆိုသည်မှာ 'ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်' အသွင်ယူထားသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ '''တပ်မ'''များ နှင့် '''စကခ'''များသည် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း) | ကက(ကြည်း)]] (စစ်ဆင်ရေး)၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲစီမံသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့များဖြစ်ပြီး စစ်နယ်ဝန်းပုံသေမရှိဘဲ ရန်သူ၏အင်အားအပေါ်မူတည်၍ လိုအပ်သလိုစစ်ကစားနိုင်ရန် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းလည်းဖြစ်သည်။ လက်ရှိ အမှတ်(၂)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူမှာ ''ဗိုလ်မှူးချုပ် လှမိုး (အလသ-၁၅)'' ဖြစ်သည်။ == သမိုင်း == {{Empty section}} == ဖွဲ့စည်းပုံ == အမှတ်(၂)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် နည်းဗျူဟာအဖွဲ့ (၃)ဖွဲ့နှင့် ခြေလျင်/ခြေမြန်တပ်ရင်း (၁ဝ)ရင်း ရှိသည်။ === အမှတ်(၁)နည်းဗျူဟာအဖွဲ့ === {{Expand section}} === အမှတ်(၂)နည်းဗျူဟာအဖွဲ့ === {{Expand section}} === အမှတ်(၃)နည်းဗျူဟာအဖွဲ့ === {{Expand section}} === ခြေလျင်/ခြေမြန်တပ်ရင်းများ<ref>{{Cite web |title=သျှမ်းပြည် တပ်မတော်နှင့် အစိုးရ တပ်တို့ အကြား တိုက်ပွဲ ဆက်လက် ဖြစ်ပွား |url=https://www.bnionline.net/mm/item/news-17380.html |access-date=2026-03-12 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> === {{Expand section}} # [[အမှတ်(၉) ခြေလျင်တပ်ရင်း|ခလရ(၉)]] - [[မိုင်းနောင်မြို့]]<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/3229/ |access-date=8 May 2024 |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508163518/https://myanmar-now.org/mm/news/3229/ }}</ref> # ခလရ(၁၂) - [[လွိုင်လင်မြို့]] <ref>{{Cite web |title=တပ်သိမ်းမြေ ကျူးကျော်မှုဖြင့် ထောင်ချခံခဲ့ရမှုအပေါ် ဆွတ်(က်) ဗဟာဒူးရိုင်း၏ တူတော်သူ အပါအဝင် နစ်နာသူ သုံးဦး၏ မိသားစုဝင်များ ရှင်းလင်း |url=https://elevenbroadcasting.com/broadcast/18320 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Broadcasting}}</ref> # ခလရ(၆၄) - [[လဲချားမြို့]] # [[ခလရ (၂၄၇)|ခလရ(၂၄၇)]] - [[နမ့်စန်မြို့]] # ခလရ(၂၈၆) - [[မိုင်းနောင်မြို့]]<ref>{{Cite web |title=စစ်တပ်က ရှမ်းမြောက်မှာ ပေါ်တာဆွဲပြီး သတ်ဖြတ် |url=https://www.bbc.com/burmese/lg/burma/2010/11/101104_ssanorth_shooting |access-date=2026-03-12 |website=www.bbc.com |language=my}}</ref> # ခမရ(၅၁၃) - [[ပင်လုံမြို့]] # [[ခမရ(၅၁၅)]] - [[လဲချားမြို့]] <ref>https://www.google.com/search?client=safari&rls=en&q=%E1%80%81%E1%80%99%E1%80%9B(%E1%81%85%E1%81%81%E1%81%85)+-+%E1%80%9C%E1%80%B2%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7&ie=UTF-8&oe=UTF-8</ref> # [[ခမရ(၅၁၆)]] - [[နမ့်စန်မြို့]] <ref>{{Cite web |title=SSPP/SSA ဌာနချုပ်ဝမ့်ဟိုင်းတဝိုက် အစိုးရတပ် တပ်ရင်း ၁၀ ရင်းခန့် ဝန်းရံနေ |url=https://www.bnionline.net/mm/item/news-11175.html |access-date=2026-03-12 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> # [[ခမရ(၅၁၇)]] - [[မိုင်းပွန်နယ်|မိုင်းပွန်]] # ခမရ(၅၁၈) - [[မိုးနဲမြို့]] <ref>{{Cite web |last=SHRF |date=2018-09-07 |title=အစိုးရစစ်တပ်များက ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိရွာသူရွာသားများကို ဖမ်းဆီးနှိပ်စက်ခြင်း၊ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း အထက်ရဲရွာရေကာတာအအနီးတဝိုက်တွင် နယ်မြေရှင်းလင်းစစ်ဆင်ရေး လုပ်စဉ် ကလေး သူငယ် များ နှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများအား ချုပ်နှောင်ထားခြင်း၊ ပေါ်တာဆွဲ |url=https://burmese.shanhumanrights.org/burma-army-conscripts-porters-detains-elderly-and-children-during-clearance-operations/ |access-date=2026-03-12 |website=ရှမ်းလူ့အခွင့်အရေးမဏ္ဍိုင် (SHRF)}}</ref> == စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ == {{Empty section}} == ကိုးကား == == နောက်ထပ်ကြည့်ရန် == {{တပ်မတော် (ကြည်း)}} {{တပ်မတော်-stub}} [[ကဏ္ဍ:စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ]] {{DEFAULTSORT:စကခ(၀၂)}} ldwid4azvbwx5ldnjuog9o18tu6wj0v 0 7458 1028605 1024124 2026-04-30T12:01:14Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028605 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced | date = စက်တင်ဘာ ၂၀၂၁ }} {{Infobox military unit | unit_name = အမှတ်(၁၀)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | native_name = စကခ(၁၀) | image = Shoulder sleeve insignia of North West Command.svg | image_size = 216px | caption = အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်တံဆိပ် | country = {{Flag|Myanmar}} | branch = {{Army|Myanmar}} | type = စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | specialization = နယ်မြေလုံခြုံရေး၊ ပင်မတိုက်ခိုက်ရေး၊ အကူတိုက်ခိုက်ရေး၊ ရွေ့လျားတိုက်ခိုက်ရေး၊ စစ်ကစားခြင်း | commander1 = ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ကျော်ဦး | commander1_label = စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး | size = တပ်မ | identification_symbol = [[Image:Mm-north-western-rmc.svg|border|200px]] | identification_symbol_label = အလံတော် }} '''အမှတ်(၁၀)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်''' (အတိုကောက် '''စကခ(၁၀)''') သည် [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] နယ်မြေဖြစ်သော [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကလေးမြို့]]တွင်တည်ရှိသည့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ "စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်" ဆိုသည်မှာ 'ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်' အသွင်ယူထားသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ '''တပ်မ'''များ နှင့် '''စကခ'''များသည် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း) | ကက(ကြည်း)]] (စစ်ဆင်ရေး)၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲစီမံသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့များဖြစ်ပြီး စစ်နယ်ဝန်းပုံသေမရှိဘဲ ရန်သူ၏အင်အားအပေါ်မူတည်၍ လိုအပ်သလိုစစ်ကစားနိုင်ရန် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းလည်းဖြစ်သည်။ပထမဆုံး စကခမှူးမှာ NLDအစိုးရလက်ထက် သာသနာရေးဝန်ကြီးဖြစ်သူ ဗိုလ်မှူးကြီးသူရအောင်ကိုဖြစ်ပါသည်။ လက်ရှိ အမှတ်(၁၀)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူမှာ ''ဗိုလ်မှူးချုပ် တင်ထွန်းအောင် (စတသ-၄၃)'' ဖြစ်ပြီး ယာယီစကခမှူး ဗိုလ်မှူးကြီးဟန်လင်းအောင်ကျဆုံးပြီးနောက် သိန္နီမြို့အခြေစိုက် စကခ(၁၄)မှ ပြောင်း‌ရွှေ့လာသူသည်။ လက်ရှိစစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ကြည်း)ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး သန်းထိုက်သည် စကခ(၁၀)မှ စကခမှူးတာဝန်ထမ်းဆောင်ကာ အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးအဖြစ်တာဝန်ယူခဲ့ရသူဖြစ်သည်။ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဒုဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်းသည်လည်းကောင်း ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနအမြဲတမ်းအတွင်းဝန် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ကျော်ဟိုးသည်လည်းကောင်း စကခ(၁၀)၏စကခမှူးတာဝန်ယူခဲ့ဖူးသူများဖြစ်ကြပါသည်။ == သမိုင်း == {{Expand section}} ၂၀၂၅ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်-ပဲခူးနယ်စပ် ပန်းတောင်းမြို့နယ် ညောင်ကျိုးဒေသတွင် အာရက္ခတပ်တော်(AA)၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အမှတ်(၁၀) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် မှူး ဗိုလ်မှူးကြီးဟန်လင်းအောင်နှင့် စစ်သား ၁၀ ဦးခန့် ကျဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=အမှတ်(၁၀) စကခမှူး ဗိုလ်မှူးကြီးဟန်လင်းအောင် ပန်းတောင်းတိုက်ပွဲမှာ သေဆုံး|url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2026/01/06/409665.html|website=ဧရာဝတီ|date=2026-01-06|access-date=2026-01-31|language=en-US|last=ဧရာဝတီ}}</ref> == ဖွဲ့စည်းပုံ == အမှတ်(၁၀)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် နည်းဗျူဟာအဖွဲ့ (၃)ဖွဲ့ နှင့် ခြေလျင်/ခြေမြန်တပ်ရင်း (၁၀)ရင်းရှိသည်။ === အမှတ်(၁)နည်းဗျူဟာအဖွဲ့ === {{Expand section}} === အမှတ်(၂)နည်းဗျူဟာအဖွဲ့ === {{Expand section}} === အမှတ်(၃)နည်းဗျူဟာအဖွဲ့ === {{Expand section}} === ခြေလျင်/ခြေမြန်တပ်ရင်းများ<ref>https://myaelattathan.org/index.php/articles/%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80_%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE_%E1%80%9A%E1%80%AC%E1%80%9A%E1%80%AE%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%81%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8_%E1%81%81_%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%AB_%E1%81%81%E1%81%80_%E1%80%A6%E1%80%B8_%E1%80%9E%E1%80%B1%E1%80%86%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8</ref><ref>https://thanlwinkhet.net/?p=9036{{Dead link|date=April 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-en/2021/11/30/14077/ |access-date=26 April 2024 |archive-date=26 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426143839/https://www.ludunwayoo.com/news-en/2021/11/30/14077/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/14039/ |access-date=26 April 2024 |archive-date=26 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426143838/https://myanmar-now.org/mm/news/14039/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/13915/ |access-date=26 April 2024 |archive-date=26 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426143834/https://myanmar-now.org/mm/news/13915/ }}</ref><ref>https://burma.irrawaddy.com/news/2022/06/21/252692.html</ref> === {{Expand section}} အမှတ်(၁၀)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်၏ လက်အောက်ခံတပ်ရင်းများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်- # ခမရ(၃၆၁) - [[ကလေးမြို့]] # ခမရ(၃၆၂) - [[ကလေးမြို့]] ၊ [[အင်ဒိုင်းလေးရွာ၊ ကလေးမြို့နယ်|အင်ဒိုင်းလေး]] # ခမရ (၃၆၃) - [[ကလေးမြို့]] ၊ [[အင်ဒိုင်းလေးရွာ၊ ကလေးမြို့နယ်|အင်ဒိုင်းလေး]] # ခမရ(၃၆၄) - [[မော်လိုက်မြို့နယ်]] # ခမရ(၃၆၅) - [[မော်လိုက်မြို့နယ်]] # [[တပ်မတော် (ကြည်း)|ခမရ(၃၆၆)]] - [[မော်လိုက်မြို့နယ်]] # ခမရ(၃၆၇) - [[ဖောင်းပြင်မြို့|ဖောင်းပြင်]] # ခမရ(၃၆၈) - [[ကလေးမြို့|ဖောင်းပြင်]] # ခမရ(၃၆၉) - [[ဟုမ္မလင်းမြို့|ဟုမ္မလင်း]] # ခမရ(၃၇၀) - [[ဟုမ္မလင်းမြို့|ဟုမ္မလင်း]] == စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ<ref>https://burma.irrawaddy.com/news/2022/06/21/252692.html</ref> == #ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရအောင်ကို #ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဆန်း #ဗိုလ်မှူးချုပ် အုန်းသွင် #ဗိုလ်မှူးချုပ် ဟန်တင့် #ဗိုလ်မှူးချုပ် စိုးနိုင် #ဗိုလ်မှူးချုပ် မြဝင်း #ဗိုလ်မှူးချုပ် ညီထွန်း #ဗိုလ်မှူးချုပ် [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] #ဗိုလ်မှူးချုပ် ကိုကိုလတ် #ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဆန်းလင်း #ဗိုလ်မှူးချုပ် နေမျိုးအောင် #ဗိုလ်မှူးချုပ် [[အောင်ကျော်ဟိုး]] #ဗိုလ်မှူးချုပ် မျိုးအောင် #ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ကျော်ဦး #ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းဗိုလ် #ဗိုလ်မှူးချုပ် [[သန်းထိုက်]] #ဗိုလ်မှူးချုပ် စိုးလှိုင် #ဗိုလ်မှူးချုပ် မြင့်ကျော် #ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ဌေး #ဗိုလ်မှူးချုပ် ဟန်လင်းအောင် #ဗိုလ်မှူးချုပ် တင်ထွန်းအောင်<br /> == 8ကြည့်ရန် == {{တပ်မတော် (ကြည်း)}} {{တပ်မတော်-stub}} [[ကဏ္ဍ:စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ]] {{DEFAULTSORT:စကခ(၁၀)}} dxrcr0fwl0tgly3ipmwb5qwqzrtljjn 0 8417 1028735 1025619 2026-05-01T00:29:04Z U Naing Htet Lin 142180 /* ငယ်ဘဝ */ 1028735 wikitext text/x-wiki '''ဒေါ်ခင်ကြည်''' (၁၉၁၂ − ၁၉၈၈) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု၊ လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၃ မှ ၁၉၆၀ထိ လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီး အဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ သူမသည် ၁၉၆၀ မှ ၁၉၆၇ထိ သံအမတ်ကြီး ဖြစ်တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူမသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ပထမဆုံး မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးလည်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင် [[အောင်ဆန်း|ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၏ ဇနီးလည်းဖြစ်သည်။{{Infobox နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်း | အခေါ်အဝေါ် အသုံးအနှုံး =[[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]<br/> ဒေါ် | အမည်(မြန်မာအက္ခရာ) = ခင်ကြည် | အမည်(အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ) = | အမည်(အခြားဘာသာအက္ခရာ) = | အမည်ရင်း = မခင်ကြည် | အမည်ကွဲ၁ = | အမည်ကွဲ၂ = | အမည်ကွဲ၃ = | ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်၁ = | ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်၂ = | ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်၃ = | ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်၄ = | ကလောင်အမည်၁= | ကလောင်အမည်၂= | ကလောင်အမည်၃= | ကလောင်အမည်၄= | ကလောင်အမည်၅= | ကလောင်အမည်၆= | ပုံ = Khin Kyi portrait.jpg | ဓာတ်ပုံစာတမ်း = | တာဝန် ထမ်းဆောင်ရာဌာန ၁ = | ရာထူး ၁ = | ရာထူး ၁ စတင်သည့် နေ့ရက် = | ရာထူး ၁ ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = | ဒုတိယ သမ္မတ အဖြစ်(ရှိက) = | ယခင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၁ = | ဆက်လက်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၁ = | တာဝန် ထမ်းဆောင်ရာဌာန ၂ = | ရာထူး ၂ = | ရာထူး ၂ စတင်သည့် နေ့ရက် = | ရာထူး ၂ ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = | ယခင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၂ = | ဆက်လက်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၂ = | ရာထူး ၃ = | ရာထူး ၃ စတင်သည့် နေ့ရက် = | ရာထူး ၃ ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = | ယခင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၃ = | ဆက်လက်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၃ = | စစ်မှုထမ်းရာ ဌာန = | စစ်မှုထမ်း စတင်သည့် နေ့ရက် = | စစ်မှုထမ်း ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = | စစ်မှုထမ်း ရာထူး = | မွေးရက် = ၁၆ ဧပြီ ၁၉၁၂ | မွေးနေ့ = | မိဘများ(ရှိ/မရှိ)- ရှိလျင် (ရှိ)ဟုရေး၍ မရှိလျင် ကွက်လပ်ချန်ရန် = ရှိ | ဖခင်အမည် = ဦးဖိုးညှင်း | မိခင်အမည် =ဒေါ်ဖွားစု | မောင်ရင်းနှမ = | မွေးရပ်ဇာတိ = [[မြောင်းမြမြို့]]၊ ဗြိတိသျှဘားမား | လူမျိုး=ကရင် | ဘာသာ = | ပညာရေး = သူနာပြုဒီပလိုမာ | အလုပ်အကိုင် = လွှတ်တော်အမတ်၊ ဝန်ကြီး၊ သံအမတ်ကြီး | မွေးဖွားရာ = [[မြောင်းမြမြို့]] ဗြိတိသျှဘားမား | တည်ထောင်ခဲ့သည့် အဖွဲ့အစည်း = | နိုင်ငံရေး ပါတီ = | လူသိများခြင်း= | ကြင်ဖော်၁ = ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း | သားသမီး၁ = [[အောင်ဆန်းဦး]] | သားသမီး၂ = အောင်ဆန်းလင်း | သားသမီး၃ = [[အောင်ဆန်းစုကြည်]] | ကွယ်လွန်ရက် = ၂၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၈ | ကွယ်လွန်ရာဒေသ =ရန်ကုန်မြို့ | သင်္ဂြိုဟ်ရာဒေသ = | ရရှိခဲ့သော အထူးဆုများ =မဟာသီရိသုဓမ္မ | လက်မှတ် = | ဝဘ်ဆိုတ် = }} == ငယ်ဘဝ == ဒေါ်ခင်ကြည်ကို[[ဧရာဝတီတိုင်း]]၊ [[မြောင်းမြမြို့]]၌ လမ်းဗိုလ် [[ ဦးဖိုးညှင်း]] ဒေါ်ဖွားစုတို့မှ ၁၉၁၂ ခု၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် ဖွားသည်။ {{efn|သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ The Mainichi Japan သတင်းစာပါ ဆောင်းပါးတစ်ခုတွင် မိခင်ဒေါ်ခင်ကြည်၏ မှတ်ပုံတင်၊ ပတ်စ်ပို့၊ အခြားစာရွက်စာတမ်းများမှ မွေးနှစ်သည် ၁၉၁၂ ဖြစ်၍ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဒေါ်ခင်ကြည်ကို ၁၉၁၃ တွင် မွေးဖွားသည်ဟုဆိုသည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ်ကို အင်္ဂလိပ်သက္ကရာဇ်သို့ ပြောင်းရာ၌ မှားယွင်း၍ ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ရေးသားထားသည်။<ref name="assk"/>}}<ref>"ဖဆပလ သတင်းစဉ်"၊ အတွဲ (၁) အမှတ် (၃၇)။ ၁၉၄၇ ခု၊ ဩဂုတ် ၂၃။</ref> မွေးချင်းများမှာ ဦးဘလွင်၊ ဒေါ် ခင်သောင်း၊ ဦး မောင် (ငယ်စဉ်က လွန်)၊ ဦးဘကျော်၊ ဒေါ်ခင်ကြီး (နောင်တွင် [[သခင်သန်းထွန်း]]၏ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်တင့် (ဦးသိန်းလှ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်ကြည်၊ ဦးသိန်း (ခေါ်) [[ ဦးလှမောင် ]] ၊ ဒေါ်မမကြီး (ခေါ်) ဒေါ် အမာ (ကောက်ပဲသီးနှံမင်းကြီး ဦးတင်အောင် (ခေါ်) ဦးဂျော်နီ၏ ဇနီး)တို့ ဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ငယ်စဉ်က မြောင်းမြမြို့တွင် (၆) တန်းအထိ ပညာသင်ခဲ့သည်။ [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ ကြည့်မြင်တိုင် အေဘီအမ် မိန်းကလေးကျောင်းမှ (ယခု အထက (၁) ကြည့်မြင်တိုင်) မှ (၇) တန်းနှင့် (၈) တန်း အောင်သည်။ (၉) တန်းကို မြောင်းမြ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း၌ ပြန်နေသည်။ ထို့နောက် [[မော်လမြိုင်မြို့]]ရှိ [[စကော့တလန်နိုင်ငံ|စကော့]]လူမျိုး အမျိုးသမီးများအုပ်ချုပ်သော အေဘီအမ်ကျောင်း (မော်တင်လိန်း ဆရာဖြစ်သင်တန်းကျောင်း) မှ မူလတန်းဆရာဖြစ်လက်မှတ် ရသည်။<ref name="assk">{{cite news|url=http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |title=Letter from Burma: Flowers in her hair |last=Aung San Suu Kyi |date=29 April 2012 |work=The Mainichi |accessdate=1 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502091420/http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |archivedate= 2 May 2012 }}</ref> == မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု == မြောင်းမြ အမျိုးသားအထက်တန်းကျောင်း၌ စေတနာဝန်ထမ်းအဖြစ် ဦးဘထွန်းလှိုက်လက်အောက်တွင် နှစ်အတန်ကြာ လုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် သူနာပြုအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ရန် [[ရန်ကုန် ဗဟို အမျိုးသမီး ဆေးရုံ|ရန်ကုန် ဒပ်ဖရင်ဆေးရုံ]]၌ ဝမ်းဆွဲသင်တန်း၊ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုသင်တန်းများကို တနှစ်ကြာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ စစ်မဖြစ်မီ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုအဖြစ် နှစ်အနည်းငယ် ထမ်းရွက်သည်။ ၁၉၄၁ ခု၊ ဒီဇင်ဘာလ (၂၃) ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ဗုံးချခံရပြီး ဒဏ်ရာရလူနာများ [[ကာလကတ္တားမြို့|ကာလကတ္တား]]သို့ပို့ ဆောင်ရေးတွင် သူနာပြုအဖြစ် စေတနာဝန်ထမ်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် အိန္ဒိယမှမြန်မာနိုင်ငံသို့ နောက်ဆုံးထွက်သည့်သင်္ဘောနှင့် ပြန်လာသည်။ [[File:20120501p2a00m0na002000p size5.jpg|thumb|left|150px|ဒေါ်ခင်ကြည် ငယ်ရွယ်စဉ်က တွေ့ရစဉ်]]၁၉၄၂ တွင် ရန်ကုန်မြို့ ဂေါ်ရာကုန်းမြေ ဒိုင်အိုစီဇင်မိန်းကလေးကျောင်း၌ [[ဘသန်း (ခွဲစိတ်ဆရာဝန်)|ဒေါက်တာဘသန်း]] (နောင်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[နေဝင်း၊ ဦး|နေဝင်း]]၏ယောက္ခမ) ဦးဆောင်၍ ဆေးရုံ ဖွင့်လှစ်သည်။ ထိုဘီဒီအေဆေးရုံတွင် အစ်မဖြစ်သူဒေါ်ခင်ကြီးနှင့်အတူ သူနာပြုအဖြစ် အစောဆုံးဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြီးမှာ စစ်မဖြစ်မီ သူနာပြု ၂၄၆ သင်တန်းဆင်းဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီးကိုဂျပန်တပ်များတပ်ခွဲထားရာ ဘီဒီအေဆေးရုံသည် နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဘမော်|ဒေါက်တာဘမော်]]၏ အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်တွင် ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး ဖြစ်လာသည်။ ဒေါက်တာဘသန်း၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် [[လှရွှေ (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာလှရွှေ]] (ရဲဘော်သုံးကျိပ် [[လက်ျာ၊ ဗိုလ် (ရဲဘော် သုံးကျိပ်)|ဗိုလ်လက်ျာ]]၏ညီ၊ ၁၉၃၈ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်) ဒေါက်တာကြည်ပေါ၊ ဒေါက်တာဦးအေး၊ [[မှတ်မိသေးတယ် ဂျပန်ခေတ်ဆေးရုံကြီးဝယ် (စာအုပ်)|ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ]]၊ ဒေါက်တာဒေါ်ရင်မေ၊ သူနာပြု ကယ်လီ၊ မတင်ထွေး (ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ၏ဇနီး) တို့နှင့်အတူ သူနာပြုချုပ်အဖြစ် အမှုထမ်းသည်။ == ဗိုလ်ချုပ်ကတော် == [[File:Aung San and Khin Kyi wedding.jpg|thumb|လက်ထပ်ထိမ်းမြားစဉ်]] ဘီဒီအေ စစ်သေနာပတိ ဗိုလ်ချုပ် ဗိုလ်တေဇ ဆေးရုံလာတက်ရာ မေတ္တာမျှသည်။ ၁၉၄၂ ခု၊ စက်တင်ဘာ ၆ တနင်္ဂနွေနေ့တွင် ဂျပန်ခေတ် ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးအရှေ့ဘက် အစွန်ဆုံး ခန်းမဆောင်တွင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ သားကြီး [[အောင်ဆန်းဦး]]နှင့် အောင်ဆန်းလင်းတို့ကို (၆) မိုင်ခွဲအိမ်၌ လည်းကောင်း၊ သမီး [[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အောင်ဆန်းစုကြည်]]ကို ကန်တော်ကြီးစောင်း နေအိမ်၌ လည်းကောင်း မွေးသည်။ အထွေးဆုံးကလေးကို ၁၉၄၆ ခု၊ စက်တင်ဘာလ ၂၂ ရက်တွင် တာဝါလိန်းအိမ် (ယခု ဗိုလ်ချုပ်ပြတိုက်) ၌ ထွန်းကားသော်လည်း အဖတ်မတင်ဘဲ ၅ ရက်အကြာတွင် တိမ်းပါးသွားသည်။ သားလတ် အောင်ဆန်းလင်းမှာလည်း တာဝါလိန်းအိမ်ရှိ ရေကန်တွင် ၁၉၅၃ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၆ ရက်တွင် ရေနစ်သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ ဇူလိုင် ၁၉ ရက် နံနက် ၁၀း ၃၅ နာရီတွင် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် အခြား ဝန်ကြီးများနှင့်အတူ ကျဆုံးခဲ့ပြီးနောက် ခင်ပွန်းဖြစ်သူချမှတ်ခဲ့သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်စွမ်း ဉာဏ်စွမ်း ရှိသမျှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ဩဂုတ်၂ တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကတော်ဒေါ်ခင်ကြည်သည် အဓိဋ္ဌန်ပြုချက်နဲ့အတူ လူထုပန်ကြားလွှာကိုထုတ်ပြန်၍ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုသမိုင်းပေးတာဝန်ကို ထမ်းဆောင် ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ပန်ကြားလွှာတွင် ... "ကျမရဲ့ခင်ပွန်းသည်ဖြစ်တဲ့ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဟာ တိုင်းပြည်နှင့်လူမျိုးအတွက်ကြိုးပမ်းရင်း လမ်းခုလပ်တွင် ကျဆုံးခဲ့ရပါပြီ။ အခု သူကွယ်လွန်သွားတော့ သူ့ကိုပြုစုရမဲ့အစား သူချခဲ့တဲ့လမ်းစဉ်တွင်ပါဝင်နိုင်တဲ့ဘက်တွင်ပါဝင်ပြီး သူချန်ခဲ့တဲ့ သူသွေး သူ့သား မိမိရဲ့ရင်သွေးကလေးတွေကို အဖေသားပီပီ ခြေရာနင်းနိုင်အောင် ပျိုးထောင်ပေးတော့ မယ်လို့ဆုံးဖြတ်ပါတယ်။ လူထုကို ကျမပြောလိုတာကတော့ မိမိတို့အားကိုး ယုံကြည်လေးစားသောခေါင်းဆောင်ကြီးကို ရက်စက်စွာလုပ်ကြံမှုကြောင့် ဒေါသထွက်စိတ်ဆိုး၍ စိတ်လိုက်မာန်ပါ လုပ်မှုကိုင်မှုကိုရှောင်ကြဉ်၍ သူချခဲ့သောလမ်းစဉ်အတိုင်း တသေဝမတိမ်း လိုက်နာကျင့်ဆောင်ကြပါ။ သူပျိုးထောင်ခဲ့သော ဖဆပလအဖွဲ့ကြီးကို ဆထက်တပိုး အားပေးထောက်ခံကြပါ။ သူရည်မှန်းခဲ့သော လွတ်လပ်ရေးကို မရမ‌ေနကြိုးပမ်းကြပါ"ဟု တိုင်းပြည်ကို တိုက်တွန်းခဲ့လေသည်။ [[စော၊ ဦး (ဂဠုန်)|ဂဠုန်ဦးစော]]သည် ကြိုးမိန့်ကျပြီးနောက် ကျဆုံးခဲ့ရသော အာဇာနည်ကိုးဦးအား အသက် လျော်ကြေးပေးရန် ၎င်းပိုင် လက်ဝတ်ရတနာများ ကိုရောင်းချ၍ ရရှိငွေကို အညီအမျှခွဲဝေပေးရန် ဇနီးဖြစ်သူဒေါ်သန်းခင်အား ထောင်တွင်းမှ မှာကြားခဲ့သည်။ ဒေါ်သန်းခင်သည် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဦးစော၏ဆန္ဒအတိုင်း ပုဂ္ဂိုလ်ရှစ်ဦးအား လိုက်လံပေးပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်အား အကျိုးအကြောင်းပြောပြီး အသက်လျော်ကြေးပေးရသောအခါ ဒေါ်ခင်ကြည်က "ရှင့်ယောက်ျား ကျမယောက်ျားကိုလုပ်ကြံလို့ ကျမမုဆိုးမဘဝရောက်ခဲ့ရပါပြီ။ ရှင်လည်း မကြာမီ မုဆိုးမဖြစ်တော့မှာမို့ မုဆိုးမဘဝတူချင်းမို့ အဲ့ဒီလျော်ကြေးငွေကိုမယူပါရစေနဲ့။ ဦးစောအတွက်သာ ဘဝကူးကောင်းအောင် ကုသိုလ်ဒါန တစ်ခုခုပြုလုပ်ပေးပါ" ဟုပြောကြားခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။ == နိုင်ငံ့တာဝန်ထမ်းရွက်မှု == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် သူ့ခေတ်သူ့အခါက မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဩဇာအကြီးဆုံး အမျိုးသမီးတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဖဆပလ၏တာဝန်ပေးခြင်းအရ လမ်းမတော်အလယ်ပိုင်း မဲဆန္ဒနယ်တွင် အရွေးခံရာ ၁၉၄၇ မှ ၁၉၅၁ အထိ အမတ်အဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ - ၅၃ တွင် [[မြန်မာအမျိုးသမီးများအသင်း]] ညွှန်ကြားရေးဝန်၊ ၁၉၅၃ - ၅၈တွင် လူမှုဝန်ထမ်းစီမံကိန်းကော်မရှင်[[ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ထိုသို့တာဝန်ယူဆောင်ရွက်နေစဉ် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ လူမှုဝန်ထမ်းကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ မိခင်နဲ့ ကလေးစောင့်ရှောင့်ရေးဥက္ကဋ္ဌ၊ ကလေးသူငယ်စောင့်ရှောက်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ကျန်းမာရေးနှင့်ပြည်ရေးပြည်ရာအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ၊ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီး အသင်းများကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ဒီမိုကရေစီသဘောတရား တိုးတက်ပြန်ပွားရေးအသင်းဥက္ကဋ္ဌ၊ မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီးကင်းထောက်အသင်း၏ ကင်းထောက်ချုပ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ သူနာပြုတင် ကားတပ်ဖွဲ့ဝင် အမျိုးသမီးအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရာမာခရစ်ရှ်နာ သာသနာပြု ဆေးရုံနှင့် စာကြည့်တိုက် ဒုဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြောက်ခံရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် သူနာပြုလုပ်ငန်းများကို မွန်မြတ် သောပရဟိတလုပ်ငန်းအဖြစ် အများကစိတ်ဝင်စားစွာ ခံယူလုပ်ဆောင်စေရန် ရှေးဦးစွာစည်းရုံးခဲ့သူတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။[[File:Daw Khin Kyi Women's Hospital.jpg|thumb|ဒေါ်ခင်ကြည် အမျိုးသမီးဆေးရုံ၊ ဗဟန်း]]ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နိုင်ငံကို ကိုယ်စားပြု၍ ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ လှည့်လည် သွားရောက်ခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ကျန်းမာရေး၊ လူမှုရေးလုပ်ငန်းများထမ်းဆောင်နေစဉ် ၁၉၄၉ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ နယူးဒေလီ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံ၊ ၁၉၅၀ တွင် ကိုလံဘိုကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံများကို မြန်မာကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ကိုဦးဆောင်၍ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၅ဝ၊ ၁၉၅၁ နှင့် ၁၉၅၂ ခုနှစ်တို့တွင် [[ဂျနီဗာမြို့|ဂျီနီဗာ]]မြို့၌ ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးညီလာခံများသို့လည်း မြန်မာကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်တက်ရောက်ခဲ့ရပြီး သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ [[ကိုလံဘိုမြို့|ကိုလံဘို]]မြို့၌ကျင်းပသော ညီလာခံတွင် သဘာပတိအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ ထို့အပြင် အနောက်ဥရောပ၊ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်စသောနိုင်ငံများသို့ နိုင်ငံတာဝန်နှင့် ခရီးလှည့်လည်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ - ၆၀ နှစ်များတွင် ဦးနုဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုပါတီ (ပထစ) အတွက် စည်းရုံးရေးတာဝန်များကို ဖိဖိစီးစီး တာဝန်ယူဆောင်ရွက် ပေးခဲ့သည်။ သို့အတွက် ဦးနုဦးဆောင်သော သန့်ရှင်း ဖဆပလတဖြစ်လည်း ပြည်ထောင်စုပါတီသည် ရွေးကောက်ပွဲတွင်အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ပထစပါတီအား မဲဆွယ်စည်း ရုံးပေးခဲ့သော်လည်း ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်အရွေးမခံခဲ့ချေ။ === မြန်မာသံအမတ်ကြီး === ဝန်ကြီးချူပ်[[နု၊ ဦး|ဦးနု]] ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သည် ဒေါ်ခင်ကြည်အား ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံ အမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဇွန်လတွင် [[နီပေါနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပူးတွဲတာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးလောကတွင် ပထမဆုံးနှင့် ယနေ့အချိန်အထိ တစ်ဦးတည်းသော မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးအဖြစ် မော်ကွန်း တင်ခံရသည်။ အိန္ဒိယနိင်ငံ၊ နယူးဒေလီမြို့တွင် ရုံးထိုင်၍ သံအမတ်ကြီးအဖြစ် ၇ နှစ်တာမျှ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၇ ဇွန်လ တွင် အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် ရန်ကန်မြို့ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလိမ်းအမှတ် (၅၄-၅၆) နေအိမ်၌ ရိုးရိုးကုတ်ကုတ် နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးလုပ်သက်၊ သံအမတ်ပင်စင်များကိုမယူပဲ အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးများ၏ ဇနီးထောက်ပံ့ငွေ ကိုသာ ခံစားခဲ့သည်။ ဤသို့ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နေအိမ်ခြံအတွင်း ပန်းမာန်ပင်များစိုက်ပျိုးပြုပြင်လျက် ဘဝကိုအေးချမ်းစွာကုန်ဆုံးနေစဉ်အတွင်း ၁၉၈၇၊ ဧပြီလတွင် နိုင်ငံတော်၏ထောက်ပံ့မှုဖြင့် အင်္ဂလန်ပြည်တွင် မျက်စိခွဲစိတ်ကုသခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့တွင်၂ လကြာကုသခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၁၀ လ အကြာ ၁၉၈၈ မတ်လ အကုန်ပိုင်းတွင် ပြင်းထန်သော လေဖြတ်ရောဂါ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သူမသည် ဒုတိယအကြိမ် လေဖြတ်ခြင်း ဝေဒနာကို ခံစားရပြီးနောက်၊ ၁၉၈၈ ဒီဇင်ဘာလ ၂၇ ရက်နံနက် ၇ နာရီ ၁၇ မိနစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနေအိမ်တွင် သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏လက်ပေါ်၌ပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် အသက် ၇၆ နှစ် အရွယ်ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ [https://web.archive.org/web/20090915180623/http://www.voanews.com/burmese/archive/2003-01/a-2003-01-07-3-1.cfm] ကွယ်လွန်ချိန်တွင် သားဖြစ်သူ [[ဦးအောင်ဆန်းဦး]]နှင့် သမီးဖြစ်သူ [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] (အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်) တို့ကျန်ရစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> ==ဂူဗိမာန်== ၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ၂ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း၏ဇနီး မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ ကြွင်းကျန် သောရုပ်ကလာပ်ကို ရွှေတိဂုံဘုရား တောင်ဘက်မုခ်အနီး ရွှေတိဂုံဘုရားလမ်းရှိ ငြိမ်းချမ်းရေနှင့် မျိုးချစ်စာဆိုဆရာကြီး [[သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း|သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] ဂူဗိမာန်နှင့် သီပေါမင်း၏ မိဘုရားခေါင်ကြီး [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]၏ နောက်ဆုံး အဂ္ဂမဟေသီ [[စုဖုရားလတ်|စုဘုရားလတ်]] ဂူဗိမာန်တို့အကြား မြေကွက်လပ်၌ ဂူဗိမာန်တည်ဆောက် သဂြိုဟ်ခဲ့လေသည်။ ထိုနေရာတွင်ကုလသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ဦး[[သန့်၊ ဦး|သန့်]]၊ စုဖုရားလတ်နှင့် ဆရာကြီးသခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း တို့၏ အုတ်ဂူများလည်း တည်ရှိသည်။ == ဂုဏ်ပြုချီးကျူးခံရခြင်း == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ဘဝတစ်လျှောက်လုံး တိုင်းကျိုးပြည်ပြု စွမ်းစွမ်းတမံဆောင်ရွက်ခဲ့မှုကြောင့် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ ပေးအပ်ချီးမြှင့်သော မြန်မာမိခင်ဘွဲ့တံဆိပ် ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရကချီးမြှင့်သော [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]ဘွဲ့၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ် တွင် [[ယူဂိုစလားဗီးယားနိုင်ငံ]]မှချီးမြင့်သော မာရှယ်တီးတိုးယူဂိုဆလပ်ကြယ် (ဒုတိယဆင့်) နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ နိုဘယ်အော်ဒါဘွဲ့(ဝါ) ဘုရင့်မြင့်မြတ်သော ဆုတံဆိပ်တို့ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ==မှတ်စု== {{notelist}} == ကိုးကား == <references/> {{lifetime|၁၉၁၂|၁၉၈၈}} [[Category:မြန်မာလူမျိုးများ အတ္ထုပ္ပတ္တိ‎]] [[Category:ပထမ မြန်မာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[Category:မြန်မာ သံအမတ်ကြီးများ]] [[Category:မြန်မာ အမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးများ]] pqor40r4aconxqrmahh469uouhxyp46 1028789 1028735 2026-05-01T02:42:34Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028789 wikitext text/x-wiki '''ဒေါ်ခင်ကြည်''' (၁၉၁၂ − ၁၉၈၈) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု၊ လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၃ မှ ၁၉၆၀ထိ လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီး အဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ သူမသည် ၁၉၆၀ မှ ၁၉၆၇ထိ သံအမတ်ကြီး ဖြစ်တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူမသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ပထမဆုံး မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးလည်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင် [[အောင်ဆန်း|ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၏ ဇနီးလည်းဖြစ်သည်။{{Infobox နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်း | အခေါ်အဝေါ် အသုံးအနှုံး =[[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]<br/> ဒေါ် | အမည်(မြန်မာအက္ခရာ) = ခင်ကြည် | အမည်(အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ) = | အမည်(အခြားဘာသာအက္ခရာ) = | အမည်ရင်း = မခင်ကြည် | အမည်ကွဲ၁ = | အမည်ကွဲ၂ = | အမည်ကွဲ၃ = | ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်၁ = | ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်၂ = | ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်၃ = | ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်၄ = | ကလောင်အမည်၁= | ကလောင်အမည်၂= | ကလောင်အမည်၃= | ကလောင်အမည်၄= | ကလောင်အမည်၅= | ကလောင်အမည်၆= | ပုံ = Khin Kyi portrait.jpg | ဓာတ်ပုံစာတမ်း = | တာဝန် ထမ်းဆောင်ရာဌာန ၁ = | ရာထူး ၁ = | ရာထူး ၁ စတင်သည့် နေ့ရက် = | ရာထူး ၁ ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = | ဒုတိယ သမ္မတ အဖြစ်(ရှိက) = | ယခင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၁ = | ဆက်လက်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၁ = | တာဝန် ထမ်းဆောင်ရာဌာန ၂ = | ရာထူး ၂ = | ရာထူး ၂ စတင်သည့် နေ့ရက် = | ရာထူး ၂ ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = | ယခင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၂ = | ဆက်လက်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၂ = | ရာထူး ၃ = | ရာထူး ၃ စတင်သည့် နေ့ရက် = | ရာထူး ၃ ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = | ယခင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၃ = | ဆက်လက်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၃ = | စစ်မှုထမ်းရာ ဌာန = | စစ်မှုထမ်း စတင်သည့် နေ့ရက် = | စစ်မှုထမ်း ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = | စစ်မှုထမ်း ရာထူး = | မွေးရက် = ၁၆ ဧပြီ ၁၉၁၂ | မွေးနေ့ = | မိဘများ(ရှိ/မရှိ)- ရှိလျင် (ရှိ)ဟုရေး၍ မရှိလျင် ကွက်လပ်ချန်ရန် = ရှိ | ဖခင်အမည် = ဦးဖိုးညှင်း | မိခင်အမည် =ဒေါ်ဖွားစု | မောင်ရင်းနှမ = | မွေးရပ်ဇာတိ = [[မြောင်းမြမြို့]]၊ ဗြိတိသျှဘားမား | လူမျိုး=ကရင် | ဘာသာ = | ပညာရေး = သူနာပြုဒီပလိုမာ | အလုပ်အကိုင် = လွှတ်တော်အမတ်၊ ဝန်ကြီး၊ သံအမတ်ကြီး | မွေးဖွားရာ = [[မြောင်းမြမြို့]] ဗြိတိသျှဘားမား | တည်ထောင်ခဲ့သည့် အဖွဲ့အစည်း = | နိုင်ငံရေး ပါတီ = | လူသိများခြင်း= | ကြင်ဖော်၁ = ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း | သားသမီး၁ = [[အောင်ဆန်းဦး]] | သားသမီး၂ = အောင်ဆန်းလင်း | သားသမီး၃ = [[အောင်ဆန်းစုကြည်]] | ကွယ်လွန်ရက် = ၂၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၈ | ကွယ်လွန်ရာဒေသ =ရန်ကုန်မြို့ | သင်္ဂြိုဟ်ရာဒေသ = | ရရှိခဲ့သော အထူးဆုများ =မဟာသီရိသုဓမ္မ | လက်မှတ် = | ဝဘ်ဆိုတ် = }} == ငယ်ဘဝ == ဒေါ်ခင်ကြည်ကို[[ဧရာဝတီတိုင်း]]၊ [[မြောင်းမြမြို့]]၌ လမ်းဗိုလ် [[ ဦးဖိုးညှင်း]] ဒေါ်ဖွားစုတို့မှ ၁၉၁၂ ခု၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် ဖွားသည်။ {{efn|သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ The Mainichi Japan သတင်းစာပါ ဆောင်းပါးတစ်ခုတွင် မိခင်ဒေါ်ခင်ကြည်၏ မှတ်ပုံတင်၊ ပတ်စ်ပို့၊ အခြားစာရွက်စာတမ်းများမှ မွေးနှစ်သည် ၁၉၁၂ ဖြစ်၍ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဒေါ်ခင်ကြည်ကို ၁၉၁၃ တွင် မွေးဖွားသည်ဟုဆိုသည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ်ကို အင်္ဂလိပ်သက္ကရာဇ်သို့ ပြောင်းရာ၌ မှားယွင်း၍ ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ရေးသားထားသည်။<ref name="assk"/>}}<ref>"ဖဆပလ သတင်းစဉ်"၊ အတွဲ (၁) အမှတ် (၃၇)။ ၁၉၄၇ ခု၊ ဩဂုတ် ၂၃။</ref> မွေးချင်းများမှာ ဦးဘလွင်၊ ဒေါ် ခင်သောင်း၊ ဦး မောင် (ငယ်စဉ်က လွန်)၊ ဦးဘကျော်၊ ဒေါ်ခင်ကြီး (နောင်တွင် [[သခင်သန်းထွန်း]]၏ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်တင့် (ဦးသိန်းလှ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်ကြည်၊ ဦးသိန်း (ခေါ်) [[ ဦးလှမောင် ]] ၊ ဒေါ်မမကြီး (ခေါ်) ဒေါ် အမာ (ကောက်ပဲသီးနှံမင်းကြီး ဦးတင်အောင် (ခေါ်) ဦးဂျော်နီ၏ ဇနီး)တို့ ဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ငယ်စဉ်က မြောင်းမြမြို့တွင် (၆) တန်းအထိ ပညာသင်ခဲ့သည်။ [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ ကြည့်မြင်တိုင် အေဘီအမ် မိန်းကလေးကျောင်းမှ (ယခု အထက (၁) ကြည့်မြင်တိုင်) မှ (၇) တန်းနှင့် (၈) တန်း အောင်သည်။ (၉) တန်းကို မြောင်းမြ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း၌ ပြန်နေသည်။ ထို့နောက် [[မော်လမြိုင်မြို့]]ရှိ [[စကော့တလန်နိုင်ငံ|စကော့]]လူမျိုး အမျိုးသမီးများအုပ်ချုပ်သော အေဘီအမ်ကျောင်း (မော်တင်လိန်း ဆရာဖြစ်သင်တန်းကျောင်း) မှ မူလတန်းဆရာဖြစ်လက်မှတ် ရသည်။<ref name="assk">{{cite news|url=http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |title=Letter from Burma: Flowers in her hair |last=Aung San Suu Kyi |date=29 April 2012 |work=The Mainichi |accessdate=1 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502091420/http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |archivedate= 2 May 2012 }}</ref> == မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု == မြောင်းမြ အမျိုးသားအထက်တန်းကျောင်း၌ စေတနာဝန်ထမ်းအဖြစ် ဦးဘထွန်းလှိုက်လက်အောက်တွင် နှစ်အတန်ကြာ လုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် သူနာပြုအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ရန် [[ရန်ကုန် ဗဟို အမျိုးသမီး ဆေးရုံ|ရန်ကုန် ဒပ်ဖရင်ဆေးရုံ]]၌ ဝမ်းဆွဲသင်တန်း၊ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုသင်တန်းများကို တနှစ်ကြာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ စစ်မဖြစ်မီ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုအဖြစ် နှစ်အနည်းငယ် ထမ်းရွက်သည်။ ၁၉၄၁ ခု၊ ဒီဇင်ဘာလ (၂၃) ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ဗုံးချခံရပြီး ဒဏ်ရာရလူနာများ [[ကာလကတ္တားမြို့|ကာလကတ္တား]]သို့ပို့ ဆောင်ရေးတွင် သူနာပြုအဖြစ် စေတနာဝန်ထမ်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် အိန္ဒိယမှမြန်မာနိုင်ငံသို့ နောက်ဆုံးထွက်သည့်သင်္ဘောနှင့် ပြန်လာသည်။ [[File:20120501p2a00m0na002000p size5.jpg|thumb|left|150px|ဒေါ်ခင်ကြည် ငယ်ရွယ်စဉ်က တွေ့ရစဉ်]]၁၉၄၂ တွင် ရန်ကုန်မြို့ ဂေါ်ရာကုန်းမြေ ဒိုင်အိုစီဇင်မိန်းကလေးကျောင်း၌ [[ဘသန်း (ခွဲစိတ်ဆရာဝန်)|ဒေါက်တာဘသန်း]] (နောင်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[နေဝင်း၊ ဦး|နေဝင်း]]၏ယောက္ခမ) ဦးဆောင်၍ ဆေးရုံ ဖွင့်လှစ်သည်။ ထိုဘီဒီအေဆေးရုံတွင် အစ်မဖြစ်သူဒေါ်ခင်ကြီးနှင့်အတူ သူနာပြုအဖြစ် အစောဆုံးဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြီးမှာ စစ်မဖြစ်မီ သူနာပြု ၂၄၆ သင်တန်းဆင်းဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီးကိုဂျပန်တပ်များတပ်ခွဲထားရာ ဘီဒီအေဆေးရုံသည် နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဘမော်|ဒေါက်တာဘမော်]]၏ အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်တွင် ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး ဖြစ်လာသည်။ ဒေါက်တာဘသန်း၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် [[လှရွှေ (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာလှရွှေ]] (ရဲဘော်သုံးကျိပ် [[လက်ျာ၊ ဗိုလ် (ရဲဘော် သုံးကျိပ်)|ဗိုလ်လက်ျာ]]၏ညီ၊ ၁၉၃၈ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်) ဒေါက်တာကြည်ပေါ၊ ဒေါက်တာဦးအေး၊ [[မှတ်မိသေးတယ် ဂျပန်ခေတ်ဆေးရုံကြီးဝယ် (စာအုပ်)|ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ]]၊ ဒေါက်တာဒေါ်ရင်မေ၊ သူနာပြု ကယ်လီ၊ မတင်ထွေး (ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ၏ဇနီး) တို့နှင့်အတူ သူနာပြုချုပ်အဖြစ် အမှုထမ်းသည်။ == ဗိုလ်ချုပ်ကတော် == [[File:Aung San and Khin Kyi wedding.jpg|thumb|လက်ထပ်ထိမ်းမြားစဉ်]] ဘီဒီအေ စစ်သေနာပတိ ဗိုလ်ချုပ် ဗိုလ်တေဇ ဆေးရုံလာတက်ရာ မေတ္တာမျှသည်။ ၁၉၄၂ ခု၊ စက်တင်ဘာ ၆ တနင်္ဂနွေနေ့တွင် ဂျပန်ခေတ် ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးအရှေ့ဘက် အစွန်ဆုံး ခန်းမဆောင်တွင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ သားကြီး [[အောင်ဆန်းဦး]]နှင့် အောင်ဆန်းလင်းတို့ကို (၆) မိုင်ခွဲအိမ်၌ လည်းကောင်း၊ သမီး [[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အောင်ဆန်းစုကြည်]]ကို ကန်တော်ကြီးစောင်း နေအိမ်၌ လည်းကောင်း မွေးသည်။ အထွေးဆုံးကလေးကို ၁၉၄၆ ခု၊ စက်တင်ဘာလ ၂၂ ရက်တွင် တာဝါလိန်းအိမ် (ယခု ဗိုလ်ချုပ်ပြတိုက်) ၌ ထွန်းကားသော်လည်း အဖတ်မတင်ဘဲ ၅ ရက်အကြာတွင် တိမ်းပါးသွားသည်။ သားလတ် အောင်ဆန်းလင်းမှာလည်း တာဝါလိန်းအိမ်ရှိ ရေကန်တွင် ၁၉၅၃ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၆ ရက်တွင် ရေနစ်သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ ဇူလိုင် ၁၉ ရက် နံနက် ၁၀း ၃၅ နာရီတွင် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် အခြား ဝန်ကြီးများနှင့်အတူ ကျဆုံးခဲ့ပြီးနောက် ခင်ပွန်းဖြစ်သူချမှတ်ခဲ့သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်စွမ်း ဉာဏ်စွမ်း ရှိသမျှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ဩဂုတ်၂ တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကတော်ဒေါ်ခင်ကြည်သည် အဓိဋ္ဌန်ပြုချက်နဲ့အတူ လူထုပန်ကြားလွှာကိုထုတ်ပြန်၍ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုသမိုင်းပေးတာဝန်ကို ထမ်းဆောင် ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ပန်ကြားလွှာတွင် ... "ကျမရဲ့ခင်ပွန်းသည်ဖြစ်တဲ့ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဟာ တိုင်းပြည်နှင့်လူမျိုးအတွက်ကြိုးပမ်းရင်း လမ်းခုလပ်တွင် ကျဆုံးခဲ့ရပါပြီ။ အခု သူကွယ်လွန်သွားတော့ သူ့ကိုပြုစုရမဲ့အစား သူချခဲ့တဲ့လမ်းစဉ်တွင်ပါဝင်နိုင်တဲ့ဘက်တွင်ပါဝင်ပြီး သူချန်ခဲ့တဲ့ သူသွေး သူ့သား မိမိရဲ့ရင်သွေးကလေးတွေကို အဖေသားပီပီ ခြေရာနင်းနိုင်အောင် ပျိုးထောင်ပေးတော့ မယ်လို့ဆုံးဖြတ်ပါတယ်။ လူထုကို ကျမပြောလိုတာကတော့ မိမိတို့အားကိုး ယုံကြည်လေးစားသောခေါင်းဆောင်ကြီးကို ရက်စက်စွာလုပ်ကြံမှုကြောင့် ဒေါသထွက်စိတ်ဆိုး၍ စိတ်လိုက်မာန်ပါ လုပ်မှုကိုင်မှုကိုရှောင်ကြဉ်၍ သူချခဲ့သောလမ်းစဉ်အတိုင်း တသေဝမတိမ်း လိုက်နာကျင့်ဆောင်ကြပါ။ သူပျိုးထောင်ခဲ့သော ဖဆပလအဖွဲ့ကြီးကို ဆထက်တပိုး အားပေးထောက်ခံကြပါ။ သူရည်မှန်းခဲ့သော လွတ်လပ်ရေးကို မရမ‌ေနကြိုးပမ်းကြပါ"ဟု တိုင်းပြည်ကို တိုက်တွန်းခဲ့လေသည်။ [[စော၊ ဦး (ဂဠုန်)|ဂဠုန်ဦးစော]]သည် ကြိုးမိန့်ကျပြီးနောက် ကျဆုံးခဲ့ရသော အာဇာနည်ကိုးဦးအား အသက် လျော်ကြေးပေးရန် ၎င်းပိုင် လက်ဝတ်ရတနာများ ကိုရောင်းချ၍ ရရှိငွေကို အညီအမျှခွဲဝေပေးရန် ဇနီးဖြစ်သူဒေါ်သန်းခင်အား ထောင်တွင်းမှ မှာကြားခဲ့သည်။ ဒေါ်သန်းခင်သည် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဦးစော၏ဆန္ဒအတိုင်း ပုဂ္ဂိုလ်ရှစ်ဦးအား လိုက်လံပေးပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်အား အကျိုးအကြောင်းပြောပြီး အသက်လျော်ကြေးပေးရသောအခါ ဒေါ်ခင်ကြည်က "ရှင့်ယောက်ျား ကျမယောက်ျားကိုလုပ်ကြံလို့ ကျမမုဆိုးမဘဝရောက်ခဲ့ရပါပြီ။ ရှင်လည်း မကြာမီ မုဆိုးမဖြစ်တော့မှာမို့ မုဆိုးမဘဝတူချင်းမို့ အဲ့ဒီလျော်ကြေးငွေကိုမယူပါရစေနဲ့။ ဦးစောအတွက်သာ ဘဝကူးကောင်းအောင် ကုသိုလ်ဒါန တစ်ခုခုပြုလုပ်ပေးပါ" ဟုပြောကြားခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။ == နိုင်ငံ့တာဝန်ထမ်းရွက်မှု == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် သူ့ခေတ်သူ့အခါက မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဩဇာအကြီးဆုံး အမျိုးသမီးတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဖဆပလ၏တာဝန်ပေးခြင်းအရ လမ်းမတော်အလယ်ပိုင်း မဲဆန္ဒနယ်တွင် အရွေးခံရာ ၁၉၄၇ မှ ၁၉၅၁ အထိ အမတ်အဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ - ၅၃ တွင် [[မြန်မာအမျိုးသမီးများအသင်း]] ညွှန်ကြားရေးဝန်၊ ၁၉၅၃ - ၅၈တွင် လူမှုဝန်ထမ်းစီမံကိန်းကော်မရှင်[[ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ထိုသို့တာဝန်ယူဆောင်ရွက်နေစဉ် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ လူမှုဝန်ထမ်းကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ မိခင်နဲ့ ကလေးစောင့်ရှောင့်ရေးဥက္ကဋ္ဌ၊ ကလေးသူငယ်စောင့်ရှောက်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ကျန်းမာရေးနှင့်ပြည်ရေးပြည်ရာအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ၊ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီး အသင်းများကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ဒီမိုကရေစီသဘောတရား တိုးတက်ပြန်ပွားရေးအသင်းဥက္ကဋ္ဌ၊ မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီးကင်းထောက်အသင်း၏ ကင်းထောက်ချုပ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ သူနာပြုတင် ကားတပ်ဖွဲ့ဝင် အမျိုးသမီးအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရာမာခရစ်ရှ်နာ သာသနာပြု ဆေးရုံနှင့် စာကြည့်တိုက် ဒုဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြောက်ခံရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် သူနာပြုလုပ်ငန်းများကို မွန်မြတ် သောပရဟိတလုပ်ငန်းအဖြစ် အများကစိတ်ဝင်စားစွာ ခံယူလုပ်ဆောင်စေရန် ရှေးဦးစွာစည်းရုံးခဲ့သူတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။[[File:Daw Khin Kyi Women's Hospital.jpg|thumb|ဒေါ်ခင်ကြည် အမျိုးသမီးဆေးရုံ၊ ဗဟန်း]]ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နိုင်ငံကို ကိုယ်စားပြု၍ ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ လှည့်လည် သွားရောက်ခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ကျန်းမာရေး၊ လူမှုရေးလုပ်ငန်းများထမ်းဆောင်နေစဉ် ၁၉၄၉ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ နယူးဒေလီ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံ၊ ၁၉၅၀ တွင် ကိုလံဘိုကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံများကို မြန်မာကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ကိုဦးဆောင်၍ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၅ဝ၊ ၁၉၅၁ နှင့် ၁၉၅၂ ခုနှစ်တို့တွင် [[ဂျနီဗာမြို့|ဂျီနီဗာ]]မြို့၌ ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးညီလာခံများသို့လည်း မြန်မာကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်တက်ရောက်ခဲ့ရပြီး သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ [[ကိုလံဘိုမြို့|ကိုလံဘို]]မြို့၌ကျင်းပသော ညီလာခံတွင် သဘာပတိအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ ထို့အပြင် အနောက်ဥရောပ၊ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်စသောနိုင်ငံများသို့ နိုင်ငံတာဝန်နှင့် ခရီးလှည့်လည်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ - ၆၀ နှစ်များတွင် ဦးနုဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုပါတီ (ပထစ) အတွက် စည်းရုံးရေးတာဝန်များကို ဖိဖိစီးစီး တာဝန်ယူဆောင်ရွက် ပေးခဲ့သည်။ သို့အတွက် ဦးနုဦးဆောင်သော သန့်ရှင်း ဖဆပလတဖြစ်လည်း ပြည်ထောင်စုပါတီသည် ရွေးကောက်ပွဲတွင်အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ပထစပါတီအား မဲဆွယ်စည်း ရုံးပေးခဲ့သော်လည်း ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်အရွေးမခံခဲ့ချေ။ === မြန်မာသံအမတ်ကြီး === ဝန်ကြီးချူပ်[[နု၊ ဦး|ဦးနု]] ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သည် ဒေါ်ခင်ကြည်အား ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံ အမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဇွန်လတွင် [[နီပေါနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပူးတွဲတာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးလောကတွင် ပထမဆုံးနှင့် ယနေ့အချိန်အထိ တစ်ဦးတည်းသော မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးအဖြစ် မော်ကွန်း တင်ခံရသည်။ အိန္ဒိယနိင်ငံ၊ နယူးဒေလီမြို့တွင် ရုံးထိုင်၍ သံအမတ်ကြီးအဖြစ် ၇ နှစ်တာမျှ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၇ ဇွန်လ တွင် အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် ရန်ကန်မြို့ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလိမ်းအမှတ် (၅၄-၅၆) နေအိမ်၌ ရိုးရိုးကုတ်ကုတ် နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးလုပ်သက်၊ သံအမတ်ပင်စင်များကိုမယူပဲ အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးများ၏ ဇနီးထောက်ပံ့ငွေ ကိုသာ ခံစားခဲ့သည်။ ဤသို့ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နေအိမ်ခြံအတွင်း ပန်းမာန်ပင်များစိုက်ပျိုးပြုပြင်လျက် ဘဝကိုအေးချမ်းစွာကုန်ဆုံးနေစဉ်အတွင်း ၁၉၈၇၊ ဧပြီလတွင် နိုင်ငံတော်၏ထောက်ပံ့မှုဖြင့် အင်္ဂလန်ပြည်တွင် မျက်စိခွဲစိတ်ကုသခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့တွင်၂ လကြာကုသခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၁၀ လ အကြာ ၁၉၈၈ မတ်လ အကုန်ပိုင်းတွင် ပြင်းထန်သော လေဖြတ်ရောဂါ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သူမသည် ဒုတိယအကြိမ် လေဖြတ်ခြင်း ဝေဒနာကို ခံစားရပြီးနောက်၊ ၁၉၈၈ ဒီဇင်ဘာလ ၂၇ ရက်နံနက် ၇ နာရီ ၁၇ မိနစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနေအိမ်တွင် သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏လက်ပေါ်၌ပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် အသက် ၇၆ နှစ် အရွယ်ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ [https://web.archive.org/web/20090915180623/http://www.voanews.com/burmese/archive/2003-01/a-2003-01-07-3-1.cfm] ကွယ်လွန်ချိန်တွင် သားဖြစ်သူ [[ဦးအောင်ဆန်းဦး]]နှင့် သမီးဖြစ်သူ [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] (အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်) တို့ကျန်ရစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> ==ဂူဗိမာန်== ၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ၂ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း၏ဇနီး မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ ကြွင်းကျန် သောရုပ်ကလာပ်ကို ရွှေတိဂုံဘုရား တောင်ဘက်မုခ်အနီး ရွှေတိဂုံဘုရားလမ်းရှိ ငြိမ်းချမ်းရေနှင့် မျိုးချစ်စာဆိုဆရာကြီး [[သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း|သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] ဂူဗိမာန်နှင့် သီပေါမင်း၏ မိဘုရားခေါင်ကြီး [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]၏ နောက်ဆုံး အဂ္ဂမဟေသီ [[စုဖုရားလတ်|စုဘုရားလတ်]] ဂူဗိမာန်တို့အကြား မြေကွက်လပ်၌ ဂူဗိမာန်တည်ဆောက် သဂြိုဟ်ခဲ့လေသည်။ ထိုနေရာတွင်ကုလသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ဦး[[သန့်၊ ဦး|သန့်]]၊ စုဖုရားလတ်နှင့် ဆရာကြီးသခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း တို့၏ အုတ်ဂူများလည်း တည်ရှိသည်။ == ဂုဏ်ပြုချီးကျူးခံရခြင်း == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ဘဝတစ်လျှောက်လုံး တိုင်းကျိုးပြည်ပြု စွမ်းစွမ်းတမံဆောင်ရွက်ခဲ့မှုကြောင့် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ ပေးအပ်ချီးမြှင့်သော မြန်မာမိခင်ဘွဲ့တံဆိပ် ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရကချီးမြှင့်သော [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]ဘွဲ့၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ် တွင် [[ယူဂိုစလားဗီးယားနိုင်ငံ]]မှချီးမြင့်သော မာရှယ်တီးတိုးယူဂိုဆလပ်ကြယ် (ဒုတိယဆင့်) နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ နိုဘယ်အော်ဒါဘွဲ့(ဝါ) ဘုရင့်မြင့်မြတ်သော ဆုတံဆိပ်တို့ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ==မှတ်စု== {{notelist}} == ကိုးကား == <references/> {{lifetime|၁၉၁၂|၁၉၈၈}} [[Category:မြန်မာလူမျိုးများ အတ္ထုပ္ပတ္တိ‎]] [[Category:ပထမ မြန်မာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[Category:မြန်မာ သံအမတ်ကြီးများ]] [[Category:မြန်မာ အမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] nwcynsjaqfg85wc3yzvqojot2z666ab 1028812 1028789 2026-05-01T06:12:19Z Ninjastrikers 22896 1028812 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]] | name = ဒေါ်ခင်ကြည် | honorific_suffix = | image = Khin Kyi portrait.jpg | alt = | caption = | order = အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီး | term_start = ၁၉၆၀ | term_end = ၁၉၆၇ | prime_minister = [[ဦးနု]]<br />[[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးနေဝင်း]] | successor = | order1 = လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီး | term_start1 = ၁၉၅၃ | term_end1 = ၁၉၆၀ | prime_minister1 = [[ဦးနု]]<br />[[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးနေဝင်း]] | predecessor1 = မရှိ | successor1 = | order2 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် | constituency2 = [[လမ်းမတော်မြို့နယ်]] | majority2 = | term_start2 = ၁၉၄၇ | term_end2 = ၁၉၄၈ | successor2 = | party = | birth_date = {{birth date|1912|4|16|df=y}} | birth_place = [[မြောင်းမြမြို့]] | death_date = {{Death date and age|27|12|1988|16|4|1912}} | death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]] | death_cause = လေဖြတ်ခြင်း | resting_place = | other_names = | occupation = သံအမတ်၊ နိုင်ငံရေးသမား | spouse = {{marriage|[[အောင်ဆန်း]]<br />|September 1942|19 July 1947|reason=ကွယ်လွန်}} | children = [[အောင်ဆန်းဦး]]<br/>[[အောင်ဆန်းစုကြည်]] | parents = | relatives = | alma_mater = ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်<br/>အေဘီအမ် မိန်းကလေးကျောင်း }} [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]'''ဒေါ်ခင်ကြည်''' (၁၉၁၂ − ၁၉၈၈) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု၊ လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၃ မှ ၁၉၆၀ထိ လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီး အဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ သူမသည် ၁၉၆၀ မှ ၁၉၆၇ထိ သံအမတ်ကြီး ဖြစ်တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူမသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ပထမဆုံး မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးလည်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင် [[အောင်ဆန်း|ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၏ ဇနီးလည်းဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ == ဒေါ်ခင်ကြည်ကို[[ဧရာဝတီတိုင်း]]၊ [[မြောင်းမြမြို့]]၌ လမ်းဗိုလ် ဦးဖိုးညှင်း၊ ဒေါ်ဖွားစုတို့မှ ၁၉၁၂ ခု၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် ဖွားသည်။ {{efn|သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ The Mainichi Japan သတင်းစာပါ ဆောင်းပါးတစ်ခုတွင် မိခင်ဒေါ်ခင်ကြည်၏ မှတ်ပုံတင်၊ ပတ်စ်ပို့၊ အခြားစာရွက်စာတမ်းများမှ မွေးနှစ်သည် ၁၉၁၂ ဖြစ်၍ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဒေါ်ခင်ကြည်ကို ၁၉၁၃ တွင် မွေးဖွားသည်ဟုဆိုသည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ်ကို အင်္ဂလိပ်သက္ကရာဇ်သို့ ပြောင်းရာ၌ မှားယွင်း၍ ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ရေးသားထားသည်။<ref name="assk"/>}}<ref>"ဖဆပလ သတင်းစဉ်"၊ အတွဲ (၁) အမှတ် (၃၇)။ ၁၉၄၇ ခု၊ ဩဂုတ် ၂၃။</ref> မွေးချင်းများမှာ ဦးဘလွင်၊ ဒေါ် ခင်သောင်း၊ ဦး မောင် (ငယ်စဉ်က လွန်)၊ ဦးဘကျော်၊ ဒေါ်ခင်ကြီး (နောင်တွင် [[သခင်သန်းထွန်း]]၏ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်တင့် (ဦးသိန်းလှ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်ကြည်၊ ဦးသိန်း (ခေါ်) ဦးလှမောင်၊ ဒေါ်မမကြီး (ခေါ်) ဒေါ် အမာ (ကောက်ပဲသီးနှံမင်းကြီး ဦးတင်အောင် (ခေါ်) ဦးဂျော်နီ၏ ဇနီး)တို့ ဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ငယ်စဉ်က မြောင်းမြမြို့တွင် (၆) တန်းအထိ ပညာသင်ခဲ့သည်။ [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ ကြည့်မြင်တိုင် အေဘီအမ် မိန်းကလေးကျောင်းမှ (ယခု အထက (၁) ကြည့်မြင်တိုင်) မှ (၇) တန်းနှင့် (၈) တန်း အောင်သည်။ (၉) တန်းကို မြောင်းမြ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း၌ ပြန်နေသည်။ ထို့နောက် [[မော်လမြိုင်မြို့]]ရှိ [[စကော့တလန်နိုင်ငံ|စကော့]]လူမျိုး အမျိုးသမီးများအုပ်ချုပ်သော အေဘီအမ်ကျောင်း (မော်တင်လိန်း ဆရာဖြစ်သင်တန်းကျောင်း) မှ မူလတန်းဆရာဖြစ်လက်မှတ် ရသည်။<ref name="assk">{{cite news|url=http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |title=Letter from Burma: Flowers in her hair |last=Aung San Suu Kyi |date=29 April 2012 |work=The Mainichi |accessdate=1 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502091420/http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |archivedate= 2 May 2012 }}</ref> == မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု == မြောင်းမြ အမျိုးသားအထက်တန်းကျောင်း၌ စေတနာဝန်ထမ်းအဖြစ် ဦးဘထွန်းလှိုက်လက်အောက်တွင် နှစ်အတန်ကြာ လုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် သူနာပြုအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ရန် [[ရန်ကုန် ဗဟို အမျိုးသမီး ဆေးရုံ|ရန်ကုန် ဒပ်ဖရင်ဆေးရုံ]]၌ ဝမ်းဆွဲသင်တန်း၊ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုသင်တန်းများကို တနှစ်ကြာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ စစ်မဖြစ်မီ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုအဖြစ် နှစ်အနည်းငယ် ထမ်းရွက်သည်။ ၁၉၄၁ ခု၊ ဒီဇင်ဘာလ (၂၃) ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ဗုံးချခံရပြီး ဒဏ်ရာရလူနာများ [[ကာလကတ္တားမြို့|ကာလကတ္တား]]သို့ပို့ ဆောင်ရေးတွင် သူနာပြုအဖြစ် စေတနာဝန်ထမ်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် အိန္ဒိယမှမြန်မာနိုင်ငံသို့ နောက်ဆုံးထွက်သည့်သင်္ဘောနှင့် ပြန်လာသည်။ [[File:20120501p2a00m0na002000p size5.jpg|thumb|left|150px|ဒေါ်ခင်ကြည် ငယ်ရွယ်စဉ်က တွေ့ရစဉ်]]၁၉၄၂ တွင် ရန်ကုန်မြို့ ဂေါ်ရာကုန်းမြေ ဒိုင်အိုစီဇင်မိန်းကလေးကျောင်း၌ [[ဘသန်း (ခွဲစိတ်ဆရာဝန်)|ဒေါက်တာဘသန်း]] (နောင်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[နေဝင်း၊ ဦး|နေဝင်း]]၏ယောက္ခမ) ဦးဆောင်၍ ဆေးရုံ ဖွင့်လှစ်သည်။ ထိုဘီဒီအေဆေးရုံတွင် အစ်မဖြစ်သူဒေါ်ခင်ကြီးနှင့်အတူ သူနာပြုအဖြစ် အစောဆုံးဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြီးမှာ စစ်မဖြစ်မီ သူနာပြု ၂၄၆ သင်တန်းဆင်းဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီးကိုဂျပန်တပ်များတပ်ခွဲထားရာ ဘီဒီအေဆေးရုံသည် နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဘမော်|ဒေါက်တာဘမော်]]၏ အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်တွင် ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး ဖြစ်လာသည်။ ဒေါက်တာဘသန်း၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် [[လှရွှေ (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာလှရွှေ]] (ရဲဘော်သုံးကျိပ် [[လက်ျာ၊ ဗိုလ် (ရဲဘော် သုံးကျိပ်)|ဗိုလ်လက်ျာ]]၏ညီ၊ ၁၉၃၈ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်) ဒေါက်တာကြည်ပေါ၊ ဒေါက်တာဦးအေး၊ [[မှတ်မိသေးတယ် ဂျပန်ခေတ်ဆေးရုံကြီးဝယ် (စာအုပ်)|ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ]]၊ ဒေါက်တာဒေါ်ရင်မေ၊ သူနာပြု ကယ်လီ၊ မတင်ထွေး (ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ၏ဇနီး) တို့နှင့်အတူ သူနာပြုချုပ်အဖြစ် အမှုထမ်းသည်။ == ဗိုလ်ချုပ်ကတော် == [[File:Aung San and Khin Kyi wedding.jpg|thumb|လက်ထပ်ထိမ်းမြားစဉ်]] ဘီဒီအေ စစ်သေနာပတိ ဗိုလ်ချုပ် ဗိုလ်တေဇ ဆေးရုံလာတက်ရာ မေတ္တာမျှသည်။ ၁၉၄၂ ခု၊ စက်တင်ဘာ ၆ တနင်္ဂနွေနေ့တွင် ဂျပန်ခေတ် ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးအရှေ့ဘက် အစွန်ဆုံး ခန်းမဆောင်တွင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ သားကြီး [[အောင်ဆန်းဦး]]နှင့် အောင်ဆန်းလင်းတို့ကို (၆) မိုင်ခွဲအိမ်၌ လည်းကောင်း၊ သမီး [[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အောင်ဆန်းစုကြည်]]ကို ကန်တော်ကြီးစောင်း နေအိမ်၌ လည်းကောင်း မွေးသည်။ အထွေးဆုံးကလေးကို ၁၉၄၆ ခု၊ စက်တင်ဘာလ ၂၂ ရက်တွင် တာဝါလိန်းအိမ် (ယခု ဗိုလ်ချုပ်ပြတိုက်) ၌ ထွန်းကားသော်လည်း အဖတ်မတင်ဘဲ ၅ ရက်အကြာတွင် တိမ်းပါးသွားသည်။ သားလတ် အောင်ဆန်းလင်းမှာလည်း တာဝါလိန်းအိမ်ရှိ ရေကန်တွင် ၁၉၅၃ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၆ ရက်တွင် ရေနစ်သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ ဇူလိုင် ၁၉ ရက် နံနက် ၁၀း ၃၅ နာရီတွင် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် အခြား ဝန်ကြီးများနှင့်အတူ ကျဆုံးခဲ့ပြီးနောက် ခင်ပွန်းဖြစ်သူချမှတ်ခဲ့သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်စွမ်း ဉာဏ်စွမ်း ရှိသမျှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ဩဂုတ်၂ တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကတော်ဒေါ်ခင်ကြည်သည် အဓိဋ္ဌန်ပြုချက်နဲ့အတူ လူထုပန်ကြားလွှာကိုထုတ်ပြန်၍ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုသမိုင်းပေးတာဝန်ကို ထမ်းဆောင် ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ပန်ကြားလွှာတွင် ... "ကျမရဲ့ခင်ပွန်းသည်ဖြစ်တဲ့ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဟာ တိုင်းပြည်နှင့်လူမျိုးအတွက်ကြိုးပမ်းရင်း လမ်းခုလပ်တွင် ကျဆုံးခဲ့ရပါပြီ။ အခု သူကွယ်လွန်သွားတော့ သူ့ကိုပြုစုရမဲ့အစား သူချခဲ့တဲ့လမ်းစဉ်တွင်ပါဝင်နိုင်တဲ့ဘက်တွင်ပါဝင်ပြီး သူချန်ခဲ့တဲ့ သူသွေး သူ့သား မိမိရဲ့ရင်သွေးကလေးတွေကို အဖေသားပီပီ ခြေရာနင်းနိုင်အောင် ပျိုးထောင်ပေးတော့ မယ်လို့ဆုံးဖြတ်ပါတယ်။ လူထုကို ကျမပြောလိုတာကတော့ မိမိတို့အားကိုး ယုံကြည်လေးစားသောခေါင်းဆောင်ကြီးကို ရက်စက်စွာလုပ်ကြံမှုကြောင့် ဒေါသထွက်စိတ်ဆိုး၍ စိတ်လိုက်မာန်ပါ လုပ်မှုကိုင်မှုကိုရှောင်ကြဉ်၍ သူချခဲ့သောလမ်းစဉ်အတိုင်း တသေဝမတိမ်း လိုက်နာကျင့်ဆောင်ကြပါ။ သူပျိုးထောင်ခဲ့သော ဖဆပလအဖွဲ့ကြီးကို ဆထက်တပိုး အားပေးထောက်ခံကြပါ။ သူရည်မှန်းခဲ့သော လွတ်လပ်ရေးကို မရမ‌ေနကြိုးပမ်းကြပါ"ဟု တိုင်းပြည်ကို တိုက်တွန်းခဲ့လေသည်။ [[စော၊ ဦး (ဂဠုန်)|ဂဠုန်ဦးစော]]သည် ကြိုးမိန့်ကျပြီးနောက် ကျဆုံးခဲ့ရသော အာဇာနည်ကိုးဦးအား အသက် လျော်ကြေးပေးရန် ၎င်းပိုင် လက်ဝတ်ရတနာများ ကိုရောင်းချ၍ ရရှိငွေကို အညီအမျှခွဲဝေပေးရန် ဇနီးဖြစ်သူဒေါ်သန်းခင်အား ထောင်တွင်းမှ မှာကြားခဲ့သည်။ ဒေါ်သန်းခင်သည် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဦးစော၏ဆန္ဒအတိုင်း ပုဂ္ဂိုလ်ရှစ်ဦးအား လိုက်လံပေးပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်အား အကျိုးအကြောင်းပြောပြီး အသက်လျော်ကြေးပေးရသောအခါ ဒေါ်ခင်ကြည်က "ရှင့်ယောက်ျား ကျမယောက်ျားကိုလုပ်ကြံလို့ ကျမမုဆိုးမဘဝရောက်ခဲ့ရပါပြီ။ ရှင်လည်း မကြာမီ မုဆိုးမဖြစ်တော့မှာမို့ မုဆိုးမဘဝတူချင်းမို့ အဲ့ဒီလျော်ကြေးငွေကိုမယူပါရစေနဲ့။ ဦးစောအတွက်သာ ဘဝကူးကောင်းအောင် ကုသိုလ်ဒါန တစ်ခုခုပြုလုပ်ပေးပါ" ဟုပြောကြားခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။ == နိုင်ငံ့တာဝန်ထမ်းရွက်မှု == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် သူ့ခေတ်သူ့အခါက မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဩဇာအကြီးဆုံး အမျိုးသမီးတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဖဆပလ၏တာဝန်ပေးခြင်းအရ လမ်းမတော်အလယ်ပိုင်း မဲဆန္ဒနယ်တွင် အရွေးခံရာ ၁၉၄၇ မှ ၁၉၅၁ အထိ အမတ်အဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ - ၅၃ တွင် [[မြန်မာအမျိုးသမီးများအသင်း]] ညွှန်ကြားရေးဝန်၊ ၁၉၅၃ - ၅၈တွင် လူမှုဝန်ထမ်းစီမံကိန်းကော်မရှင်[[ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ထိုသို့တာဝန်ယူဆောင်ရွက်နေစဉ် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ လူမှုဝန်ထမ်းကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ မိခင်နဲ့ ကလေးစောင့်ရှောင့်ရေးဥက္ကဋ္ဌ၊ ကလေးသူငယ်စောင့်ရှောက်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ကျန်းမာရေးနှင့်ပြည်ရေးပြည်ရာအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ၊ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီး အသင်းများကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ဒီမိုကရေစီသဘောတရား တိုးတက်ပြန်ပွားရေးအသင်းဥက္ကဋ္ဌ၊ မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီးကင်းထောက်အသင်း၏ ကင်းထောက်ချုပ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ သူနာပြုတင် ကားတပ်ဖွဲ့ဝင် အမျိုးသမီးအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရာမာခရစ်ရှ်နာ သာသနာပြု ဆေးရုံနှင့် စာကြည့်တိုက် ဒုဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြောက်ခံရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် သူနာပြုလုပ်ငန်းများကို မွန်မြတ် သောပရဟိတလုပ်ငန်းအဖြစ် အများကစိတ်ဝင်စားစွာ ခံယူလုပ်ဆောင်စေရန် ရှေးဦးစွာစည်းရုံးခဲ့သူတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။[[File:Daw Khin Kyi Women's Hospital.jpg|thumb|ဒေါ်ခင်ကြည် အမျိုးသမီးဆေးရုံ၊ ဗဟန်း]] ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နိုင်ငံကို ကိုယ်စားပြု၍ ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ လှည့်လည် သွားရောက်ခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ကျန်းမာရေး၊ လူမှုရေးလုပ်ငန်းများထမ်းဆောင်နေစဉ် ၁၉၄၉ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ နယူးဒေလီ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံ၊ ၁၉၅၀ တွင် ကိုလံဘိုကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံများကို မြန်မာကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ကိုဦးဆောင်၍ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၅ဝ၊ ၁၉၅၁ နှင့် ၁၉၅၂ ခုနှစ်တို့တွင် [[ဂျနီဗာမြို့|ဂျီနီဗာ]]မြို့၌ ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးညီလာခံများသို့လည်း မြန်မာကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်တက်ရောက်ခဲ့ရပြီး သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ [[ကိုလံဘိုမြို့|ကိုလံဘို]]မြို့၌ကျင်းပသော ညီလာခံတွင် သဘာပတိအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ ထို့အပြင် အနောက်ဥရောပ၊ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်စသောနိုင်ငံများသို့ နိုင်ငံတာဝန်နှင့် ခရီးလှည့်လည်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ - ၆၀ နှစ်များတွင် ဦးနုဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုပါတီ (ပထစ) အတွက် စည်းရုံးရေးတာဝန်များကို ဖိဖိစီးစီး တာဝန်ယူဆောင်ရွက် ပေးခဲ့သည်။ သို့အတွက် ဦးနုဦးဆောင်သော သန့်ရှင်း ဖဆပလတဖြစ်လည်း ပြည်ထောင်စုပါတီသည် ရွေးကောက်ပွဲတွင်အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ပထစပါတီအား မဲဆွယ်စည်း ရုံးပေးခဲ့သော်လည်း ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်အရွေးမခံခဲ့ချေ။ === မြန်မာသံအမတ်ကြီး === ဝန်ကြီးချူပ်[[နု၊ ဦး|ဦးနု]] ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သည် ဒေါ်ခင်ကြည်အား ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံ အမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဇွန်လတွင် [[နီပေါနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပူးတွဲတာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးလောကတွင် ပထမဆုံးနှင့် ယနေ့အချိန်အထိ တစ်ဦးတည်းသော မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးအဖြစ် မော်ကွန်း တင်ခံရသည်။ အိန္ဒိယနိင်ငံ၊ နယူးဒေလီမြို့တွင် ရုံးထိုင်၍ သံအမတ်ကြီးအဖြစ် ၇ နှစ်တာမျှ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၇ ဇွန်လ တွင် အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် ရန်ကန်မြို့ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလိမ်းအမှတ် (၅၄-၅၆) နေအိမ်၌ ရိုးရိုးကုတ်ကုတ် နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးလုပ်သက်၊ သံအမတ်ပင်စင်များကိုမယူပဲ အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးများ၏ ဇနီးထောက်ပံ့ငွေ ကိုသာ ခံစားခဲ့သည်။ ဤသို့ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နေအိမ်ခြံအတွင်း ပန်းမာန်ပင်များစိုက်ပျိုးပြုပြင်လျက် ဘဝကိုအေးချမ်းစွာကုန်ဆုံးနေစဉ်အတွင်း ၁၉၈၇၊ ဧပြီလတွင် နိုင်ငံတော်၏ထောက်ပံ့မှုဖြင့် အင်္ဂလန်ပြည်တွင် မျက်စိခွဲစိတ်ကုသခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့တွင်၂ လကြာကုသခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၁၀ လ အကြာ ၁၉၈၈ မတ်လ အကုန်ပိုင်းတွင် ပြင်းထန်သော လေဖြတ်ရောဂါ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သူမသည် ဒုတိယအကြိမ် လေဖြတ်ခြင်း ဝေဒနာကို ခံစားရပြီးနောက်၊ ၁၉၈၈ ဒီဇင်ဘာလ ၂၇ ရက်နံနက် ၇ နာရီ ၁၇ မိနစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနေအိမ်တွင် သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏လက်ပေါ်၌ပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် အသက် ၇၆ နှစ် အရွယ်ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ [https://web.archive.org/web/20090915180623/http://www.voanews.com/burmese/archive/2003-01/a-2003-01-07-3-1.cfm] ကွယ်လွန်ချိန်တွင် သားဖြစ်သူ [[ဦးအောင်ဆန်းဦး]]နှင့် သမီးဖြစ်သူ [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] (အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်) တို့ကျန်ရစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> ==ဂူဗိမာန်== ၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ၂ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း၏ဇနီး မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ ကြွင်းကျန် သောရုပ်ကလာပ်ကို ရွှေတိဂုံဘုရား တောင်ဘက်မုခ်အနီး ရွှေတိဂုံဘုရားလမ်းရှိ ငြိမ်းချမ်းရေနှင့် မျိုးချစ်စာဆိုဆရာကြီး [[သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း|သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] ဂူဗိမာန်နှင့် သီပေါမင်း၏ မိဘုရားခေါင်ကြီး [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]၏ နောက်ဆုံး အဂ္ဂမဟေသီ [[စုဖုရားလတ်|စုဘုရားလတ်]] ဂူဗိမာန်တို့အကြား မြေကွက်လပ်၌ ဂူဗိမာန်တည်ဆောက် သဂြိုဟ်ခဲ့လေသည်။ ထိုနေရာတွင်ကုလသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ဦး[[သန့်၊ ဦး|သန့်]]၊ စုဖုရားလတ်နှင့် ဆရာကြီးသခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း တို့၏ အုတ်ဂူများလည်း တည်ရှိသည်။ == ဂုဏ်ပြုချီးကျူးခံရခြင်း == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ဘဝတစ်လျှောက်လုံး တိုင်းကျိုးပြည်ပြု စွမ်းစွမ်းတမံဆောင်ရွက်ခဲ့မှုကြောင့် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ ပေးအပ်ချီးမြှင့်သော မြန်မာမိခင်ဘွဲ့တံဆိပ် ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရကချီးမြှင့်သော [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]ဘွဲ့၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ် တွင် [[ယူဂိုစလားဗီးယားနိုင်ငံ]]မှချီးမြင့်သော မာရှယ်တီးတိုးယူဂိုဆလပ်ကြယ် (ဒုတိယဆင့်) နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ နိုဘယ်အော်ဒါဘွဲ့(ဝါ) ဘုရင့်မြင့်မြတ်သော ဆုတံဆိပ်တို့ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ==မှတ်စု== {{notelist}} == ကိုးကား == <references/> {{lifetime|၁၉၁၂|၁၉၈၈}} [[Category:မြန်မာလူမျိုးများ အတ္ထုပ္ပတ္တိ‎]] [[Category:ပထမ မြန်မာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[Category:မြန်မာ သံအမတ်ကြီးများ]] [[Category:မြန်မာ အမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] jcjikxw3fufb5dcx0lv91fub683wtvu 0 11968 1028818 851140 2026-05-01T07:02:04Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1028818 wikitext text/x-wiki '''တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်'''သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]တွင် နှစ်စဉ် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့ အနီးဝန်းကျင်၌ ကျင်းပသည့် ရိုးရာပွဲတော် တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ မီးပုံပျံပွဲတော်တွင် နေ့မီးနှင့် ညမီးဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲကာ ပြိုင်ပွဲများ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ နေ့ပိုင်း အလှလွှတ် မီးပုံးပျံများသည် အများအားဖြင့် တိရစ္ဆာန် ရုပ်ပုံများ ဖြစ်ပြီး ညလွှတ်မီးပုံပျံများတွင်မူ ညမီးကြီးနှင့် စိန်နားပန်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ညမီးကြီးမှာ မီးပုံပျံအောက်ဆွဲတွင် ယမ်းခွေပါဝင်ပြီး မီးပုံပျံ ပျံတက်သည့် ကာလအတွင်း မီးရှူးမီးပန်းများပစ်လွှတ်ကာ ညမြင်ကွင်းကို အလှဆင်ကြသည်။ စိန်နားပန်မှာမူ မီးပုံပျံ အပြင်ကိုယ်ထည်ပေါ်နှင့် အောက်ဆွဲတွင် မီးပုံးအရောင်အမျိုးမျိုးဖြင့် ရုပ်ပုံများသော်လည်းကောင်း စာလုံးများသော်လည်းကောင်း ပုံဖော်ကာ လွှတ်တင်ကြသည့် မီးပုံပျံ အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၁၂ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ ပြိုင်ပွဲအဖြစ် ကျင်းပလာသည်။<ref>ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရိုးရာမီးပုံးပျံပညာရှင်များအသင်း</ref> {{Infobox | festival_name = တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော် | native_name = Taunggyi Tazaungdaing Festival | image = | caption = တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်တွင် ညမီးကြီးလွှတ်တင်နေစဉ် | type = [[ဘာသာရေး]]၊ [[ယဉ်ကျေးမှု]] နှင့် ရိုးရာအနုပညာ | date = [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]ဆန်း (၈)ရက်မှ လပြည့်နေ့အထိ | venue = အဝေရာ မီးပုံးပျံကွင်း | location = [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = {{flag|Myanmar}} | years_active = ကိုလိုနီခေတ်နှောင်းပိုင်းမှ ယနေ့အထိ | organized_by = ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ နှင့် ပွဲတော်ကျင်းပရေးကော်မတီ | significance = [[စူဠာမဏိစေတီတော်]]အား မီးပူဇော်ခြင်း | website = }} == သမိုင်းကြောင်း == တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်ကို ကိုလိုနီခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အစဉ်အလာအရ [[စူဠာမဏိစေတီတော်]]အား ရည်မှန်း၍ မီးပုံးပျံများ လွှတ်တင်ကာ ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ခေတ်အဆက်ဆက်တွင် နည်းပညာနှင့် အနုပညာလက်ရာများ တိုးတက်လာမှုကြောင့် ယခုအခါတွင် အလွန်ခမ်းနားသော ပြိုင်ပွဲကြီးတစ်ခုအသွင်သို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ == မီးပုံးပျံအမျိုးအစားများ == တောင်ကြီးပွဲတော်တွင် အဓိကအားဖြင့် မီးပုံးပျံ (၃) မျိုး ယှဉ်ပြိုင်လွှတ်တင်ကြသည် - === ညမီးကြီး (Night Type) === ညမီးကြီး မီးပုံးပျံများသည် အလှဆုံးနှင့် အန္တရာယ်အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ မီးပုံးပျံ၏ အောက်ခြေတွင် [[မီးရှူးမီးပန်း]] များစွာကို ချိတ်ဆွဲထားပြီး ကောင်းကင်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် တဖျန်းဖျန်း ပေါက်ကွဲကာ အရောင်အသွေးစုံလင်စွာ ပြသသည့် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ === စိန်နားပန် === မီးပုံးပျံ၏ ကိုယ်ထည်အပြင်ဘက်တွင် ဆီမီးခွက်ကလေးများကို ပုံဖော်၍ ချိတ်ဆွဲထားသည့် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ကောင်းကင်တွင် မီးအလင်းရောင်ဖြင့် ပုံဖော်ထားသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ တိရစ္ဆာန်ပုံများနှင့် အလှအပ ပုံစံများကို မြင်တွေ့ရသည်။ === အရုပ်ခြေနှစ်ချောင်း/ခြေလေးချောင်း === နေ့ခင်းဘက်တွင် လွှတ်တင်သည့် မီးပုံးပျံများ ဖြစ်သည်။ စက္ကူများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဆင်၊ မြင်း၊ ငှက် နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန်ရုပ်ပုံများကို လေဖြည့်ကာ လွှတ်တင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ == ပွဲတော်ကျင်းပပုံ == တောင်ကြီးမြို့ရှိ အဝေရာ မီးပုံးပျံကွင်းတွင် ကျင်းပပြီး တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၈ ရက်ခန့်မှ လပြည့်နေ့အထိ (၁၀) ရက်နီးပါး ကြာမြင့်တတ်သည်။ မီးပုံးပျံလွှတ်တင်ခြင်းအပြင် နိဗ္ဗာန်ဈေးပွဲတော်၊ မသိုးသင်္ကန်းရက်လုပ်ခြင်း နှင့် ဒေသထွက်ကုန် အရောင်းဆိုင်များဖြင့် စည်ကားလှသည်။ == ထူးခြားချက် == တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲသည် မြန်မာ့ရိုးရာအနုပညာ၊ စုပေါင်းဆောင်ရွက်မှု နှင့် ရဲစွမ်းသတ္တိတို့ကို ဖော်ပြသည့် ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မီးပုံးပျံတစ်လုံးကို လွှတ်တင်ရန် လူအင်အား အမြောက်အမြားနှင့် စနစ်တကျ ပြင်ဆင်မှုများ လိုအပ်သည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[တန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်]] * [[မီးပုံးပျံ]] [[Category:မြန်မာ့ရိုးရာပွဲတော်များ]] [[Category:တောင်ကြီးမြို့]] == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> ဖိုင်:Balloon festival - panoramio (1).jpg| ညမီးကြီး ဖိုင်:Baloon Festival - panoramio (2).jpg| ပွဲခင်း ဖိုင်:Baloon Festival - panoramio (4).jpg| စိန်နားပန် ဖိုင်:Balloon festival - panoramio.jpg| ညမီးကြီးအလှ ဖိုင်:Balloon fesival - panoramio.jpg </gallery> ==ဗွီဒီယို== <gallery> File:တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်.webm|ညမီးကြီးအလှ </gallery> [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်]] [[Category:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] {{မြန်မာ-stub}} 3e0qn89llu2qtbnd35nrxy776eit4n6 1028819 1028818 2026-05-01T07:03:23Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1028819 wikitext text/x-wiki '''တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်'''သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]တွင် နှစ်စဉ် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့ အနီးဝန်းကျင်၌ ကျင်းပသည့် ရိုးရာပွဲတော် တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ မီးပုံပျံပွဲတော်တွင် နေ့မီးနှင့် ညမီးဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲကာ ပြိုင်ပွဲများ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ နေ့ပိုင်း အလှလွှတ် မီးပုံးပျံများသည် အများအားဖြင့် တိရစ္ဆာန် ရုပ်ပုံများ ဖြစ်ပြီး ညလွှတ်မီးပုံပျံများတွင်မူ ညမီးကြီးနှင့် စိန်နားပန်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ညမီးကြီးမှာ မီးပုံပျံအောက်ဆွဲတွင် ယမ်းခွေပါဝင်ပြီး မီးပုံပျံ ပျံတက်သည့် ကာလအတွင်း မီးရှူးမီးပန်းများပစ်လွှတ်ကာ ညမြင်ကွင်းကို အလှဆင်ကြသည်။ စိန်နားပန်မှာမူ မီးပုံပျံ အပြင်ကိုယ်ထည်ပေါ်နှင့် အောက်ဆွဲတွင် မီးပုံးအရောင်အမျိုးမျိုးဖြင့် ရုပ်ပုံများသော်လည်းကောင်း စာလုံးများသော်လည်းကောင်း ပုံဖော်ကာ လွှတ်တင်ကြသည့် မီးပုံပျံ အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၁၂ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ ပြိုင်ပွဲအဖြစ် ကျင်းပလာသည်။<ref>ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရိုးရာမီးပုံးပျံပညာရှင်များအသင်း</ref> == သမိုင်းကြောင်း == တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်ကို ကိုလိုနီခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အစဉ်အလာအရ [[စူဠာမဏိစေတီတော်]]အား ရည်မှန်း၍ မီးပုံးပျံများ လွှတ်တင်ကာ ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ခေတ်အဆက်ဆက်တွင် နည်းပညာနှင့် အနုပညာလက်ရာများ တိုးတက်လာမှုကြောင့် ယခုအခါတွင် အလွန်ခမ်းနားသော ပြိုင်ပွဲကြီးတစ်ခုအသွင်သို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ == မီးပုံးပျံအမျိုးအစားများ == တောင်ကြီးပွဲတော်တွင် အဓိကအားဖြင့် မီးပုံးပျံ (၃) မျိုး ယှဉ်ပြိုင်လွှတ်တင်ကြသည် - === ညမီးကြီး (Night Type) === ညမီးကြီး မီးပုံးပျံများသည် အလှဆုံးနှင့် အန္တရာယ်အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ မီးပုံးပျံ၏ အောက်ခြေတွင် [[မီးရှူးမီးပန်း]] များစွာကို ချိတ်ဆွဲထားပြီး ကောင်းကင်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် တဖျန်းဖျန်း ပေါက်ကွဲကာ အရောင်အသွေးစုံလင်စွာ ပြသသည့် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ === စိန်နားပန် === မီးပုံးပျံ၏ ကိုယ်ထည်အပြင်ဘက်တွင် ဆီမီးခွက်ကလေးများကို ပုံဖော်၍ ချိတ်ဆွဲထားသည့် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ကောင်းကင်တွင် မီးအလင်းရောင်ဖြင့် ပုံဖော်ထားသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ တိရစ္ဆာန်ပုံများနှင့် အလှအပ ပုံစံများကို မြင်တွေ့ရသည်။ === အရုပ်ခြေနှစ်ချောင်း/ခြေလေးချောင်း === နေ့ခင်းဘက်တွင် လွှတ်တင်သည့် မီးပုံးပျံများ ဖြစ်သည်။ စက္ကူများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဆင်၊ မြင်း၊ ငှက် နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန်ရုပ်ပုံများကို လေဖြည့်ကာ လွှတ်တင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ == ပွဲတော်ကျင်းပပုံ == တောင်ကြီးမြို့ရှိ အဝေရာ မီးပုံးပျံကွင်းတွင် ကျင်းပပြီး တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၈ ရက်ခန့်မှ လပြည့်နေ့အထိ (၁၀) ရက်နီးပါး ကြာမြင့်တတ်သည်။ မီးပုံးပျံလွှတ်တင်ခြင်းအပြင် နိဗ္ဗာန်ဈေးပွဲတော်၊ မသိုးသင်္ကန်းရက်လုပ်ခြင်း နှင့် ဒေသထွက်ကုန် အရောင်းဆိုင်များဖြင့် စည်ကားလှသည်။ == ထူးခြားချက် == တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲသည် မြန်မာ့ရိုးရာအနုပညာ၊ စုပေါင်းဆောင်ရွက်မှု နှင့် ရဲစွမ်းသတ္တိတို့ကို ဖော်ပြသည့် ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မီးပုံးပျံတစ်လုံးကို လွှတ်တင်ရန် လူအင်အား အမြောက်အမြားနှင့် စနစ်တကျ ပြင်ဆင်မှုများ လိုအပ်သည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[တန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်]] * [[မီးပုံးပျံ]] [[Category:မြန်မာ့ရိုးရာပွဲတော်များ]] [[Category:တောင်ကြီးမြို့]] == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> ဖိုင်:Balloon festival - panoramio (1).jpg| ညမီးကြီး ဖိုင်:Baloon Festival - panoramio (2).jpg| ပွဲခင်း ဖိုင်:Baloon Festival - panoramio (4).jpg| စိန်နားပန် ဖိုင်:Balloon festival - panoramio.jpg| ညမီးကြီးအလှ ဖိုင်:Balloon fesival - panoramio.jpg </gallery> ==ဗွီဒီယို== <gallery> File:တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်.webm|ညမီးကြီးအလှ </gallery> [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်]] [[Category:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] {{မြန်မာ-stub}} dcjbccmcwno0kpdqnyydgye648qdnnn 1028820 1028819 2026-05-01T07:03:50Z Chenzeyan29 141880 /* ပွဲတော်ကျင်းပပုံ */ 1028820 wikitext text/x-wiki '''တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်'''သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]တွင် နှစ်စဉ် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့ အနီးဝန်းကျင်၌ ကျင်းပသည့် ရိုးရာပွဲတော် တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ မီးပုံပျံပွဲတော်တွင် နေ့မီးနှင့် ညမီးဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲကာ ပြိုင်ပွဲများ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ နေ့ပိုင်း အလှလွှတ် မီးပုံးပျံများသည် အများအားဖြင့် တိရစ္ဆာန် ရုပ်ပုံများ ဖြစ်ပြီး ညလွှတ်မီးပုံပျံများတွင်မူ ညမီးကြီးနှင့် စိန်နားပန်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ညမီးကြီးမှာ မီးပုံပျံအောက်ဆွဲတွင် ယမ်းခွေပါဝင်ပြီး မီးပုံပျံ ပျံတက်သည့် ကာလအတွင်း မီးရှူးမီးပန်းများပစ်လွှတ်ကာ ညမြင်ကွင်းကို အလှဆင်ကြသည်။ စိန်နားပန်မှာမူ မီးပုံပျံ အပြင်ကိုယ်ထည်ပေါ်နှင့် အောက်ဆွဲတွင် မီးပုံးအရောင်အမျိုးမျိုးဖြင့် ရုပ်ပုံများသော်လည်းကောင်း စာလုံးများသော်လည်းကောင်း ပုံဖော်ကာ လွှတ်တင်ကြသည့် မီးပုံပျံ အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၁၂ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ ပြိုင်ပွဲအဖြစ် ကျင်းပလာသည်။<ref>ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရိုးရာမီးပုံးပျံပညာရှင်များအသင်း</ref> == သမိုင်းကြောင်း == တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်ကို ကိုလိုနီခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အစဉ်အလာအရ [[စူဠာမဏိစေတီတော်]]အား ရည်မှန်း၍ မီးပုံးပျံများ လွှတ်တင်ကာ ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ခေတ်အဆက်ဆက်တွင် နည်းပညာနှင့် အနုပညာလက်ရာများ တိုးတက်လာမှုကြောင့် ယခုအခါတွင် အလွန်ခမ်းနားသော ပြိုင်ပွဲကြီးတစ်ခုအသွင်သို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ == မီးပုံးပျံအမျိုးအစားများ == တောင်ကြီးပွဲတော်တွင် အဓိကအားဖြင့် မီးပုံးပျံ (၃) မျိုး ယှဉ်ပြိုင်လွှတ်တင်ကြသည် - === ညမီးကြီး (Night Type) === ညမီးကြီး မီးပုံးပျံများသည် အလှဆုံးနှင့် အန္တရာယ်အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ မီးပုံးပျံ၏ အောက်ခြေတွင် [[မီးရှူးမီးပန်း]] များစွာကို ချိတ်ဆွဲထားပြီး ကောင်းကင်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် တဖျန်းဖျန်း ပေါက်ကွဲကာ အရောင်အသွေးစုံလင်စွာ ပြသသည့် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ === စိန်နားပန် === မီးပုံးပျံ၏ ကိုယ်ထည်အပြင်ဘက်တွင် ဆီမီးခွက်ကလေးများကို ပုံဖော်၍ ချိတ်ဆွဲထားသည့် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ကောင်းကင်တွင် မီးအလင်းရောင်ဖြင့် ပုံဖော်ထားသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ တိရစ္ဆာန်ပုံများနှင့် အလှအပ ပုံစံများကို မြင်တွေ့ရသည်။ === အရုပ်ခြေနှစ်ချောင်း/ခြေလေးချောင်း === နေ့ခင်းဘက်တွင် လွှတ်တင်သည့် မီးပုံးပျံများ ဖြစ်သည်။ စက္ကူများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဆင်၊ မြင်း၊ ငှက် နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန်ရုပ်ပုံများကို လေဖြည့်ကာ လွှတ်တင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ == ပွဲတော်ကျင်းပပုံ == တောင်ကြီးမြို့ရှိ အဝေရာ မီးပုံးပျံကွင်းတွင် ကျင်းပပြီး တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၈ ရက်ခန့်မှ လပြည့်နေ့အထိ (၁၀) ရက်နီးပါး ကြာမြင့်တတ်သည်။ မီးပုံးပျံလွှတ်တင်ခြင်းအပြင် နိဗ္ဗာန်ဈေးပွဲတော်၊ မသိုးသင်္ကန်းရက်လုပ်ခြင်း နှင့် ဒေသထွက်ကုန် အရောင်းဆိုင်များဖြင့် စည်ကားလှသည်။ == ထူးခြားချက် == တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲသည် မြန်မာ့ရိုးရာအနုပညာ၊ စုပေါင်းဆောင်ရွက်မှု နှင့် ရဲစွမ်းသတ္တိတို့ကို ဖော်ပြသည့် ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မီးပုံးပျံတစ်လုံးကို လွှတ်တင်ရန် လူအင်အား အမြောက်အမြားနှင့် စနစ်တကျ ပြင်ဆင်မှုများ လိုအပ်သည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[တန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်]] * [[မီးပုံးပျံ]] [[Category:မြန်မာ့ရိုးရာပွဲတော်များ]] [[Category:တောင်ကြီးမြို့]] == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> ဖိုင်:Balloon festival - panoramio (1).jpg| ညမီးကြီး ဖိုင်:Baloon Festival - panoramio (2).jpg| ပွဲခင်း ဖိုင်:Baloon Festival - panoramio (4).jpg| စိန်နားပန် ဖိုင်:Balloon festival - panoramio.jpg| ညမီးကြီးအလှ ဖိုင်:Balloon fesival - panoramio.jpg </gallery> ==ဗွီဒီယို== <gallery> File:တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်.webm|ညမီးကြီးအလှ </gallery> [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်]] [[Category:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] {{မြန်မာ-stub}} ahna5frhc4qsepbymfnjngaoqa9jtug 1028821 1028820 2026-05-01T07:04:12Z Chenzeyan29 141880 /* ညမီးကြီး */ 1028821 wikitext text/x-wiki '''တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်'''သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]တွင် နှစ်စဉ် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့ အနီးဝန်းကျင်၌ ကျင်းပသည့် ရိုးရာပွဲတော် တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ မီးပုံပျံပွဲတော်တွင် နေ့မီးနှင့် ညမီးဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲကာ ပြိုင်ပွဲများ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ နေ့ပိုင်း အလှလွှတ် မီးပုံးပျံများသည် အများအားဖြင့် တိရစ္ဆာန် ရုပ်ပုံများ ဖြစ်ပြီး ညလွှတ်မီးပုံပျံများတွင်မူ ညမီးကြီးနှင့် စိန်နားပန်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ညမီးကြီးမှာ မီးပုံပျံအောက်ဆွဲတွင် ယမ်းခွေပါဝင်ပြီး မီးပုံပျံ ပျံတက်သည့် ကာလအတွင်း မီးရှူးမီးပန်းများပစ်လွှတ်ကာ ညမြင်ကွင်းကို အလှဆင်ကြသည်။ စိန်နားပန်မှာမူ မီးပုံပျံ အပြင်ကိုယ်ထည်ပေါ်နှင့် အောက်ဆွဲတွင် မီးပုံးအရောင်အမျိုးမျိုးဖြင့် ရုပ်ပုံများသော်လည်းကောင်း စာလုံးများသော်လည်းကောင်း ပုံဖော်ကာ လွှတ်တင်ကြသည့် မီးပုံပျံ အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၁၂ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ ပြိုင်ပွဲအဖြစ် ကျင်းပလာသည်။<ref>ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရိုးရာမီးပုံးပျံပညာရှင်များအသင်း</ref> == သမိုင်းကြောင်း == တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်ကို ကိုလိုနီခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အစဉ်အလာအရ [[စူဠာမဏိစေတီတော်]]အား ရည်မှန်း၍ မီးပုံးပျံများ လွှတ်တင်ကာ ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ခေတ်အဆက်ဆက်တွင် နည်းပညာနှင့် အနုပညာလက်ရာများ တိုးတက်လာမှုကြောင့် ယခုအခါတွင် အလွန်ခမ်းနားသော ပြိုင်ပွဲကြီးတစ်ခုအသွင်သို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ == မီးပုံးပျံအမျိုးအစားများ == တောင်ကြီးပွဲတော်တွင် အဓိကအားဖြင့် မီးပုံးပျံ (၃) မျိုး ယှဉ်ပြိုင်လွှတ်တင်ကြသည် - === ညမီးကြီး === ညမီးကြီး မီးပုံးပျံများသည် အလှဆုံးနှင့် အန္တရာယ်အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ မီးပုံးပျံ၏ အောက်ခြေတွင် [[မီးရှူးမီးပန်း]] များစွာကို ချိတ်ဆွဲထားပြီး ကောင်းကင်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် တဖျန်းဖျန်း ပေါက်ကွဲကာ အရောင်အသွေးစုံလင်စွာ ပြသသည့် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ === စိန်နားပန် === မီးပုံးပျံ၏ ကိုယ်ထည်အပြင်ဘက်တွင် ဆီမီးခွက်ကလေးများကို ပုံဖော်၍ ချိတ်ဆွဲထားသည့် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ကောင်းကင်တွင် မီးအလင်းရောင်ဖြင့် ပုံဖော်ထားသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ တိရစ္ဆာန်ပုံများနှင့် အလှအပ ပုံစံများကို မြင်တွေ့ရသည်။ === အရုပ်ခြေနှစ်ချောင်း/ခြေလေးချောင်း === နေ့ခင်းဘက်တွင် လွှတ်တင်သည့် မီးပုံးပျံများ ဖြစ်သည်။ စက္ကူများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဆင်၊ မြင်း၊ ငှက် နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန်ရုပ်ပုံများကို လေဖြည့်ကာ လွှတ်တင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ == ပွဲတော်ကျင်းပပုံ == တောင်ကြီးမြို့ရှိ အဝေရာ မီးပုံးပျံကွင်းတွင် ကျင်းပပြီး တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၈ ရက်ခန့်မှ လပြည့်နေ့အထိ (၁၀) ရက်နီးပါး ကြာမြင့်တတ်သည်။ မီးပုံးပျံလွှတ်တင်ခြင်းအပြင် နိဗ္ဗာန်ဈေးပွဲတော်၊ မသိုးသင်္ကန်းရက်လုပ်ခြင်း နှင့် ဒေသထွက်ကုန် အရောင်းဆိုင်များဖြင့် စည်ကားလှသည်။ == ထူးခြားချက် == တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲသည် မြန်မာ့ရိုးရာအနုပညာ၊ စုပေါင်းဆောင်ရွက်မှု နှင့် ရဲစွမ်းသတ္တိတို့ကို ဖော်ပြသည့် ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မီးပုံးပျံတစ်လုံးကို လွှတ်တင်ရန် လူအင်အား အမြောက်အမြားနှင့် စနစ်တကျ ပြင်ဆင်မှုများ လိုအပ်သည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[တန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်]] * [[မီးပုံးပျံ]] [[Category:မြန်မာ့ရိုးရာပွဲတော်များ]] [[Category:တောင်ကြီးမြို့]] == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> ဖိုင်:Balloon festival - panoramio (1).jpg| ညမီးကြီး ဖိုင်:Baloon Festival - panoramio (2).jpg| ပွဲခင်း ဖိုင်:Baloon Festival - panoramio (4).jpg| စိန်နားပန် ဖိုင်:Balloon festival - panoramio.jpg| ညမီးကြီးအလှ ဖိုင်:Balloon fesival - panoramio.jpg </gallery> ==ဗွီဒီယို== <gallery> File:တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်.webm|ညမီးကြီးအလှ </gallery> [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်]] [[Category:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] {{မြန်မာ-stub}} szh10lza6csgewrx9948bq2epbnujvc 0 12321 1028617 868281 2026-04-30T12:14:01Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028617 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = အယ်လ်ဘေးနီးယား သမ္မတနိုင်ငံ | native_name = {{small|{{native phrase|sq|Republika e Shqipërisë}}}} | common_name = Albania | ပုံ_အလံ = Flag of Albania.svg | ပုံ_တံဆိပ် = [[File:Coat of arms of Albania.svg|60px]] | alt_flag = Red flag with a black double-headed eagle in the center. | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = [[Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar|Ti Shqipëri, më jep nder,<br>më jep emrin Shqipëtar]]<br/>{{small|You Albania, give me honour,<br>you give me the name Albanian}} | နိုင်ငံတော်သီချင်း = [[Himni i Flamurit]]<br/>(''"Hymn to the Flag"'')<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]}}</div> | ပုံ_နေရာ = [[File:Location_Albania_Europe.png|225px|frameless]] | map_caption = | မြို့တော် = [[တီရာနာမြို့]] | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | ရုံးသုံးဘာသာများ = [[အယ်လ်ဘေးနီးယား ဘာသာစကား|အယ်လ်ဘေးနီးယား]] | languages2_type = အသိအမှတ်ပြု လူနည်းစုဘာသာစကားများ | languages2 = {{hlist|[[ဂရိဘာသာ|ဂရိ]]|[[Aromanian language|Aromanian]]|[[Macedonian language|Macedonian]]|အခြား}} | demonym = [[Albanians|Albanian]] | government_type = {{nowrap|[[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]]}} [[သမ္မတနိုင်ငံ|ဖွဲ့စည်းပုံ သမ္မတနိုင်ငံ]] | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = [[အယ်လ်ဘေးနီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = အီလီယာ မက်တာ | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = [[အယ်လ်ဘေးနီးယားနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = အယ်ဒီ ရာမာ | legislature = [[အယ်ဘေးနီးယားနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ကူဗန်ဒီ]] | sovereignty_type = [[History of Albania#Independence of Albania (1912)|တည်ထောင်ခြင်း]] | established_event1 = [[Principality of Arbanon]] | established_date1 = ၁၁၉၀ | established_event2 = [[Kingdom of Albania (medieval)|Kingdom of Albania]] | established_date2 = ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂၇၂ | established_event3 = [[Principality of Albania (medieval)|Princedom of Albania]] | established_date3 = ၁၃၆၈ | established_event4 = [[League of Lezhë]] | established_date4 = ၂ မတ် ၁၄၄၄ | established_event5 = [[Principality of Mirdita]] | established_date5 = ၁၅၁၅ | established_event6 = [[Pashalik of Scutari]]/[[Pashalik of Janina|Janina]] | established_date6 = ၁၇၅၇/၁၇၈၇ | established_event7 = {{nowrap|[[အော့တမန် အင်ပိုင်ယာ]]}}မှ လွတ်လပ်ရေးကြေညာခြင်း | established_date7 = ၂၈ နိုဝင်ဘာ ၁၉၁၂ | established_event8 = [[Principality of Albania]] | established_date8 = ၂၉ ဇူလိုင် ၁၉၁၃ | established_event9 = [[Albanian Republic|ပထမ အယ်လ်ဘေးနီးယားသမ္မတနိုင်ငံ]] | established_date9 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၁၉၂၅ | established_event10 = [[Albanian Kingdom (1928–39)|အယ်လ်ဘေးနီးယားဘုရင့်နိုင်ငံ]] | established_date10 = ၁ စက်တင်ဘာ ၁၉၂၈ | established_event11 = [[People's Republic of Albania|ဒုတိယ အယ်လ်ဘေးနီးယားသမ္မတနိုင်ငံ]] | established_date11 = ၁၁ ဇန်နဝါရီ ၁၉၄၆ | established_event12 = [[Constitution of the People's Socialist Republic of Albania|တတိယ အယ်လ်ဘေးနီးယားသမ္မတနိုင်ငံ]] | established_date12 = ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၆ | established_event13 = စတုတ္ထ အယ်လ်ဘေးနီးယားသမ္မတနိုင်ငံ<br/>{{nowrap|[[Constitution of Albania|လက်ရှိ ဖွဲ့စည်းပုံ]]}} | established_date13 = ၂၉ ဧပြီ ၁၉၉၁<br/><br/>၂၈ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၈ | area_km2 = ၂၈,၇၄၈ | area_sq_mi = ၁၁,၁၀၀ | area_rank = ၁၄၀ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | percent_water = ၄.၇ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ၂,၈၄၅,၉၅၅<ref>{{cite web |publisher=[[:en:Institute of Statistics (Albania)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=Popullsia e Shqipërisë |url=https://www.instat.gov.al/media/6849/popullsia_me-_1_janar_2020.pdf |access-date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၁ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200730205919/https://www.instat.gov.al/media/6849/popullsia_me-_1_janar_2020.pdf |archive-date=30 July 2020 |page=1 |language=sq |date=26 March 2020 |accessdate=23 June 2021 |archivedate=30 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200730205919/https://www.instat.gov.al/media/6849/popullsia_me-_1_janar_2020.pdf }}</ref> | population_estimate_year = ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၀ | population_census = ၂,၈၂၁,၉၇၇<ref name="Population and Housing Census 2011">{{cite web |publisher=[[:en:Institute of Statistics (Albania)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=Population and Housing Census 2011 |url=https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |access-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200826201945/https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |archive-date=26 August 2020 |accessdate=23 June 2021 |archivedate=26 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200826201945/https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf }}</ref> | population_census_year = ၂၀၁၁ | population_density_km2 = ၉၈ | population_density_sq_mi = ၂၅၄ | population_density_rank = ၆၃ | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP = $42.594&nbsp;billion<ref name="imf2">{{cite web |publisher=[[International Monetary Fund]] |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=11&pr.y=10&sy=2000&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=914&s=NGDP%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၁}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $14,866<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal = $16.753&nbsp;billion<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita = $5,847<ref name=imf2/> | Gini_year = ၂၀၁၇ | Gini = 33.2<!-- number only --> | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |title=GINI index (World Bank estimate)–Albania |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AL |access-date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၁ |archive-date=19 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015726/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AL |url-status=dead }}</ref> | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI = ၀.၇၉၅<!-- number only --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၁}}</ref> | HDI_rank = ၆၉ | currency = [[Albanian lek|လာ့ခ်]] | currency_code = ALL | patron_saint = [[Our Lady of Good Counsel]] | time_zone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Albania|+၃၅၅]] | cctld = [[.al]] }} '''အယ်လ်ဘေးနီးယားနိုင်ငံ'''၏ တရားဝင်အမည်မှာ အယ်လ်ဘေးနီးယား [[သမ္မတနိုင်ငံ]]ဖြစ်သည်။ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံသည် ဗော်လကန်ကျွန်းဆွယ်တွင် အေဒြီယက်တစ်ပင်လယ် အရှေ့ဘက်ကမ်းခြေတစ်လျှောက်၌ တည်ရှိသော နိုင်ငံ တခုဖြစ်၍ အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၈၇၄၇ စတုရန်းကီလိုမီတာ၊ (၁၁၁၀၀) စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျဉ်းမြောင်းသော ပင်လယ်ကမ်းမြောင်ဒေသမှလွဲ၍ နိုင်ငံတစ်ခုလုံးသည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပေပေါင်း ဝဝဝ ကျော်မြင့်သော တောင်ကုန်းထူထပ်သည့်ဒေသဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံသားတို့သည် အသွားအလာခဲယဉ်းသော တောင်တန်းများတွင် မိမိတို့စပ်ဆိုင်ရာ မျိုးတူစုများဖွဲ့၍ တသီးတခြားစီ နေထိုင်ကြသည်။ ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးရာ၌ နွားဖြင့်ထွန်ယက် စိုက်ပျိုးလျက်ပင်ရှိ၍ တစ်နေရာမှတစ်နေရာသို့ သွားလာသည့်အခါ၌လည်း နွားလှည်း၊ ဝန်တင်မြင်းနှင့် မြည်း တို့ကိုပင် အသုံးပြုလျက်ရှိကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံသားတို့သည် ခေတ်မှီတိုးတက်မှု၌ နှောင့်နှေးလျက်ရှိသေးသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံတွင် လူဦးရေ ၂၃၅ဝဝဝ (၁၉၇၃ ခန့်မှန်းခြေ) ယောက်ရှိရာ ၉ဝ ရာနှုန်းမျှသော လူဦးရေ သည် လယ်ယာစိုက်ပျိုး လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဆေး၊ နှံစားပြောင်း၊ ဂျုံနှင့် ပြောင်းဖူး တို့ကိုစိုက်ပျိုး၍ သိုး၊ ဆိတ်၊ နွား တို့ကို မွေးမြူသည်။ တောင်တန်းဒေသတွင် ရေနံဆီ၊ ကြေးနီ၊ ဆား၊ ကတ္တရာနှင့်သံရိုင်းစသော တွင်းထွက်ပစ္စည်းများကို တူးဖော်ရရှိနိုင်သော်လည်း သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ခက်ခဲခြင်းကြောင့် သတ္တုတူးဖော်သည့်လုပ်ငန်းမှာ မတိုးတက်ခဲ့ချေ။ ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်သို့ရောက်မှ အယ်လဗားဆန်နှင့် ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သော ဒူးရပ်ဇိုမြို့တို့ကို ဆက်သွယ်သည့် မီးရထားလမ်းကို စတင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြို့တော်တေရားနားမှ အနောက်ဘက် ၁၉ မိုင်ခန့်ကွာဝေးသော ဒူးရပ်ဇိုမြို့သို့ မီးရထားလမ်းဖောက်လုပ်ပြန်သည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ်သို့ရောက်သော် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံတွင် မီးရထားလမ်းမိုင်ပေါင်း ၆ဝ ခန့် ဖောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပြည်တွင်းသွားလာရေးအတွက် လေ ကြောင်းခရီးကို တွင်ကျယ်စွာအသုံးပြုကြသည်။ အခြားထင်ရှားသောမြို့များမှာ ကွားချေမြို့နှင့် ရှကိုးဒါးမြို့များ ဖြစ်သည်။ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံတွင် အခမဲ့ပညာရေးစံနစ်ဖြင့် အသက် ၆ နှစ်နှင့် ၁၃ နှစ်အရွယ်ကြားရှိကလေးများ မူလတန်း ပညာကို မသင်မနေရဟူ၍ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ လူဦးရေ ၆၈ ရာခိုင်နှုန်းသည် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များဖြစ်၍ ကျန်ရှိသူတို့ သည် ဂရိအသင်းတော်နှင့် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင် ခရစ်ယာန်များ ဖြစ်သည်။ အယ်လဗေးနီးယန်းလူမျိုးတို့သည် ဥရောပတိုက်တွင် ရှေးအကျဆုံးလူမျိုးဖြစ်သော အီလီယန်တို့မှ ပေါက်ဖွားလာကြသူများဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် နောင်အခါ၌ ဆလဗလူမျိုးနှင့် တူရကီလူမျိုးတို့ တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသဖြင့် ထိုလူမျိုးများနှင့် သွေးစပ်ပေါက်ဖွားလာကြသူများ ဖြစ်လာလေသည်။ ဘီစီ ၂ဝဝ ပြည့်နှစ်ခန့်တွင် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံ သည် ရောမအင်ပိုင်ယာအတွင်း ကျရောက်ခဲ့သည်။ ရောမအင်ပိုင်ယာ ပြိုကွဲကျဆုံးပြီးနောက် အိမ်နီးနားခြင်းနိုင်ငံတို့သည် အယ်လဗေးနီးယားကို သိမ်းပိုက်နိုင်ရန်အတွက် ကြိုးစား အားထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အလယ်ခေတ်အတွင်း ဆလဗလူမျိုးတို့က ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ကြသည်။ ၁၄၃၅ ခုနှစ်တွင် တူရကီတို့သည် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံကို ကျူးကျော် ထိပါးလာကြရာ စကင်ဒါဗက် (ခရစ် ၁၄ဝ၃-၁၄၇၆) ဆိုသူခေါင်းဆောင်သော အယ်လဗေးနီးယန်း အမျိုးသားတို့က ရန်သူများကို ၂၅ နှစ် နီးပါးမျှ ရဲဝံ့စွာ ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် စကင်ဒါဗက် ကွယ်လွန်ပြီးနောက် အမျိုးသားညီညွတ်မှုလည်း ကျဆုံးသဖြင့် ၁၄၇၈ ခုနှစ်၌ အယ်လဗေးနီးယား နိုင်ငံသည် တူရကီတို့၏ အာဏာစက်အောက်သို့ လုံးလုံးကျရောက်ခဲ့လေသည်။ တူရကီတို့သည် အယ်လဗေးနီးယား နိုင်ငံကို ၁၉၁၂ ခုနှစ်အထိ ၄၃၄ နှစ်မျှ အုပ်စိုးခဲ့လေသည်။ ၁၉၁၂ ခုနှစ်သို့ရောက်သော် အယ်လဗေးနီးယန်းတို့သည် တူရကီတို့ကိုတော်လှန်တိုက်ခိုက်၍ နိုင်ငံလွတ်လပ်ရေးကို အရယူခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ဂျာမန်မင်းသား ဝီလျံဆိုသူကို နိုင်ငံသို့ဖိတ်ခေါ်၍ အုပ်ချုပ်စေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးဖြစ်ပွားသောအခါ မင်းသားသည် ဂျာမနီနိုင်ငံသို့ပြန်သွားသဖြင့် အယ်လဗေးနီးယားသည်လည်း မင်းမဲ့တိုင်းပြည်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလေသည်။ ထို့နောက် အီတာလျံလူမျိုး၊ ဂရိလူမျိုး၊ ဆဗ်လူမျိုး၊ ဗူလဂေးရီးယန်းလူမျိုးစသော လူမျိုးအသီးသီးတို့က နိုင်ငံကိုသိမ်းပိုက်ခဲ့ကြပြီး နောက်၊ နောက်ဆုံး၌ အီတလီနိုင်ငံ၏ အအုပ်အချုပ်အောက်သို့ ရောက်ရှိလေသည်။ ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အီတလီအစိုးရက အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့ရာ ၁၉၂၅ ခုနှစ်၌ သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် ကြေညာလေသည်။ ၁၉၂၈ ခုတွင် သမ္မတ အာမက်ဇိုးဂုသည် [[ဇိုးဂုဘုရင်၊ ပထမ|ပထမဇိုးဂု ဘုရင်]]ဘွဲ့ကို ခံယူ၍ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံ၌ ဘုရင်စံနစ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်လေသည်။ ၁၉၃၉ ခုနှစ်ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့တွင် အီတာလျံတပ်များသည် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံကို တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ကြသဖြင့် ဇိုးဂုဘုရင်သည် အီဂျစ်နိုင်ငံသို့ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် အီတာလျံတပ်များသည် မဟာမိတ် တို့ထံ၌ လက်နက်ချအညံ့ခံကြသည်။ ထိုအခါ ဂျာမန်တပ်များက အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်လေသည်။ သို့ရာတွင် ၁၉၄၅ ခုနှစ်၌ လွတ်လပ်သောနိုင်ငံအဖြစ်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိ၍၊ ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်အင်ဗာဟိုဇာ ခေါင်းဆောင်သော သမ္မတနိုင်ငံ အစိုးရအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့လေသည်။ ထို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ကုသမဂ္ဂအဖွဲ့ကြီးသို့ ဝင်ရောက်ခွင့် လျှောက်ထားသည်ကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ဂရိတ်ဗြိတိန်နိုင်ငံတို့က ကန့်ကွက် ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက်ခွင့်ရခဲ့၏။ ထိုနှစ်တွင်ပင် ဝါစောစာချုပ်အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံ၏ဝါဒမှာ စတာလင်ကိုလိုလား၍ ကရူးရှက်ကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ ကွန်မြူနစ် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီး၍ တီးတိုး၏ ယူဂိုစလားဗီးယားနိုင်ငံနှင့် ရန်သူပမာ ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်။ ဆိုဗီယက်ရုရှနိုင်ငံသည် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံနှင့် ၁၉၆၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် အဆက်အသွယ် ဖြတ်ခဲ့၍ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံအားလည်း ဝါဆောစာချုပ်အဖွဲ့အစည်းအဝေးများတက်ရောက်ခြင်း မပြုနိုင်အောင် ဟန့်တားပိတ်ပင်ခဲ့၏။ သို့ဖြစ်၍ ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံသည် ထိုစာချုပ်အဖွဲ့မှ နုတ်ထွက်ခဲ့လေသည်။ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံသည် အဓိကအားဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်နေခဲ့သေးသည်။ သို့သော် ၁၉၆ဝ ပြည့်နှစ်လွန်နှစ်များနှင့် ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ်လွန်နှစ်များအတွက် ကွန်မြူနစ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ အကူအညီဖြင့် စက်လက်မှုလုပ်ငန်းများ ထူထောင်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေးတွင် ခေတ်မီအောင်ပြုပြင်ရေးအတွက် အပူတပြင်းဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ ၁၉၆ဝ ပြည့်နှစ်မှ အစပြု၍ အမျိုးသားဝင်ငွေ ခုနှစ်ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုလေသည်။ အသစ်တည်ထောင်ခဲ့သော စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများမှာ ဓာတ်မြေဩဇာလုပ်ငန်း၊ အထည်အလိပ်လုပ်ငန်း၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်ကြိုးလုပ်ငန်းနှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ ဖြစ်သည်။ အဓိကထုတ်ကုန်များမှာ ရေနံ၊ ဗစ်တျူမင်၊ ခရုမ်း၊ သံနှင့်ကြေးနီ၊ ချည်ထည်များ၊ သစ်သားထည်များနှင့် ဆေးရွက်စသည်တို့ဖြစ်သည်။ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြား ကုန်သွယ်မှု ထက်ဝက်ကျော်မှာ ကွန်မြူနစ် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ပြုလုပ်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့သည် နှစ်ပြည်ထောင်ကုန်သွယ်မှုကို တိုးချဲ့ရန် အတွက်လည်းကောင်း၊ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံသို့ ငွေကြေး တိုးတက်ချေးငှားရန် အတွက်လည်းကောင်း၊ စာချုပ်အသစ်တစ်ရပ် ချုပ်ဆိုခဲ့၏။ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံသည် ယူဂိုဆလားဗီးယားနိုင်ငံ၊ ဂရိနိုင်ငံတို့နှင့် သံတမန် အဆက်အသွယ် ပြန်လည်ပြုလုပ်ခဲ့၏။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> ဥရောပအရှေ့တောင်ပိုင်း [[ဘော်လ်ကန်]]ဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[မွန်တီနီဂရိုးနိုင်ငံ]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[ကိုဆိုဗိုနိုင်ငံ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[မြောက်မက်စီဒိုးနီးယားနိုင်ငံ]]၊ တောင်ဘက်နှင့်အရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[ဂရိနိုင်ငံ]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသည်။ အနောက်ဘက်တွင် [[အေဒရီယက်တက်ပင်လယ်]] (Adriatic Sea)၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[အိုင်ယွန်းနီးယန်းပင်လယ်]] (Ionian Sea) တို့ရှိသည်။ [[အီတလီနိုင်ငံ]]သို့ အေဒရီယက်တက်ပင်လယ်နှင့် အိုင်ယွန်းနီးယန်း ပင်လယ်တို့ကြားရှိ အိုထရန်တိုရေလက်ကြား (Strait of Otranto) ဖြင့် (၇၂)ကီလိုမီတာ (၄၅မိုင်) သာကွာခြားသည်။ အယ်လ်ဘေးနီးယားသည် [[ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]၊ [[နေတိုး (စစ်မဟာမိတ်စာချုပ်အဖွဲ့)|နေတိုး]] (NATO)၊ [[ဥရောပလုံခြုံရေးနှင့်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးကောင်စီ]] (Organization for Security and Co-operation in Europe)၊ [[ဥရောပကောင်စီ]] (Council of Europe)၊ [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]] (World Trade Organisation)ၾ၊ [[အစ္စလမ္မစ်ကွန်ဖရင့်အဖွဲ့]] (Organisation of the Islamic Conference) နှင့် [[မြေထဲပင်လယ်သမဂ္ဂ]] (Union for the Mediterranean) ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ [[ဥရောပသမဂ္ဂ]] (European Union) သို့ ဝင်ရောက်နိုင်ရေးအတွက် ၂၀၀၃ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလမှစတင်ကာ လေ့လာသူအဖြစ် တက်ရောက်ကာ ကြိုးစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၂၈)ရက်နေ့တွင် တရားဝင်လျှောက်ထားခဲ့သည်။ <ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8023127.stm | accessdate = 29 April 2009 | work=BBC News | title=Albania applies for EU membership | date=28 April 2009}}</ref> အယ်လ်ဘေးနီးယားသည် [[ပါလီမန်ဒီမိုကရေစီစနစ်]]နှင့်transition economy စီးပွားရေးစနစ်တို့ကို ကျင့်သုံးသည်။ မြို့တော်မှာ [[တီရာနာ]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃.၂သန်းရှိသော အယ်လ်ဘေးနီးယားနိုင်ငံ၏ လူဦးရေ (၆)သိန်းကျော်နေထိုင်သော စီးပွားရေးနိုင်ငံရေး မြို့တော်ကြီးဖြစ်သည်။ <ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency<!-- Bot generated title --> |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html |accessdate=5 December 2010 |archivedate=24 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211117/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html }}</ref> အထူးသဖြင့် စွမ်းအင်နှင့် ပို့ဆောင်ရေးကဏ္ဍများတွင် နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ ဝင်ရောက်နိုင်ရေးအတွက် လွတ်လပ်သောဈေးကွက် စီးပွားရေးစနစ်ကို ဖော်ဆောင်သည်။ <ref>Reports: Poverty Decreases In Albania After Years Of Growth.Dow Jones Newswires, 201-938-5500. [http://www.nasdaq.com/aspx/stock-market-news-story.aspx?storyid=200904231403dowjonesdjonline000935&title=reports-poverty-decreases-in-albania-after-years-of-growth Nasdaq.com]</ref><ref>Albania plans to build three hydropower plants.People's Daily</ref><ref>Strong GDP growth reduces poverty in Albania-study. [[Reuters]]. [https://web.archive.org/web/20120113203352/http://www.forbes.com/feeds/afx/2009/04/23/afx6330798.html Forbes.com]</ref> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == ==ပထဝီဝင်အနေအထား== == ရာသီဥတု == ==သမိုင်းကြောင်း== == ပြည်နယ်များ == ==အစိုးရအဖွဲ့== == နိုင်ငံရေး == ==နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး== == စစ်တပ် == ==စီးပွားရေး== == ကျန်းမာရေး == 0.99 ==ပညာရေး== == လူဦးရေနှင့်လူမျိုးများ == == ယဉ်ကျေးမှု == == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:အယ်လ်ဘေးနီးယားနိုင်ငံ| ]] [[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:သမ္မတနိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:မြေထဲပင်လယ်သမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] 6h1o7mv9ruqit7g2yawr3d9sjfjlmrl 0 19508 1028787 882189 2026-05-01T02:40:06Z Salai Rungtoi 22844 1028787 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာသက္ကရာဇ်''' (သို့မဟုတ်) '''ကောဇာသက္ကရာဇ်'''သည် လကိုအခြေခံသော လများနှင့် ကြယ်တာရာသွားလာမှုကို အခြေခံသော နှစ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် နေလသွားပြက္ခဒိန် (Lunisolar calendar) တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဤပြက္ခဒိန်သည် ရှေးဟောင်း ဟိန္ဒူပြက္ခဒိန်စနစ်အပေါ် အများစုအခြေခံထားသော်လည်း အိန္ဒိယစနစ်များနှင့်မတူဘဲ မက်တွန်စနစ် (Metonic cycle) ကို အသုံးပြုထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိန္ဒူပြက္ခဒိန်၏ ကြယ်တာရာနှစ်များနှင့် မက်တွန်စနစ်၏ အပူပိုင်းနှစ် (Tropical years) တို့အကြား ကိုက်ညီမှုရှိစေရန်အတွက် ဝါထပ်လနှင့် ရက်ငင်ရက်များကို ပုံသေမဟုတ်သော အပိုင်းအခြားများအလိုက် ထည့်သွင်းညှိနှိုင်းရသည်။ ဤပြက္ခဒိန်ကို [[သရေခေတ္တရာ]]နိုင်ငံတော် (ပျူခေတ်) တွင် ခရစ်သက္ကရာဇ် ၆၄၀ ခုနှစ်၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု ယူဆကြပြီး ယနေ့တိုင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ခေတ်အဆက်ဆက်တွင် စဉ်ဆက်မပြတ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ အရှေ့တောင်အာရှတိုက်မကြီးရှိ ရခိုင်၊ လန်နား (Lan Na)၊ [[စစ်ဆောင်ပန္နား|စစ်ဆောင်ပန်းနား၊]] လန်ဆန်း (Lan Xang)၊ ယိုးဒယား (Siam) နှင့် ကမ္ဘောဒီးယား စသည့် နိုင်ငံများတွင်လည်း ရုံးသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ အင်္ဂလိပ်ပြက္ခဒိန် (Gregorian calendar) နှင့်အတူ တရားဝင်ရုံးသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုလျက်ရှိပါသည်။ မြန်မာ့နှစ်သစ်ကူး သင်္ကြန်ပွဲတော် အပါအဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အစဉ်အလာပွဲတော်များနှင့် ရိုးရာဓလေ့နေ့ရက်များကို သတ်မှတ်ရာတွင် ဤပြက္ခဒိန်ကို ဆက်လက်အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။{{မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု}} == သက္ကရာဇ်== (၁) မဟာသက္ကရာဇ် = [[ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား]]ရှင်၏ ဘိုးတော် (သီရိမဟာ [[မာယာဒေဝီ]]၏ ခမည်းတော်) ဒေဝဒဟပြည့်ရှင်ဘုရင် အဉ္စနမင်းကြီးသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရ ဒေဝီလရသေ့နှင့် တိုင်ပင်ပြီး မိမိလက်ထက်၌ ရောက်ဆဲဖြစ်သော သက္ကရာဇ် (၈၆၄၅)ခုကို ထိုနှစ် တပေါင်းလကွယ် စနေနေ့ အထိ ဖြိုပြီးလျှင် တန်ခူးလဆန်း(၁)ရက် တနင်္ဂနွေနေ့ကို အစပြု၍ သက္ကရာဇ်တစ်ခု ထားလေသည်။ ထိုသက္ကရာဇ်ကို မဟာသက္ကရာဇ်ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။ ထိုအချိန်သည် မြတ်စွာဘုရား ဖွားတော်မမူမီ (၆၈)နှစ် အလိုဖြစ်သည်။ ဂေါတမဘုရားရှင်၏ သက်တော် (၈၀)နှင့်ပေါင်းသော မဟာသက္ကရာဇ်၏ သက်တမ်းမှာ (၁၄၈)နှစ်သာ ရှိသည်။ ထို ၁၄၈-နှစ်ကို ဖြိုပြီး သာသနာသက္ကရာဇ်ကို စ၍တွက်သည်။ (၂) သာသနာသက္ကရာဇ် = မဟာသက္ကရာဇ်၏ သက်တမ်းမှာ (၁၄၈)နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဂေါတမဘုရားရှင်သည် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်။ သာသနာတော် အနှစ် (၅၀၀၀)ကိုလည်း ထားတော်မူခဲ့သည်။ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူပြီး လေးလအကြာ ရာဇဂြိုဟ်ပြည့်ရှင်ဘုရင် အဇာတသတ် ကြီးကြပ်၍ ပထမသင်္ဂါယနာတင်တော်မူပြီးနောက် သက္ကရာဇ် (၁၄၈)ကို ဖြိုခွင်းပြီး သာသနာနှစ် သက္ကရာဇ်(၁)ခု ကြွင်းထားခဲ့သည်။ ထိုမှစ၍ သာသနာသက္ကရာဇ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ (၃) ကောဇာ (ဂေါဇာ)သက္ကရာဇ်၊ မြန်မာသက္ကရာဇ် = ပေါက္ကံမင်းဆက် ပုပ္ပားစောရဟန်းမင်းလက်ထက်မှ စ၍ ရေတွက်သည်။ (လက်ရှိ မြန်မာ ပြက္ခဒိန်) == သက္ကရာဇ် ဖြိုခြင်း အစ == ဂေါတမဘုရားရှင်၏ ဘိုးတော် အဉ္ဇနမင်းကြီး လက်ထက်တွင် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရ ဒေဝီလရသေ့နှင့် တိုင်ပင်ပြီး ရှိရင်းသက္ကရာဇ်(၈၆၄၇)နှစ်မှ (၈၆၄၅)နှစ်ဖြို၍ ကျန်နှစ်နှစ်ကို ဘိုးတော်အဉ္ဇဇနမင်း ဖြိုကြွင်းသော အဉ္ဇနသက္ကရာဇ် (မဟာသက္ကရာဇ်)အဖြစ် သုံးစွဲခဲ့လေသည်။ အဉ္ဇနသက္ကရာဇ် အတွင်းမှာပင် ဂေါတမဘုရားရှင် သည် သက္ကရာဇ် ၁၄၈ ခုနှစ် ကဆုန်လပြည့်တွင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုနှစ်မှာပင် ဝါခေါင်လ မှ စ၍ ပထမ သင်္ဂါယနာ တင်ရာ ၇- လကြာခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က မဂဓတိုင်း၊ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ စိုးစံသောဘုရင် အဇာတသတ် နှင့် အရှင်မဟာကဿပတို့ တိုင်ပင်ပြီး ရှိပြီး ၁၄၈-ခုနှစ် ကို ဖြို၍ ထိုနှစ်ကို ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ် (သာသနာသက္ကရာဇ်) ၁- ခုနှစ် ဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထိုမှတစ်ဖန် အစဉ်အဆက် သာသနာသက္ကရာဇ် ကို ဆက်လက် သုံးစွဲလာခဲ့ကြရာ သာသနာသက္ကရာဇ် ၆၂၄-ခု ရောက်သောအခါ သရေခေတ္တရာပြည့်ရှင် သုမုန္ဒီရဇ် မင်းလက်ထက်တွင် ရှေးဆရာ ပညာရှိ ရသေ့ကြီးများ၏ နည်းအရ ဒေါဒေါရသ (ခေါ်) နှစ်ရှည်သက္ကရာဇ် ဖြိုကိန်းနှင့် ကြုံကြိုက်သဖြင့် ၆၂၄-ခုနှစ်မှ ၆၂၂-ခုနှစ်ကို ဖြို၍ အကြွင်း ၂ -နှစ်ကို ထားကာ သုမုန္ဒရဇ်(သရေခေတ္တရာ) သက္ကရာဇ်အဖြစ် မှတ်သားသုံးစွဲ ခဲ့ပြန်သည်။ သုမုန္ဒရဇ်သက္ကရာဇ် ၅၆၂-ခုသို့ ရောက်သောအခါ ပေါက္ကံပြည့်ရှင် ဆရာသင်္ဃရာဇ် ခေါ် [[ပုပ္ပါးစောရဟန်းမင်း]]လက်ထက် ခန်းဆပဉ္ဇာ (ခေါ်) နှစ်တိုသက္ကရာဇ် ဖြိုကိန်းနှင့် ကြုံကြိုက်ပြန်သည်နှင့် ၅၆၂-ခုမှ ခန်းဆပဉ္ဇာ ၅၆၀-ခု ဖြိုပြီးကျန်သော ၂-ခုကို ပေါက္ကံသက္ကရာဇ် အဖြစ် ယနေ့ထိ အဖြိုမရှိတော့ဘဲ ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့သည်။ ထိုသုံးစွဲခဲ့သော ပေါက္ကံသက္ကရာဇ်များသည် ယခုအခါ မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ် (ဂေါဇာသက္ကရာဇ်) ဟုခေါ်သည်။ ထိုအချိန် မှ စ၍ သာသနာသက္ကရာဇ် ဟူသော မူလ အခေါ် ပျောက်သွားကာ ကောဇာသက္ကရာဇ် (သို့) သက္ကရာဇ် ဟုသာ သုံးပါတော့သည်။ သိရိခေတ္တရာပြည် ဘုရင် သုမုန္ဒီရဇ်မင်း ဖြိုသော ၆၂၂ - ကို ပုပ္ပားစောရဟန်း လက်ထက် ဖြိုသော ၅၆ဝ နှင့် ပေါင်းလျှင် ၁၁၈၂ နှစ် ရသည်။ ယင်း ၁၁၈၂ ကို လက်ရှိရောက်နေသော ကောဇာသက္ကရာဇ်တွင် ထည့်ပေါင်းပါက ပထမသင်္ဂါယနာတင်ချိန်က စခဲ့သော သာသနာသက္ကရာဇ်ကို ရသည်။ == ကောဇာသက္ကရာဇ်နှင့် သာသနာနှစ် == ယခုအခါ ကောဇာသက္ကရာဇ်နှင့် သာသနာနှစ်တို့မှာ ကွဲပြားခြားနားနေပြန်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ်မှာ ၁၃၀ဝ ကျော်သာ ရှိသေးသော်လည်း သာသနာနှစ်မှာ ၂၅၀ဝ ကျော်နေပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ကွဲပြားခြားနားနေသည်မှာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူပြီးနောက် စိုးစံသောဘုရင် အဇာတသတ် နှင့် အရှင်မဟာကဿပတို့ တိုင်ပင်ပြီး ပထမ သင်္ဂါယနာတင်သော နှစ်ကို ပထမမူလ ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ် (၁)ခုဟု သုံးစွဲခဲ့လေသည်။ ထိုစဉ်က သက္ကရာဇ် နှစ်မျိုး မရှိသေးချေ။ သာသနာသက္ကရာဇ် ၆၂၄-ခု ရောက်သောအခါ သုမုန္ဒီရဇ်မင်းလက်ထက်တွင် ဒေါဒေါရသ (ခေါ်) နှစ်ရှည်သက္ကရာဇ် ဖြိုကိန်းနှင့် ကြုံကြိုက်သဖြင့် ၆၂၄-ခုနှစ်မှ ၆၂၂-ခုနှစ်ကို ဖြို၍ အကြွင်း ၂ -နှစ်ကို ထားကာ သုံးစွဲခဲ့သောအခါ ကောဇာသက္ကရာဇ်နှင့် သာသနာနှစ် ဟူ၍(၂)မျိုး ကွဲပြားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို အစဉ်အမြဲသုံးစွဲပြီး သာသနာနှစ်ကိုကား အသိအမှတ်ပြုသည့် အနေဖြင့်သာ သုံးစွဲခဲ့လေသည်။ * (ထိုင်းနိုင်ငံ ယိုးဒယားတွင် သာသနာနှစ်ကို သက္ကရာဇ်အဖြစ် သုံးစွဲပေသည်။) သာသနာနှစ် သိလိုပါက ကောဇာသက္ကရာဇ် ကို (၁၁၈၂)နှစ်နှင့် ထည့်ပေါင်းလျှင် သာသနာနှစ် အမှန် ဖြစ်ပေသည်။ '''သက္ကကောဇာ၊ တည်ပြီးခါဝယ်၊ တစ်တစ်ရှစ်နှစ်(၁၁၈၂)နှောတုံလစ်က၊ တိတ်ဖြစ်သာသနာ၊ မှတ်ကြရာ၏'''ဟုပညာရှိများ ညွှန်ကြားထား၏။ <ref>ပညာအလင်းပြ ရုံးသုံး၊ ကျောင်းသုံး အင်္ဂလိပ်မြန်မာ '''နှစ်တစ်ရာပြက္ခဒိန်''' စာအုပ်</ref> == အလွယ်ကူဆုံးမှတ်ရန် == # လက်ရှိ ခရစ်နှစ် က (၆၃၈) ကို နှုတ်လျှင် မြန်မာသက္ကရာဇ် ကို ရမည်။ # မြန်မာ ပြက္ခဒိန်နှစ် ကို (၁၁၈၂) ပေါင်းပါက သာသနာနှစ် ကို ရမည်။ == သက္ကရာဇ်ဖြိုရာ အင်္ဂါ ၃-ပါး == သက္ကရာဇ်ဖြိုခြင်း ဟူသည်ကား ဂဏန်းသင်္ချာအရေအတွက်တွေ များလာသည်ကို လွယ်ကူစွာ သိမှတ်နိုင် စေရန်ရည်သန်၍ အသစ်အတို ပြုခြင်းပင်ဖြစ်၏၊ သို့သော် အောက်ပါ အင်္ဂါ၃-ပါးနှင့် ညီညွတ်မှ ဖြိုအပ်သည်၊ဖြိုကောင်းသည်ဟု ပညာရှိတို့တွက်ကိန်းပုံစံ ထားကြကုန်၏၊ ကံနီ အတွင်းဝန်မင်းကမူ ကိန်းခမ်းညီးအောင်ဖြိုခြင်းသာ လိုရင်းပဓာနမှတ် ဟု ဆိုလေသည်။ # ရောက်ဆဲသက္ကရာဇ်တည် ၇-ခုနှင့်စား၊ အကြွင်းမဲ့ပြတ်၊ # ရောက်ဆဲ သက္ကရာဇ်တည် ၁၉-ခုစား၊အကြွင်းမရှိပြတ်၊ # ရောက်ဆဲသက္ကရာဇ်တည် ၉၅-ခုစား၊အကြွင်းမရှိပြတ်။ === သက္ကရာဇ်ဖြိုမင်း၊ ၇-စင်း၊ ဘယ်မင်းဘယ်ခါ ဖြိုသနည်း === ဤ၌ သက္ကရာဇ်ကိုဖြိုသွားကြသောမင်းနှင့် ကိန်းခမ်း ရသေ့ရဟန်း စသည်တို့၏ အမည်များကို ရာဇဝင် မဟာဝင် သာသနာဝင် ဆရာစဉ်တို့ မှတ်တမ်းမှ သုတေသနပြု၍ တွေ့ရှိသမျှဖြင့် ထုတ်ပြဖြေကြား သွားသည်၊ အမှားပါဝင်က အမှန်ကို လျင်စွာ ရှာကြပါကုန်။ (၁) [[အာကာရဋ္ဌမင်းကြီး]] လက်ထက် ကမ္ဘာဦးကာလမှစ၍ ``မဟာသုဒ္ဓဝယပ္ပ´´ဟူသော ပိဋကသင်္ချာနှင့်အညီ သက္ကရာဇ် (၁၁၄၉၇၈၅) ခုနှစ်တို့ကိုဖြိုခဲ့သည်။ ထိုနောက်- (၂) [[ကုသမင်းကြီး]]လက်ထက်မှာ ``နာတိမဇ္ဇလဒ္ဓံဝိယ´´ ဟူသော ပိဋကသင်္ချာကိန်းခမ်းနှင့်အညီသက္ကရာဇ် (၁၄၉၃၈၅၆၀) သော ခုနှစ်တို့ကိုဖြိုခဲ့လေသည်။ ၎င်းနောက်- (၃) [[အဉ္စန|ဘိုးတော်အဉ္စနမင်းကြီး]]သည် ဒေဝီလရသေ့နှင့်တိုင်ပင်ကာ ``မာဃစန္ဒေ၊ သို့မဟုတ်ဏဝစန္ဒေ ´´ ဟူသော ပိဋက သင်္ချာ ကိန်းခမ်းနှင့်အညီ သက္ကရာဇ် (၈၆၄၅) ခုနှစ်တို့ကို ဖြိုခဲ့လေသည်။ ထိုနောက်မြတ်စွာဘုရားသခင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူပြီးသောအခါ သာသနာနှင့်ဂေါဇာနှစ် ညီစေရန်- (၄) [[အဇာတသတ်]] မင်းကြီးနှင့် ရှင်မဟာကဿပထေရ် တိုင်ပင်ကာ ``ဒေဝီယ´´ ဟူသော ပိဋကသင်္ချာ ကိန်းနှင့်အညီ သက္ကရာဇ် (၁၄၈)ခုနှစ်တို့ကို ဖြိုလိုက်ပြန်လေသည်။ ထိုနောက် ၆၂၄-ခုနှစ်သို့ရောက်သောအခါ- (၅) [[သုမုန္ဒရီမင်း]]ကြီးသည် [[သီရိခေတ္တရာ|သီရိခေတ္တရာပြည်ကြီး]]၌ ``ဒေါဒေါရသ ´´ကိန်းခမ်းအရ ၂-ခုကြွင်းထား ၍ သက္ကရာဇ် (၆၂၂)နှစ်တို့ကိုဖြိုလိုက်ပြန် လေသည်။ ထိုနောက် ၅၆၂-ခုနှစ်သို့ရောက်ပြန်သောအခါ- (၆) [[ပုပ္ပါးစောရဟန်းမင်း|ပုပ္ပါးစောရဟန်းမင်းကြီး]] [[ပုဂံပြည်]]၌ ``အလံဗိက´´ ကိန်းကြုံ၍ ``ခဆ ပဉ္စန်း´´ ခေါ် နှစ်ပေါင်း (၅၆၀)တို့ကို ၂-ခုကြွင်းထားလျက်ဖြိုလိုက်ပြန်လေသည်။ ထိုမှနောက် သက္ကရာဇ် (၈၀၀)ခုနှစ်သို့ရောက်သော အခါ- (၇) [[မိုးညှင်းသတိုး|မိုးညှင်း မင်းတရားကြီး]]သည်၊ ``အဋ္ဌနဝ သတ္တကိန်း´´ သို့မဟုတ် ``ဗသျှုဆိဒ္ဒမုနိကိန်း ´´ အရ (၇၉၈) ခုနှစ်တို့ကို ဖြိုပြန်သော်လည်း ကိန်းခမ်း မရောက်၍ မပြိုမကြေဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုနောက်ကား သက္ကရာဇ်ဖြိုမင်း မရှိ မပေါ်သေးပေ။<ref> မြန်မာရာဇဝင်/ဝေါဟာရဋီကာ</ref> == ကိုးကား == <references/> * ဖျာပုံတိုက်သစ်ဆရာတော် အရှင်ဩဘာသာဘိဝံသ ၏ သုတေသနကရုပ်ပြ အဘိဓာန် (၂၀၀၇) မှ * သုခမှတ်စု * ဒေါက်တာသက်လွင် ၏ သမိုင်းက ပြောသော ပုဂံ။ ပုဂံကပြောသောသမိုင်း {{မြန်မာလများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အချိန်]] e2492z0gwm0ru2f36i0tgtjc9s7cla3 0 21388 1028767 884235 2026-05-01T02:08:32Z Salai Rungtoi 22844 /* ဖြစ်စဉ်များ */ 1028767 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | align=right |- | {{ဧပြီလ}} |} [[ဧပြီ]]လ၊ (၃၀)ရက်နေ့ သည် [[ဂရီဂေါရီးယန်းပြက္ခဒိန်]]အရ တစ်နှစ်တာ၏ (၁၂၀)ရက်မြောက် ([[ရက်ထပ်နှစ်]]ဖြစ်လျှင် (၁၂၁)ရက်မြောက်)) နေ့ရက် ဖြစ်သည်။ ယင်းတစ်နှစ်တာ ကုန်ဆုံးရန် ရက်ပေါင်း (၂၄၅) ရက် ကျန်သေးသည်။ == ဖြစ်စဉ်များ == *[[၁၉၉၉]] - [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]သည် [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း]] (အာဆီယံ)၏ ဆယ်နိုင်ငံမြောက် အသင်းဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ *[[၂၀၂၂]] - [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]]: [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]သည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပုဒ်မ ၅၄ ၊ ၂၈၄ (ခ) တို့နှင့်အညီ မူလက ခရိုင် ၇၅ ခရိုင်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားရှိရာမှ ၂၀၂၂ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၃၀ ရက်တွင် [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ အမိန့် ကြော်ငြာစာအမှတ်၊ ၃၁၉/၂၀၂၂၊ ၃၂၀/၂၀၂၂၊ ၃၂၁/ ၂၀၂၂၊ ၃၂၂/ ၂၀၂၂၊ ၃၂၃/ ၂၀၂၂၊ ၃၂၄/ ၂၀၂၂၊ ၃၂၅/ ၂၀၂၂၊ ၃၂၆/ ၂၀၂၂၊ ၃၂၇/ ၂၀၂၂၊ ၃၂၈/ ၂၀၂၂၊ ၃၂၉/ ၂၀၂၂၊ ၃၃၀/ ၂၀၂၂၊ ၃၃၁/ ၂၀၂၂၊ ၃၃၂/ ၂၀၂၂၊ ၃၃၃/ ၂၀၂၂ တို့ဖြင့် ခရိုင် (၄၆) ခရိုင်အား ထပ်မံတိုးချဲ့ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/229873|title=နေပြည်တော်၊ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်များတွင် ခရိုင် ၄၆ ခရိုင် အသစ်တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းသည့်အတွက် စုစုပေါင်းခရိုင် ၁၂၁ ခရိုင်ရှိလာ|publisher=Eleven Media|accessdate=2025-7-12}}</ref> *[[၂၀၂၆]] - [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ကျန်ရှိနေသေးသည့် ပြစ်ဒဏ်များကို သတ်မှတ်ထားသည့် နေအိမ်တွင်သာ ဆက်လက်ကျခံစေရန် အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ပြောင်းရွှေ့၊ ဓားစာခံအဖြစ် ဖမ်းဆီးထားဆဲဟု ကိုထိန်လင်းပြော|url=https://burmese.dvb.no/post/542191|website=DVB Burmese|access-date=2026-05-01|language=en}}</ref> * == မွေးဖွားသူများ == * * * == ကွယ်လွန်သူများ == * [[၂၀၂၄]] &ndash; [[မဟာဗောဓိမြိုင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တရှင်ဉေ ယျဓမ္မသာမိမဟာထေရ် (၁၉၄၁ မွေးဖွား) * * == ပွဲတော်ရက်များ == * * * == ပြင်ပလင့်ခ်များ == <references />{{လများ}} [[Category:ရက်စွဲများ]][[Category:ဧပြီ]] 8hlloevo16sov784fzrtah9b4rv51k8 0 24664 1028752 1028104 2026-05-01T01:55:15Z ~2026-26018-29 142127 /* ပကိဏ္ဏက နမက္ကာရ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနာ အစိန္တေယျ ဘုရားရှိခိုးကြီး */ 1028752 wikitext text/x-wiki {{copy edit}} ကျီးသဲလေးထပ်ဆရာတော်ဘုရားကြီး ရေးသားစီရင်တော်မူသော ===ပကိဏ္ဏက နမက္ကာရ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနာ အစိန္တေယျ ဘုရားရှိခိုးကြီး=== နမောတဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ<br><br> (၁) အစိန္တေယျ၊ အပ္ပမေယျ၊ သေဋ္ဌဇေဋ္ဌ အတုလပရမံ၊ အရဟံ ဘဂဝါ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ၊ အနုတ္တရ မာရဇိ၊ တိလောကန္တဂူ၊ သယမ္ဘူ ဘဝိဿရ၊ ဤသို့စသား အသင်္ချေ ယျ၊ နာမတံဆိပ်၊ ဂုဏ်ဝိသိဌ်ဖြင့်၊ ဇမ္ဗူဒိပ်မှတက်၍၊ ဘဝဂ်တိုင်ကြေညာလျက်၊ ကာမ ရူပ၊ အရူပ ဟု၊ ဩကာသ သုံးရပ်၊ လောကဓာတ်၌၊ အမြတ်ထက်အမြတ်၊ သမိုက်အပ်သော၊ လူနတ်ဗြဟ္မာ၊ မဟာကဝိန်၊ သုခမိန်တို့သည်၊ ပညိန္ဒြေရှိတိုင်းဖြင့်၊ ခြားပိုင်းတွက်ကျုံး၍၊ မဆုံးမကုန်နိုင်၊ မကြံစည်နိုင်၊ မအံ့ဩနိုင်၊ ပြည့်လှိုင်ထွေပြား၊ များပြားကျယ်ဝန်းသော၊ ကျေးဇူးတော်အပုံ၊ ဂုဏ်တော်အပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူပေထသော။ (၂) အမျိုးဖြင့်မြတ်သောသူ၊ ဘုန်းဖြင့်မြတ်သောသူ၊ ဂုဏ်ဖြင့်မြတ်သောသူတို့သည်၊ မာန်မူဖက်ပြိုင်ခြင်းငှာ မထိုက်၊ *မကိုဋ် မင်္ဂလာ၊ ဤကမ္ဘာ၌၊ ပထမာဓိက၊ ဘူမိပါလ၊ အာဒိစ္စဂိုဏ်း၊ တိုင်းပြုပြည်ပြု၊ သမုတိဒေဝရာဇ်၊ နေနွယ်ဖြစ်၍၊ စင်စစ် အမျိုးတော်အားဖြင့်၊ မြင့်မြတ်လှသော၊ ဇာတိမဟတ္တဂုဏ်၊ *သုံးဘုံရပ်လုံး၊ ညွှတ်ရုံး ကော်ရော်၊ ပူဇော်ဦးညွှတ်ရာဖြစ်၍၊ စင်စစ် ဘုန်းတော်အားဖြင့် အလွန်မြတ်သော ပုညမဟတ္တဂုဏ်၊ *ဝသုန်သေလာ၊ အဏ္ဏဝါကို၊ မြူလွှာပြုလျက်၊ နှိုင်းတုစက်လည်း၊ ကျေးဇူးနက်တိုင်၊ မကုန်နိုင်သည် ဖြစ်၍၊ စင်စစ် ဂုဏ်တော်အားဖြင့် မြတ်သော ဂုဏ မဟတ္တဂုဏ်၊ ဤသုံးစုံကြောင့်၊ လူ့ဘုံနတ်ဌာန်၊ ပြိုင်စံယှဉ်ဖော်၊ မပေါ်မပြူ၊ တစ်ဆူတည်းသော၊ အပ္ပဋိပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူပေထသော။ (၃) ဇမ္ဗူ့ကျက်သရေ၊ ချက်ဗွေဘူမိ၊ အပရာဇိခရိုင်၊ ညောင်မဏ္ဍိုင်ကို၊ စိုးပိုင်တော်မူအံ့သော ကာလ၌၊ ကာမလောကဓာတ်၊ ခုနစ်ရပ်လုံး၊ ဆတ်ဆတ်လှိုက်ခုန်၊ တုန်ဘနန်းမျှ၊ သန်းအကုဋေ၊ နတ်ဗိုလ်ခြေနှင့်၊ မိုးမြေကြည်းဟည်း၊ ပဲ့တင်တီးအောင်၊ ဖျက်ဆီးလုယက်လာသော၊ မေခလာဂီရိ၊ တောင်တရှိမျှ၊ ပြောင်ကြီးသေဌ်နင်း၊ မာရ်နတ်မင်းကို၊ ဖြည့်တင်းတော်မူခဲ့သော၊ ပါရမီဉာဏ်၊ ကံသမ္ဘာရှိန်၊ ဝရဇိန်လျှံပြောင်၊ ရွှေဘုန်းရောင်ဖြင့်၊ မှောင်မဝင်ခင်၊ အောင်မြင်တော်မူစေ၍၊ ကိလေသာစက်၊ သုံးထောင်ဝက်ကို၊ ဖြိုဖျက်တိုက်လှန်ခြင်းငှာ၊ အာနာပါနဘာဝနာဖြင့်၊ ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ၊ စတုတ္ထသမာပတ်တို့ကို၊ အာဝဇ္ဇနဝသီ၊ သမာပဇ္ဇနဝသီ၊ ပစ္စဝက္ခဏဝသီ၊ အဓိဋ္ဌာနဝသီ၊ ဝုဋ္ဌာနဝသီတည်းဟူသော၊ ဝသီဘော် ငါးတန်ဖြင့်၊ အဖန်ဖန်လေ့လာတော်မူပြီးလျှင်၊ *ရှေးတီးကာလ၊ ဘဝရှည်ကျူး၊ ဖြစ်ဘူးသမျှ၊ ဒေသရပ်ရွာ၊ ခန္ဓာပင်စည်၊ အမည်အမျိုးစသော၊ ပရမတ်ပညတ်တို့ကို၊ တပ်အပ်သိနိုင်စွမ်းသော၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်၊ *သုံးတိုက်ဘုံသား၊ အများသတ္တ၊ ဝေနေယျတို့၏၊ ကမ္မဂတိ၊ စုတိပဋိသန်၊ လားရန်ဌာနနှင့်တကွ၊ ဒူရပရိစ္ဆန္န၊ သဏှသုခုမ ဖြစ်သော၊ ရူပါရုံတို့ကို၊ အကုန်မြင်နိုင်စွမ်းသော၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ *လေးတန်ဩဃ၊ အာသဝနှင့်၊ ယောဂဂန္ထာ၊ လေးဖြာဥပါဒါန်၊ ခြောက်တန် နီဝရဏ၊ အနုသယ ခုနှစ်အင်၊ သံယောဇဉ် ဆယ်တန်၊ ခြံရံလျက်သား၊ များစွာသော အကုသိုလ်၊ ဗိုလ်ခြေကွပ်ကဲ၊ သူရဲကိလေသာ၊ ထောင့်ငါးရာတို့ကို၊ စင်စွာပယ်ဖြတ်၊ အလွန်မြတ်သောကြောင့်၊ အရဟတ္တမဂ္ဂ အမည်ရသော၊ အာသဝက္ခယဉာဏ်၊ ဤသုံးတန်သောဝိဇ္ဇာ၊ ခွဲစိတ်ဖြာသော်၊ ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါးနှင့်၊ ပြည့်စုံတော်မူသဖြင့်၊ သယမ္ဘူ အထွဋ်၊ လူ တမွတ်ဟု၊ မချွတ် သမိုက်အပ်ထသော။ (၄) ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ ရဟန္တာ ဟူသမျှတို့၊ ရခြင်းငှာ မထိုက်၊ *သုံးထိုက်ဘုံသား၊ အများသတ္တ၊ ဝေနေယျ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏၊ အလိုဆန္ဒ၊ အာသယကိန်းဟန်ကို၊ ဧကန်သိမြင်နိုင်သော၊ အာသယာနုသယဉာဏ်၊ *ဣန္ဒြေရင့် မရင့်ကို၊ ထောက်ချင့်သိနိုင်စွမ်းသော၊ ဣန္ဒြိယ ပရောပရိယတ္တိဉာဏ်၊ *ပရမတ်ပညတ်၊ အရပ်ရပ်အလုံးစုံကို၊ အကုန် အစင်သိမြင်နိုင်သော၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၊ *သင်္ခါရ, ဝိကာရ၊ လက္ခဏာ, နိဗ္ဗာန်၊ ပညတ် တည်းဟူသော၊ ဉေယျဓံငါးအင်ကို၊ သိမြင်တော်မူရာ၌၊ ဆီးကာပိတ်ပင်ခြင်း မရှိသော၊ အနာဝရဏဉာဏ်၊ *ယမိုက်ပြာဋိဟာ၊ လွှတ်ခြင်းအရာ၌၊ လေ့လာတော်မူနိုင်သော၊ ယမကပါဋိဟာရိယဉာဏ်၊ *သနားထိုက်လှစွာသော၊ ဝေနေယျ သတ္တဝါကို၊ လွန်စွာသနားတော်မူသော၊ မဟာကရုဏာ သမာပတ္တိဉာဏ်၊ ဤခြောက်တန်သော ဆ အသာဓါရဏ၊ ဉာဏလျှံပြောင်၊ မြတ်တန်ဆောင်ကို၊ ညှိထောင်ထွန်းစိုက်တော် မူသည်ဖြစ်၍၊ ဝေးနီး စကြဝဠာ၊ သမန္တာရပ်၊ လောကဓာတ်တို့ကို၊ ထုတ်ခပ်ထင်ထင်၊ ရှုမြင်တော်မူနိုင်သော၊ ပသာဒစက္ခု၊ ဉာဏစက္ခု၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ဗုဒ္ဓ စက္ခု၊ သမန္တစက္ခုတည်းဟူသော၊ မျက်စိတော်ငါးလုံးဖြင့်၊ အဆုံးမဲ့မြင်တော်မူပြီး ထသော။ ( ၅ ) ပလ္လင်, အနိမိသ၊ စင်္ကမ မှသည်၊ စတုတ္ထ သတ္တာဟဝယ်၊ ရတနာရွှေအိမ်၊ ချမ်းရိပ်ငြိမ်၌၊ မွေ့သိမ်စံပယ်တော်မူကာ၊ အဘိဓမ္မာ ခုနှစ်ကျမ်းတွင်၊ ပဋ္ဌာန်းဒေသနာကို၊ လေ့လာဆင်ခြင်တော်မူသော၊ အာနုဘော်တော်ကြောင့်၊ အသွေးတော်, အသားတော်၊ အရိုးတော်စု၊ ဝတ္ထု ပသာဒိန္ဒြေ အလုံးမှ၊ ပြိုးပြုံးပြိုးပြက်၊ ရိုးရိုးရက် တောက်ပလျက်၊ နီလ, ပီတ, လောဟိတ၊ ဩဒါတ, မဉ္ဇိဋ္ဌ, ပဘသရာ၊ *မိလ္လာရည်လို၊ ဖိတ်ဖိတ်ယိုမျှ၊ ညိုသောရောင်ခြည်တော်၊ *ဖဲကတ္တီပါ၊ ဂီဝါလျှပ်ပြေ၊ ရွှန်းရွှန်းဝေမျှ၊ ရွှေသောရောင်ခြည်တော်၊ *ကသစ်ခေါင်ရမ်း၊ ပန်းကြက်မောက်ပီ၊ တွေးတွေးချီမျှ၊ နီသောရောင်ခြည်တော်၊ *သာခွာဘော်ကြူ၊ ဖွေးဖွေးလူ သကဲ့သို့၊ ဖြူသောရောင်ခြည်တော်၊ *ပြာလျှံညိုလျှံ၊ ခိုလျှံ စုပေါင်း၊ ရှုမညောင်းမျှ၊ မောင်းသောရောင်ခြည်တော်၊ *ထွန်းပေါ်ဝင်းဝင်း၊ ထိန်လင်းစက်စက်၊ လျှပ်စစ်လက်သကဲ့သို့၊ ပြိုးပြိုးပြက်သော ရောင်ခြည်တော် တည်းဟူသော၊ ရောင်ခြည်တော် ခြောက်ဆိုင်ကို၊ တပြိုင်တည်းကွန့် မြူးစေလျက်၊ လနေအတိ၊ လျှံငြီး ပြောင်ပြောင်၊ ဗိမာန်ရောင်နှင့်၊ သောင်းထောင်စကြာ ဝဠာ၊ ထွန်းလင်းဖြာသော၊ ဗြဟ္မာကြီးတို့၏၊ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်လျက်၊ နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးနိုင်သော၊ ကိုယ်တော်ရောင်တို့ဖြင့်၊ အထောင်အသောင်းသော၊ လောကဓာတ်တို့ကို၊ တလျှပ်လျှပ် ထွန်းလင်းတော်မူပြီးထသော။ (၆) *ပရိဗိုဇ် တက္ကတွန်း၊ ရဟန်း ရသေ့၊ မုနေ့အရည်း၊ ဦးပြည်းတပသီ၊ ဗေရာဂီတို့၏၊ ဝါဒီ အလိုက်၊ စရိုက်ဘာဝ၊ ကျင့်ဆောင်ကြသော၊ သာသနာ့ဗာဟီ၊ လောကီသီလတို့ထက်၊ ဆထက်ထောင်ရာ၊ သာလွန်ဘိသဖြင့်၊ အဓိသီလ ဟုသမုတ်အပ်သော၊ အာပတ်ခုနှစ်ပုံကို၊ လုံခြုံစွာစောင့်ကြောင်းဖြစ်သော၊ ပါတိမောက္ခ သံဝရသီလ၊ ဣန္ဒြေခြောက်ပါးကို၊ တားမြစ်ပိတ်ပင်ကြောင်းဖြစ်သော၊ ဣန္ဒြိယ သံဝရသီလ၊ မိစ္ဆာ ဇီဝမှ ကြဉ်ခွာလျက်၊ စင်ကြယ်စွာ အသက်မွေးကြောင်းဖြစ်သော၊ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလ၊ ပစ္စည်းလေးဖြာကို၊ ပစ္စဝက္ခဏာတင်၍၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းတည်းဟူသော၊ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလ၊ ဤလေးဝသော၊ စတုပါရိ၊ သုဒ္ဓိတံခွန်၊ အလွန်ဖြူစင်၊ မြူမတင်ခြင်း တည်းဟူသော၊ သီလဝိသုဒ္ဓိ၊ *မဟဂ္ဂုတ် လောကုတ္တရာဈာန်၊ မြဲမြံစွာလေ့လာခြင်း တည်းဟူသော၊ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ၊ *ခြောက်ဆယ့်နှစ်ဖြာသော၊ မိစ္ဆာဝါဒီ၊ ဝိတဏ္ဍီ ညစ်ကြေးမှ၊ ကင်းဝေးဖြူစင်လျက်၊ အယူ၏စင်ကြယ်ခြင်း တည်းဟူသော၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၊ *တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော၊ ယုံမှားသင်္ကာကို၊ ဖြတ်ခွာ လွန်မြောက်နိုင်သော၊ ဉာဏ်၏ စင်ကြယ်ခြင်း တည်းဟူသော၊ ကင်္ခါဝိတရဏ ဝိသုဒ္ဓိ၊ *မဂ်ဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို မြင်နိုင်သော၊ ဉာဏ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းတည်းဟူသော၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၊ *မဂ်သို့ရောက်ကြောင်း၊ အကျင့်ကောင်းကို မြင်နိုင်သော၊ ဉာဏ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းတည်းဟူသော၊ ပဋိပဒါဉာဏဒဿန ဝိသုဒ္ဓိ၊ *မဂ်လေးရပ်နှင့်၊ သဟဇာတ် သမ္ပယုတ်ဖြစ်၍၊ သစ္စာလေးတန်ကို၊ တဆယ့်ခြောက်နက် ဝေဖန်ပြီး၊ ဧကန်သိမြင်နိုင်သော၊ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ တည်းဟူသော၊ ဝိသုဒ္ဓိ ခုနှစ်ပါး၊ တရားဘွဲ့ဖြူ၊ သရဖူ မကိုဋ်၊ ဦးစိုက်မင်္ဂလာ၊ မြတ်တန်ဆာကို၊ တင့်တယ်စွာ ဆင်ယင်လျက်၊ တဒင်္ဂ ဝိမုတ္တိ၊ ဝိက္ခမ္ဘန ဝိမုတ္တိ၊ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ၊ ပဋိပဿမ္ဘနဝိမုတ္တိ၊ နိသရဏဝိမုတ္တိ တည်းဟူသော၊ ဝိမုတ္တိငါးရပ်၊ တရားမြတ်ကြောင့်၊ လောကဓာတ်အလုံး၊ ညွှတ်ကျုံး ပူဇော်ရာ၊ အာဂါရမုနိ၊ အနာဂါရမုနိ၊ သေက္ခမုနိ၊ အသေက္ခမုနိ၊ ပစ္စေကမုနိ တို့ထက်၊ ကဲတက်လွန်မြတ်စွာ၊ မုနိန္ဒာဘိပဝရ၊ အတုလမုနိလည်း ဖြစ်တော်မူထသော။ (၇) သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော၊ ယောက်ျားမြတ်တို့၏၊ လက္ခဏာတော်ကြီး၊ ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ်၊ တင့်တယ်ယိုဖိတ်၊ ကိုယ်အင်္ဂါတော်အစိတ်ကို၊ လက္ခဏာရိပ် ပြရာ၌၊ နားပန်တော် အစုံနှစ်ဘက်မှသည်၊ နဖူးတော်ဆံစသို့၊ ယှက်ကူးကာတောက်ပသော၊ ဥဏှီသ သင်းကျစ်တော်တဖြာ၊ နရကာရွှေစင်၊ နဖူးတော်အပြင်၌၊ စို့သက်တန့် အသွင်ဖြင့်၊ ကော့ညွှတ်ပျော့ပေါ်လွင်သည့်၊ နှစ်ဖက်သော မျက်မှောင်တော် တစ်တန်၊ ပဘံကရ မျက်မှောင်တော် အစမှ၊ လောမထူးထွေ၊ ညာရစ်ခွေဖြင့်၊ ငွေရောင်ခြည်တစ်တန်၊ တစ်လံဝက်လောက်၊ ဝန်း၍တောက်သော၊ ဥဏ္ဏလုံ မွေးရှင်၊ ပိတုန်းရောင်သွင်၊ မည်းမှောင်လွင်သဖြင့်၊ ကော့ညွှတ်ပျော့ပေါ်လွင်သည့်၊ ဆံစတော်တတန်၊ ကျောက်နဝရတ်သဖွယ်၊ သောက်ရှူးကြယ် တဝ၊ ရှုကြည့်တိုင်းတောက်ပသော၊ မံသစက္ခုတော် နှစ်ဖြာ၊ ပြယိုးယားပွင့်၊ ရွှေပန်းဆိုင်း ဆင့်သကဲ့သို့၊ မမြင့်မမောက်၊ မကောက်မချွန်၊အလွန်လျှင် ရှုချင်ဖွယ်ရာသော၊ နှာတံနှာသီးတော်မြတ်၊ လျောက်ပတ်သားနား၊ ကွန့်ကွန့်လျားသော၊ ပါးတော်မြတ်နှစ်သွယ်၊ ပုလဲရတနာ၊ သာခွာဘော်ကြူ၊ ဖွေးဖွေးလူလျက်၊ ဖြူစင်ကြယ် လှစွာသော၊ သွားတော်မြတ်လေးဆယ်၊ စွယ်တော်မြတ်လေးဆူနှင့်တကွ၊ ပြန့်ပြန့်ညီညာ၊ နီလှစွာသော၊ လျှာတော်မြတ် စသည့်၊ ကိုယ်အင်္ဂါတော် အစိတ်တို့ဖြင့်၊ ယိုဖိတ်ယှက်သန်းလျက်၊ ချီးမွမ်းအံ့ဩ၊ ပြောပ၍ မပြီးနိုင်သဖြင့်၊ အလွန်အကြူး၊ အထူးသပ္ပာယ်တော် မူထသော။ (၈) ကာမဘဝါ၊ ဒိဋ္ဌာဝိဇ္ဇော၊ ဩဃလေးဖြာ၊သံသရာစက်၊ ဝဲဂယက်၌၊ တဝဲလည်လည်၊ မတည်မရပ်၊ ချာချာပတ်လျက်၊ ရဟတ်ဆုံနွား၊ ကဲ့အလားသို့၊ မျောပါးရှည်ကြာ၊ ဝေနေယျာတို့ကို၊ အဏ္ဏဝါ ဂယက်၊ ဩဃနက်မှ၊ ညာလက်ဆွဲငင်၊ ကယ်တင်တော်မူခြင်းငှာ၊ ပဉ္စတာလီ၊ ဝါဝဿီဝယ်၊ နာရီမလစ်၊ မဂ်ဆီညှစ်၍၊ ဖွင့်လှစ်ဟောပြ၊ ဆုံးမတော်မူရာ၊ ဒေသနာတော်သည်၊ ဝိနယ, သုတ္တန်၊ ဘိဓမ္မံဟု၊ သုံးတန်ပြားလာ၊ သာသနာတော် နည်းအားဖြင့်လည်း သုံးရပ်၊ ကထာနည်းအားဖြင့်လည်း သုံးရပ်၊ အာဏာဝေါဟာ၊ ပရမတ္တာ ဟူ၍လည်း သုံးရပ်၊ ဤသို့အားဖြင့်၊ သုံးတန်အပြား၊ ပိဋကတ် ဒေသနာတော်သုံးပါးတို့ကို၊ ဟောကြားမြွက်ဟ၊ ဆုံးမတော်မူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ လူနတ်တို့၏ ဆရာအစစ်လည်း ဖြစ်တော်မူထသော။ (၉) ခပ်သိမ်းသော တရားအပေါင်းကို၊ မိမိ အလိုလို၊ ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင်၊ ကောင်းစွာထင်ထင်၊ သိမြင်တော်မူသည် ဖြစ်၍၊ များဖျင်သတ္တဝါ၊ ဝေနေယျာကို၊ ခေမာအောင်မြို့၊ ကူးစေဖို့ငှာ၊ ဒေသနာရေအေး၊ နိဗ္ဗာန်တည်း ဟူသော အမြိုက်ဆေးကို၊ တိုက်ကျွေး ဖြန်းဆွတ် တော်မူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ လောကသုံးရပ်၊ ဘုံသုံးထပ်၌၊ ယှဉ်ကပ်သော်လည်း မနိုင်၊ ပြိုင်သော်လည်း မတူ၊ တစ်ဆူတည်းသော၊ အပ္ပဋိပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူထသော။ (၁၀) ဤမဟာဘဒ္ဒ၊ ကမ္ဘာမ၌၊ ကကုသန္ဓာ၊ ကောဏာဂမန၊ ကဿပဟု၊ လောကထွတ်ထား၊ဘုရားသုံးဆူ၊ သယမ္ဘူတို့၊ ထီးဖြူ အရဟတ္တဖိုလ်၊ ရိပ်ခိုနန်းမြင့်၊ သုံးကြိမ်ဆင့်၍၊ ပွင့်တော်မူကြကုန် ပြီးသည့်နောက်၊ လေးဆင့်မြောက်အကျ၊ စတုတ္ထ အောင်ပွဲတွင်၊ ညေယျငါးအင်၊ ကုန်စင်သိမှု၊ သမန္တစက္ခု၊ သဗ္ဗညုတ၊ဉာဏခိုင်ဖြီး၊ ဉာဏ်တော်ကြီးကို၊ ပိုင်စီးလက်ရောက်၊ ဆက်ခါလျှောက်၍၊ ပွင့်မြောက်တော်မူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ ဗြဟ္မာနတ်လူ၊ သုံးဘုံသူကို၊ ကြည်ဖြူမေတ္တာ၊ ကရုဏာဖြင့်၊ သာယာစွာဆုံးမ၊ ဟောပြတော်မူသည်လည်းဖြစ်တော်မူထသော။ (၁၁) ဒီပင်္ကရာ၊ ထွတ်ချာမှန်ကင်း၊ သုံးလူ့မင်း၏၊ ခြေရင်းတော်အောက်၊ ဝပ်စင်းမှောက်လျက်၊ နိယတဗျာဒိတ်ပန်းကို၊ ဆွတ်လှမ်းခံယူတော်မူစဉ်ကပင်၊ သာဝကဉာဏ်၊ ပါရမီသာမန်ဖြင့်၊ နိဗ္ဗာန်ကို ကူးယူလျှင်၊ ရလောက်တော်မူပါလျက်လည်း၊ တစ်ယောက်တည်း ငါတစ်မူ၊ နိဗ္ဗာန်ကို ယူချေလျှင်၊ ဘယ်တွင် အကျိုးမရှိချေ၊ သမ္ဗောဓိမှန်၊ သဗ္ဗညု ရွှေဉာဏ်ကို၊ သွေမလှန် ငါရမှ၊ တရားမြတ် ဖောင်စကြာဖြင့်၊ သတ္တဝါ ဝေနေယျကို၊ သံသရာဝဲဂယက်မှ၊ နိဗ္ဗာန်မည်သာ၊ ကျွန်းခေမာသို့၊ တင်ကာဆောင်ပို့မည်ဟု၊ တိဏ္ဏော တာရေယျံ၊ ဗုဒ္ဓေါ ဗောဓေယျံ၊ မုတ္တော မောစေယျံ၊ သုံးခွန်းသော ဝစနံကို၊ ရွှေနှုတ်တော်လှစ်ဖွင့်၍၊ ကျူးရင့်တော် မူခဲ့ပြီးသည့်နောက်၊ လေးအသင်္ချေ၊ လွန်လေကုန်မြောက်၊ ကမ္ဘာတစ်သိန်း အလွန်သို့ရောက်အောင်၊ လူသာမန် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၊ အလွန်တရာ၊ ဖြည့်ကျင့်ရှာမှီးနိုင်ခဲသော၊ ပါရမီ ဆယ်ပါး၊ စွန့်ခြင်းကြီး ငါးပါးစသော၊ သမ္မာသမ္ဗောဓိအဖြစ် တည်းဟူသော၊ ဆုကြီးကို ရှာမှီးတော်မူပြီးထသော။ (၁၂) ဂင်္ဂါဝါဠု၊ သဲစုမြူဟန်၊ ပမာတန်ကဲ့သို့၊ အနန္တဂူ၊ နိဗ္ဗာန်ယူကုန်သော၊ ဆူဆူမြတ်စွာ၊ စောသတ္တာတို့၏၊ သွားရာလမ်းကြောင်း၊ စရိုက်ကောင်း မူလဖြစ်သော၊ သီလသံဝရ၊ ဣန္ဒြိယ သံဝရ၊ ဘောဇ‌နေမတ္တညုတာ၊ ဇာဂရိယာနုယောဂ၊ သဒ္ဓါ, သတိ၊ ဟီရိဩတ္တပ္ပ၊ ဗာဟုသစ္စ၊ ဝီရိယ, ပညာ၊ လေးဖြာဈာန်တည်းဟူသော၊ စရဏတရား (၁၅) ပါးတို့ကို၊ အားသစ် ကျင့်ဆောင်တော်မူသဖြင့်၊ *သယမ္ဘူတကာ၊ ပြည့်စုံရာသား၊ နာနာကုလတို့၏၊ ဝေါဟာရ, သဒ္ဒါ, အနက်ကို၊ အချက်ကျသိနိုင်သော၊ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ *ဝါစာဂီရတ်၊ နှုတ်သံလွှတ်က၊ ဇာတ်တူတူ မတူတူ၊ ဘာသာဟူသမျှတို့က၊ ဧကန္တသိနိုင်သော၊ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၊ *တစ်ခု တစ်ခုသော၊ ပုဒ်အက္ခရာကို၊ သဒ္ဒါ၏ အလို၊ ဝိဂြိုဟ်, ဝစနက်၊ ဓာတ်, ပစ္စည်း, လိင်, အန်ဖြင့်၊ ဝေဖန်၍ သိနိုင်သော၊ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ၊ *ကိုယ်တိုင်သိသမျှ၊ တရားတို့ကို၊ သူတစ်ပါးသိစိမ့်သောငှာ၊ သဒ္ဒါ, ပညတ်သို့တင်၍၊ စုံလင်စွာ မြွက်ဆိုတတ်သော၊ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ တည်းဟူသော၊ ပဋိသမ္ဘိဒါ လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိဝိဓ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ဒိဗ္ဗသောတ၊ စေတောပရိယ၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ၊ ယထာကမ္မုပဂ၊ အနာဂတံသ တည်းဟူသော အဘိညာဉ် ခုနှစ်ပါး၊ ရူပဈာန်လေးရပ်၊ အရူပဈာန်လေးရပ်အားဖြင့်၊ သမာပတ်ရှစ်ပါး၊ ကျေးဇူးတော် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ ထူးပြားဆန်းကြယ်၊ အံ့ဖွယ်တော် တစ်ဆယ့်ရှစ်စုံ၊ ထိုမျှဂုဏ်ကို၊ ဥဿုံစိုးပိုင်တော်မူပြီးထသော။ (၁၃) ဒေဝပုတ္တမာရ်၊ ကိလေသမာရ်၊ ခန္ဓမာရ်၊ မစ္စုမာရ်၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်၊ ဤငါးတန်တို့ကို၊ တိုက်လှန်ဖြိုခွဲ၍၊ အောင်ပွဲယူနိုင်၊ ရဲခေါင်တိုင်သော၊ *ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်၊ ဝေဒနာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်၊ စိတ္တာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်၊ ဓမ္မာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန် တည်းဟူသော သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ *ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ခြင်း၊ မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ် ကံတို့ကို၊ တဖန်အသစ်၊ မဖြစ်စေခြင်း၊ မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို၊ ဖြစ်ပွားအောင် လုံ့လပြုခြင်း၊ ဖြစ်ပြီးသောကုသိုလ်တရားတို့ကို၊ ကြီးပွားစည်ပင်စိမ့်သောငှာ၊ လွန်စွာလုံ့လပြုခြင်းတည်းဟူသော၊ သမ္မပ္ပဓာန် လေးပါး၊ *ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ်၊ ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒ်၊ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်၊ ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒ် တည်းဟူသော ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး၊ *သဒ္ဓိန္ဒြေ၊ ဝီရိယိန္ဒြေ၊ သတိန္ဒြေ၊ သမာဓိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေ တည်းဟူသော ဣန္ဒြေငါးပါး၊ *သဒ္ဓါဗိုလ်၊ ဝီရိယဗိုလ်၊ သတိဗိုလ်၊ သမာဓိဗိုလ်၊ ပညာဗိုလ် တည်းဟူသော ဗိုလ်ငါးပါး၊ *သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် တည်းဟူသော၊ ဗောဇ္ဈင်ခုနှစ်ပါး၊ *သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝ၊ သမ္မာဝါယမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိ တည်းဟူသော၊ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး၊ ဤသို့အားဖြင့်၊ ပိုင်းခြားတွက်ဖွဲ့၊ သုံးဆယ့်ခုနှစ်ရပ်၊ အလွန်မြတ်သော၊ ဗောဓိပက္ခိယ၊ ဓမ္မအကျော်၊ ရဲမက်တော်တို့ကို၊ ကိုယ်ရံတော်ကြီး၊ ဦးစီးဗိုလ်ချုပ်တင်လျက်၊ အသင်္ချေချေ၊ တွက်ရေမဆုံး၊ ပတ်ကုံး ကိလေသာ၊ မာရ်ဗိုလ်ပါတို့ကို၊ ဆံလွှာ မကြွင်းအောင်၊ ခုတ်စဉ်းတိုက်သိမ်း၊ အငြိမ်းအောင်မြင်တော်မူသဖြင့်၊ အသင်္ခတ၊ ခေမရွှေဘုံ၊ ဓမ္မာရုံသဘင်၊ မြိုက်နန်းခွင်၌၊ ဥကင်စွင့်စွင့်၊ ဖွင့်တော်မူပြီးထသော။ (၁၄) လေးအသင်္ချေ၊ လွန်လေတစ်သိန်း၊ တွက်ကိန်းများလှ၊ ကပ်ထိုမျှ၌၊ လုံ့လကြိုးပမ်း၊ ဖြည့်စွမ်းဆည်းပူးတော်မူခဲ့သော၊ ဒါနပါရမီ၊ သီလပါရမီ၊ နိက္ခမပါရမီ၊ ပညာပါရမီ၊ ဝီရိယပါရမီ၊ ခန္တီပါရမီ၊ သစ္စာပါရမီ၊ မေတ္တာပါရမီ၊ အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီ၊ ဥပေက္ခာပါရမီ၊ ဆယ်လီသုံးစုံ၊ ကုသိုလ်ဟုန်ကြောင့်၊ လူ့ဘုံစံပျော်၊ အလောင်းတော်ဖြစ်ခါစပင်၊ ကာဠာဝက၊ ဂင်္ဂေယျနှင့်၊ မဏ္ဍရ, တမ္ဗ၊ ပိင်္ဂလ, ဂန္ဓ၊ မင်္ဂလ, ဟေမ၊ ဥပေါသထ, ဆဒ္ဒန်၊ ဤဆယ်တန်သော ဆင်မျိုးတို့၏၊ ဆယ်ဆတက် ဆယ်ဆတက်စီသော အားကို၊ ဆောင်နိုင်သည်ဖြစ်၍၊ ယောက်ျား ဗိုလ်ခြေ၊ ကုဋေတစ်သောင်းတို့၏၊ ကာယဗလ၊ ဌာနာဌာန ကောသလ္လဉာဏ်၊ ဝိပါကဉာဏ်၊ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီဉာဏ်၊ နာနာဓာတုဉာဏ်၊ အဓိမုတ္တိဉာဏ်၊ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏ်၊ ဈာနာဒိသံကိလေသဉာဏ်၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ အာသဝက္ခယဉာဏ် တည်းဟူသော၊ ဆယ်ပါးသောဉာဏဗလကို၊ ရတော်မူသည်ဖြစ်၍၊ *လူ့ပြည်နတ်ရပ်၊ ခေတ်သုံးထပ်ကို၊အုပ်ကွပ်စိုးပိုင်၊ နိုင်တော်မူခြင်းတည်းဟူသော၊ ဣဿရိယဘုန်းတော်၊ *လောကုတ္တရာတရား၊ မြတ်ကိုးပါးသို့၊ ထင်ရှားစွာရောက်ခြင်းတည်းဟူသော၊ ဓမ္မဘုန်းတော်၊ *နရဂ်, ဘဝဂ်၊ အောက်ထက်ပျံ့လှိုင်၊ သုံးခရိုင်၌၊ အဆုံးတိုင် ကျော်စော တော်မူခြင်းတည်းဟူသော၊ ယသဘုန်းတော်၊ *သုံးဆယ့်နှစ်ပါး၊ သမိုက်ထားသော၊ ယောက်ျားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာ၊ ရောင်ဝါမြုတေ၊ ကျက်သရေအပေါင်းနှင့်၊ ပြည့်စုံတော်မူခြင်း တည်းဟူသော၊ သိရီ ဘုန်းတော်၊ *အလိုတော်ရှိသမျှ၊ တခဏခြင်းဖြင့်သာ၊ ပြည့်စုံလာခြင်း တည်းဟူသော၊ ကာမဘုန်းတော်၊ *နိဗ္ဗာန်ရောက်ရာ၊ ဒေသနာဖြင့်၊ ဗြဟ္မာနတ်လူ၊ သုံးဘုံသူတို့ကို၊ ကြည်ဖြူစွာလှ၊ သင်ဆုံးမသောကြောင့်၊ လောကလုံး ကိုးကွယ်ရာ၊ ဆရာ အဖြစ်သို့၊ ရောက်တော်မူခြင်းတည်းဟူသော၊ ပယတ္တ ဘုန်းတော်၊ ဤခြောက်ဖော်သော၊ ဘုန်းတော်အမြတ်၊ ဂုဏ်အရဟတ်ဖြင့်၊ လောကဓာတ်လုံး၊ ညွှတ်ရုံးညီကာ၊ ကောင်းချီးငြာလျက်၊ ဘဂဝါဟူသော၊ ဘွဲ့ပုံတော်အထူးဖြင့်၊ ညွှတ်နူးကော်ရော်၊ ပူဇော်ချီးပအပ်သည်လည်း ဖြစ်ထသော။ (၁၅) အဍ္ဎ ဆက္ကသတ၊ ဇာတကကို၊ ပုံပြသက်သေခံလျက်၊ အနန္တ ဘဝ၊ ဖြစ်ဖြစ်သမျှ တို့၌၊ ဓနပရိစ္စာဂ၊ ပုတ္တပရိစ္စာဂ၊ ဘရိယပရိစ္စာဂ၊ အင်္ဂပရိစ္စာဂ၊ ဇီဝိတပရိစ္စာဂ တည်းဟူသော၊ စွန့်ခြင်းကြီး ငါးအင်ကို၊ မဂ္ဂင်ဖောင်ပျံ၊ စံလိုသူ အပေါင်းတို့ထက်၊ ကဲဆောင်းလွန်မောက်၍၊ အထောက်မတန် ပြုခဲ့သော၊ ဟေတုသမ္ပဒါ၊ မြတ်သမ္ဘာကြောင့်၊ အဏိမာ, လင်္ဃီမာ၊ မဟိမာ, ပတ္တိမာ, ကမ္မာ၊ ဤသိတာ, ဝသိတာ၊ ယတ္ထကာမဝသယိတာ ဟူသော၊ ဘာသာမဂဓိုရ်၊ ရာဇဂြိုဟ်၊ ဥဒါန်းနှင့်အညီ၊ *ရံသီနေပြောက်၊ ပြတင်းပေါက်၌၊ မြင်လောက်ရုံသော၊ အဏုမြူပမာ၊ သိမ်မွေ့စွာသော ကိုယ်တော်ကို၊ ငယ်အောင်ဖန်ဆင်းတော်မူနိုင်ခြင်း၊ *ရေပြင်မြေမိုး၊ ပျံလျှိုး ငုတ်လွှား၊ သွားတော်မူနိုင်ခြင်း၊ *ကြီးစေလိုက၊ မြင်းမိုရ်ပြန်ရာ၊ ထို့ထက်သာ၍၊ စကြဝဠာတိုက်လုံး၊ အုပ်ဖုံးပတ်လှည့်၊ ကိုယ်တော်ပြည့်အောင်၊ တရှိ ထိုင်တော်မူနိုင်ခြင်း၊ *မြေထု ရေထု၊ မေရုပဗ္ဗတာ၊ သီလာ တောင်ထပ်၊ အတွင်းရပ်ကို၊ ကျဉ်းကျပ် ပိတ်ဆီးခြင်း မရှိ၊ ပကတိကောင်းကင်၊ ဟင်းလင်းပြင်ကဲ့သို့၊ လျှိုးဝင်ထွင်းဖောက်၊ ကြွရောက်တော်မူနိုင်ခြင်း၊ *မနောဓိဋ္ဌာန်၊ စိတ်တော်ကြံတိုင်း၊ ကမ္မာကမ္မ၊ ဟူသမျှကို၊ ကုံင ပြီးမြောက်တော်မူနိုင်ခြင်း၊ သုံးဆယ်တစ်ဘုံ၊ အလုံးစုံကို၊ ဥဿုံစိုးပိုင်တော်မူနိုင်ခြင်း၊ *လောကီဈာန်ရပ်၊ သမာပတ်ကို၊ မပြတ်ဝင်ကာ၊ လိုတိုင်းပါအောင်၊ လေ့လာတော်မူနိုင်ခြင်း၊ *သက်မရှိသည့်၊ ဂီရိ ဗဟို၊ တောင်မြင်းမိုရ်မှလည်း၊ လိုတော်လိုက်ကာ၊ ညွှတ်ငိုက်လာရခြင်း တည်းဟူသော၊ တန်ခိုးတော်ရှစ်ဦး၊ ဘုန်းတော်ထူးဖြင့်၊ အံ့ကျူးပြီးပိုင်၊ မချီးနိုင်၍၊ တစ်ပြိုင်တည်လျက်၊ တစ်ပြိုင်ပျက်သော၊ စကြဝဠာ တိုက်နေ၊ သိန်းကုဋေလုံး၊ ရွှေမုဋ္ဌာန်စွမ်း၊ အာဏာလွှမ်း၍၊ ထဲဝမ်းစိမ့်စိမ့်၊ ကြက်သီးဖိမ့်မျှ၊ ခြိမ့်ခြိမ့်ကြွေးကြော်၊ ပူဇော်ကြရာ၊ သုံးရွာလုံးတန်ဆောင်၊ မင်းခေါင်မင်းဖျား၊ မင်းတရား အစစ်လည်း ဖြစ်တော်မူထသော။ (၁၆) *လောကသုံးရွာ၊ သတ္တဝါတို့၏၊ ခန္ဓာ ရုပ် နာမ်ဝယ်၊ အဖန်ဖန် ကပ်ညိလျက်၊ ဖိစီးနှိပ်စက်တတ်သော၊ ပီဠနအနက်၊ *ကံ, စိတ်, ဥတု၊ အဟာရတည်းဟူသော၊ အကြောင်းတရား လေးပါးတို့သည်၊ ပြုပြင်စီရင်အပ်သော၊ သင်္ခတ အနက်၊ *မရောင့်ရဲစွာ၊ သတ္တဝါတို့ကို၊ လောင်ဆာပူ ပန်စေတတ်သော၊ သန္တာပအနက်၊ *ဇရာ, မရဏ၊ သောက, ပရိဒံတို့ဖြင့်၊ ဖောက်ပြန် ပျက်စီးတတ်သော၊ ဝိပရိဏာမအနက် တည်းဟူသော၊ လေးပါးသော ဒုက္ခသစ္စာ၏ အနက်တို့ကို လည်းကောင်း။ *အစမထင်၊ သံသရာ၌၊ လူးလာစုံဆန်၊ အဖန်ဖန် သွားလာစေခြင်းငှာ၊ အားထုတ်တတ်သော၊ အာယူဟန အနက်၊ *ဝဋ်ဆင်းရဲအပေါင်း၏၊ အကြောင်းမူလ ဖြစ်သော၊ နိဒါန အနက်၊ *ဝဋ်ဆင်းရဲ၌၊ အမြဲပျော်ရွှင်၊ တမင်မင်ဖြင့်၊ ကျင်လည်စေတတ်သော၊ သံယောဂအနက်၊ *ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော၊ မဂ္ဂသစ္စာကို၊ ဆီးကာ တားမြစ်တတ်သော၊ ပလိဗောဓအနက် တည်းဟူသော လေးပါးသော သမုဒယသစ္စာ၏ အနက်တို့ကိုလည်းကောင်း။ *သံသရာဝဋ်မှ၊ ထွက်လွန်ကူးမြောက်ပြီးသော၊ နိဿရဏအနက်၊ *ပြုပြင်ရာသင်္ခါရတို့မှ ဆိတ်သော၊ ဝိဝေကအနက်၊ *ပြုပြင်ချင်းကင်းသော အသင်္ခတအနက်၊ *သေခြင်းစသော၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်းမှ၊ ကင်းငြိမ်းချမ်းသာသော၊ အမတအနက် တည်းဟူသော၊ လေးပါးသော နိရောဓသစ္စာ၏ အနက်တို့ကို လည်းကောင်း။ *ဝဋ်ဒုက္ခ အပေါင်းတို့မှ ကောင်းစွာ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိယျာနိကအနက်၊ *နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော၊ ဟေတု အနက်၊ *နိဗ္ဗာန်ကို မြင်တတ်သော၊ ဒဿန အနက်၊ *သင်္ခါရတရားတို့ကို၊ အစိုးရသော၊ အဓိပတေယျအနက် တည်းဟူသော လေးပါးသော၊ မဂ္ဂသစ္စာ၏ အနက်တို့ကို လည်းကောင်း။ အကြောင်းအကျိုး အားလျော်စွာ၊ လေးသစ္စာတို့ကို၊ ဒဿနာကာရဖြင့်၊ သောဠာသ ဝေဖန်၍၊ ရွှေဉာဏ်တော်ထင်ထင်၊ ရွှေလက်တင် ပတ္တမြား ကဲ့သို့၊ ပိုင်းခြားသိမြင်တော်မူသည့်အလျောက်၊ အထောက်အခံ၊ ကံဉာဏ်ကြီးရင့်၊ ပွင့်ထိုက်သော သတ္တဝါ၊ ဝေနေယျာတို့ကို၊ ပွင့်ပါစေ နှလုံးဖြင့်၊ စွေချုန်းထစ်ကြိုး၊ ရှစ်ကိုးနယ်ကုန်၊ သုန်သုန်ပြင်းဝှန်၊ ရွာဖျန်းသွန်းသော၊ မေဃဝန်တမျှ၊ ဓမ္မဘေရီ၊ မေဒနီကို၊ နာရီမလပ်၊ လူနှင့်နတ်အား၊ မပြတ်တိုက်ကျွေး၊ ပေးတော်မူပေ တတ်သော၊ သုံးရပ်လုံးဆရာ၊ ဒေဝါဒိ ဒေဝိန္ဒ၊ ဗြဟ္မာဓိ ဗြဟ္မိန္ဒ၊ တိဘဝပါရဂူ၊ အဘိဘူပါမောက္ခ၊ အနုတ္တရသင်းကျစ်၊ မဟာဓမ္မရာဇ်၊ မြတ်ရှင်ချစ်ကို၊ အဟံ-ခန္ဓာပဉ္စက၊ ဒြပ်ထုမျှကို၊ ပေါင်းထယှဉ်ဖော်၊ ဘုရားတပည့်တော်သည်၊ ဝန္ဒေ ဝန္ဒာမိ၊ ဂုဏ်တော်ထုံမွှမ်း၊ ပုံတော်မှန်းလျက်၊ ချီးမွမ်းထောမနာ၊ ပဏာရိုကျိုး၊ လက်စုံမိုး၍၊ ရှိခိုးကန်တော့လိုက်ပါ၏ မြတ်စွာဘုရား။ ===မှတ်ချက်=== *ရှေးကျသော ပေမူများတွင် အပိုဒ် (၇) မှ (၁၁) အထိ မပါဝင်ကြပေ။ ထိုကြောင့် တချို့ပညာရှင်များသည် ထိုအပိုဒ်တို့ကို [[ကျီးသဲလေးထပ်ဆရာတော်|ကျီးသဲလေးထပ် ဆရာတော်ကြီး]]၏ မူလလက်ရာ မဖြစ်နိုင်ဟု ယူဆကြသည်။ [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] 3kw5wms2cxru7b08pxh3o35rspihwzt 0 29626 1028678 1028474 2026-04-30T15:14:30Z Zawzawaungthwin 100038 နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ 1028678 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox officeholder |honorific-prefix = [[ဒေါ်]] |name = အောင်ဆန်းစုကြည် |native_name = |native_name_lang = |honorific-suffix = [[Order of Australia|AC]] |image = Aung_San_Suu_Kyi_2016.jpg | office = [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] | president = ဦး[[ထင်ကျော်]]<br />ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] ''(ယာယီ)''<br />ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] | term_start = ၆ ဧပြီ ၂၀၁၆ | term_end = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | predecessor = ''ရာထူးစတင်'' | successor = ''မရှိ'' |office1 = ၂၀ ဦးမြောက် [[နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး|နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး]] | president1 = ဦး[[ထင်ကျော်]]<br />ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] ''(ယာယီ)''<br />ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] |term_start1 =၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end1 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor1 = [[ဝဏ္ဏမောင်လွင်|ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်]] |successor1 = [[ဝဏ္ဏမောင်လွင်|ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်]] |office2 = [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |president2 = ဦး[[ထင်ကျော်]]<br />ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] ''(ယာယီ)''<br />ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] |term_start2= ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end2 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor2 = [[သိန်းညွန့်|ဦးသိန်းညွန့်]]<br>[[စိုးမောင်|ဦးစိုးမောင်]]<br>[[စိုးသိန်း|ဦးစိုးသိန်း]]<br>[[အောင်မင်း|ဦးအောင်မင်း]]<br>[[လှထွန်း|ဦးလှထွန်း]] |office3 = [[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |president3 = ဦး[[ထင်ကျော်]] |term_start3 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end3 = ၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ | predecessor3 = [[ခင်စန်းရီ၊ ဒေါ်|ဒေါ်ခင်စန်းရီ]] | successor3 = [[မျိုးသိမ်းကြီး|​ဒေါက်တာမျိုးသိမ်းကြီး]] |office4 = [[လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |president4 = ဦး[[ထင်ကျော်]] |term_start4 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end4 = ၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ |predecessor4 = [[ခင်မောင်စိုး၊ ဦး|ဦးခင်မောင်စိုး]] (လျှပ်စစ်စွမ်းအား)<br>[[ဇေယျာအောင်|ဦးဇေယျာအောင်]] (စွမ်းအင်) |successor4 = ဦး[[ဖေဇင်ထွန်း]] |office5 = |term_start5 = |term_end5 = |predecessor5 = |successor5 = |office6 = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] ဥက္ကဋ္ဌ |term_start6 = ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၁ |term_end6 = |predecessor6 = |successor6 = |office7 = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူး |term_start7 = ၂၇ စက်တင်ဘာ ၁၉၈၈ |term_end7 = ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၁ |predecessor7 = ရာထူးစတင် |successor7 = ရာထူးဖျက်သိမ်း |office8 = [[အတိုက်အခံ (မြန်မာနိုင်ငံ)|အတိုက်အခံခေါင်းဆောင်]] |president8 = [[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |term_start8 = ၂ မေ ၂၀၁၂ |term_end8 = ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ |predecessor8 = စိုင်းလှကျော် |successor8 = |office9 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်<br>[[ကော့မှူးမြို့နယ်]] |term_start9 = ၂ မေ ၂၀၁၂ |term_end9 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |predecessor9 = ဦးစိုးတင့် |successor9 = |majority9 = ၄၆,၇၃၀ (၇၁.၃၈%)<ref>{{cite news |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-04/02/c_131504585.htm |title=Myanmar election commission announces NLD wins overwhelmingly in by-elections |date=2 April 2012 |agency=Xinhua News Agency |accessdate=2 April 2012}}</ref> |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1945|6|19}} |birth_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[ဗြိတိသျှဘားမား]] |death_date = |death_place = |party = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] |spouse = [[မိုက်ကယ် အဲရစ်]]<br/>၁ ဇန်နဝါရီ ၁၉၇၂ - ၂၇ မတ် ၁၉၉၉ <small>(မိုက်ကယ်အဲရစ် ကွယ်လွန်ချိန်ထိ)</small> |children = [[မြင့်ဆန်းအောင်၊ မောင်|မြင့်ဆန်းအောင်]]<br>[[ထိန်လင်း၊ မောင်|ထိန်လင်း]] |relations = [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] (ဖခင်)<br/>[[ဒေါ်ခင်ကြည်]] (မိခင်) |residence = [[ခြံအမှတ် (၅၄)၊ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်း]] |alma_mater = ဒေလီတက္ကသိုလ်<br> [[စိန့်ဟျူးကောလိပ်]] (အောက်စဖို့ဒ်)<br>လန်ဒန်တက္ကသိုလ် |religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |awards = [[သိုးရော်ဖ် ရဖ်တို ဆု]]<br>[[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]]<br>[[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]<br>[[ဂျဝါဟာလာနေရူးဆု]]<br>International Simón Bolívar Prize<br>[[အိုလွတ်ဖ် ပါလ်မယ် ဆု]]<br>Bhagwan Mahavir World Peace<br>[[ကွန်ဂရက် ရွှေတံဆိပ်ဆု]] |signature = Aung San Suu Kyi signature 2013.svg |website = {{url|https://nld-official.org/en/|ပါတီဝက်ဘ်ဆိုဒ်}} }} {{မြန်မာ့ ဒီမိုကရေစီအရေး လှုပ်ရှားမှုများ}} {{ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အကြောင်းဆောင်းပါးများ}} '''ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်''' သည် မြန်မာနိုင်ငံသား အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ်၏ [[နိုဘယ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု|နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]ရှင် ဖြစ်သည့်အပြင်၊ သံတမန် နှင့် အမျိုးသမီးစာရေးဆရာ တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ သူမသည် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်ပါတီ]]၏ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး လက်ရှိ [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] လည်း ဖြစ်သည်။<ref>7 Day Daily Newspaper ဆောင်းပါး</ref> ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်က [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|နိုင်ငံတော်အာဏာအား သိမ်းပိုက်]]ပြီးနောက် သူမအား တပ်မတော်မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်၍ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခဲ့သည့်အပြင် ပို့ကုန်သွင်းကုန်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ၊ သဘာဝဘေးအန္တရာယ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု အက်ဥပဒေတို့ဖြင့် တရားစွဲဆိုထားသည်။ <ref>{{Cite web |title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi |url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm |access-date=1 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm }}</ref> သူမသည် ပြီးခဲ့သည့် နှစ် ၂၁ အတွင်း ၁၅ နှစ်ကျော်ကြာ [[နေအိမ် အကျယ်ချုပ်]] ကျခံခဲ့ရသူ ဖြစ်သည်။ [[ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၉၀|၁၉၉၀ ခုနှစ် ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်မှ အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံး အမျိုးသမီးဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်ခွင့် ရှိခဲ့သော်လည်း စစ်အစိုးရမှ ထိုရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို အသိအမှတ်မပြုခဲ့ပေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ၌ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ရန်ကုန်တိုင်း ကော့မှူးမြို့နယ် ကိုယ်စားလှယ်အမတ်ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အနိုင်ရ၊ အန်အယ်လ်ဒီ အများစုနိုင်ရန် မျှော်လင့် |url=http://burma.irrawaddy.org/archives/8034 |access-date=19 May 2012 |archive-date=4 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504200042/http://burma.irrawaddy.org/archives/8034 }}</ref> သူမသည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် [[သိုးရော်ဖ် ရွပ်ဖ်တို ဆု|ရွပ်ဖ်တိုဆု]] နှင့် လွတ်လပ်စွာစဉ်းစားတွေးခေါ်မှုအတွက် ပေးအပ်သော [[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]] တို့ကို ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်သည့် စစ်အစိုးရ လက်အောက်တွင် အကြမ်းမဖက်ပဲ ငြိမ်းချမ်းစွာ တိုက်ပွဲဝင်မှုကြောင့် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၌ [[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]ကိုလည်း ရရှိခဲ့သူဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာကျော် ဖော့ဘ်စ် (Forbes)မဂ္ဂဇင်းမှ ရွေးချယ်သည့် ကမ္ဘာ့ဩဇာအရှိဆုံးအမျိုးသမီးများ ၁၀၀ စာရင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နံပါတ် ၁၉ တွင် ဖော်ပြခံခဲ့ရဘူးသည်။<ref>[http://burma.irrawaddy.org/archives/18366 Forbes ၏ ဩဇာကြီးသူစာရင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါဝင်]{{Dead link|date=December 2022 }}</ref> ==အမည်== အောင်ဆန်းစုကြည်ဆိုသည့် အမည်သည် ဖခင်ဖြစ်သူ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည့် "အောင်ဆန်း"၊ ဖခင်ဘက်မှ အဖွားဖြစ်သူ [[ဒေါ်စု]]အမည်မှ "စု" နှင့် မိခင်ဖြစ်သူ [[ဒေါ်ခင်ကြည်]]အမည်မှ "ကြည်"တို့ဖြစ်သည်။<ref name="Nobel.org">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-bio.html Aung San Suu Kyi&nbsp;– Biography]. Nobel Prize Foundation.</ref> အမည်အား မြန်မာနိုင်ငံသားများမှ ဒေါ်ဟု တပ်ဆင်၍ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိပြီး၊ <ref>{{cite web | url=http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1997/9-97/fam9-97.htm | title=Myanmar Family Roles and Social Relationships | publisher=Government of Myanmar | accessdate=24 September 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026184413/http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1997/9-97/fam9-97.htm | archivedate=26 October 2007 | deadurl=no }}</ref> ဒေါ်စု၊ အမေစု ဟုလည်း အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15761|title=Suu Kyi Protester Arrested|last=Min Lwin|date=28 May 2009|work=The Irrawaddy|accessdate=7 August 2011|archivedate=30 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090530145757/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15761}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.irrawaddy.org/bur/index.php/news/2010-11-12-10-25-42/4848-2010-11-13-11-54-29|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို "အမေစု"ဟု အော်ဟစ် နှုတ်ဆက်|date=13 November 2010|work=ဧရာဝတီ|language=Burmese|accessdate=7 August 2011|archivedate=15 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101115225850/http://www.irrawaddy.org/bur/index.php/news/2010-11-12-10-25-42/4848-2010-11-13-11-54-29}}</ref> အန်တီစု နှင့် ဒေါက်တာစုကြည်၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာအဖြစ် "Ms. Suu Kyi" သို့ "Mrs. Suu Kyi"ဟုလည်း နိုင်ငံတကာ မီဒီယာများတွင် သုံးနှုံးကြသူများရှိသည်။<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/glasgow_and_west/7923425.stm | title=City honours democracy campaigner |publisher=BBC | accessdate=7 July 2010 | date=4 March 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2031990,00.html | work=Time (magazine) | first=Hannah | last=Beech | title=The Lady Walks Free Again | date=29 November 2010 | accessdate=16 June 2012 | archivedate=28 April 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120428021911/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2031990,00.html }}</ref> == ငယ်စဉ်ဘဝ == မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် [[မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်]]တို့မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၉ ရက်တွင် [[ရန်ကုန်မြို့]]၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ‌သူမ နှစ်နှစ်သမီးအရွယ်၌ ဖခင်ဖြစ်သူမှာ ဗြိတိသျှတို့ထံမှ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးကိုရယူနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန် [[လွတ်လပ်ရေးနေ့ (မြန်မာနိုင်ငံ)|၁၉၄၇ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေး]]မရခင်၌ပင် [[စော၊ ဦး (ဂဠုန်)|ပြိုင်ဘက်များ၏]][[အာဇာနည်နေ့|လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း]] ခံခဲ့ရသည်။ သူမသည် မိသားစုနှင့်အတူ၊ မွေးချင်းများ ဖြစ်သော အကိုကြီး[[အောင်ဆန်းဦး]]၊ အကိုလတ်[[အောင်ဆန်းလင်း]]တို့နှင့် အတူ ရန်ကုန်မြို့ရှိ အမှတ်၂၅၊ တာဝါလိန်းလမ်း (ယခု [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းပြတိုက်]]လမ်း)နေအိမ်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သူမသည် တတိယမြောက်သမီးဖြစ်ပြီး ညီမဖြစ်သူမှာ မွေးပြီး ၅ ရက်အကြာ၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ထိုနေအိမ်၌ပင် အကိုဖြစ်သူ [[အောင်ဆန်းလင်း]](ရှစ်နှစ်အရွယ်) သည်လည်း အလှရေကန်၌ ရေနစ်သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပွားပြီးနောက်ပိုင်း ထိုနေအိမ်မှ ဗဟန်းမြို့နယ် အမှတ် ၅၄၊ တက္ကသိုလ် ရိပ်သာလမ်းရှိနေအိမ်သို့ မိသားစု ပြောင်းရွေ့နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သူမသည် ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် စိန့်ဖရန်စစ်ကွန်ဗင့်ကျောင်း၌ အခြေခံပညာစတင် သင်ကြားခဲ့သည်။ <ref>Stewart (1997), p. 31</ref> ဘာသာစကား လွယ်ကူစွာသင်ယူနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ပညာရေးကို ၁၉၅၇ မှ ၁၉၆၀ ခုနှစ်အထိ ရန်ကုန်မြို့ အင်္ဂလိပ်မက်သဒစ်ကွန်ဗင့်ကျောင်း(အထက - ၁ ဒဂုံ)၌ ဆက်လက် တက်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>Stewart (1997), p. 32</ref> မိခင်ဖြစ်သူ ဒေါ်ခင်ကြည်မှာ မြန်မာအစိုးရသစ်အဖွဲ့တွင် ထင်ရှားသူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ ဝန်ကြီးချုပ်[[နု၊ ဦး|ဦးနု]]ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သည် ဒေါ်ခင်ကြည်အား ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံ အမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ မိခင်ဖြစ်သူ အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာနိုင်ငံသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံရပြီးနောက် မိခင်နှင့်အတူ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နယူးဒေလီမြို့သို့ လိုက်ပါနေထိုင်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ [[ယေရှု နှင့် မေရီ ကွန်ဘင့်ကျောင်း (ဒေလီ)|ယေရှု နှင့် မေရီ ကွန်ဘင့်ကျောင်း]]တွင် ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့ပြီး ဂျပန်ပန်းအလှပြင်နည်း၊ အနုပညာ နှင့် မြင်းစီးသင်ခြင်းတို့ကိုလည်း တတ်မြောက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းများ၊ အထူးသဖြင့် နိုင်ငံတကာ သံအမတ်များ၏ သားသမီးများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် [[နေရူး ဂျဝါဟာလာ|ပဏ္ဍစ်နေရူး]]၏ မြေး၊ [[အင်ဒီရာ ပရိယာဒါရှီနီ ဂန္ဒီ|အင်ဒီရာဂန္ဒီ]]၏ သားဖြစ်သူ ဆန်ဂျေးတို နှင့်လည်း ရင်းနှီးတွေ့ဆုံလေ့ရှိခဲ့သည်။ အဆင့်အမြင့်ဆုံး အိန္ဒိယအရာရှိကြီးများအတွက် သတ်မှတ်ထားသော အိမ်မျိုးဖြစ်သည့် နံပါတ် (၂၄) အက္ကဘာလမ်း ရှိ နေအိမ်တွင်လည်း စန္ဒရား ဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ ထိုနေအိမ်ကို အိန္ဒိယအစိုးရမှ ဒေါ်ခင်ကြည်ကို အထူးလေးစားသောအားဖြင့် နေထိုင်ခွင့်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == သူမသည် ၁၉၆၂ မှ ၁၉၆၃တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဒေလီတက္ကသိုလ် [[လေဒီရှယ်ရီရမ်ကောလိပ်]]၌ [[နိုင်ငံရေးသိပ္ပံဘာသာရပ်]]ကို ဆည်းပူးခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ မှ ၁၉၆၇တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ [[အောက်စ်ဖိုဒ် တက္ကသိုလ်|အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်]]၏ [[စိန့်ဟျူးကောလိပ်]] ဒဿနဗေဒ၊ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံနှင့် စီးပွားရေးပညာရပ်များကို လေ့လာဆည်းပူးခဲ့ပြီး၊ ဝိဇ္ဇာဂုဏ်ထူးဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၈ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်တက္ကသိုလ်အရှေ့တိုင်းနှင့် အာဖရိကလေ့လာရေးဌာန၊ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံဌာန၌ သုတေသနလက်ထောက်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေချိန် [[မိုက်ကယ်အဲရစ်]]အား တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ [[သန်းအေး၊ ဒေါ်|အဆိုတော် ဘိလပ်ပြန်သန်း]] ဟုလူသိများသော ဒေါ်သန်းအေးသည် မိဘများ၏ မိတ်ဆွေလည်းဖြစ်ပြီး၊ အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် ကျောင်းသူဘဝ တစ်လျောက်လုံးတွင် ချစ်ခင်ရင်းနှီးသူတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ == သုတေသနပညာရှင် ဘဝ == [[Image:Michael aris.jpg|thumb|200px| ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုလမင်မြို့၌ မိုက်ကယ်အဲရစ် နှင့် အောင်ဆန်းစုကြည်အားတွေ့ရစဉ်]] ဘွဲ့ရပြီးနောက် ‘စု’ သည် လပိုင်းမျှ စာသင်ပို့ချခြင်းနှင့် သမိုင်းဆရာ ဟျူး တင်ကာ (Hugh Tinker) နှင့်အတူ သုတေသနလုပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ဆောင်ရွက်ပြီးသောအခါ နယူးယောက်ရှိ ကုလသမဂ္ဂဌာနချုပ်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် ဒေါ်သန်းအေးနှင့်အတူ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နယူးယောက်မြို့တွင် ဆက်လက်ပညာဆည်းပူးရန်ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ကုလသမဂ္ဂ၌ ဘဏ္ဍာရပ်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးခြင်းလုပ်ငန်းကို သုံးနှစ်ကြာအောင် အမှုထမ်းခဲ့သည်။ လက်မထပ်ခင် ၈ လအတွင်း နယူးယောက်မှ ချစ်သူရှိသည့်နေရာ တိဗက်သို့ ပေးစာပေါင်း ၁၈၇ ခုတွင်လည်း၊ အကယ်၍ မိုက်ကယ် နှင့် လက်ထပ်ခဲ့လျှင်၊ မိမိသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလေးထားမှု လျှော့နည်းသွားနိုင်သည်ဟု မိသားစု နှင့် မြန်မာနိုင်ငံသားများမှ အထင်မှားခြင်းကို စိုးရိမ်မိကြောင်း အသိပေးခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်သားများမှ သူ့ကိုလိုအပ်လာပါကလည်း၊ မိုက်ကယ်မှ သူ့အား အကူအညီဝိုင်းဝန်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံသားအား လက်ထပ်ထားခြင်းကြောင့်၊ ဗြိတိန်နိုင်ငံသား လျှောက်ထားခွင့်ရှိသော်လည်း ဗြိတိန်နိုင်ငံသားခံယူခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ မိခင်ဖြစ်သူ ဒေါ်ခင်ကြည်မှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ သံအမတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ သူမသည် သံတမန်အရာရှိများ ကိုင်ဆောင်သော နိုင်ငံကူးလက်မှတ်ကို ထိုအချိန်တွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁ ဇန်နဝါရီလ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ဘူတန်နိုင်ငံတွင် မြောက်ပိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယန၏ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာသမိုင်းအကြောင်း သုတေသီ [[Dr. Michael Viallancourt Aris|ဒေါက်တာမိုက်ကယ်အဲရစ်]] နှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တို့ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ လက်ထပ်ပြီး တစ်နှစ်အကြာတွင် သားဦးဖြစ်သူ [[မောင်မြင့်ဆန်းအောင်]]ကို လန်ဒန်၌ ဖွားမြင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉၇၂ မှ ၁၉၇၃ အထိ ဘူတန်နိုင်ငံ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးရုံးနှင့် ကုလသမဂ္ဂများဆိုင်ရာ အကြံပေးအရာရှိအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ မှ ၁၉၇၇ ခုနှစ်အထိ အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ် [[ဘော့ဒလီယန် စာကြည့်တိုက်]]၌ မြန်မာစာနှင့် ပေပရပိုက် ကစ်တလောက် ပြုစုသူပညာရှင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၇ စက်တင်ဘာ ၂၄ တွင် ဒုတိယသားဖြစ်သူ [[မောင်ထိန်လင်း]]ကို ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၅ မှ ၁၉၈၆၊ ဂျပန်နိုင်ငံ တိုကျိုတက္ကသိုလ် အရှေ့တောင်အာရှဆိုင်ရာ လေ့လာရေးဌာနတွင် သုတေသနပညာရှင်အဖြစ် သွားရောက်သုတေသနပြုခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၈၇ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဆင်းမလင်းမြို့ရှိ အထူးလေ့လာရေး အိန္ဒိယသိပ္ပံဌာနတွင် သုတေသီအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေး == [[File:Another-country-big2.jpg|thumb|150px|right|အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပထမဦးဆုံး ပြည်သူလူထုသို့ ရွှေတိဂုံရင်ပြင်ပေါ်တွင် မိန့်ခွန်းပြောကြားနေစဉ်]] ၁၉၈၈ ခုနှစ် မတ်လကုန်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ မိခင် ဒေါ်ခင်ကြည်မှာ လေဖြတ်ရောဂါ ခံစားနေရသဖြင့်၊ မိခင်အားပြုစုရန်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင်လန်ဒန်တက္ကသိုလ်အရှေ့တိုင်းနှင့် အာဖရိကလေ့လာရေးဌာနတွင် ပါရဂူဘွဲ့အတွက် "၁၉၂၀-၁၉၄၅ အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော စာနယ်ဇင်းများသည် မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပုံ" အမည်ရှိ ဘွဲ့လွန်စာတမ်းကိုတင်သွင်းနိုင်ရန် ပြုစုနေချိန်လည်းဖြစ်သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်တက္ကသိုလ်မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထိုပါရဂူဘွဲ့ယူရန်အတွက် ထိုက်တန်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ မိခင်အား ဆေးရုံတွင် ၃ လခန့်ကုသပြီးနောက်၊ ကျန်းမာရေးပိုမိုကောင်းမွန်လာပုံမရှိသည့်နောက်ဆုံး နေအိမ်တွင် ဆက်လက်ပြုစုခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်မှ ကျန်ရစ်ခဲ့သည့် ခင်ပွန်း နှင့် ကလေးနှစ်ယောက်သည်လည်း မိခင်နှင့် တွေ့ဆုံရန် နွေရာသီကျောင်းပိတ်ရက် မြန်မာနိုင်ငံသို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် ရာထူးမှ အနားယူခဲ့ရာမှ လူထုအုံကြွမှုကြီးဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ပြင်းထန်စွာ နှိမ်နင်း အရေးယူခဲ့သည်။ စစ်အာဏာရှင်အသစ် တစ်ဖွဲ့တက်လာသည်။ များမကြာမီ စု၏ နေအိမ်သည်လည်း နိုင်ငံရေးသမားများ ဝင်ထွက်သွားလာ စုဝေးရာ နေရာတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၁၈၊ ရှစ်လေးလုံးအရေးတော်ပုံကြီးကို စစ်တပ်မှလက်နက်ဖြင့် အကြမ်းဖက် ဖြိုခွင်းပစ်လိုက်ပြီးနောက် စစ်တပ်မှ အာဏာသိမ်းပိုက်ကာ နဝတခေါ် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်တွင် ဦးအောင်ကြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သူရဦးတင်ဦးတို့၏ ပြည်သူတရပ်လုံးသို့ ပန်ကြားချက်စာတစောင် ထုတ်ပြန်ကြေညာသည်။ ===အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် စတင်=== {{main|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်}} ၁၉၈၈ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၇ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ကို အခြားသော နိုင်ငံရေး ပုဂ္ဂိုလ်များ ၁၁ ဦးနှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၃၀ရက်နေ့တွင် ပါတီအား ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သို့ တရားဝင်ဖြစ်စေရန် မှတ်ပုံတင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ အောက်တိုဘာ ၃ ရက်နေ့တွင် ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်မှ ကြေညာချက်အမှတ် (၃) ဖြင့် နိုင်ငံရေးပါတီအဖြစ် အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် မိခင် [[မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်]]သည် ရန်ကုန်မြို့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၉ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ကို ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်း၍ ဦး[[အောင်ကြီး၊ ဦး|အောင်ကြီး]]နှင့်အတူ အခြားဗဟိုဦးစီး အဖွဲ့ဝင် ၁၃ ဦးနုတ်ထွက်ကြောင်း ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သို့ တင်ပြခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လ ၂၀ရက်နေ့တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား န၀တ အစိုးရက နိုင်ငံတော်အား နှောင့်ယှက် ဖျက်ဆီးလိုသူများ၏ ဘေးအန္တရာယ်မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည့်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၀(ခ) အရ နေအိမ်တွင် တားဆီးမိန့်ထုတ်ပြန်၍ တားဆီးလိုက်သည်။ ဒီဇင်ဘာ ၂၂၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခံနေစဉ် အတွင်း ပါတီစုံဒီမိုကရေစီ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည်ဟု ကြေညာသည်။ သို့သော် တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီအား ကိုယ်စားပြု၍ ရန်ကုန်တိုင်း ဗဟန်းမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့်ယှဉ်ပြိုင်ရန် အဆိုပြုထားခြင်းခံရသူ ဦးလဘန်ဂရောင်မှ ကန့်ကွက်လွှာ တင်သွင်းခဲ့ရာ ရန်ကုန်တိုင်း ရွေးချယ်တင်မြောက်ပွဲကျင်းပရေး ကော်မရှင်မှ လက်ခံစစ်ဆေး၍ ရွေးကောက်ပွဲ ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀ (င) ဖြင့် ငြိစွန်းသည်ဟုဆိုကာ အမည်စာရင်း တင်သွင်းလွှာကို ပယ်ချခဲ့သဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်မရခဲ့ချေ။ ===ပထမဦးဆုံး လူထုအစည်းအဝေး မိန့်ခွန်း=== {{main|၁၉၈၈ ရွှေတိဂုံရင်ပြင် လူထုအစည်းအဝေးပွဲ}} ၂၆ ဩဂုတ်လ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ ရွှေတီဂုံစေတီတော် အနောက်ဘက်မုဒ်တွင် လူပေါင်း တသိန်းကျော် တက်ရောက်သည့် လူထုအစည်းအဝေးပွဲကြီးတွင် ပထမဦးဆုံး ပြည်သူများသို့မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ ထိုအစည်းအဝေးပွဲတွင် စုသည် ပါတီစုံအထွေထွေဒီမိုကရေစီ ရွေးကောက်ပွဲကြီကျင်းပပေးရန် နိုင်ငံအာဏာပိုင်များအား အဆိုပြုခဲ့ပြီး၊ ဖခင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဖြစ်သောကြောင့်၊ သမီးဖြစ်သူမှာ ယခုဖြစ်ပျက်နေသော နိုင်ငံရေးအခြေအနေများကို ခေါင်းရှောင်ရန် မသင့်တော်ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ === နိုင်ငံရေးယုံကြည်မှု === မြတ်ဗုဒ္ဓတရားတော် အဆုံးအမများ၊ [[မဟတ္တမ ဂန္ဒီ|မဟတ္တမဂန္ဒီ]]၏ အကြမ်းမဖက် လှုပ်ရှားမှု အယူအဆများအတိုင်း အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ဒီမိုကရေစီရေး လှုပ်ရှားမှု ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် နိုင်ငံရေး လောကသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းစွာဖြင့် ဒီမိုကရေစီကို တိုက်ပွဲဝင်သူအဖြစ် ကမ္ဘာတွင် ထင်ပေါ်ကျော်ကြားသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၇ ရက်တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၀ ရက်တွင် နေအိမ်အကျယ်ချူပ် စတင်ကျခံခဲ့ရသည်။ သူ့အား တိုင်းပြည်ကို စွန့်ခွာ၍ မိသားစုရှိရာ ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း သို့ပြန်ပါက၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည်နေထိုင်ခွင့် မရမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ သူမ၏ နာမည်ကျော်မိန့်ခွန်းဖြစ်သည့် ''ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး'' ၏ အစတွင် "ကြောက်ရွံ့ခြင်းကသာလျှင် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးစေတတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည်မဟုတ်၊ အာဏာကို လက်လွှတ်ရန်ကြောက်နေခြင်းက အာဏာရှိသူများကို ပျက်စီးစေသည်။ အာဏာစက်ဒဏ်၏ စက်ဆုတ်ရွံမုန်းဖွယ်က အုပ်ချုပ်ခြင်းခံရသူများကို ကြောက်ရွံ့စေသည်" [[File:Aung San Suu Kyi speaking to supporters at National League for Democracy (NLD) headquarter.jpg|thumb|175px|၂၀၁၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ တွင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်လာပြီးနောက် ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ပြည်သူများအား အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ရုံးချုပ်တွင် တွေ့ဆုံဟောပြောစဉ်]] === အထိန်းသိမ်းခံရခြင်း နှင့် လွတ်မြောက်ခြင်း === ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများကြောင့်၊ လွန်ခဲ့သည့် ၂၁ နှစ်အတွင်း၌ ၁၅ နှစ်အထိ နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကျခံခဲ့ရသည်။ <ref name=sk>Moe, Wait (3 August 2009). [http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=16470 Suu Kyi Questions Burma’s Judiciary, Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118225753/http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=16470 |date=18 January 2012 }}. ''The Irrawaddy''.</ref> ထိုအချိန်အတွင်း သူမ၏ ပါတီအဖွဲ့ဝင်များ နှင့် တွေ့ဆုံခြင်း၊ အစည်းအဝေးတက်ရောက်ခြင်း၊ ပြင်ပနှင့် ဆက်သွယ်ခြင်းများ နှင့် နိုင်ငံတကာမှ လာရောက်တွေ့ဆုံခြင်းများကို ပိတ်ပင်ထားပြီး၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကာလအတွင်း ခင်ပွန်းမှ ပေးပို့သည့် အတတ်ပညာ၊ ဗဟုသုတ စာပေများ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် အထုပ္ပတ္တိစာပေများကို လေ့လာဖတ်ရှုခဲ့သည်။<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=sZFpURJGv00 &feature=related Aung San Suu Kyi interview (video)]. YouTube.</ref> ထို့နောက် စန္ဒရားတီးခြင်း၊ တရားထိုင်ခြင်းဖြင့် အကျယ်ချုပ်ကျချိန်ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ ရံဖန်ရံခါ စစ်အစိုးရမှ နိုင်ငံတကာမှ သံအမတ်များကို တွေ့ဆုံခွင့်ပေးလေ့ရှိပြီး၊ သူမ၏ မိသားစု ဆရာဝန်နှင့်လည်း တွေ့ခွင့်ပြုသည်။ <ref>Buncombe, Andrew (5 July 2009). [http://www.independent.co.uk/news/world/asia/5000-days-in-captivity-the-worlds-most-famous-political-prisoner-and-a-dismal-landmark-1731998.html 5,000 days in captivity: The world's most famous political prisoner and a dismal landmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124094219/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/5000-days-in-captivity-the-worlds-most-famous-political-prisoner-and-a-dismal-landmark-1731998.html |date=24 January 2012 }}. ''The Independent''.</ref> နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကာလအတွင်း စစ်အစိုးရထံမှ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် အခြားထောက်ပံ့မှုများကို လုံးဝ လက်မခံခဲ့ပေ၊ သို့သော် ဒေါ်စုတွင် ပိုက်ဆံအနည်းငယ်သာ ရှိသောကြောင့် ကိုယ်ပိုင် ပရိဘောဂများကို ရောင်းချ၍ ငွေကြေးအသုံးပြုခဲ့ရသည်။ အစားအသောက်မလုံလောက်သော အချိန်များလည်း ရှိခဲ့ပြီး၊ ဆံပင်များကျွတ်၍ အိပ်ရာမှပင်မထနိုင်ဘဲ အင်အားချို့တဲ့ခဲ့သည့် အချိန်များလည်းရှိခဲ့သည်။ သို့သော် သူသည် ထိုကိစ္စများကို အများသို့အရေးတယူ ပြောပြလေ့မရှိပေ။ ရေဒီယိုသည်လည်း အကျယ်ချုပ်ကျချိန်ကာလအတွင်း သူမအား ပြင်ပလောက နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးနိုင်ခဲ့သည်၊ "ဘီဘီစီ ကြောင့် ကမ္ဘာ နှင့် မြန်မာပြည်၏ ဒီမိုကရေစီ လှုပ်ရှားမှုများ၊ ကျွန်မ၏ မြန်မာနိုင်ငံပြည်သူများနှင့်လည်း လုံးဝထိတွေ့မှု မဆုံးရှုံးခဲ့ပါဘူး"ဟု ပြောကြားခဲ့ဖူးသည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-18493008 Aung San Suu Kyi pays tribute to BBC on tour of UK]</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နိုင်ငံတွင်းမှ ထွက်ခွာမည်ဆိုပါက အချုပ်အနှောင်မှ လွတ်မြောက်ခွင့်ပေးမည်ဟု စစ်အစိုးရမှ ကမ်းလှမ်းခဲ့သော်လည်း ဒေါ်စုမှ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ====၁၉၈၉ မှ ၁၉၉၅ ပထမအကြိမ်==== ၁၉၈၉ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၀ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား န၀တ အစိုးရမှ နိုင်ငံတော်အား နှောင့်ယှက် ဖျက်ဆီးလိုသူများ၏ ဘေးအန္တရာယ်မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည့်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၀(ခ) အရ နေအိမ်တွင် တားဆီးမိန့်ထုတ်ပြန်၍ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခံနေစဉ် အတွင်း ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ရက်နေ့၌ [[ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၉၀|ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီအား ကိုယ်စားပြု၍ ရန်ကုန်တိုင်း ဗဟန်းမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့်ယှဉ်ပြိုင်ရန် အဆိုပြုထားခြင်းခံရသူ [[ဦးလဘန်ဂရောင်]]မှ ကန့်ကွက်လွှာ တင်သွင်းခဲ့ရာ ရန်ကုန်တိုင်း ရွေးချယ်တင်မြောက်ပွဲကျင်းပရေး ကော်မရှင်မှ လက်ခံစစ်ဆေး၍ ရွေးကောက်ပွဲ ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀ (င) ဖြင့် ငြိစွန်းသည်ဟုဆိုကာ အမည်စာရင်း တင်သွင်းလွှာကို ပယ်ချခဲ့သဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်မရခဲ့ချေ။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ကိုယ်တိုင်မပါဝင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၉၉၀ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ရက်နေ့တွင် ပါတီစုံ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့ရာ၊ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်သည် မဲဆန္ဒနယ် ၄၄၇ နယ်၌ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ ၃၉၂ နယ်၌ အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ အဖွဲ့ချုပ်သည် တနိုင်ငံလုံးတွင် မဲဆန္ဒနယ် ၄၈၅ နေရာ၌ ၃၉၂ နေရာ အနိုင်ရရှိသောကြောင့် ၈၂ ရာခိုင်နှုန်းကျော် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ပုံမှန်အစဉ်အလာအရ သူမသည် ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးကို ဆက်ခံရမည် ဖြစ်သည်။ စစ်အစိုးရသည် ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်များအား အတည်မပြုဘဲ အာဏာလွှဲပြောင်းပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတကာ၏ ရှုတ်ချခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျနေချိန်အတွင်း၊ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဥရောပသမဂ္ဂ နိုင်ငံခြားရေးရာ ကော်မတီ နှင့် တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးရေးကော်မတီမှ [[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]]ကိုအပ်နှင်းခဲသည်။၊၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် [[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]ကြီးကို ရရှိခဲ့သော်လည်း၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျနေခြင်းကြောင့် လူကိုယ်တိုင် ရယူနိုင်ခဲ့ခြင်းမရှိခဲ့ဘဲ၊ ခင်ပွန်းသည် နှင့် သားနှစ်ဦးဖြစ်သည့် အလက်ဇန္ဒားနှင့် ကင်မ်တို့က ကိုယ်စားတက်ရောက်ယူခဲ့ကြသည်။ [[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]၏ ဆုငွေဒေါ်လာ ၁.၃ သန်း၏ ငွေကြေးအားလုံးကို မြန်မာပြည် ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေးများအတွက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ ရန်ပုံငွေအဖြစ်ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.prospectburma.org/ |title=A non-political educational charity dedicated to supporting the education of exiled Burmese students |publisher=Prospect Burma |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref> ====ပထမ လွတ်မြောက်ချိန်==== ၁၉၉၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်တွင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးခဲ့ပြီး သူ၏မိသားစုရှိရာ အင်္ဂလန်သို့ပြန်ခဲ့ပါက နိုင်ငံတွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့်ရတော့မည် မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးခြင်းခံရသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်၌ [[ဆီးကြိတ်ကင်ဆာ]]ဖြင့် စတင်နာမကျန်းဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ကုသမရသည့် အဆင့်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည့် သူမ၏ ခင်ပွန်းသည် ဗြိတိသျှလူမျိုး [[မိုက်ကယ်အဲရစ်]]အား၊ လုံလောက်သည့် ဆေးကုသမှု မြန်မာနိုင်ငံမှ မထောက်ပံ့ပေးနိုင်ဟုဆိုကာ မြန်မာစစ်အစိုးရမှ ပြည်ဝင်ခွင့်ဗီဇာ မပေးခဲ့ချေ။ နိုင်ငံတကာ အထင်ကရ ပုဂ္ဂိုလ်များ နှင့် အဖွဲ့အစည်းများထဲမှ၊ အမေရိကန်နိုင်ငံ အပါအဝင်၊ ကုလသမဂ္ဂ အထွေအထွေအတွင်းရေးမှူး ကိုဖီအာနန် နှင့် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး ဂျုန်ပေါလ် တို့မှ ပြည်ဝင်ခွင့်ဗီဇာချပေးရန် စစ်အစိုးရအားတောင်းဆိုခဲ့ကြသော်လည်း စစ်အစိုးရမှ လစ်လျူပြုခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်နေသည့် အချိန်ဖြစ်သောကြောင့် ခင်ပွန်းရှိရာ အင်္ဂလန်သို့ သွားရောက်တွေ့ဆုံနိုင်သော်လည်း၊ စစ်အစိုးရမှ သူ့အား မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့် မရရှိမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် မသွားရောက်ခဲ့ချေ။<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/304497.stm Suu Kyi rejects UK visit offer]. BBC News. 26 March 1999.</ref> ခင်ပွန်းဖြစ်သူ မိုက်ကယ်အဲရစ်သည် သူ၏ ၅၃နှစ်မြောက်မွေးနေ့ဖြစ်သည့် ၁၉၉၉ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ခုနှစ် ပထမနေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျခံရချိန်မှစ၍ မိုက်ကယ်သည် ဒေါ်စု နှင့် ၅ ကြိမ်သာ တွေ့ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွေ့ခွင့်ရသည့်အချိန်မှာ ၁၉၉၅ ခုနှစ်ကုန် ခရစ္စမတ်ပွဲတော် ကာလတွင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/305487.stm|title=Obituary: A courageous and patient man |publisher=BBC News |date =27 March 1999 | accessdate =4 July 2006 | location=London}}</ref> အင်္ဂလန်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သည့် ကလေးများနှင့်လည်း ဝေးကွာခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် သတင်းထောက် Maurizio Giuliano သည် အောင်ဆန်းစုကြည်အား ဓာတ်ပုံရိုက်ပြီးချိန်တွင်၊ အခွန်အကောက်ဌာနမှုများ၏ စစ်ဆေးခြင်းကို ခံရပြီးနောက် သူ၏ မှတ်တမ်းတင် ဗီဒီယို အခွေများ၊ အသံတိပ်ခွေများ နှင့် မှတ်သားထားသည့် စာတမ်းများအား သိမ်းဆည်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F98E4ECFAA2A5EF&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM Burma expels Italian reporter for "illegal reporting], TV Myanmar, Rangoon, 18 August 1998.</ref> ====၂၀၀၀ မှ ၂၀၀၂ ဒုတိယအကြိမ်==== သူ့အား သူမ၏ပါတီကို ထောက်ခံအားပေးသူများနှင့်လည်း အကြိမ်ပေါင်းများစွာ တွေ့ဆုံခွင့်ကို ပိတ်ပင်တားမြစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် နောက်တစ်ကြိမ် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ခြင်း ခံရသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် မေလ ၆ရက်နေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ လျှို့ဝှက် ယုံကြည်မှုညှိနှိုင်းခြင်းများ အရ၊ နိုင်ငံတော် အစိုးရမှ သူမအား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ လွတ်လပ်စွာ သွားလာနိုင်ခွင့်ပေးလိုက်ခြင်းမှာ "ကျွန်တော်တို့ တစ်ဦး နှင့် တစ်ဦး ယုံကြည်နိုင်လို့ပါ" ဟု အစိုးရ ပြောခွင့်ဆိုခွင့်ရှိသူမှ ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ "နိုင်ငံအတွက် အရုဏ်ဦး အသစ်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာပြီ”"ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ====၂၀၀၃ မှ ၂၀၁၀ တတိယအကြိမ်==== ၂၀၀၃ ခုနှစ် မေလ ၃၀ ရက်နေ့၌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့်အတူ သူမ၏ အဖွဲ့ဝင်ယာဉ်တန်းများသည် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒီပဲယင်းမြို့နယ်သို့ စည်းရုံးရေးခရီးစဉ်မောင်းနှင်လာရာ ကျီရွာအနီးတွင် စစ်အစိုးရ၏ ကျောထောက်နောက်ခံ အဖွဲ့ဖြစ်သည့် ကြံ့ခိုင်ဖွံဖြိုးရေး နှင့် စွမ်းအားရှင်များက အကြမ်းဖက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြပြီးနောက်၊ သူမအားထောက်ခံသည့် အဖွဲ့ဝင်များ သေကြေပျောက်ဆုံးမှုစာရင်းမှာ တရားဝင်မရှိသော်လည်း ၈၀ ကျော်သည်ဟု ပြည်တွင်းနေထိုင်သူများမှ ခန့်မှန်းကြသည်။"အဲဒီ့အရေးအခင်းညက ကျွန်တော့်တပည့်တွေကို သူ့ကို ကယ်တင်ဖို့ လွှတ်လိုက်ပြီးတော့၊ အနီးမှာရှိတဲ့ စစ်တပ်ဌာနမှာ ကယ်တင်ထားခဲ့ရတယ်"ဟုလည်း ဗိုလ်ချုပ်ကြီးဟောင်းခင်ညွန့်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်လွတ်မြောက်လာပြီးချိန် ၂၀၁၂ တွင် ထိုင်းအခြေစိုက် ဘန်ကောက်ပို့စ် သတင်းစာသို့လည်း ထွက်ဆိုခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် နာယက ဦး[[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|တင်ဦး]]မှ ယင်းပြောဆိုချက်ကို ပြန်လည်ငြင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://www.irrawaddy.org/archives/2316 Despite the lack of an official death toll for the Depayin Massacre, Burmese dissidents claim around 70 people perished in the attack.]</ref> အောင်ဆန်းစုကြည်သည် သူမစီးနင်းလာသည့် ကား၏ ကားမောင်းသူ ကိုကျော်စိုးလင်း အကူအညီဖြင့် ထိုဖြစ်စဉ်နေရာမှ လွတ်မြောက်ခဲ့သော်လည်း၊ ရေဦး သို့ အရောက်တွင် အဖမ်းခံခဲ့ရသည်။ သူမကို ရန်ကုန်မြို့ရှိ [[အင်းစိန်အကျဉ်းထောင်|အင်းစိန်ထောင်]]တွင် ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်ကို [[ဒီပဲယင်းအရေးအခင်း]] လုပ်ကြံမှု ဟူ၍ လူအသိအများသည်။ သူ ၂၀၀၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် သားအိမ်ထုတ်ခြင်းခွဲစိတ်မှုပြုလုပ်ပြီးနောက် ရန်ကုန်၌နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ပြန်လည်ချထားခြင်းခံရသည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် မတ်လတွင် ကုလသမဂ္ဂ အထူးကိုယ်စားလှယ် ရာဇာလီအီစမေးလ်သည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ရခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အီစမေးလ်သည် ရာထူးမှအနားယူခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အကြိမ်များစွာ ဝင်ရောက်ခွင့် ပိတ်ပင်ခြင်းခံရသည်မှာလည်း အနားယူရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်မေ ၂၈ ရက်တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ ကြောင်းကျိုးမဲ့ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာလုပ်ငန်းအဖွဲ့မှ သဘောထားမှတ်ချက် (၂၀၀၄ ခုနှစ် မှတ်ချက် အမှတ် ၉) ထုတ်ပြန်ရာ သူမ၏ လွတ်လပ်မှုဆုံးရှုံးခြင်းမှာ ကြောင်းကျိုးမဲ့အရေးယူခြင်း မြောက်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်ရေးပဋိညာဉ်စာချုပ် ၁၉၄၈ နှင့် ဆန့်ကျင်လျက်ရှိပြီး မြန်မာအာဏာပိုင်များမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အားဆက်လက် ထိန်းသိမ်းခြင်း မပြုလုပ်ရန်ပန်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော် အာဏာပိုင်များက ဤပန်ကြားချက်ကို မသိကျိုးကျွန် ပြုခဲ့သည်။ ====သက်တမ်းတိုး ပထမအကြိမ်==== ၂၀၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၈ ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ထားခြင်းကို တစ်နှစ်ထပ်မံ တိုးမြှင့်ကြောင်း အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်မှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများနှင့် ကုလသမဂ္ဂတို့မှ အဆိုပါ တိုးမြှင့်မှုကို သဘောမတူကြောင်းပြသခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလတွင် ကုလသမဂ္ဂ နိုင်ငံရေးရာဌာနမှ လက်ထောက်အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ဖြစ်သူ အီဗရာဟင် ဂန်ဘာရီသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တွေ့ဆုံခဲ့လေသည်။ ၎င်းတွေ့ဆုံမှုသည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ စတင်၍ နိုင်ငံခြားသား အရာရှိ တစ်ဦးနှင့် ပထမဆုံးသော တွေ့ဆုံမှုဖြစ်သည်။ ====သက်တမ်းတိုး ဒုတိယအကြိမ်==== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အကျယ်ချုပ်ချထားခြင်းကို ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလ ၂၇ ရက်တွင် အဆုံးသတ်စေမည် ဖြစ်သော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ကိုဖီအန်နန်|ကိုဖီအာနန်]]မှ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[သန်းရွှေ]]ထံသို့ တိုက်ရိုက်လျှောက်ထားချက်ကို ပယ်ချပြီး မြန်မာအစိုးရမှ နောက်ထပ်တစ်နှစ် ထပ်မံတိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ မြန်မာအစိုးရက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ၁၉၇၅ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေး အက်ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀(ခ) အရ ရုံးမတင်ပဲ လူတစ်ယောက်အား ငါးနှစ် အထိချုပ်နှောင်ထားနိုင်သည့် ပုဒ်မဖြင့် ဆက်လက်ထိမ်းသိမ်း ထားခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇွန် ၉ ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ပြင်းထန်သည့် ဝမ်းလျှောရောဂါနှင့် အားလျော့ပြီး ဆေးရုံတင်ထားခြင်း ခံရကြောင်း အဝေးရောက် ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ ကုလသမဂ္ဂ ကိုယ်စားလှယ်မှ သတင်းပေးပို့ခဲ့သည်။ ၎င်းကြေညာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရဲချုပ် ဗိုလ်မှူးချုပ် [[ခင်ရီ]]မှ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၁ ရက်တွင် လက်ထောက်အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဂန်ဘာရီသည် လူ့အခွင့်အရေးကို ကျယ်ပြန့်စွာ လိုက်နာစေလိုသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လေးရက်ကြာခရီးဆန့်ခဲ့ရာမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဂန်ဘာရီ၏ အဆိုအရ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ ကျန်းမာရေးကောင်းမွန်သည်ကို တွေ့ရှိရပြီး သူမ၏ဆန္ဒမှာ မိသားစုဆရာဝန်နှင့် ပိုမို၍ ပုံမှန်ပြသလိုကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂအတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ဘန်ကီမွန်း]]သည် မြန်မာနိုင်ငံခေါင်းဆောင်များသို့ အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး၊ စစ်အစိုးရသည် ထောင်သား ၂၈၃၁ ယောက်ကို လွှတ်ပေးခဲ့ရာတွင်၊ နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသား ၄၀ ပါဝင်သည်။၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် သူမ၏ နိုဘဲလ်လ်ဆုကြေးငွေများကို အခွန်ပေးဆောင်ခြင်းမရှိဘဲ ပြည်ပတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်ဟူ၍ အစိုးရပိုင် [[မြန်မာ့အလင်း သတင်းစာ]]မှ စွပ်စွဲလိုက်သည်။ ထိုစွပ်စွဲမှုသည် အမေရိကန်နိုင်ငံမှ ထောက်ပံ့ကျင်းပနေသည့် ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာလုံခြုံရေးကို အန္တရာယ်ပေးနိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်နေသည် ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့ပြီးချိန်တွင်ဖြစ်သည်။ ====သက်တမ်းတိုး တတိယအကြိမ်==== {{Main|၂၀၀၇ စစ်အစိုးရအား ဆန့်ကျင်ဆန္ဒပြမှု}} ၂၀၀၇ ခုနှစ် မေလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် စုကြည်၏ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သက်တမ်းကို ၅ နှစ်ဆက်တိုက် ချုပ်နှောင်နိုင်ရန် ထပ်မံ၍ သက်တမ်း တစ်နှစ်တိုးခဲ့သည်။ ၁၉ ရက် ဩဂုတ်လ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လောင်စာဆီဈေးများတက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ စစ်အစိုးရမှ ခြေမှုန်းမည်ဟု အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သော်လည်း ဘုန်းကြီးများမှ နေ့စဉ်ဆက်တိုက် ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Buddhist monk uprising ">[http://news.yahoo.com/s/ap/myanmar;_ylt=AnrDVYwp644QDxk6HyfqqdSaK8MA Yahoo News on Buddhist monk uprising]. Associated Press. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818225418/http://news.yahoo.com/s/ap/myanmar;_ylt=AnrDVYwp644QDxk6HyfqqdSaK8MA |date=18 August 2013 }}</ref> ၂၂ ရက် စက်တင်ဘာလ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ အကျယ်ချုပ်ကျနေခဲ့သော်လည်း၊ သူ၏ နေအိမ်တံခါးဝမှ လူ့အခွင့်အရေးများအတွက် ဆန္ဒပြနေသည့် ဘုန်းကြီးများကို ဂါရဝပြုခဲ့သည်။<ref name="AFP">[http://news.yahoo.com/s/afp/20070922/wl_asia_afp/myanmarprotestmonks Democracy icon Aung San Suu Kyi greets Myanmar monks]. AFP. 22 September 2007 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201517/http://news.yahoo.com/s/afp/20070922/wl_asia_afp/myanmarprotestmonks |date=29 October 2013 }}</ref> ထိုရက်များနောက်ပိုင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို [[အင်းစိန်ထောင်]] (၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင်လည်း ထိုထောင်တွင် ထိမ်းသိမ်းခံရသည်)သို့ လွှဲပြောင်းခဲ့သည်ဟု သတင်းများထွက်ခဲ့သည်။<ref name="Buddhist monk uprising2 ">[http://groups.yahoo.com/group/golden_eagles/message/3522 Suu Kyi moved to Insein prison]{{Dead link|date=August 2021 }}. Reuters. 25 September 2007</ref><ref name="BBC News ">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3006922.stm Inside Burma's Insein jail]. BBC News Online. 14 May 2009</ref><ref name="The Australian">[http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22494667-25837,00.html Security tight amid speculation Suu Kyi jailed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604053352/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22494667-25837,00.html |date=4 June 2009 }}. ''The Australian''. 28 September 2007</ref><ref name="Time.com">[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1666576,00.html Burmese Junta silences the monks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013022850/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1666576,00.html |date=13 October 2007 }}. TIME. 28 September 2007</ref> ၃၀ ရက် စက်တင်ဘာ ၂၀၀၇ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေအိမ်အနီးတွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ သတင်းအချက်အလက်များ ပေးပို့နိုင်သူနှင့် တစ်နာရီကြာ တွေ့ဆုံခဲ့ပြီး၊ ၂ ရက် အောက်တိုဘာလတွင် ကုလသမဂ္ဂမှ [[အီဘရာဟင် ဂမ်ဘာရီ]] နှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တို့ တွေ့ဆုံမှုနောက်ပိုင်း နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ဆက်လက်ရှိနေကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7020465.stm UN envoy sees top Burma dissident], BBC News Online, 30 September 2007</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7023344.stm UN envoy holds key Burmese talks]. BBC News Online. 2 October 2007</ref>၎င်းခရီးစဉ်တွင် ဂန်ဘာရီသည် နေပြည်တော်ရှိ သန်းရွှေအပါအဝင်၊ ဗိုလ်မှူးကြီးများ နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ နိုင်ငံပိုင် ရုပ်မြင်သံကြားဌာနမှ ဒေါ်စုသည် ဂန်ဘာရီနှင့် နှစ်ကြိမ်တိုင် တွေ့ဆုံခဲ့သည် ဟုဖော်ပြခဲ့သည်။ သူမအား ထပ်မံ အကျဉ်းချခံလိုက်ရသည့် အချိန်မှစ၍ ၄ နှစ်အတောအတွင်းတွင် ပထမဦးဆုံးသော နိုင်ငံပိုင် ရုပ်သံဌာနများတွင် တွေ့မြင်ရခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင်၊ ဒေါ်စုသည် အကျဉ်းထောင်တွင် နေရသော ကာလသည် ၁၂ နှစ်ပြည့်ပြီဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတကာမှ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားကြသော အဖွဲ့အစည်းများမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် အခြားသော နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသား လွှတ်မြောက်ပေးရန် မြို့ကြီး ၁၂ ခုတွင် ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်စု နှင့် စကားပြောဆိုနိုင်ရန် ကြားခံဆက်သွယ်ရေး ပုဂ္ဂိလ်အဖြစ် ဝန်ကြီး[[အောင်ကြည်]] ကိုခန့်ခဲ့ပြီး၊ သူသည် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာအုပ်စိုးထားသည့် လူကြီးပိုင်းများထဲမှဖြစ်ပြီး၊ စစ်အစိုးရ၏ ရာထူးနံပါတ်စဉ်တွင် အမည်လျာခံထားရသူလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်စုကြည်သည် ၃ နှစ် အတွင်း ပထမဦးဆုံး သူမ၏ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ခေါင်းဆောင်ပိုင်းများ နှင့် အစိုးရ ဝန်ကြီးများအကြား တွေ့ဆုံခွင့်ရရှိခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂအထူးအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် အီဘရာဟင် ဂမ်ဘာရီ ဒုတိယအကြိမ် ခရီးအဆုံးနောက်၊ နာရီပိုင်းအကြာတွင် အာဏာပိုင်အစိုးရတို့သည် တီဗီ နှင့် ရေဒီယိုများတွင် ထိုတွေ့ဆုံခဲ့မှုကို တရားဝင် ထုတ်ဖော်ကြေညာခဲ့သည်။ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်မှလည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ရရန် ဖိတ်ကြားမှုများသည် မှန်ကန်သည်ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုသည်။ ====သက်တမ်းတိုး စတုတ္ထအကြိမ်==== ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလ တွင် နအဖက နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သက်တမ်းကို ၁ နှစ်ထပ်တိုးခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၈ ရက်နေ့မှစ၍ ဂန်ဘာရီသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ၆ရက်ကြာခရီးသွားရောက်ခဲ့သည်။ သူသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေးအစုအဖွဲ့အားလုံး နှင့် တွေ့ဆုံနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းမည်ဟု ဆိုသော်လည်း ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်မရရှိခဲ့သလို၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့်လည်း တွေ့ဆုံနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလ ၂ ရက်နေ့ ဆိုင်ကလုန်းနာဂစ်ကြောင့် ဒေါ်စု၏ နေအိမ်ခေါင်မိုးမှာ ပျက်ဆီးခဲ့ပြီး၊ လျှပ်စစ်မီးပျက်သွားခဲ့ပြီးနောက် လျှပ်စစ်မီးစက်မထောက်ပံ့ထားခြင်းကြောင့် အမှောင်ထဲတွင် ဖယောင်းတိုင်ဖြင့် နေထိုင်ခဲ့ရသည်။ <ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=2026&dat=20080508&id=z9syAAAAIBAJ&sjid=RvAFAAAAIBAJ&pg=3424,933927&hl=en UN plane lands in Myanmar with aid after cyclone]</ref> ====မဖိတ်ခေါ်သော ဧည့်သည်ကြောင့် ၁၈ လ==== {{main|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အိမ် ဝင်ရောက်သူ ဖြစ်ရပ်များ}} [[File:Jim Webb with Aung San Suu Kyi.jpg|thumb|200px|၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အမေရီကန် အောက်လွှတ်တော်အမတ် [[ဂျင်မ်းဝဘ်]] (Jim Webb) မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ထံ အလည်အပါတ်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျွန်ရက်တောအား လွတ်မြောက်စေရန် လာရောက်ဆွေးနွေးခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုဖြစ်ရပ်ကြောင့် အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ အလုပ်ကြမ်းဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်ကျခံရခြင်းဖြစ်သည်။]] ၂၀၀၉ ခုနှစ် မေလ ၃ရက်တွင် [[အင်းလျားကန်|အင်ယားကန်]]ကို ဖြတ်ကူးကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေအိမ်သို့ မဖိတ်ခေါ်ဘဲ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီးနောက်၊ ၃ ရက်မြောက်နေ့ နေအိမ်မှပြန်အထွက်တွင် ဖမ်းဆီးခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>McDonald, Mark (7 May 2009). [http://www.nytimes.com/2009/05/08/world/asia/08myanmar.html U.S. Man Held After Swim to Burmese Nobel Peace Laureate’s Home]. ''The New York Times''.</ref> ၂ ရက်ကြာနေထိုင်သည်ဟုဆိုသည့် အမေရိကန်နိုင်ငံသား [[ဂျွန် ဝီလျံ ယက်ထော]] (မော်မန်(ခေါ်) လက်တာဒေးစိန့်ယေရှုခရစ်အသင်းတော်ဂိုဏ်းဝင်) <ref>{{cite web|url=http://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%82%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%8F%E1%80%BA%E1%80%B8 |title=မော်မန်ဂိုဏ်း - ဝိကိပိဒိယ |language={{my icon}} |publisher=My.wikipedia.org |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/John_Yettaw |title=Suu Kyi trespasser incidents - Wikipedia, the free encyclopedia |publisher=En.wikipedia.org |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref> အား ဖမ်းဆီးမိသည်ကို အကြောင်းပြကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကန့်သတ်ချက်များကို ချိုးဖောက်သည်ဟု စွပ်စွဲပြီး [[အင်းစိန်ထောင်]]သို့ ခေါ်ဆောင်သွားသည်။ မေလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ရက်ချိန်းထပ်ပြီး အင်းစိန်ထောင် အထူးသီးသန့်အိမ်၌ ထိန်းသိမ်းထားခြင်းခံရသည်။ ဂျွန် ဝီလျံ ယက်ထော ကြောင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထပ်မံ နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ဆယ့်ရှစ်လ ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ ထိုဖြစ်စဉ် နှစ်နှစ်မတိုင်မီတွင် ၎င်းကြိုးစားမှုမျိုး ရက်ထောမှ ပြုလုပ်ခဲ့ဘူးသော်လည်း၊ အကြောင်းမဲ့ ပြန်လှည့်လာခဲ့ရသည်။<ref name=time>James, Randy (20 May 2009). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1899769,00.html John Yettaw: Suu Kyi's Unwelcome Visitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523130601/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1899769,00.html |date=23 May 2009 }}. ''TIME''.</ref> တရားရုံးစစ်ဆေးရာတွင် သူသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား မသမာသူများ လုပ်ကြံမည်ကို အကြားအမြင်ရ၍ လာရောက်အသိပေးရန်ဖြစ်သည်ဟု ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref>''The Times'', 28 May 2009, Richard Lloyd Parr, "God asked me to warn her, swimmer John Yettaw tells Suu Kyi trial"</ref> မေလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်စုအား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျခံထားရသည့် နေအိမ်ဝင်းအတွင်းသို့ မောပန်းစွာရောက်ရှိလာသည့် ဧည့်သည် ပြန်ထွက်မခွာမီ နှစ်ရက်တိုင်အောင် နေထိုင်ခွင့်ပြုထားခြင်းတို့ကြောင့် ဖမ်းဆီးခြင်းပြုသည်။ ဒေါ်စုအား [[အင်းစိန်]]ထောင်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့ပြီး၊ ထိုဝင်ရောက်မှုကြောင့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ၅ နှစ်ကျခံရနိုင်ဖွယ်ရှိခဲ့သည်။<ref>Kennedy, Maev (14 May 2009). [http://www.guardian.co.uk/world/2009/may/14/suu-kyi-lake-swim-yettaw Lake swimmer could cost Suu Kyi her freedom]. ''The Guardian''.</ref> ဒေါ်စုနှင့် ၎င်း၏အိမ်တွင် နေထိုင်သူ နှစ်ယောက်အား မေလ ၁၈ ရက်တွင် ခုံရုံးစစ်ဆေးခဲ့ပြီး၊ ဆန္ဒပြသူတချို့ ရုံးပြင်ပတွင်ရှိနေခဲ့သည်။<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/8e95cfc2-440c-11de-a9be-00144feabdc0.html Burma opposition leader on trial], Financial Times, 19 May 2009</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8054643.stm Burma's Aung San Suu Kyi on trial], BBC News Online, 18 May 2009</ref> တရားရုံးတွင် စစ်ဆေးမှုကို သံအမတ်များနှင့် သတင်းထောက်များ တက်ရောက်ခွင့်မပြုခဲ့ပေ၊ သို့သော် တစ်ကြိမ်တွင် ရုရှား၊ ထိုင်း နှင့် စင်္ကာပူ သံအမတ်များ နှင့် သတင်းထောက်တချို့ကို ဒေါ်စုနှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ပေးခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8058804.stm Suu Kyi 'composed' at Burma trial], BBC News Online, 20 May 2009</ref> တရားစွဲဆိုမှုတွင် မျက်မြင်သက်သေ ၂၂ ယောက် ခေါ်ယူ စစ်ဆေးရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6312579.ece Lawyers for Aung San Suu Kyi protest innocence as trial begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521131958/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6312579.ece |date=21 May 2009 }}, The Times, 18 May 2009</ref> နိုင်ငံတော်အား အသရေပျက်မှုနှင့်လည်း ဂျွန်ရက်တောအား အမှုတွင် တရားစွဲထားသည်။<ref name=wsj>[http://online.wsj.com/article/SB124297046869446591.html Myanmar Court Charges Suu Kyi], Wall Street Journal, 22 May 2009</ref> ပြန်လည်ခုခံတင်ပြရာတွင် အပြစ်ကင်းသူအဖြစ် ဒေါ်စုမှ လျှောက်ထားခဲ့သည်။ တရားခံဘက်မှ တရားဝင်အရ သက်သေ ၁၄ ယောက်ခေါ်ယူခွင့်ရှိခဲ့သော်လည်း၊ သက်သေ ၄ ဦးအနက် ၁ ဦးသာ ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ တရားရုံးမှ NLD အဖွဲ့ဝင်များဖြစ်သည့် ဦးတင်ဦး နှင့် ဦးဝင်းတင်တို့ကို၊ တရားခံ၏ သက်သေများအဖြစ် အသုံးပြုခွင့်မပေးခဲ့ပေ။<ref>{{cite web |url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15892 |title=Court Rejects Two Suu Kyi Defense Witnesses |publisher=Irrawaddy.org |date=9 June 2009 |accessdate=10 June 2009 |archivedate=10 August 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090810221511/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15892 }}</ref> အတည်မဖြစ်သည့် သတင်းတစ်ခုတွင်၊ စစ်အစိုးရသည် ဒေါ်စုအား မြို့တော်၏ အပြင်ဘက် စစ်တပ်စခန်းတစ်ခုတွင် ဖမ်းဆီးထောင်ချရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=15461 |title=Myanmar Aung San Suu Kuy to be put under detention&nbsp;— Asia News |publisher=Asianews.it |date=14 February 2006 |accessdate=10 June 2009}}</ref> သီးခြား စစ်ဆေးမှုတစ်ခုတွင် ရက်ထောမှ ဒေါ်စုအိမ်သို့ ရေကူးသွားရခြင်းမှာ ဒေါ်စု၏ အသက်အန္တရာယ် ကျရောက်နိုင်ခြင်းကို သိရှိ‌သောကြောင့် သွားရောက်အသိပေးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8069397.stm Suu Kyi's witnesses 'rejected'], BBC News Online, 28 May 2009</ref> The national police chief later confirmed that Yettaw was the "main culprit" in the case filed against Suu Kyi.<ref>[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gs16E0Y8T8w9Edy1yiDa2nXqxwkwD991MGGG0 Myanmar says American main culprit in Suu Kyi case]. AP. 25 June 2009 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703073909/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gs16E0Y8T8w9Edy1yiDa2nXqxwkwD991MGGG0 |date=3 July 2009 }}</ref> အိမ်တွင်အတူနေသူများ ပြောပြချက်အရ၊ ဒေါ်စုသည် သူမ၏ ၆၄ နှစ်မြောက် မွေးနေ့ကို ထောင်ထဲတွင် ဒန်ပေါက် နှင့် ချောကလပ်ကိတ်ကို သူမ၏ အစောင့်များနှင့် ဝေမျှစားသုံးခဲ့သည်။<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2009/jun/19/burma-aung-san-suu-kyi-birthday Aung San Suu Kyi celebrates 64th birthday with jail guards]. ''The Guardian''. 19 June 2009</ref> ဒေါ်စုအား ဖမ်းဆီးမှုနှင့် ဆက်တိုက်တရားရုံးတွင် စစ်ဆေးမှုများကို ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဘန်ကီမွန်း၊ [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ]],<ref>[http://www.theage.com.au/world/un-calls-for-release-of-suu-kyi-20090523-bixx.html UN calls for release of Suu Kyi], ''The Age'', 24 May 2009</ref> အနောက်နိုင်ငံမှ အစိုးရများ၊<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8050545.stm Western outcry over Suu Kyi case], BBC News Online, 18 May 2009</ref> တောင်အဖရိက၊<ref>[http://www.africasia.com/services/news/newsitem.php?area=africa&item=090522090712.6nk01uii.php SAfrica urges immediate Aung San Suu Kyi release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001035621/http://www.africasia.com/services/news/newsitem.php?area=africa&item=090522090712.6nk01uii.php |date=1 October 2011 }}, AFP at IC Publications, 22 May 2009</ref> ဂျပန်<ref>[http://www.radioaustralia.net.au/asiapac/stories/200905/s2572205.htm Asian leaders call for release of Aung San Suu Kyi], Radio Australia, 15 May 2009</ref> နှင့် မြန်မာနိုင်ငံအဖွဲ့ဝင်ထားသည့် [[အာဆီယံ|အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများအသင်း]]တို့မှ ရှုံ့ချခဲ့ကြသည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8057865.stm Asian leaders condemn Burma trial], BBC News Online, 19 May 2009</ref> စစ်အစိုးရမှ ထိုထုတ်ပြန်ချက်ကို သဘာဝမကျဟုဆိုကာ တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး <ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2009-05/24/content_11428592.htm Myanmar protests ASEAN alternate chairman statement on Aung San Suu Kyi], ''Xinhua'', 24 May 2009</ref>၊ ထိုင်းအစိုးရအား ပြည်တွင်းရေး စွက်ဖက်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ မြန်မာစစ်အစိုးရ၏ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဉာဏ်ဝင်းမှ မြန်မာ့အလင်း သတင်းစာတွင် ထိုဖြစ်ရပ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းနှင့် ပြင်ပရှိ အစိုးရကို ဆန့်ကျင်နေသည့် အဖွဲ့စည်းများမှ မြန်မာပြည်တွင် ကောင်းမွန်သော အပြောင်းအလဲများကို မလိုလားဘဲ၊ နိုင်ငံတကာ ဖိအားပေးရန် လုပ်ဆောင်ခြင်းသက်သက်ဖြစ်သည် ဟုဆိုခဲ့သည်။<ref name=wsj/><ref>[http://www.bangkokpost.com/news/asia/144268/burma-lashes-out-at-thailand-over-suu-kyi Burma lashes out at Thailand over Suu Kyi], ''Bangkok Post'', 25 May 2009</ref> ဘန်ကီမွန်းသည်လည်း နိုင်ငံတကာ လှုပ်ရှားမှုများရောင်ပြန်ဟပ်စေရန်<ref>[http://www.fbppn.net/ Free Burma's Political Prisoners Now!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707140704/http://www.fbppn.net/ |date=7 July 2009 }} Campaign.</ref> မြန်မာပြည်သို့ သွားရောက်ကာ ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း၊ သန်းရွှေမှ သူ၏ တောင်းဆိုမှုအားလုံးကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref>Horn, Robert (5 July 2009). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1908720,00.html Ban Ki-Moon Leaves Burma Disappointed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706090031/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1908720,00.html |date=6 July 2009 }}. ''TIME''.</ref> ၁၁ ရက် ဩဂုတ်လ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်စုအား တရားရုံးမှ အလုပ်ကြမ်းဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထိုချမှတ်ခဲ့ပြီးနောက် ဗိုလ်မှူးချုပ်သန်းရွှေမှ ၁၈ လအထိ လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ပြီး၊ အနေအထိုင်ကောင်းမွန်ပါက ပို၍ လျှော့ပေါ့မည်ဟုလည်း ဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8194596.stm Burma court finds Suu Kyi guilty]. BBC News. 11 August 2009.</ref> ထိုလ ၁၄ ရက်တွင် အမေရိကန် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ဂျင်မ်းဝဘ်မှ မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလည်အပါတ်ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ဗိုလ်မှူးချုပ်ကြီး သန်းရွှေ၊ ထို့နောက် ဒေါ်စုနှင့်လည်း တွေဆုံခဲ့သည်။ ထိုလည်ပါတ်မှုတွင် ဝဘ်မှ ရက်ထော လွတ်မြောက်ရန်နှင့် မြန်မာပြည်မှ ထွက်ခွာခွင့်ကို ညှိနှိုင်းနိုင်ခဲ့သည်။ တရားစီရင်ပြီးနောက်ပိုင်း ဒေါ်စု၏ ရှေ့နေများမှ ဆက်လက် အယူခံတင်သွင်းရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈ ရက် ဩဂုတ်လတွင် အမေရိကန် သမ္မတ ဘာရက် အိုဘားမားမှ မြန်မာစစ်အစိုးရမှ အကျဉ်းကျခံနေရသည့် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများအပြင်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုပါ လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/news/world/us/Obama-appeals-to-Myanmar-junta-to-release-Aung-San-Suu-Kyi/articleshow/4905706.cms Obama appeals to Myanmar junta to release Aung San Suu Kyi]. ''The Times of India''. 18 August 2009.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/SEAsia/Story/STIStory_452398.html |title=Obama to appeal on Suu Kyi |work=The Straits Times |location=Singapore |date=10 November 2009 |accessdate=30 September 2010}}</ref> <blockquote>In her appeal, Aung San Suu Kyi had argued that the conviction was unwarranted. However, her appeal against the August sentence was rejected by a Burmese court on 2 October 2009. Although the court accepted the argument that the 1974 constitution, under which she had been charged, was null and void, it also said the provisions of the 1975 security law, under which she has been kept under house arrest, remained in force. The verdict effectively meant that she would be unable to participate in the elections scheduled to take place in 2010&nbsp;– the first in Burma in two decades. Her lawyer stated that her legal team would pursue a new appeal within 60 days.</blockquote><ref>{{cite news |author=Associated Press |url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/oct/02/aung-san-suu-kyi-appeal |title=Burmese court rejects appeal against Aung San Suu Kyi house arrest |work=The Guardian |location=UK |date=2 October 2009 |accessdate=30 September 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013225949/http://www.guardian.co.uk/world/2009/oct/02/aung-san-suu-kyi-appeal |archivedate=13 October 2010 |deadurl=no }}</ref> ရက်တော၏အလည်အပတ်ခရီးနှင့်လုပ်ကြံချက်များသည် မြန်မာအစိုးရ၏ ကြိုးပမ်းမှုဖြစ်သည်ဟု ပြည်သူများက သံသယရှိကြသည်။ နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံသားများသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စာနာသနားကြပြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ် အမှုလုပ်ကြံ စွဲဆိုထားချက်သည် ၂၀၁၀ တွင် ပြုလုပ်မည့်ရွေးကောက်ပွဲများကို ကျော်လွန်ရန်အတွက် သူမအားထိန်းသိမ်းထားခြင်းကို ရှည်ကြာအောင် နည်းပရိယာယ် သုံးထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပြောဆို ကြသည်။ ၂၀၁၀ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် နေအိမ် အကျယ်ချုပ်ကို ရုပ်သိမ်း လိုက်ကြောင်း ရဲအရာရှိ ၂ ဦးမှဖတ်ပြခဲ့ပြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ချခံထားသည့် ဥပဒေဖြစ်သည့် နိုင်ငံတော်အား နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးလိုသူများ အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်သည့်ဥပဒေအား ရဲမှူးချုပ် မြင့်သိန်းမှ ဖတ်ပြခဲ့ပြီး၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကာလသည် လေးနှစ်ခွဲသာ ရှိခဲ့သောကြောင့် ထပ်မံ ၆ လ သက်တမ်းတိုးနိုင်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ ====အထိန်းသိမ်းခံရသည့် ကာလဇယား==== {| border="1" style="font-size:10px" |- |'''ထိန်းသိမ်းသည့်နေ့''' |'''လွတ်မြောက်ရမည့်နေ့''' |'''လွတ်မြောက်ခဲ့သည့်နေ့''' |'''ထိန်းသိမ်းသည့် ဥပဒေ ပုဒ်မ''' |'''ကာလချိန်''' |- | style="background:red; color:white" |၂၀ ဇူလိုင် ၁၉၈၉ | style="background:orange; color:black" |၂၀ ဇူလိုင် ၁၉၉၂ | style="background:green; color:white" |၁၀ ဇူလိုင် ၁၉၉၅<ref name="Nobel.org" /> |လူတစ်ယောက်အား တရားရုံးသို့ ခေါ်ယူစစ်ဆေးရန်မလိုဘဲ [[စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့် ဥပဒေ]]အရ ၃ နှစ်တိတိ ထိမ်းသိမ်းနိုင်သည့် အချက်အောက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား စတင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ချခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရမှ ထပ်မံ၍ ၃ နှစ်သက်တမ်းတိုးခဲ့သည်။ | ၆ နှစ် |- | style="background:red; color:white" |၂၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၀<ref name=sk/> | style="background:orange; color:black" | | style="background:green; color:white" |၀၆ မေလ ၂၀၀၂<ref name=sk/> |ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ခေါင်းဆောင်များ မန္တလေးသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်ရန်ကြိုးစားခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ချမှတ်ပြန်သည်။ | ၁ နှစ် နှင့် ၆လ |- | style="background:red; color:white" |၃၀ မေလ ၂၀၀၃<ref>Nakashima, Ellen (13 October 2003). [https://archive.today/20121216134759/www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&contentId=A18107-2003Oct12&notFound=true Burma's Iron 'Aunty']. ''The Washington Post''.</ref> | style="background:orange; color:black" |၃၀ မေလ ၂၀၀၈ | style="background:green; color:white" | |ဒီပဲယင်း အရေးအခင်း ဖြစ်ပြီးနောက် အင်းစိန်ထောင်တွင် အချိန် ၃ လအထိ လျှို့ဝှက် ဖမ်းစီးချုပ်နှောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ | ၅ နှစ် |- | style="background:red; color:white" |၂၇ မေလ ၂၀၀၈ | style="background:orange; color:black" |၂၆ မေလ ၂၀၀၉ | style="background:green; color:white" | |နိုင်ငံတကာ ဥပေဒ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဥပဒေ နှင့် မကိုက်ညီသည့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အား ထပ်မံ ၁ နှစ်တိုးချဲ့ခဲ့သည်<ref>[http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/05/2009515144939393754.html UN: Suu Kyi detention 'illegal']. Al Jazeera. 16 May 2009</ref> | ၁ နှစ် |- | style="background:red; color:white" |၁၈ မေလ ၂၀၀၉ | style="background:orange; color:black" | | style="background:green; color:white" |၁၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၀<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661 |title=Burma releases pro-democracy leader Aung San Suu Kyi |date=13 November 2010 |work=BBC News |accessdate=14 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101114044557/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661 |archivedate=14 November 2010 |deadurl=no }}</ref> |မဖိတ်ဘဲ ရောက်ရှိလာသည့် ဂျွန်ယက်တောအား လက်ခံထားမှုကြောင့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အား ၁ နှစ်ခွဲ ထပ်မံတိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ | ၆လ |- | style="background:red; color:white" |၁ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀၂၁ | style="background:orange; color:black" | | style="background:green; color:white" | | ၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံအာဏာသိမ်းခံရခြင်း |{{Age in days|2021|2|1|show unit=}}ရက် (လက်ရှိအချိန်ထိ) |}<ref>{{cite web |url=http://www.altsean.org/Research/DASSK/Detention.php |title=Daw Suu Watch - Detention - ALTSEAN Burma |publisher=Altsean.org |date=2009-11-27 |accessdate=2014-02-09 |archivedate=19 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719184502/http://www.altsean.org/Research/DASSK/Detention.php }}</ref> ===၂၀၁၀ ရွေးကောက်ပွဲ နှင့် ပြန်လည်လွတ်မြောက်ခြင်း=== {{quote box|width=25em|align=right|quote=''အာဏာပိုင်တွေဟာ ကိုယ်အလိုမကျတဲ့ ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ဆိုရင် လျစ်လျူရှုလိုက်၊ လိုချင်တဲ့ ရလဒ် ဖြစ်လာနိုးနိုးနဲ့ အသစ်ပြန်လုပ်လိုက် လုပ်နေရင် တိုင်းပြည်အနာဂတ်ကို ကလေးကစားရာ ရောက်မယ်။'' — ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ၁၉၉၈ခုနှစ်က စကားတစ်ခွန်း<ref>{{cite web|author=ဘိုဘို|title=လွှတ်တော်မတက်ဘဲ ထောင်ထဲဝင်ရတဲ့အမတ်များနဲ့ စင်ပြိုင်အစိုးရ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55934565.amp |work=[[ဘီဘီစီ]]|date=၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၁}}</ref>}} စစ်အစိုးရသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် နာဂစ်မုန်တိုင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး၊ ပြည်သူများ အရေးပေါ်ကူညီမှု လိုအပ်နေချိန်အတွင်း စီစဉ်ထားခဲ့သည့် ရွေးကောက်ပွဲကို မရပ်ဆိုင်းပဲ၊ ၂၀၁၀ တွင် ဆက်လက်ကျင်းပခဲသည်။ ထိုရွေးကောက်ပွဲကို နိုင်ငံတကာ အဆင့် အတန်းနှင့် ကိုက်ညီခြင်းမရှိခြင်း၊ တရား မျှတမှုမရှိဟု ပြောဆိုခဲ့သူများတွင် ဥရောပ သမဂ္ဂ၊ ဩစတြေးလျ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ကယ်ဗင်ရဒ် တို့ပါဝင်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယ နိုင်ငံတွင် ရောက်ရှိနေသည့် အမေရိကန်သမ္မတ အိုဘားမားမှ အိန္ဒိယအစိုးရ အနေနှင့် မြန်မာနိုင်ငံမှ လူ့အခွင့်အရေး အခြေအနေများနှင့်ပတ်သက်ပြီး ထုတ်ဖော် ပြောဆိုမှုမရှိခဲ့ခြင်းကို ပြစ်တင်ဝေဖန်ခဲ့သည်။ အာဆီယံနိုင်ငံများမှ ရွေးကောက်ပွဲ တရားမျှတမှု ရှိမရှိအပေါ် တရားဝင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခြင်းမရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံ သမ္မတ Benigno Aquino မှ ရွေးကောက်ပွဲသို့ မဲလာပေးသူ နည်းနေခြင်းသည် ဒေါ် အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ပါဝင်ခွင့် မပေးခဲ့ခြင်းကြောင့်ဖြစ်ပြီး သူ့ကို ပြန်လွှတ်ပေးဖို့ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ တရုတ် နိုင်ငံ မီဒီယာများတွင် ထိုရွေးကောက်ပွဲသတင်းကို ကျယ်ကျယ် ပြန့်ပြန့်ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း ဝေဖန်မှုများမရှိခဲ့ချေ။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2010/11/101108_elections_response.shtml ရွေးကောက်ပွဲကို နိုင်ငံတကာက ဝေဖန်]</ref> ရွေးကောက်ပွဲ ဥပဒေသစ်တွင် နိုင်ငံရေးပါတီများနှင့် ချိတ်နွယ်ထားကာ ထောင်ဒဏ်ကျခံနေရသူများ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်မရှိဟု ဆိုခဲ့ခြင်းကြောင့် [[နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသား]]၂၀၀၀ ကျော်သည်လည်း ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်ရမည်မဟုတ်ပေ၊ ဒေါ်စုသည်လည်း အကျဉ်းသားအဖြစ် ပါဝင်နိုင်သည် (နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အား ထောင်ဒဏ်ကျခံသူအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း မသက်မှတ်ခြင်းအပေါ် မူတည်မည်)။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8559048.stm|title= Burma law formally bars Aung San Suu Kyi from election|date=March 10, 2010|publisher=BBC News}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/6931974/Burma-announces-elections--but-not-for-Aung-San-Suu-Kyi.html | work=The Daily Telegraph | location=London | title=Burma announces elections ? but not for Aung San Suu Kyi | date=4 January 2010 | accessdate=25 April 2010 | archivedate=9 January 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109130810/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/6931974/Burma-announces-elections--but-not-for-Aung-San-Suu-Kyi.html }}</ref> ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီး ၁၀ ရက်မြောက်တွင် စစ်အစိုးရမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။ ===၂ဝ၁၂ ဧပြီ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ=== ၂ဝ၁၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် လစ်လပ်နေသော လွှတ်တော်အမတ်နေရာအသီးသီးအတွက် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပရာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဝင်များ (စုစုပေါင်း ၄၃ ဦး) အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံကြရသည်။ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိပြီးနောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းဆုကြည်သည် ပြည်သူ့လွှတ်တော်တွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေး ကော်မတီတွင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ === ၂၀၁၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ === ၂၀၁၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၁၅|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင်လည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ ၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ|၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကာက်ပွဲ]] ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည့် ကော့မှူးမဲဆန္ဒနယ်တွင် ထပ်မံယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် ပါတီသည်လည်း ရွေးကောက်ပွဲ တစ်ခုလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နိုင်ငံတော် သမ္မတ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် [[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]]ကို နိုင်ငံတော် သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်သည် အစိုးရ အင်္ဂါစဉ်အရ နိုင်ငံတော် သမ္မတပြီးနောက် နိုင်ငံတော်၏ ဒုတိယအကြီးအကဲ နေရာတွင် တည်ရှိသည်။ === ၂၀၂၀ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ === ၂၀၂၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင်လည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ယခင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည့် ကော့မှူးမဲဆန္ဒနယ်တွင် ထပ်မံယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ(NLD)]] သည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်|ပြည့်သူ့လွှတ်တော်]]၌ ၂၅၈ နေရာ၊ [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]၌ ၁၃၈ နေရာ နှင့် တိုင်းဒေသကြီးနှင့်ပြည်နယ်အသီးသီးတို့၏ လွတ်တော်များ၌ ၅၀၁ နေရာအထိ တောင်ပြိုကမ်းပြိုအနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]](အမျိုးသားလွှတ်တော်နှင့်ပြည်သူ့လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ပေါင်း) တွင် ရွေးကောက်ခံကိုယ်စားလှယ်စုစုပေါင်း၏ ၈၃.၂ ရာခိုင်နှုန်းအထိအနိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် NLD ပါတီသည် အစိုးရဖွဲ့ခွင့်ရှိအမတ်ဦးရေ ၃၂၂ ဦးထက် သာလွန်သော အမတ်ဦးရေ ရရှိသည့်အတွက် ဒုတိယအကြိမ် အစိုးရဖွဲ့စည်းခွင့်ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း === {{Main|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း}} သို့သော် ရွေးကောက်ခံ အမတ် အသစ်များအတည်ပြမည့်နေ့ဖြစ်သည့် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်၊ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် [[မင်းအောင်လှိုင်|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် မင်းအောင်လှိုင်]] ဦးဆောင်သော စစ်တပ်နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့မှ နိုင်ငံတော် အာဏာကို မတရားသိမ်းယူခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်နှင့် အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပါအဝင် ရွေးကောက်ခံ အမတ်များ၊ ပါတီခေါင်းဆောင်များ ဖမ်းခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နိုင်ငံခြားမှဆက်သွယ်ရေးကိရိယာများ (ICOM စကားပြောစက် ၁၀ လုံးနှင့် Jumber တစ်လုံး) ကို တရားမဝင်တင်သွင်းသည်ဟု တရားစွဲ၍ရမန်ယူခဲ့သည်။ ထိုအမှု၏ပြစ်ဒဏ်သည် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ် အပြင် ဒဏ်ကြေးပါပေးဆောင်ရမည်ဖြစ်သည်။<ref>[https://www.frontiermyanmar.net/en/aung-san-suu-kyi-win-myint-to-face-charges-as-nld-calls-for-unconditional-release/ Aung San Suu Kyi, Win Myint to face charges as NLD calls for ‘unconditional’ release] (in en-US) (2021-02-03)။</ref> ထို့အပြင် ဦးဖြိုးမင်းသိန်းနှင့် ဦးမောင်ဝိတ်တို့ထံမှ လာဘ်ငွေရယူခဲ့သည်ဟူ၍လည်း ထပ်မံစွပ်စွဲခဲ့သည်။ တရားရုံးချိန်းများတွင် ရှေ့နေနှင့်လည်း ပေးမတွေ့ခဲ့ပေ။နောက်ပိုင်းမှ ရှေ့နေများနှင့်တွေ့ခွင့်ရခဲ့သည်။ ဦးဖြိုးမင်းသိန်းထံမှ လာဘ်ငွေယူသည်ဆိုသော စစ်ကောင်စီ၏ စွပ်စွဲချက်နှင့် စပ်လျဉ်းပြီး  ဦးဖြိုးမင်းသိန်းက  စစ်ကောင်စီ၏ စွပ်စွဲချက်သည် ခိုင်မာကြောင်း တရားခွင်အတွင်းထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/491530|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ်စွဲထားသည့် အဂတိမှု ခိုင်မာကြောင်း ဦးဖြိုးမင်းသိန်း တရားရုံးတွင် ထွက်ဆို|work=DVB|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date=၁အောက်တိုဘာ၂၀၂၁ }} </ref> <ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/499839|title=ဒေါ်လာနှင့် ရွှေချောင်းများ ပြင်ဆင်ပေးခဲ့ဟု ဦးဖြိုးမင်းသိန်း၏ ဇနီးဒေါ်ခင်မိမိကြွယ် သက်သေထွက်ဆို|work=DVB|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> <ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/492010|title=ရွှေနှင့်ဒေါ်လာ အဂတိလိုက်စားမှု စွပ်စွဲချက် အဓိပ္ပာယ်မဲ့ဟု ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တုံ့ပြန်|work=DVB|access-date=၄ မတ်၂၀၂၃|date=၄ အောက်တိုဘာ၂၀၂၁}} </ref> စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင် ဦးမောင်ဝိတ်ကမူ  လာဘ်ပေး လာဘ်ယူမှုမဟုတ်ဟု တရားခွင်တွင် ငြင်းဆိုသွားကာ  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပရဟိတ အတွက် အမှန်တကယ် လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ထွက်ဆိုသွားသည်ဟု ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရှေ့နေများက မီဒီယာများမှတဆင့်ပြောကြားထားကြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/05/31/252236.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ပေးသည်မှာ အလှူငွေဟု ဦးမောင်ဝိတ် ထွက်ဆို|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၃၁ မေ ၂၀၂၂}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/key-myanmar-junta-witness-denies-paying-suu-kyi-bribe-court-source.html|title=Key Myanmar Junta Witness Denies Paying Suu Kyi Bribe: Court Source|work=The Irrawaddy|access-date=4 March 2023 |date=1 June 2022 }} </ref> အာဏာသိမ်းပြီးနောက်  တရားရုံးတွင်  စွပ်စွဲထားသောအမှုများဖြစ်သော အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ဥပဒေပုဒ်မ ၅၅၊သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှု ဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၅ အမှု၂ခု၊ပို့ကုန် သွင်းကုန် ဥပဒေ ပုဒ်မ ၈၊ဆက်သွယ်ရေး ဥပဒေပုဒ်မ ၆၇၊ နိုင်ငံတော် အကြည်အညို ပျက်စေမှု ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ)၊ နိုင်ငံတော်လျှို့ဝှက်ချက်အက်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၃ (၁) (ဂ) စသည့် <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-57476019|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အမှု တရားလိုတွေ စတင်စစ်ဆေး|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၄ ဇွန် ၂၀၂၁ }} </ref>  ၁၀မှုကျော်ထဲမှ သူမ အထိန်းသိမ်းခံထားရချိန် NLD ပါတီက ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၇ရက်နေ့နှင့် ၁၃ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည့် စာနှစ်စောင်အတွက် တာဝန်ရှိသည်ဟုဆိုပြီး ဆူပူအောင်လှုံ့ဆော်မှု ပုဒ်မ ၅၀၅(ခ) ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၂နှစ်၊မဲဆွယ်ယာဉ်တန်းအား ထွက်ပြီးလက်ပြနှုတ်ဆက်ခြင်းက  ကိုဗစ်ကန့်သတ်စည်းမျဉ်းများ ဖောက်ဖျက်သည်ဟုဆိုကာ သဘာဝဘေးဥပဒေပုဒ်မ ၂၅ ဖြင့် ထောင်ဒဏ်  ၂နှစ်  စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၄နှစ်အား ၂၀၂၁ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ (၆)ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59565444|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို အကျဉ်းချခြင်း- စစ်ဗိုလ်ချုပ်တို့ရဲ့ နည်းဟောင်း|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> ထိုသို့ ချမှတ်သည့်နေမှာပင် စစ်ကောင်စီက တရားရုံး၏ ချမှတ်ပြစ်ဒဏ် ထောင်ဒဏ်လေးနှစ်အနက် ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ (၁) အရ ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်ကို လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပြုကာ၊ ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံး ဥပဒေ ပုဒ်မ ၅၄၁၊ ပုဒ်မခွဲ ၁ အရ ကျခံရန်ကျန်ရှိသည့် ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်ကို လက်ရှိ ထိန်းသိမ်းထားသည့် နေရာမှာပင် ကျခံစေရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url= https://www.rfa.org/burmese/news/military-council-discount-dassk-winmyint-sentence-12062021084957.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နဲ့ သမ္မတဦးဝင်းမြင့် ပြစ်ဒဏ်တွေ တစ်ဝက်လျှော့ဖို့ စစ်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ အမိန့်ထုတ်|work=RFA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> ၂၀၂၁ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နှင့် ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက် ရုံးထုတ်ကြားနာစစ်ဆေးမှုများကစပြီး အာဏာပိုင်များက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို  ထောင်ဝတ်စုံဖြစ်သော အဖြူရောင်အင်္ကျီလက်စက၊ အညိုရောင်ထဘီကို ဝတ်ဆင်စေခဲ့သည်။စစ်အစိုးရခေတ်မှာတောင် ထောင်ဝတ်စုံမဝတ်ခဲ့ရဘဲ ယခုမှ ဝတ်ခဲ့ရသည်ဟု ဘီဘီစီသတင်းက ဖော်ပြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59700773|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ဝတ်စုံနဲ့ တရားခွင်မှာ ရင်ဆိုင်ရ|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59700773|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ဝတ်စုံနဲ့ တရားခွင်မှာ ရင်ဆိုင်ရ|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> ယင်းနောက် ၂၀၂၂ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၀ ရက်တွင် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၅၊ ဆက်သွယ်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၆၇၊ ပို့ကုန်သွင်းကုန် ဥပဒေပုဒ်မ ၈ တို့ဖြင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထောင်ဒဏ် (၄)နှစ် ထပ်မံချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/223612|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ဆက်သွယ်ရေးဥပဒေ၊ ပို့ကုန်သွင်းကုန်ဥပဒေနှင့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေတို့ဖြင့် တရားစွဲထားသည့် အမှုသုံးမှုအတွက် ထောင်ဒဏ်လေးနှစ် ထပ်မံချမှတ်|work=Eleven Media Group|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ }} </ref> ထိုအမှုများမှာ  နေပြည်တော်ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ်၊ ရွှေကြာပင်ရပ်ကွက်အတွင်း ပါတီစည်းရုံးရေးပြုလုပ်မှုက  လူစုလူဝေးဖြစ်စေသည်ဆိုပြီး ပြင်ပပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဦးညီညီ(ခ) ဦးထွန်းမြင့်အောင်၏ တိုင်ကြားချက်အရ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာစီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေပုဒ်မ ၂၅ ဖြင့် တရားစွဲထားသည့် အမှုအပေါ် ထောင်ဒဏ်နှစ်နှစ်၊ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေပြည်တော်နေအိမ်အတွင်းရှိ အနီးကပ်လုံခြုံရေးအဖွဲ့ထံမှ Icom စကားပြောစက်ခြောက်လုံး၊ ဂိတ်ကင်းမှ Icom စကားပြောစက်သုံးလုံး၊ ကိုယ်ရေးအရာရှိအဆောင်မှ Icom စကားပြောစက်တစ်လုံးနှင့် Jumber တစ်စုံတို့အား တွေ့ရှိခဲ့သည့်အပေါ် ယင်းဆက်သွယ်ရေးပစ္စည်းများအား ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ တင်သွင်းအသုံးပြုခဲ့သည်ဟုဆိုပြီး ပို့ကုန်သွင်းကုန် ဥပဒေပုဒ်မ ၈ ဖြင့် ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်၊ ဆက်သွယ်ရေး ဥပဒေပုဒ်မ ၆၇ ဖြင့် ထောင်ဒဏ်တစ်နှစ်၊ ဆက်သွယ်ရေးအမှု၂ခုအပေါ် ချမှတ်ထားသည့် ပြစ်ဒဏ်များအား တစ်ပေါင်းတည်းကျခံရန် တရားရုံးက အမိန့်ချမှတ်ခဲ့သည့်အတွက် ပေါင်းစည်းထောင်ဒဏ် (၂)နှစ်ဖြင့် အမှု (၃)မှုအတွက် စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ်(၄)နှစ် ဖြစ်သည်။ ဆက်၍ နေပြည်တော် အထူးတရားရုံးက ၂၀၂၂ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးဖြိုးမင်းသိန်းထံမှ ရွှေနှင့်ဒေါ်လာငွေများ ယူခဲ့သည်ဆိုပြီး  အဂတိမှု စွပ်စွဲချက်ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၅ နှစ် ထပ်မံ ချမှတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/aungsansuukyi-myanmarmilitarycoup-voaburm-ေဒၚေအာင္ဆန္းစုၾကည္-အဂတိမႈ-ၿဖိဳးမင္းသိန္း-ဗီြအိုေအ/6547004.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နောက်ထပ် ထောင်ဒဏ် ၅ နှစ်ချမှတ်|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၇ ဧပြီ ၂၀၂၂ }} </ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်က ဦးဖြိုးမင်းသိန်းနှင့် ဆက်စပ်ပြီး စွဲဆိုခံထားရသည့် အဂတိမှုနှင့်ပတ်သတ်ပြီး တရားခွင်တွင် ဦးဖြိုးမင်းသိန်း၏ ပြောဆိုချက်များအပေါ် “အားလုံးက အဓိပ္ပါယ်မရှိဘူး” ဟုလည်း  မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/10/04/246447.html|title=ဦးဖြိုးမင်းသိန်း ထွက်ဆိုချက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ငြင်းဆို|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> အထက်ပါ ချမှတ်ပြစ်ဒဏ်အား မကျေနပ်၍ ရှေ့နေများက အယူခံတင်သွင်းသည်ကိုပင် တရားရုံးချုပ်က လက်မခံဘဲ ပယ်ချခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/daw-aunt-san-suu-kyi-trial/6557849.html|title=အဂတိမှုထောင်ဒဏ် အတွက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ရဲ့ အယူခံ လျှောက်လဲခွင့်မပေးပဲ ပယ်ချ|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၅ မေ ၂၀၂၂ }} </ref> လူ့အခွင့်အရေးလေ့လာစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ HRW ၏ အာရှရေးရာဒါရိုက်တာ Phil Robertson ကဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ဆေးသည့် တရားရုံးသည် လွတ်လပ်သည့် တရားရုံး မဟုတ်၊  ကြားနာစစ်ဆေးမှုများအား လျှို့ဝှက်ပြီး လုပ်ခဲ့သည့်အပြင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရှေ့နေများကိုလည်း ကြားနာစစ်ဆေးမှုများ ထုတ်မပြောရန် တားမြစ်ခဲ့ပြီး၊ တင်သွင်းခဲ့သည့် သက်သေအထောက်အထားများမှာလည်း ယုံကြည်လောက်စရာ မရှိဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/dassk-5years-jail-04272022171649.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို အဂတိမှုနဲ့ ထောင်ချတဲ့ကိစ္စ တရားမမျှတလို့ ဝေဖန်နေကြ|work=RFA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃|date=၂၇ဧပြီ၂၀၂၂}} </ref> ၂၀၂၂ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၂ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား စစ်ကောင်စီက နေပြည်တော်အချုပ်ထောင်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/232867|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေပြည်တော် အချုပ်ထောင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး သီးခြား ထားရှိကြောင်း နစက ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ပြောကြား|work=Eleven Media Group|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃|date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၂ }}</ref>နေအိမ်အတူနေသူများမပါဘဲ သူမကို တစ်ဦးတည်းထားရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-61914752|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင်တွင်းပြောင်းရွှေ့မှု - အရင်ဖမ်းဆီးခံရစဉ်တွေနဲ့ ကွာခြားချက်|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၂ }} </ref> နိုင်ငံတကာအပါအဝင် အာဆီယံအထူးကိုယ်စားလှယ် ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံခြား ရေးဝန်ကြီး Prak Sakhonnတို့က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏  အသက်အရွယ်နှင့် ကျန်းမာရေးကိုထောက်ဆပြီး နေပြည်တော် အကျဉ်းထောင်ထဲမထားဖို့   တောင်းဆိုမှုကိုလည်း စစ်ကောင်စီက  လက်မခံပယ်ချခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/ဒၚေအာင္ဆန္းစုၾကည္-ေနျပည္ေတာ္အက်ဥ္းေထာင္-ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေဇာ္မင္းထြန္း-ဗီြအိုေအ/6634673.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို မူလနေရာပြန်ပို့ရေး ကမ္ဘောဒီးယားတောင်းဆိုမှု စစ်ကောင်စီပယ်ချ|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/media-61916770|title=နိုင်ငံတော် အတိုင်ပင်ခံကို စစ်ကောင်စီ အချုပ်ထောင်ပို့|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/07/01/252874.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင်မှပြန်ရွှေ့ပေးမည် မဟုတ်ဟု စစ်ကောင်စီဆို|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ }}</ref> ယင်းနောက် ၂၀၂၂ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ရက်နေ့တွင် [[ဒေါ်ခင်ကြည် ဖောင်ဒေးရှင်း|ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်း]]နှင့် ပတ်သက်ပြီး[[ရန်ကုန်မြို့]]ရှိ ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်းရုံးချုပ်နေရာငှားရမ်းမှု၊ နေပြည်တော်ရှိ လရောင်တော စီမံကိန်းမြေနေရာငှားရမ်းမှု၊ လက်တွေ့စိုက်ခင်းနေရာငှားရမ်းမှုနှင့် စီမံကိန်းအတွင်း “L” ပုံစံအဆောက်အအုံတို့နှင့် ပတ်သက်ပြီး အဂတိလိုက်စားမှုဖြင့် စွပ်စွဲကာ တရားစွဲဆိုမှု ၄ မှုအတွက် စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ်ချခံစေရန်  နေပြည်တော်ထောင်တွင်းတရားရုံးက ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/08/15/253889.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင် ၆ နှစ်ထပ်ချ|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ်၂၀၂၂ }}</ref> ယင်းတရားစွဲဆိုမှု ၄ မှုတွင် အမှုတမှုလျှင် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်စီချမှတ်သော်လည်း နေပြည်တော်ရှိ လရောင်တောစီမံကိန်းနှင့် ပတ်သက် သည့် အမှု ၃ မှုအတွက် ထောင်ဒဏ်အား တပေါင်းတည်းကျခံစေသည့်အတွက် စုစုပေါင်း ၃ နှစ်သာကျခံရမည်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဖောင်ဒေးရှင်းရုံးချုပ်နှင့် ပတ်သက်သည့်တမှုအတွက် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်နှင့်ပေါင်းပါက စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ်ဖြစ်သည်ဟု မီဒီယာများက ဖော်ပြကြသည်။<ref > {{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-62552182|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်အမှု ၄ မှုအတွက် ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ်ချမှတ်|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }} </ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/6702200.html|title=အဂတိမှု ၄ မှုအတွက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ် ထပ်မံချမှတ်|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }} </ref> သူမနှင့်အတူ လရောင်တောမြေနေရာကိစ္စတွင် ပူးတွဲတရားစွဲဆိုခံရသည့် NLD အစိုးရ လက်ထက် နေပြည်တော်မြို့တော်ဝန် ဒေါက်တာမျိုးအောင်၊ ဒုတိယမြို့တော်ဝန် ဦး[[ရဲမင်းဦး]]နှင့် နေပြည်တော် စည်ပင်သာယာ ရေးကော်မတီဝင် ဦးမင်းသူတို့လည်း ထောင်ဒဏ်သုံးနှစ်စီ အမိန့်ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/548966|title=နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ကောင်စီက ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ် ထပ်မံချမှတ်|work=DVB|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃|date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂|archive-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815182812/http://burmese.dvb.no/archives/548966}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.mizzimaburmese.com/article/113460|title=နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ် ထပ်မံ ချမှတ်ခံရ၊ ထောင်ဒဏ် ၁၇ နှစ်ရှိပြီဖြစ်၊ အမှု ၉ မှု ကျန်ရှိနေသေး|work=Mizzima Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ စက်တင်ဘာလ ၂ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်အကျဉ်းထောင်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]] အပေါ် မလျော်ဩဇာသုံးသည်ဆိုသောရာဇသတ်ကြီးဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၃၀ (က) စွပ်စွဲချက်ဖြင့် အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ်(၃) နှစ် ထပ်မံချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။သူမနှင့်အတူ အမှုတွဲထဲပါသည့်  သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] နှင့် ပြည်ထောင်စု ဝန်ကြီး ဦး[[မင်းသူ (ဝန်ကြီး)|မင်းသူ]] တို့လည်း အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်စီ ကျခံစေရန်   အမိန့်ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/2/myanmars-aung-san-suu-kyi-gets-3-years-prison-for-election-fraud|title=Myanmar’s Aung San Suu Kyi gets 3 years’ jail for election fraud|work=Aljazeera|access-date=4 March 2023 |date=2 Sep 2022 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmars-suu-kyi-found-guilty-electoral-fraud-jailed-3-years-source-2022-09-02/|title=Myanmar's Suu Kyi gets jail with hard labour for election fraud|work=Reuters|access-date=4 March 2023 |date=2 Sep 2022 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/eu-condemns-jail-hard-labor-sentence-for-myanmar-suu-kyi-/6730755.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ် နောက်ထပ် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်မှု EU ရှုတ်ချ|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ်၂၀၂၃|date=၅ စက်တင်ဘာ၂၀၂၂ }} </ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2022/09/08/254386.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ထဲ အလုပ်လုပ်ရမှာလား|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ စက်တင်ဘာလ ၂၉ ရက် တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရလျှို့ဝှက်ချက်အက်ဥပဒေဖြင့် နောက်ထပ် ထောင်၃နှစ်ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။အလုပ်ကြမ်းမပါ ထောင်ဒဏ်သက်သက်ဖြစ်ကာ သူမနှင့်အတူ ပူးတွဲတရားစွဲဆိုခံထားရသည့်  စီးပွားရေးအကြံပေး ဩစတြေးလျနိုင်ငံသား မစ္စတာ ရှောင်တာနယ် ၊ ဦး[[စိုးဝင်း (ဝန်ကြီး)|စိုးဝင်း]](စီမံ/ဘဏ္ဍာဝန်ကြီး)၊ ဦးဆက်အောင်(စီမံ/ဘဏ္ဍာ/စက်မှု ဒုဝန်ကြီး) နှင့်  ဦး[[ကျော်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|ကျော်ဝင်း]] (စီမံ/ဘဏ္ဍာဝန်ကြီးဟောင်း) တို့လည်း ထောင်ဒဏ် ၃နှစ်စီ ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအမှုကို မူလက ရန်ကုန်အရှေ့ပိုင်းခရိုင်တရားရုံးက စစ်ဆေးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်း နေပြည်တော်တရားရုံးသို့ ပြောင်းစစ်ရန် [[ပြည်ထောင်စု တရားလွှတ်တော်ချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်က]] ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော အမှုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-court-sentences-suu-kyi-australian-economist-3-years-jail-source-2022-09-29/|title=Myanmar court jails Suu Kyi, Australian economist for 3 years - source|work=Reuters|access-date=4 March 2023 |date=29 Sep 2022 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-57587464|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ရှောင်တာနယ်နဲ့ အစိုးရ လျှို့ဝှက်ချက်အက်|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၁ }}</ref> ၂၀၂၂ အောက်တိုဘာ ၁၂ရက်တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အပေါ်  အဂတိစွပ်စွဲချက်ဖြင့် နောက်ထပ်ထောင် ၃နှစ်ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/dassk-10122022003312.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်သုံးနှစ် ထပ်ချခံရ၊ စုစုပေါင်း ၂၆ နှစ်အထိ ရှိလာ|work=RFA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-court-sentences-suu-kyi-3-years-jail-graft-source-2022-10-12/|title=Myanmar court jails Suu Kyi for three years for graft - source|work=Reuters|access-date=4 March 2023 |date=12 October 2022 }}</ref> ထိုအမှုက အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်တစ်ဦးဖြစ်သူ မောင်ဝိတ်နှင့် စပ်လျဉ်းပြီး  မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော်တွင်  တရားလိုလုပ်တရားစွဲဆိုထားသော အမှုအမှတ် ၃/၂၀၂၂ နှင့် ၄/၂၀၂၂ အမှုများဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://thadinn.com/en_US/%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%B0%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE/ |access-date=12 October 2022 |archive-date=12 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012085007/https://thadinn.com/en_US/%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%B0%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE/ }}</ref> မောင်ဝိတ်က ၎င်းအနေဖြင့် ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်းသို့ ငွေလှူခြင်းသာဖြစ်ကြောင်း တရားခွင်တွင် ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref> {{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/10/12/255220.html|title=မောင်ဝိတ်ထံမှ လာဘ်ယူသည်ဆိုကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင် ၃ နှစ် ထပ်ချ|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date=၁၂အောက်တိုဘာ၂၀၂၂ }} </ref> အလားတူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အနေဖြင့်လည်း ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်းသို့ မောင်ဝိတ်၏ လှူဒါန်းငွေများ လွှဲပြောင်းခဲ့၍ အပြစ်မရှိကြောင်း သူမရှေ့နေများက လျှောက်လဲချက်ပေးခဲ့သည့် အမှုများဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/557421|title=ဦးမောင်ဝိတ်ငွေလှူမှုနှင့်ပတ်သက်သည့်အမှုများ အမိန့်ချမည်၊ အပြစ်မရှိကြောင်း အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ထွက်ဆို|work=DVB Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၄ အောက်တိုဘာ၂၀၂၂ }} </ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၁ရက်တွင်  [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ|ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီ]]က မဲခွဲဆုံးဖြတ်ပြီး  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အပါအဝင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားအားလုံး လွှတ်ပေးဖို့ အချက်ပါသည့် မြန်မာ့အရေးဆုံးဖြတ်ချက်အား အတည်ပြုသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/unsc-resolution-myanmar-12212022165450.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးဖို့အပါအဝင် မြန်မာ့အရေးဆုံးဖြတ်ချက် လုံခြုံရေးကောင်စီ အတည်ပြု|work=RFA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၂၁ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၀ရက်တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား  နောက်ထပ်ထောင် ၇နှစ်ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။ ထို ထောင် ၇နှစ်က NLD အစိုးရလက်ထက် သဘာဝကပ်ဘေးတုံ့ပြန်ဖို့ ရည်ရွယ်ပြီး အီတလီထုတ်ရဟတ်ယာဉ် တစ်စီး  ငှားရမ်း၊ ဝယ်ယူ၊ ပြင်ဆင်သုံးစွဲမှုတွင် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနှင့်မညီဟု ဆိုပြီး  စွပ်စွဲအမှုဖွင့်ခဲ့သောအဂတိအမှု(၅)မှုအတွက်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ckk6y0k66wyo|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ကောင်စီ ထောင် ၇ နှစ်ထပ်ချ စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၃၃ နှစ်အထိရှိလာ|work=BBC Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၃၀ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }} </ref>စစ်ကောင်စီ၏စွပ်စွဲချက်များအား ဒုတိယသမ္မတ ဦး[[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]]၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဦး[[မင်းသူ (ဝန်ကြီး)|မင်းသူ]] တို့က  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်တို့]]မှနေ၍  သက်သေများအနေဖြင့် အပြစ်မရှိကြောင်း ထွက်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/henry-%E1%80%9F%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%94%E1%80%9B%E1%80%AE%E1%80%97%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%91%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9A%E1%80%B0-%E1%80%9B%E1%80%9F%E1%80%90%E1%80%B9%E1%80%9A%E1%80%AC%E1%80%A5%E1%80%B9%E1%80%9D%E1%80%9A%E1%80%B9%E1%80%9A%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%99%E1%82%88-%E1%80%A1%E1%80%82%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%99%E1%82%88-%E1%80%B1%E1%80%92%E1%81%9A%E1%80%B1%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%86%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%85%E1%80%AF%E1%81%BE%E1%80%80%E1%80%8A%E1%80%B9-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%BB%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%B9-henry-van-thio/6882511.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ သမ္မတဦးဝင်းမြင့်တို့ကို ရဟတ်ယာဉ်အမှုစွဲချက် မမှန်ကန်ကြောင်း ဒုသမ္မတဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ ထွက်ဆို |work=VOA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၁၉ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }}</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ကောင်စီက အမှု ၁၉ မှုဖြင့် တရားစွဲခဲ့ပြီး ကျခံထားရသည့်  ထောင်ဒဏ်အရေအတွက် စုစုပေါင်းမှာ ထောင်ဒဏ် ၃၃ နှစ် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/dassk-uwinmyint-7years-prison-12302022010843.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ခုနစ်နှစ် ထပ်ချခံရ၊ စုစုပေါင်း ၃၃ နှစ်ထိကျခံရဖို့ရှိ |work=RFA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၃၀ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }} </ref> ၂၀၂၃ ဩဂုတ် ၁ရက်တွင်  [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က အမိန့်အမှတ်၊ ၄၈ / ၂၀၂၃ ဖြင့်  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ် သက်ဆိုင်ရာ တရားရုံးများက ချမှတ်ခဲ့သည့် ပြစ်ဒဏ်များအနက် ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၃၅/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၃၇/၂၀၂၁ ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၇၁/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီး အမှတ်၊ ၃၈/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၄၅/၂၀၂၁ တို့၏ ပြစ်ဒဏ်များအား ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ(၁)အရ လွတ်ငြိမ်း သက်သာခွင့်ပြုသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/42242|title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့်|work=MOI Myanmar|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၃|date=၁ဩဂုတ် ၂၀၂၃}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-08-01/myanmar-junta-pardons-aung-san-suu-kyi-in-state-amnesty#xj4y7vzkg|title=Myanmar Junta Pardons Aung San Suu Kyi in State Amnesty|work=bloomberg|access-date=1 August 2023|date=1 August 2023}}</ref>[[File:Secretary Clinton Meets Daw Aung San Suu Kyi for Dinner (6437451337).jpg|right|thumb|175px|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် ဟယ်လာရီကလင်တန်တို့ ညစာစားပွဲအပြီးတွင် တွေ့ရစဉ်၊ နှစ် ၅၀ အတွင်း ပထမဦးဆုံး အမေရိကန်နိုင်ငံအကြီးအကဲတစ်ဦးမှ လည်ပါတ်ခြင်းဖြစ်သည်<ref>{{cite web|author=Kim Ghattas |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15997268 |title=BBC News - Hillary Clinton Burma visit: Suu Kyi hopeful on reforms |publisher=Bbc.co.uk |date=2011-12-02 |accessdate=2014-02-09}}</ref>]]၂၀၂၆ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] လွတ်မြောက်လာသည့်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အား ချမှတ်ထားသည့် ထောင်ဒဏ် ၂၇ နှစ်အနက် (၄) နှစ်နှင့် (၆) လအား လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ကြောင်း ၎င်း၏ ရှေ့နေဖြစ်သူက ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-17 |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ရဲ့ ထောင်ဒဏ် ၂၇ နှစ်အနက် ၄ နှစ်ခွဲ လျှော့ပေါ့ပေး - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%92%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%86%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%85%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%b2%e1%80%b7-4/ |access-date=2026-04-18 |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃၀) ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော [[ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့|ကဆုန်လပြည့်နေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြင့် ပြစ်ဒဏ်၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်ကြောင့် <ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82283 |access-date=2026-04-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ကျန်ရှိသည့်ထောင်ဒဏ်မှာ ၁၈ နှစ်နှင့် ၉ လ ဖြစ်လာသည်။ ယင်းနေ့တွင်ပင် တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ လင်းကျန့်က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ "မိတ်ဆွေဟောင်း" တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏အခြေအနေကို အမြဲမပြတ် အလေးထားစောင့်ကြည့်နေကြောင်း သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ၌ ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ညပိုင်း MRTV သတင်း တွင် ၎င်းအား အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းလဲရွှေ့ပြောင်းလိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ===နိုင်ငံများ === ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂ ရက်တွင် အမေရိကန် အစိုးရသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ချုပ်ရက်သက်တမ်းတိုးတိုးခြင်း မြန်မာအစိုးရအား ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးပါရန် ဖိအားပေးလေသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇွန် ၁၇ ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇွန် ၁၉ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော သူ၏နှစ် ၆၀ ပြည့်မွေးနေ့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် နိုင်ငံအချို့ရှိ မြန်မာသံရုံးများရှေ့တွင် ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံတကာမှလည်း ဆန္ဒပြမှုများကို အသိအမှတ် ပြုခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာနှောင်းပိုင်းတွင် အမေရိကန်အစိုးရသည် သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ထပ်မံ၍ ဖိအားပေးပြန်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယိုယွင်းလျက်ရှိသော အခြေအနေကို ကုလသမဂ္ဂ၏ လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် နိုင်ငံစုံမှ အရေးယူခြင်းပြုလုပ်ရန်နှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ တရားဝင်ဆွေးနွေးရန်ကဏ္ဍတွင် ထည့်သွင်းပေးပါရန် ပြင်းထန်စွာ တိုက်တွန်းလာသည်။ ဤလှုပ်ရှားမှုသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အားထပ်မံ၍ တစ်နှစ်တိတိ ချုပ်ရက်တိုးမြှင့်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဆွေးနွေးရေးလုပ်ငန်းစဉ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအရေးကိစ္စကို ထည့်သွင်းရန်သဘောတူ ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ === အဖွဲ့အစည်းများ === ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် စတင်ထိန်းသိမ်းခံရစဉ်မှစ၍ International IDEA နှင့် Article 19 တို့၏ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဘုတ်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ခန့်အပ်ထားခြင်းခံခဲ့ရပြီး ၎င်းအဖွဲ့ကြီးများ၏ ကူညီထောက်ပံ့မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ ဘယ်ဂျီယံနိုင်ငံတွင် တည်ရှိသော ကက်သလစ်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူဘွဲ့ (Doctor Honoris Causa)ကို အပ်နှင်းခြင်းခံရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.vub.ac.be/home/DHC/overzicht.html |title=Overzicht Eredoctoraten Vrije Universiteit Brussel |accessdate=4 July 2006 |publisher=Vrije Universiteit Brussel |language=Dutch |archive-date=25 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425033411/http://www.vub.ac.be/home/DHC/overzicht.html }}</ref> နှစ်စဉ် ဇွန်လတွင် အမေရိကမှ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားသူများအဖွဲ့ (US Campaign for Burma) မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထောက်ခံအားပေး သည့်အနေနှင့် ‘ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဖမ်းချုပ်ကြ’ ဟူသည့် ကြွေးကြော်သံဖြင့် ကမ္ဘာအနှံ့အိမ်များတွင် ၎င်းဧည့်ခံပွဲများ ပြုလုပ်ကျင်းပကြသည်။ ဤပါတီပွဲများတွင် စည်းရုံးလှုပ်ရှားသူများသည် တစ်ရက်တာ ၂၄ နာရီအတွင်း အိမ်တွင်း၌ နေကြပြီး မိတ်ဆွေများအား ဖိတ်ကြားပြီးလျှင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အကြောင်းတို့ကို လေ့လာဆွေးနွေးကြသည်။<ref>{{cite news | url =http://www.uscampaignforburma.org/action/community.html | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060715081242/http://www.uscampaignforburma.org/action/community.html | archivedate =15 July 2006 | title =Arrest Yourself | publisher=US Campaign for Burma | accessdate =4 July 2006 }}</ref> လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားမှု ဗဟိုဌာန Human Rights Action Center နှင့် အမေရိကမှ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားသူများအဖွဲ့ (US Campaign for Burma) တို့၏ ပူးပေါင်းလှုပ်ရှားမှုဖြစ်သော လွတ်မြောက်ရေးတိုက်ပွဲလှုပ်ရှားမှုမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံသားများ၏ ကြိုးပမ်းတိုက်ပွဲဝင်မှုများကို ကမ္ဘာမှ မျက်ခြေမပြတ် သတိရနေစေရန် အားထုတ်ကြသည်။ သူမ ပညာသင်ခဲ့သော စိန့်ဟူးစ်ကောလိပ်၊ အောက်စဖို့တက္ကသိုလ် နှစ်စဉ်ကျင်းပလေ့ရှိသော ကပွဲအခမ်းအနားတွင် မြန်မာနိုင်ငံက ကဏ္ဍတစ်ခုကို ထည့်သွင်းလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite news | url =http://www.thefullmoonball.com/ie/ | title =St. Hugh's Full Moon Ball | publisher =The Burma Campaign UK | accessdate =4 July 2006 | archivedate =23 August 2006 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060823221010/http://www.thefullmoonball.com/ie/ }}</ref> ==၂၄ နှစ်အတွင်း ကနဦး ပြည်ပခရီးစဉ်များ== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြသည် ၂၄နှစ်အတွင်း နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျခံခဲ့ရသည့် အချိန်များတွင်၊ သူ လွတ်မြောက်လာပါက ပထမဦးဆုံးသွားလိုသည့် ခရီးစဉ်သည် နော်ဝေနိုင်ငံဖြစ်ကြောင်း အမြဲပြောဆိုခဲ့သော်လည်း၊ သူ၏ ပထမဦးဆုံးခရီးစဉ်သည် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ဖြစ်ခဲ့သည်။ ===ထိုင်းနိုင်ငံ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲ=== ၂၄ နှစ်အတွင်း ပထမဦးဆုံး ပြည်ပခရီးအစဉ်အဖြစ် ထိုင်းနိုင်ငံ ဘန်ကောက်မြို့တွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသို့ လာရောက်မည်ကို ထိုင်းအစိုးရ နှင့် နိုင်ငံခြာရေးဝန်ကြီးဌာနသို့သတင်းမပေးခဲ့ဘဲ စီးပွားရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲသို့ သာမန် တက်ရောက်လာသည့် ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်မှလည်း ထိုနှီးနှောဖလှယ်ပွဲသို့ တက်ရောက်ရန် ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တက်ရောက်မည်ဟု သတင်းထွက်ခဲ့သည့်နောက်ပိုင်း၊ အကြောင်းပြချက် မရှိဘဲ မတက်ရောက်နိုင်ဟုဆိုကာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဦးသိန်းစိန်သည် သွားရောက်ရန် အချိန်မပေးနိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုကာ၊ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည့် [[ဦးနေဇင်လတ်]]မှ နယူးယောက်တိုင်းမ် သို့ အီးမေးလ်ဖြစ် ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://www.nytimes.com/2012/05/30/world/asia/uncertainty-hangs-over-aung-san-suu-kyis-visit-to-thailand.html For example, no one from her office contacted the Thai Foreign Ministry, which normally coordinates such high-profile visits. “As far as I know, we have not been approached by her team,” Mr. Thani said a few hours before she was to land. U Nay Zin Latt, an adviser to Mr. Thein Sein, said the president could not make time to go.“He is extremely busy with his work, and taking great care of transitioning and transformation,” Mr. Nay Zin Latt said in an e-mail. Thai officials said the president’s visit had been rescheduled for next week. ]</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် မယ်လစခန်းသို့လည်း သွားရောက်ခဲ့ပြီး ရွှေ့ပြောင်းအလုပ်သမားများ၊ ဒုက္ခသည်များနှင့်လည်း တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ===ဥရောပ နှင့် နိုဘဲလ်ဆု=== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင်၊ ဥရောပ ၅ နိုင်ငံကို သွားရောက်လည်ပါတ်ရန် ခရီးစဉ်စတင်ခဲ့သည်။ ====ဆွစ်ဇာလန် ခရီးစဉ်==== [[File:E18969.jpg|thumb|200px|ဂျီနီဗာမြို့တွင်ကျင်းပခဲ့သည့် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားအဖွဲ့]] ညီလာခံတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တွေ့ရစဉ်]] [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]] ဂျနီဗာမြို့သို့ ဥရောပ၏ ပထမဦးဆုံးခရီးစဉ် နိုင်ငံအဖြစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ ညနက်ပိုင်းတွင်စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တနေ့၌ [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားအဖွဲ့]]ချုပ် ညီလာခံတွင် မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆွဇ်ဇာလန် နိုင်ငံမြို့တော် ဘာ့န်၌ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး Didier Burkhalter နှင့်တွေဆုံခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/world/2012/06/120614_aung_san_suu_kyi_ilo.shtml ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဂျီနီဗာ ရောက်ပြီ]</ref> အချိန်ကွာခြားမှုများနှင့် ခရီးဝေးပျံသန်းမှုများကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသည့် ဒေါ်စုသည် ဆွစ်ဇာလန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးနှင့် အတူ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်နေစဉ် အော့အံခဲ့ပြီး၊ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ အစီအစဉ်အား ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/9332707/Aung-San-Suu-Kyi-cuts-short-news-conference-after-vomiting.html# Aung San Suu Kyi cuts short news conference after vomiting]</ref> ဆွစ်သမ္မတ၏ ဖိတ်ကြားချက် တက်ရောက်သူများ ၈၀ နှင့်အတူ ဧည့်ကြိုပွဲသို့ ခဏတာ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ သူမအတွက် အထူးစီစဉ်ထားသည့် ညစာစားပွဲအား ခရီးပန်းမှုများကြောင့် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ သောကြာနေ့တွင် ပါလီမန်သို့ သွားရောက်ခဲ့ပြီးနောက် နော်ဝေးသို့ ခရီးဆက်တင်ခဲ့သည်။ ====နော်ဝေ ခရီးစဉ်==== [[Image:Kyi diploma.jpg|left|thumb|၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ပေးအပ်ခဲ့သည့် နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု ဒီပလိုမာ လက်မှတ်အား တွေ့ရစဉ်<ref>MLA style: "Aung San Suu Kyi - Nobel Diploma". Nobelprize.org.13 Oct 2012 http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-diploma.html.</ref>]] ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆုပေးအပ်ခဲ့ချိန်တွင် သားနှစ်ဦးနှင့် ခင်ပွန်းတို့မှ ဒေါ်စုကိုယ်စား လက်ခံရယူခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်း၊ ၂၁ နှစ်ကြာခဲ့သည့်အချိန်မှသာ ပထဦးဆုံး သူကိုယ်တိုင် တက်ရောက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဆုပေးပွဲတွင် နော်ဝေနိုဘဲလ်ကော်မတီမှ အော်စလိုမြို့တော်ခန်းမတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တိုက်ရိုက် လက်မှတ်ပေးအပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၇ရက်နေ့တွင် နော်ဝေနိုင်ငံရှိ ရဖ်တို လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့တည်ရှိသည့် ဘာဂန်မြို့တော်တွင် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ၁၈ရက်နေ့တွင် အော်စလိုဖိုရမ်၌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ နော်ဝေ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး Jonas Gahr Stoere နဲ့ U2 တေးဂီတအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင် အဆိုတော် ဘိုနို တို့မှ အဓိက ဦးဆောင်ဆွေးနွေးကြသူများအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ====အိုင်ယာလန် ခရီးစဉ်==== ၁၈ရက်နေ့တွင်ပင် အိုင်ယာလန်သို့ ခရီးဆက်တင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာရေး အဖွဲ့ကြီးမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ချီးမြှင့်ခဲ့သည့် [[Ambassador of Conscience|ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ သံတမန်]] ဆိုသည့်ဆုကြီးကို ယူတူးတေးဂီတ အဖွဲ့မှအဆိုတော် ဘိုနိုမှ ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ထို့နေ့ ညနေတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းသို့ ခရီးဆက်တင်ခဲ့သည်။ ====ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း ခရီးစဉ်==== ၁၉ရက်နေ့ မနက်ပိုင်းတွင် လန်ဒန်စီးပွားရေး နှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ တက္ကသိုလ်၌ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး ဆွေးနွေးပွဲကို တက်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ဘီဘီစီ မြန်မာပိုင်းဌာနနှင့် ဘီဘီစီ ကမ္ဘာတလွှား အသံလွှင့် ဌာန တည်ရှိရာ အသံလွှင့်ရုံးသစ် ကြီးဆီသို့ လည်ပါတ်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့သည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ၆၇ နှစ်မြောက် မွေးနေ့ဖြစ်သောကြောင့် ရောက်ရှိခဲ့သည့် နေရာတိုင်းတွင် သူမအတွက် မွေးနေ့ပွဲများ ကျင်းပပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့နေ့ ညနေပိုင်းတွင် သူမနေထိုင်ခဲ့ဘူးသည့် အောက်စ်ဖို့ဒ်၌ မိသားစုဝင်များနှင့်အတူ မွေးနေ့ပွဲ ကျင်းပခဲ့သည်။ ၂၀ရက်နေ့တွင်၊ အောက်စဖို့ တက္ကသိုလ် St Hugh's College ၏ကျောင်းသူ ဟောင်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် အောက်စ်ဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်မှ ၁၉၉၃ခုနှစ်၌ ပေးအပ်ခဲ့သည့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဒေါက်တာ ဘွဲ့အား ရှယ်လ်ဒိုးနီးယန်း ဇာတ်ရုံ ဘွဲ့နှင်းသဘင် ခန်းမ၌ တက်ရောက်လက်ခံရယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/06/120620_assk_oxford.shtml |title=BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ - အောက်စဖို့ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဘွဲ့ ဒေါ်စု လက်ခံရယူ |publisher=Bbc.co.uk |date=1970-01-01 |accessdate=2014-02-09}}</ref> ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိန်ဝန်ကြီးချုပ်၏ အမှတ် ၁၀ [[ဒေါင်းနင်းလမ်း]] နေအိမ်၌ ဝန်ကြီးချုပ် ဒေးဗစ်ကင်မရွန်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ ပူးတွဲသတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဗြိတိသျှပါလီမန် နှစ်ရပ်စလုံး၌ မိန့်ခွန်းပြောကြားရန် Westminster ပါလီမန် ခန်းမကြီးထဲ၌ ပုံမှန်အားဖြင့် နိုင်ငံခေါင်းဆောင်တွေကိုသာ မိန့်ခွန်းပြောကြားခွင့်ရှိသော်လည်း၊ နိုင်ငံတော် သမ္မတ မဟုတ်သေးသည့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ပထမဦးဆုံး အထူး ဂုဏ်ပြုသည့်အနေနှင့် ထိုခန်းမကြီး၌ မိန့်ခွန်းပြောကြားခွင့် ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဂုဏ်ထူးဆောင်ခန်းမကြီးတွင် မိန့်ခွန်းပြောခွင့်ရသူများတွင် [[ချားလ်စ်ဒီဂေါ]]၊ [[နဲလ်ဆန်မန်ဒဲလား]]၊ [[၁၆ကြိမ်မြောက် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး]] နှင့် [[ဘာရက် အိုဘားမား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဒေါ်စုသည် ပထမဦးဆုံး အာရှနိုင်ငံသား နှင့်၊ ပြည်ပမှ ပထမဦးဆုံး အမျိုးသမီး၊ နိုင်ငံခေါင်းဆောင်မဟုတ်သေးသူတစ်ယောက်ကို ဤနေရာ၌ ဂုဏ်ပြုမိန့်ခွန်းပြောကြားခွင့်ပေးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဂျွန်ဘာကောင်း မှ အဖွင့်အမှာစကားပြောကြာခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂၂ရက်နေ့တွင် ဗြိတိန်ရောက် မြန်မာများနှင့်လည်း လန်ဒန်တွင် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ====ပြင်သစ် ခရီးစဉ်==== ပြင်သစ် သမ္မတ ဖိတ်ကြား ချက်အရ၊ ဗြိတိန်ခရီးစဉ်မှ ပြင်သစ် ပါရီမြို့သို့ ရထားဖြင့် ဇွန်လ်၂၆ရက် အင်္ဂါနေ့၌ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုနေ့ညနေပိုင်းတွင် ပြင်သစ်သမ္မတနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ နေ့လယ်ပိုင်း၌ ၂ဝဝ၄ ခုနှစ်တွင် ပါရီမြို့မှ ပေးအပ်ခဲ့သည့် [[ပါရီ ဂုဏ်ထူးဆောင် မြို့သူဆု|ဂုဏ်ထူးဆောင် မြို့သူ]] ဆုကို မြို့တော်ဝန် ဆီမှ လက်ခံ ရယူခဲ့သည်။ ၂၇ရက် မနက်ပိုင်းတွင် ဥရောပရောက် မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့်လည်း တွေ့ဆုံပြီး မေးခွန်းများ အမေးအဖြေပြုလုပ်ခဲ့သည်။ မိုနာလီဇာ ပန်းချီကား နှင့် အခြားအနုပညာလက်ရာများတည်ရှိရာ ပါရီပြတိုက်များသို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ ၂၉ ရက်နေ့၌ ဥရောပခရီးစဉ် ပြီးဆုံးကာ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည် ခရီးထွက်ခွာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/burmese/world/2012/06/120626_dassk_paris.shtml |title=BBC Burmese - နိုင်ငံတကာ - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါရီမြို့ကို ရောက်ပြီ |publisher=Bbc.co.uk |date=1970-01-01 |accessdate=2014-02-09}}</ref> ===မြန်မာဟု အသုံးပြုရန်=== ၂၉ ရက် ဇွန်လ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပြည်ပခရီးစဉ်များတွင် မြန်မာနိုင်ငံကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့် ဘားမား ဟု ခေါ်ဝေါ် သုံးနှုန်းခဲ့သည့်အပေါ် မြန်မာလို့သာ သုံးနှုန်း ပြောဆိုရန် ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်မှ သတိပေးခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ အင်္ဂလိပ်လို မြန်မာလို့ မခေါ်ဆိုခြင်းသည် စကားလုံးကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ စစ်အစိုးရမှ လူထု၏ဆန္ဒကို မရယူခဲ့ဘဲ ကိုယ့်သဘောနှင့်ကိုယ် အမည်ပြောင်းလည်းခဲ့ခြင်းကို မကြိုက်ခြင်းကြောင့် အသုံးမပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/06/120629_dassk_burma.shtml Myanmar လို့ မခေါ်လို့ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ကို သတိပေး]</ref> ===အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ကွန်ဂရက်ရွှေတံဆိပ်=== [[Image:Barack Obama meets with Aung San Suu Kyi Sept. 19, 2012.jpg|thumb|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ခရီးစဉ်တွင် အိမ်ဖြူတော်၌ သမ္မတအိုဘားမားနှင့်တွေ့ဆုံစဉ်]]ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ၂ဝ၁၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် သူမ၏အမေရိကန်နိုင်ငံခရီးစဉ်ကို စတင်လိုက်ပြီး [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ]]၊ [[နယူးယောက်]]၊ [[ဖို့ဝိန်း]]၊ [[လူးဝစ်ဗီးလ်]]၊ [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့|ဆန်ဖရန်စစ္စကို]]နှင့် [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]ကြီးများသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၂ဝဝ၈ ခုနှစ်၌ ချီးမြှင့်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အမြင့်ဆုံးဆုဖြစ်သည့် [[ကွန်ဂရက်ရွှေတံဆိပ်]] ဆု၊ Atlantic Council မှပေးအပ်သည့် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံသားဆု၊ Asia Society မှပေးအပ်သည့် Global Vission ဆု၊ ဆန်ဖရန်စစ္စကို တက္ကသိုလ်ကပေးအပ်သည့် ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့နှင့် National Endowment For Democracy (NED) မှ ၂ဝဝဝ ပြည့်နှစ်ကတည်းက ပေးအပ်ထားသည့် ၁၉၉ဝ ရွေးကောက်ပွဲအနိုင်ရ ဆယ်နှစ်ပြည့် ဂုဏ်ပြုရုပ်တုကို ကိုယ်တိုင်လက်ခံရယူခဲ့သည်။<ref>ဒီလှိုင်းဂျာနယ်၊ အတွဲ(၁)၊ အမှတ်(၃၈)၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အမေရိကန်ခရီးစဉ် မှ</ref> ထိုခရီးစဉ်တွင် အမေရိကန်သမ္မတ အိုဘားမားနှင့် အိမ်ဖြူတော်တွင်တွေ့ဆုံခြင်း၊ ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဘန်ကီမွန်းကိုလည်း နယူးယောက်မြို့၌ တွေ့ဆုံခဲ့သည်<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/09/120921_dassk_bankimoon.shtml အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို ရောက်ရှိနေတဲ့ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဘန်ကီမွန်းနဲ့ နယူးယောက်မြို့မှာ တွေ့ဆုံခဲ့ပါတယ်။]</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၏ ကုလသမဂ္ဂ နှစ်ပတ်လည် အထွေထွေညီလာခံခရီးစဉ်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခြင်း၊ သမ္မတဦးသိန်းစိန်၏ ကုလသမဂ္ဂမိန့်ခွန်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ချီးကျူးဂုဏ်ပြုစကားပြောကြားခြင်း၊ သမ္မတဦးသိန်းစိန်တည်းခိုရာသို့ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် လာရောက်တွေ့ဆုံခြင်း၊ အမေရိကန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဟီလာရီကလင်တန် လာရောက်တွေ့ဆုံခြင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ ပိတ်ဆို့မှုများ ဖယ်ရှားခြင်း၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ကွန်ဂရက်ရွှေတံဆိပ်ဆု လက်ခံရယူပွဲတွင် မြန်မာအစိုးရဝန်ကြီး ဦးအောင်မင်းတက်ရောက်ခြင်း၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် အမေရိကန်နိုင်ငံရောက် မြန်မာများ တွေ့ဆုံခြင်း၊ သမိုင်းဝင်မိန့်ခွန်းများပြောကြားခြင်း စသည့် အပြုသဘောဆောင်သော ဖြစ်ရပ်များနှင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/09/120925_asskfortwayne.shtml ဖို့ဝိန်း မြန်မာတွေနဲ့ ဒေါ်စုတွေ့]</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် သူမ၏ခရီးစဉ်တွင် မြန်မာ့ဒီမိုကရေစီအရေးတွင် ကူညီခဲ့ကြသူများကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ကိုယ်တိုင်လာရောက်ပြောဆိုလိုခြင်း၊ အမေရိကန်နိုင်ငံရောက် မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့် တွေ့ဆုံလိုခြင်းတို့ကို ခရီးစဉ်၏ရည်ရွယ်ချက်အဖြစ် မိန့်ကြားပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုခရီးစဉ်သည် ၂ဝ၁၂ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်တွင် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်တွင် ကိုရီးယားလေကြောင်းလိုင်းဖြင့် မြန်မာပြည်သို့ပြန်ခဲ့ရာ၌ ည (၉:၅၅)နာရီတွင် ရန်ကုန်မြို့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဝင်များ၊ အနုပညာရှင်များနှင့် ပြည်သူလူထုကြီးက ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုခဲ့ကြသည်။ ည ၁၁ နာရီခန့်တွင် နေအိမ်သို့ရောက်ရှိပြီး၊ အိမ်ရှေ့၌ စောင့်ဆိုင်းကြိုဆို၊ နှုတ်ဆက်နေကြသည့် ပြည်သူလူထုအား နှုတ်ဆက်စကား၊ ကျေးဇူးတင်စကား ပြောကြားခဲ့သည်။ == ပေါ်ပြူလာ မီဒီယာ == [[File:Ms. magazine Cover - Winter 2012.jpg|thumbnail|upright|left|၂၀၁၂ ခုနှစ်ထုတ် ''[[:en:Ms. (magazine)|Ms.]]'' မဂ္ဂဇင်း မျက်နှာဖုံးတွင် တွေ့ရသော ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] ===ရုပ်ရှင်=== *‘[[ရန်ကုန်အလွန်|ရန်ကုန်အလွန်’(Beyond Rangoon)]]- ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဂျွန်ဘော်မင်းရိုက်ကူးခဲ့သည့် ရုပ်ရှင်ကားတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား သိသာစွာ ဖော်ထုတ်ထားသည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အဖြစ် တေးဂီတပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘိုင်း၏ ယခင်အိမ်ထောင်ဘက်ဖြစ်သူ အေဒယ်လုဒ်မှ သရုပ်ဆောင်ထားသည်။ ဆက်ဆိုဖုန်းပညာရှင် တေးရေးဆရာ ဝိန်းရှောတာသည် ၎င်း၏ သီချင်းတစ်ပုဒ်ကို ‘အောင်ဆန်းစုကြည်’ ဟု အမည်ပေးထားသည်။ ၎င်းနှင့် ဟာဘီဟင်ဘော့စ်တို့ နှစ်ဦး၏ ၁၉၉၇ ခုနှစ်ထုတ် ပလပ်စ်ဝမ်းအယ်လ်ဘမ်တွင် အဆိုပါသီချင်း ပါဝင် လူသိများခဲ့သည်။ *‘[[ကြောက်ရွံ့မှုမရှိသော အမျိုးသမီး - အောင်ဆန်းစုကြည်|ကြောက်ရွံ့မှုမရှိသော အမျိုးသမီး - အောင်ဆန်းစုကြည်- (Aung San Suu Kyi - Lady of No Fear)]]’၅၈ မိနစ်ကြာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ဖြစ်ရပ်မှန်များကို ရိုက်ကူးထားသည့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ကား -Denmark 2010, 58 min.A Kamoli Films Production, by Anne Gyrithe Bonne *[[သည်အမျိုးသမီး|‘သည်အမျိုးသမီး’(The Lady)]]- ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သူ၏ခင်ပွန်းသည် မိုက်ကယ်အဲရစ်တို့၏ ဘဝဇာတ်ကြောင်းကို အခြေခံသည့် အချစ်ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားတစ်ခုကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအတွင်း ရိုက်ကူးခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ကမ္ဘာအနှံ့တွင် ပြသခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt1802197/|title=The Lady (2011)|publisher=IMDb.com|accessdate=2015-11-10}}</ref> ဤဇာတ်ကားတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသူ ကမ္ဘာကျော် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် [[မီရှဲလ်ယို့ဟ်|မီရှဲလ်ယို့ဟ် (Michelle Yeoh)]] မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသား ဒေးဗစ်သျူးလစ် (David Thewlis) မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ခင်ပွန်းသည် [[မိုက်ကယ် အဲရစ်]] အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားသည်။ <ref>[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html]</ref> ===ဂီတ=== *[[ဆက်လျှောက်၊ (သီချင်း)|ဆက်လျှောက်(Walk On)]]- ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် အိုင်းရစ်ရော့ခ်တေးဂီတအဖွဲ့[[ယူတူး]]တွင် သီဆိုသူ [[ဘိုနို]]၏ လက်ရာဖြစ်သည့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ရည်မှန်း၍ စပ်ဆိုထားသည့် အခွေလည်း ထွက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ အနုပညာရှင်စုံတို့မှ ‘ဝေါ့ခ်အွန်’ သီချင်းကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် ‘ဟေဒယ်လေဒီ’ ဟူသည့် အခွေမှာ စစ်အစိုးရ၏ ပိတ်ပင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဇွန် ၁၉ ရက်နှင့် ၂၁ ရက်တို့တွင် လန်ဒန်နှင့် ဂလပ်စ်ဂေါအသီးသီးတို့၌ ကျင်းပခဲ့သော ဗာတီဂိုနယ်လှည့်ဖျော်ဖြေပွဲများတွင် ယူတူးအဖွဲ့က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ရည်ညွှန်း၍ ‘ရမ်းနင်းတူစတန်းစတေးလ်’(Running to stand still) ဟူသော တင်ဆက်မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အခြားအနုပညာ ရှင်များဖြစ်ကြသည့် ဘလက်ဟိုင်းပီးစ်၊ ကိုးပလေး၊ ဒါမီးယမ်းရိုက်စ် နှင့် အားအီးအမ်တို့ကလည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား လူသိရှင်ကြား ထောက်ခံအားပေး ခဲ့ကြသည်။ *‘မတီးခက်ရသေးသည့် စန္ဒယား’(Unplayed piano)- အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နှစ် ၆၀ပြည့် မွေးနေ့အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ရိုက်စ်၏ လီစာဟဲန်ဂန်းနှင့် ပူးတွဲထုတ်လုပ်ခဲ့သည့် တေးသရုပ်ဖော် ဗီဒီယို ကို ယူကေ၌ ၂၀ ဇွန်လ ၂၀၀၅ နှင့် အိုင်ယာလန်၌ ၁၇ ဇွန်လ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် စတင်ရောင်းချခဲ့သည်။ ဒေမီယံ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အလည်အပါတ်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ရေးသားခဲ့ပြီး၊ ရောင်းရသည့်အမြတ်စွန်းငွေကို မြန်မာနိုင်ငံအတွက် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=NgQUBecM7OM&feature=related |title=Damien Rice - Unplayed Piano (Official Video) |publisher=YouTube |date=2010-11-24 |accessdate=2014-02-09}}</ref> *၂၀၀၃ ခုနှစ်၏ ဥရောပ [[အမ်တီဗီ]] ဂီတဆု ချီးမြှင့်ပွဲတွင် သူ့အား ‘ဖရီးယော်မိုင်းဒ်’ ဟူသည့် ဆုကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ *၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် နယူးစတိတ်မင်း မဂ္ဂဇင်း၏ စုစည်းတင်ပြသည့် ‘ကျွန်ုပ်တို့ခေတ်၏ သူရဲကောင်း’ စာရင်းတွင် သူ့အား ထိပ်ဆုံးအမှတ် ၁ နေရာအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ [[File:Aung San Suu Kyi greeting supporters from Bago State.jpg|thumb|175px|၂၀၁၁ ပဲခူးခရီးစဉ်တွင် ထောက်ခံအားပေးသူများကို နှုတ်ဆက်နေစဉ်။]] ==ကျန်းမာရေး== နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျနေစဉ်ကာလအတွင်း မီးယပ်ရောဂါကြောင့် ၂၀၀၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် [[အာရှတော်ဝင်ဆေးရုံ]]တွင် ခွဲစိတ်ကုသမှု ခံယူခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.voanews.com/content/a-13-a-2003-09-19-3-aung/290812.html |title=Aung San Suu Kyi Recovering from Surgery in Rangoon – 2003-09-19 |publisher=Voice of America |access-date=29 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000615/http://www.voanews.com/content/a-13-a-2003-09-19-3-aung/290812.html |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ခြေထောက် ခွဲစိတ်မှုနှင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် မျက်စိခွဲစိတ်မှုများလည်း ပြုလုပ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.asianewsnet.net/Suu-Kyi-cancels-trips-after-foot-surgery-55308.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131223220826/http://asianewsnet.net/Suu-Kyi-cancels-trips-after-foot-surgery-55308.html |url-status=usurped |archive-date=23 December 2013 |title=Suu Kyi cancels trips after foot surgery – ANN |publisher=Asianewsnet.net |date=23 December 2013 |access-date=29 December 2013 }}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် သူမ၏ ဆရာဝန်ဖြစ်သူ ဒေါက်တာ တင်မျိုးဝင်းက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တွင် ကြီးမားသော ကျန်းမာရေးပြဿနာများမရှိသော်လည်း ကိုယ်အလေးချိန် {{convert|48|kg}} သာရှိခြင်း၊ သွေးပေါင်ကျခြင်းများကြောင့် အလွယ်တကူ ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းနိုင်ကြောင်း ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author=Associated Press in Rangoon |url=https://www.theguardian.com/world/2012/jun/15/aung-san-suu-kyi-illness |title=Aung San Suu Kyi doctor fears for her health after illness on Europe tour |work=The Guardian |date=15 June 2012 |access-date=29 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000911/http://www.theguardian.com/world/2012/jun/15/aung-san-suu-kyi-illness |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> {{clearleft}} ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ထိန်းသိမ်းခံရပြီးနောက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ကျန်းမာရေး ယိုယွင်းလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2022-09-05 |title=UN Myanmar envoy 'very concerned' about Aung San Suu Kyi's health |language=en |work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/5/un-myanmar-envoy-very-concerned-about-aung-san-suu-kyis-health |access-date=2023-08-24}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-09-14 |title=Myanmar's Daw Aung San Suu Kyi Reportedly Suffering Health Problems in Prison |language=en |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-daw-aung-san-suu-kyi-reportedly-suffering-health-problems-in-prison.html |access-date=2023-08-24}}</ref> သို့သော်လည်း စစ်ကောင်စီပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဗိုလ်ချုပ်[[ဇော်မင်းထွန်း]]က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ကျန်းမာရေးအတွက် အထူးအလေးထားကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2022-07-03 |title=Special attention given to Daw Aung San Suu Kyi's health and living situation: SAC spokesperson |language=en |work=Eleven Media |url=https://elevenmyanmar.com/news/special-attention-given-to-daw-aung-san-suu-kyis-health-and-living-situation-sac-spokesperson |access-date=2023-08-24}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[:en:Don Pramudwinai|ဒွန်ပရာမွတ်ဝီနိုင်း]]ကလည်း "ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် စိတ်ရောကိုယ်ပါ ကျန်းမာလျက်ရှိသည်" ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Lamb |first=Kate |date=2023-07-12 |title=Thai foreign minister says he met with Aun San Suu Kyi |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-foreign-minister-says-he-met-with-myanmars-jailed-leader-suu-kyi-2023-07-12/ |access-date=2023-08-24}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် သူမ၏ ကျန်းမာရေးအခြေအနေ ဆိုးရွားလာနေပြီး သွားကိုက်ခြင်းနှင့် အစာမစားနိုင်ခြင်းများ ခံစားရလျက်ရှိသည်။ သွားဆရာဝန်နှင့် ပြသရန် တောင်းဆိုမှုမှာလည်း ငြင်းဆိုခြင်းခံရသည်။ သူမ၏ သားဖြစ်သူက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ဆေးကုသမှုပြုလုပ်ပေးရန် စစ်ကောင်စီအား တောင်းဆိုလျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite news |date=2023-09-06 |title=Myanmar's Aung San Suu Kyi Unwell, Back in Prison |language=en |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-suu-kyi-unwell-back-in-prison-nld-members.html |access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ng |first=Kelly |date=2023-09-06 |title=Aung San Suu Kyi ill but denied urgent care, says son |language=en |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-66725416 |access-date=2023-10-08}}</ref> == ရရှိခဲ့သည့် ဆုများ == {{main|အောင်ဆန်းစုကြည် ရရှိခဲ့သည့် ဆုများ}} ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နိုင်ငံတကာမှ အသိအမှတ် ဂုဏ်ပြုသည့် ဆုများရာကျော်ရှိသည်။ ရရှိသော ဆုများ၏ ငွေကြေးများကို မြန်မာပြည်သူများ၏ ပညာရေး နှင့် ကျန်းမာရေး(ကဏ္ဍ)အတွက် လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ နိုဘဲလ်ဆုကြေးငွေ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၃သန်းကိုလည်း မြန်မာပြည်သူများ၏ ပညာရေး နှင့် ကျန်းမာရေးအတွက် ရန်ပုံငွေမတည်နိုင်ရန် လှုဒါန်းခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ {| border="1" style="font-size:10px" |- |''စဉ်'' |''ခုနှစ်'' |''ရရှိခဲ့သည့် ဆု အမည်'' |''ပေးအပ်သည့် ဌာန'' |''နိုင်ငံ'' |''ဆုကြေး'' |- |၁ |၁၉၉၀ |[[သိုးရော်ဖ် ရွပ်ဖ်တို ဆု]] |ရဖ်တို လူ့အခွင့်အရေး ဖောင်ဒေးရှင်း |{{အလံ|နော်ဝေနိုင်ငံ}} | |- |၂ |၁၉၉၁ |[[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]] |ဥရောပ ပါလီမန် |{{အလံ|ပြင်သစ်}} |၅၀ ၀၀၀ ယူရို |- |၃ |၁၉၉၁ |[[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]] |နိုဘဲလ် ကော်မတီ |{{အလံ|နော်ဝေးနိုင်ငံ}} |၆ ၀၀၀ ၀၀၀ ဆွီဒင် ခရုံနာ |- |၃ |၁၉၉၆ |Companion of the Order of Australia | |{{အလံ|ဩစတြေးလျနိုင်ငံ}} | |- |၄ |၂၀၀၀ |လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် သမ္မတ ဆု | | | |- |၅ |၂၀၀၂ |မဒန်ဂျိတ် ဆင့်ဂျ် ဆု (Madanjeet Singh Prize) |ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ ပညာရေး၊ သိပ္ပံ နှင့် ယဉ်ကျေးမှု (UNESCO) | | |- |၆ |၂၀၀၂ |A Doctor of Laws honoris causa |Memorial University of Newfoundland |{{flag|ကနေဒါနိုင်ငံ}} | |- |၇ |၂၀၀၄ |[[ဂွမ်ဂျူး လူ့အခွင့်အရေးဆု]] (Gwangju Prize for Human Rights) | |{{flag|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ}} | |- |၈ |၂၀၀၇ |Honorary Canadian citizenship | |{{flag|ကနေဒါနိုင်ငံ}} | |- |၉ |၂၀၀၇ |အိုလွတ်ဖ် ပါလ်မယ် ဆု (Olof Palme Prize) |အိုလွတ်ဖ် ပါလ်မယ် မိသားစု နှင့် ဆွီဒင်ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ ထူထောင်မှု |{{flag|ဆွီဒင်နိုင်ငံ}} |၇၅ ၀၀၀ အမေရိကန် ဒေါ်လာ |- |၁၀ |၂၀၀၈ |ကွန်ဂရက် ရွှေတံဆိပ်ဆု Congressional Gold Medal) <ref>{{cite web|url=http://clerk.house.gov/art_history/house_history/goldMedal.html |title=Office of the Clerk of the U.S. House of Representatives - 404 |publisher=Clerk.house.gov |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref> |United States Congress |{{flag|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု}} | |} ** ဆက်စပ်လေ့လာရန် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေ့စွဲမှတ်တမ်းများ]] ==ထူထောင်ခဲ့သည့် ရန်ပုံငွေများ== *'''အောင်ဆန်းစုကြည် ကမ္ဘာ့လွတ်မြောက်ရေး ရန်ပုံငွေ'''- အမည်ပေးထားသည့် ရန်ပုံငွေကို နော်ဝေအခြေစိုက် အစိုးရမဟုတ်သည့် Partnership For Change အဖွဲ့၊ နော်ဝေ မီဒီယာအဖွဲ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် HippieMedia၊ နော်ဝေဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း မစ္စတာ ဘိုနဗစ်နှင့် နော်ဝေရောက် မြန်မာအသိုင်းအဝိုင်းတို့ ပါဝင်ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အဖြစ်ပေးအပ်ခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်စုမှ လက်မှတ်ထိုး အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့၌ အော်စလိုမြို့တွင် ရန်ပုံငွေအမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁ သန်းနှင့် စတင် မတည်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/multimedia/2012/06/120625_mobigeno_asskworldfreedomfund.shtml ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နာမည်နှင့် ရန်ပုံငွေ အဖွဲ့တစ်ခု တည်ထောင်ခဲ့ (ဘီဘီစီ)]</ref> *'''Prospect Burma'''- မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့် ပြည်ပရောက် ဒုက္ခသည်များ ပညာရေးဆက်လက်သင်ယူနိုင်ရန် ပညာသင်ငွေကြေးများ ထောက်ပံ့ပေးသည့် ရန်ပုံငွေအဖွဲ့ကြီးဖြစ်သည်။ ထိုရန်ပုံငွေတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ရရှိခဲ့သည့် ၁၉၉၁ နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု နှင့် အခြားဆုကြေးများမှ ငွေကြေးတချို့ပါဝင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.prospectburma.org/about-prospect-burma/how-prospect-burma-began.html |title=How Prospect Burma Began |publisher=Prospect Burma |date= |accessdate=2014-02-09 |archivedate=9 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120309003543/http://www.prospectburma.org/about-prospect-burma/how-prospect-burma-began.html }}</ref> == ရေးသားခဲ့သည့် စာအုပ်များ == ===စာပေ=== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါဝင် ရေးသားတည်းဖြတ်ခဲ့သည့် စာအုပ်များမှာ- *''[[ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး၊ (စာအုပ်)|ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး]]'' *''မျှော်လင့်ခြင်း၏ အသံများ'' *''[[မြန်မာပြည်မှ ပေးစာများ]]'' *''ဗမာ့ အောင်ဆန်း'' *''အောင်ဆန်း/အာရှနိုင်ငံမှ ခေါင်းဆောင်များ'' *''ဘူတန်သို့ သွားလည်ကြစို့'' *''မြန်မာပြည်သို့ သွားလည်ကြစို့'' *''နီပေါသို့ သွားလည်ကြစို့'' *''မျက်နှာဖုံး နောက်ကွယ်ရှိ မြန်မာပြည်'' *''မြန်မာနှင့် အိန္ဒိယ- ကိုလိုနီလက်အောက်ဘ၀များ၏ ရှုထောင့်များ'' *''စစ်မှန်သော ခိုကိုးရာ ဆီသို့'' ==မိန့်ခွန်းများ== {{main|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရွှေဂုံတိုင် မိန့်ခွန်း}} == ကိုးကား == {{reflist|2}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Aung San Suu Kyi|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်}} *{{Wikiquote-inline|Aung San Suu Kyi|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်}} * {{Facebook|aungsan.suukyi.5661}} {{lifetime|၁၉၄၅| | }} [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ပါတီဝင်များ]] [[Category:မြန်မာ့ အထင်ကရ အမျိုးသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆုရ ပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:၂၀၁၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:အောင်ဆန်းစုကြည်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပညာရေးဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသမီး ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ]] 2yzbcetjg7m2w75avjuthdedtgiko5s 1028679 1028678 2026-04-30T15:17:54Z Zawzawaungthwin 100038 ကိုးကားချက် ထည့်သွင်း 1028679 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox officeholder |honorific-prefix = [[ဒေါ်]] |name = အောင်ဆန်းစုကြည် |native_name = |native_name_lang = |honorific-suffix = [[Order of Australia|AC]] |image = Aung_San_Suu_Kyi_2016.jpg | office = [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] | president = ဦး[[ထင်ကျော်]]<br />ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] ''(ယာယီ)''<br />ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] | term_start = ၆ ဧပြီ ၂၀၁၆ | term_end = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | predecessor = ''ရာထူးစတင်'' | successor = ''မရှိ'' |office1 = ၂၀ ဦးမြောက် [[နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး|နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး]] | president1 = ဦး[[ထင်ကျော်]]<br />ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] ''(ယာယီ)''<br />ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] |term_start1 =၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end1 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor1 = [[ဝဏ္ဏမောင်လွင်|ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်]] |successor1 = [[ဝဏ္ဏမောင်လွင်|ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်]] |office2 = [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |president2 = ဦး[[ထင်ကျော်]]<br />ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] ''(ယာယီ)''<br />ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] |term_start2= ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end2 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor2 = [[သိန်းညွန့်|ဦးသိန်းညွန့်]]<br>[[စိုးမောင်|ဦးစိုးမောင်]]<br>[[စိုးသိန်း|ဦးစိုးသိန်း]]<br>[[အောင်မင်း|ဦးအောင်မင်း]]<br>[[လှထွန်း|ဦးလှထွန်း]] |office3 = [[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |president3 = ဦး[[ထင်ကျော်]] |term_start3 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end3 = ၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ | predecessor3 = [[ခင်စန်းရီ၊ ဒေါ်|ဒေါ်ခင်စန်းရီ]] | successor3 = [[မျိုးသိမ်းကြီး|​ဒေါက်တာမျိုးသိမ်းကြီး]] |office4 = [[လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |president4 = ဦး[[ထင်ကျော်]] |term_start4 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end4 = ၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ |predecessor4 = [[ခင်မောင်စိုး၊ ဦး|ဦးခင်မောင်စိုး]] (လျှပ်စစ်စွမ်းအား)<br>[[ဇေယျာအောင်|ဦးဇေယျာအောင်]] (စွမ်းအင်) |successor4 = ဦး[[ဖေဇင်ထွန်း]] |office5 = |term_start5 = |term_end5 = |predecessor5 = |successor5 = |office6 = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] ဥက္ကဋ္ဌ |term_start6 = ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၁ |term_end6 = |predecessor6 = |successor6 = |office7 = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူး |term_start7 = ၂၇ စက်တင်ဘာ ၁၉၈၈ |term_end7 = ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၁ |predecessor7 = ရာထူးစတင် |successor7 = ရာထူးဖျက်သိမ်း |office8 = [[အတိုက်အခံ (မြန်မာနိုင်ငံ)|အတိုက်အခံခေါင်းဆောင်]] |president8 = [[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |term_start8 = ၂ မေ ၂၀၁၂ |term_end8 = ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ |predecessor8 = စိုင်းလှကျော် |successor8 = |office9 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်<br>[[ကော့မှူးမြို့နယ်]] |term_start9 = ၂ မေ ၂၀၁၂ |term_end9 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |predecessor9 = ဦးစိုးတင့် |successor9 = |majority9 = ၄၆,၇၃၀ (၇၁.၃၈%)<ref>{{cite news |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-04/02/c_131504585.htm |title=Myanmar election commission announces NLD wins overwhelmingly in by-elections |date=2 April 2012 |agency=Xinhua News Agency |accessdate=2 April 2012}}</ref> |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1945|6|19}} |birth_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[ဗြိတိသျှဘားမား]] |death_date = |death_place = |party = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] |spouse = [[မိုက်ကယ် အဲရစ်]]<br/>၁ ဇန်နဝါရီ ၁၉၇၂ - ၂၇ မတ် ၁၉၉၉ <small>(မိုက်ကယ်အဲရစ် ကွယ်လွန်ချိန်ထိ)</small> |children = [[မြင့်ဆန်းအောင်၊ မောင်|မြင့်ဆန်းအောင်]]<br>[[ထိန်လင်း၊ မောင်|ထိန်လင်း]] |relations = [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] (ဖခင်)<br/>[[ဒေါ်ခင်ကြည်]] (မိခင်) |residence = [[ခြံအမှတ် (၅၄)၊ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်း]] |alma_mater = ဒေလီတက္ကသိုလ်<br> [[စိန့်ဟျူးကောလိပ်]] (အောက်စဖို့ဒ်)<br>လန်ဒန်တက္ကသိုလ် |religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |awards = [[သိုးရော်ဖ် ရဖ်တို ဆု]]<br>[[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]]<br>[[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]<br>[[ဂျဝါဟာလာနေရူးဆု]]<br>International Simón Bolívar Prize<br>[[အိုလွတ်ဖ် ပါလ်မယ် ဆု]]<br>Bhagwan Mahavir World Peace<br>[[ကွန်ဂရက် ရွှေတံဆိပ်ဆု]] |signature = Aung San Suu Kyi signature 2013.svg |website = {{url|https://nld-official.org/en/|ပါတီဝက်ဘ်ဆိုဒ်}} }} {{မြန်မာ့ ဒီမိုကရေစီအရေး လှုပ်ရှားမှုများ}} {{ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အကြောင်းဆောင်းပါးများ}} '''ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်''' သည် မြန်မာနိုင်ငံသား အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ်၏ [[နိုဘယ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု|နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]ရှင် ဖြစ်သည့်အပြင်၊ သံတမန် နှင့် အမျိုးသမီးစာရေးဆရာ တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ သူမသည် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်ပါတီ]]၏ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး လက်ရှိ [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] လည်း ဖြစ်သည်။<ref>7 Day Daily Newspaper ဆောင်းပါး</ref> ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်က [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|နိုင်ငံတော်အာဏာအား သိမ်းပိုက်]]ပြီးနောက် သူမအား တပ်မတော်မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်၍ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခဲ့သည့်အပြင် ပို့ကုန်သွင်းကုန်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ၊ သဘာဝဘေးအန္တရာယ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု အက်ဥပဒေတို့ဖြင့် တရားစွဲဆိုထားသည်။ <ref>{{Cite web |title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi |url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm |access-date=1 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm }}</ref> သူမသည် ပြီးခဲ့သည့် နှစ် ၂၁ အတွင်း ၁၅ နှစ်ကျော်ကြာ [[နေအိမ် အကျယ်ချုပ်]] ကျခံခဲ့ရသူ ဖြစ်သည်။ [[ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၉၀|၁၉၉၀ ခုနှစ် ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်မှ အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံး အမျိုးသမီးဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်ခွင့် ရှိခဲ့သော်လည်း စစ်အစိုးရမှ ထိုရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို အသိအမှတ်မပြုခဲ့ပေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ၌ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ရန်ကုန်တိုင်း ကော့မှူးမြို့နယ် ကိုယ်စားလှယ်အမတ်ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အနိုင်ရ၊ အန်အယ်လ်ဒီ အများစုနိုင်ရန် မျှော်လင့် |url=http://burma.irrawaddy.org/archives/8034 |access-date=19 May 2012 |archive-date=4 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504200042/http://burma.irrawaddy.org/archives/8034 }}</ref> သူမသည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် [[သိုးရော်ဖ် ရွပ်ဖ်တို ဆု|ရွပ်ဖ်တိုဆု]] နှင့် လွတ်လပ်စွာစဉ်းစားတွေးခေါ်မှုအတွက် ပေးအပ်သော [[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]] တို့ကို ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်သည့် စစ်အစိုးရ လက်အောက်တွင် အကြမ်းမဖက်ပဲ ငြိမ်းချမ်းစွာ တိုက်ပွဲဝင်မှုကြောင့် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၌ [[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]ကိုလည်း ရရှိခဲ့သူဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာကျော် ဖော့ဘ်စ် (Forbes)မဂ္ဂဇင်းမှ ရွေးချယ်သည့် ကမ္ဘာ့ဩဇာအရှိဆုံးအမျိုးသမီးများ ၁၀၀ စာရင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နံပါတ် ၁၉ တွင် ဖော်ပြခံခဲ့ရဘူးသည်။<ref>[http://burma.irrawaddy.org/archives/18366 Forbes ၏ ဩဇာကြီးသူစာရင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါဝင်]{{Dead link|date=December 2022 }}</ref> ==အမည်== အောင်ဆန်းစုကြည်ဆိုသည့် အမည်သည် ဖခင်ဖြစ်သူ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည့် "အောင်ဆန်း"၊ ဖခင်ဘက်မှ အဖွားဖြစ်သူ [[ဒေါ်စု]]အမည်မှ "စု" နှင့် မိခင်ဖြစ်သူ [[ဒေါ်ခင်ကြည်]]အမည်မှ "ကြည်"တို့ဖြစ်သည်။<ref name="Nobel.org">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-bio.html Aung San Suu Kyi&nbsp;– Biography]. Nobel Prize Foundation.</ref> အမည်အား မြန်မာနိုင်ငံသားများမှ ဒေါ်ဟု တပ်ဆင်၍ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိပြီး၊ <ref>{{cite web | url=http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1997/9-97/fam9-97.htm | title=Myanmar Family Roles and Social Relationships | publisher=Government of Myanmar | accessdate=24 September 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026184413/http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1997/9-97/fam9-97.htm | archivedate=26 October 2007 | deadurl=no }}</ref> ဒေါ်စု၊ အမေစု ဟုလည်း အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15761|title=Suu Kyi Protester Arrested|last=Min Lwin|date=28 May 2009|work=The Irrawaddy|accessdate=7 August 2011|archivedate=30 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090530145757/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15761}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.irrawaddy.org/bur/index.php/news/2010-11-12-10-25-42/4848-2010-11-13-11-54-29|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို "အမေစု"ဟု အော်ဟစ် နှုတ်ဆက်|date=13 November 2010|work=ဧရာဝတီ|language=Burmese|accessdate=7 August 2011|archivedate=15 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101115225850/http://www.irrawaddy.org/bur/index.php/news/2010-11-12-10-25-42/4848-2010-11-13-11-54-29}}</ref> အန်တီစု နှင့် ဒေါက်တာစုကြည်၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာအဖြစ် "Ms. Suu Kyi" သို့ "Mrs. Suu Kyi"ဟုလည်း နိုင်ငံတကာ မီဒီယာများတွင် သုံးနှုံးကြသူများရှိသည်။<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/glasgow_and_west/7923425.stm | title=City honours democracy campaigner |publisher=BBC | accessdate=7 July 2010 | date=4 March 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2031990,00.html | work=Time (magazine) | first=Hannah | last=Beech | title=The Lady Walks Free Again | date=29 November 2010 | accessdate=16 June 2012 | archivedate=28 April 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120428021911/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2031990,00.html }}</ref> == ငယ်စဉ်ဘဝ == မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် [[မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်]]တို့မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၉ ရက်တွင် [[ရန်ကုန်မြို့]]၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ‌သူမ နှစ်နှစ်သမီးအရွယ်၌ ဖခင်ဖြစ်သူမှာ ဗြိတိသျှတို့ထံမှ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးကိုရယူနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန် [[လွတ်လပ်ရေးနေ့ (မြန်မာနိုင်ငံ)|၁၉၄၇ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေး]]မရခင်၌ပင် [[စော၊ ဦး (ဂဠုန်)|ပြိုင်ဘက်များ၏]][[အာဇာနည်နေ့|လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း]] ခံခဲ့ရသည်။ သူမသည် မိသားစုနှင့်အတူ၊ မွေးချင်းများ ဖြစ်သော အကိုကြီး[[အောင်ဆန်းဦး]]၊ အကိုလတ်[[အောင်ဆန်းလင်း]]တို့နှင့် အတူ ရန်ကုန်မြို့ရှိ အမှတ်၂၅၊ တာဝါလိန်းလမ်း (ယခု [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းပြတိုက်]]လမ်း)နေအိမ်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သူမသည် တတိယမြောက်သမီးဖြစ်ပြီး ညီမဖြစ်သူမှာ မွေးပြီး ၅ ရက်အကြာ၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ထိုနေအိမ်၌ပင် အကိုဖြစ်သူ [[အောင်ဆန်းလင်း]](ရှစ်နှစ်အရွယ်) သည်လည်း အလှရေကန်၌ ရေနစ်သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပွားပြီးနောက်ပိုင်း ထိုနေအိမ်မှ ဗဟန်းမြို့နယ် အမှတ် ၅၄၊ တက္ကသိုလ် ရိပ်သာလမ်းရှိနေအိမ်သို့ မိသားစု ပြောင်းရွေ့နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သူမသည် ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် စိန့်ဖရန်စစ်ကွန်ဗင့်ကျောင်း၌ အခြေခံပညာစတင် သင်ကြားခဲ့သည်။ <ref>Stewart (1997), p. 31</ref> ဘာသာစကား လွယ်ကူစွာသင်ယူနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ပညာရေးကို ၁၉၅၇ မှ ၁၉၆၀ ခုနှစ်အထိ ရန်ကုန်မြို့ အင်္ဂလိပ်မက်သဒစ်ကွန်ဗင့်ကျောင်း(အထက - ၁ ဒဂုံ)၌ ဆက်လက် တက်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>Stewart (1997), p. 32</ref> မိခင်ဖြစ်သူ ဒေါ်ခင်ကြည်မှာ မြန်မာအစိုးရသစ်အဖွဲ့တွင် ထင်ရှားသူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ ဝန်ကြီးချုပ်[[နု၊ ဦး|ဦးနု]]ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သည် ဒေါ်ခင်ကြည်အား ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံ အမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ မိခင်ဖြစ်သူ အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာနိုင်ငံသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံရပြီးနောက် မိခင်နှင့်အတူ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နယူးဒေလီမြို့သို့ လိုက်ပါနေထိုင်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ [[ယေရှု နှင့် မေရီ ကွန်ဘင့်ကျောင်း (ဒေလီ)|ယေရှု နှင့် မေရီ ကွန်ဘင့်ကျောင်း]]တွင် ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့ပြီး ဂျပန်ပန်းအလှပြင်နည်း၊ အနုပညာ နှင့် မြင်းစီးသင်ခြင်းတို့ကိုလည်း တတ်မြောက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းများ၊ အထူးသဖြင့် နိုင်ငံတကာ သံအမတ်များ၏ သားသမီးများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် [[နေရူး ဂျဝါဟာလာ|ပဏ္ဍစ်နေရူး]]၏ မြေး၊ [[အင်ဒီရာ ပရိယာဒါရှီနီ ဂန္ဒီ|အင်ဒီရာဂန္ဒီ]]၏ သားဖြစ်သူ ဆန်ဂျေးတို နှင့်လည်း ရင်းနှီးတွေ့ဆုံလေ့ရှိခဲ့သည်။ အဆင့်အမြင့်ဆုံး အိန္ဒိယအရာရှိကြီးများအတွက် သတ်မှတ်ထားသော အိမ်မျိုးဖြစ်သည့် နံပါတ် (၂၄) အက္ကဘာလမ်း ရှိ နေအိမ်တွင်လည်း စန္ဒရား ဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ ထိုနေအိမ်ကို အိန္ဒိယအစိုးရမှ ဒေါ်ခင်ကြည်ကို အထူးလေးစားသောအားဖြင့် နေထိုင်ခွင့်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == သူမသည် ၁၉၆၂ မှ ၁၉၆၃တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဒေလီတက္ကသိုလ် [[လေဒီရှယ်ရီရမ်ကောလိပ်]]၌ [[နိုင်ငံရေးသိပ္ပံဘာသာရပ်]]ကို ဆည်းပူးခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ မှ ၁၉၆၇တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ [[အောက်စ်ဖိုဒ် တက္ကသိုလ်|အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်]]၏ [[စိန့်ဟျူးကောလိပ်]] ဒဿနဗေဒ၊ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံနှင့် စီးပွားရေးပညာရပ်များကို လေ့လာဆည်းပူးခဲ့ပြီး၊ ဝိဇ္ဇာဂုဏ်ထူးဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၈ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်တက္ကသိုလ်အရှေ့တိုင်းနှင့် အာဖရိကလေ့လာရေးဌာန၊ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံဌာန၌ သုတေသနလက်ထောက်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေချိန် [[မိုက်ကယ်အဲရစ်]]အား တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ [[သန်းအေး၊ ဒေါ်|အဆိုတော် ဘိလပ်ပြန်သန်း]] ဟုလူသိများသော ဒေါ်သန်းအေးသည် မိဘများ၏ မိတ်ဆွေလည်းဖြစ်ပြီး၊ အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် ကျောင်းသူဘဝ တစ်လျောက်လုံးတွင် ချစ်ခင်ရင်းနှီးသူတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ == သုတေသနပညာရှင် ဘဝ == [[Image:Michael aris.jpg|thumb|200px| ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုလမင်မြို့၌ မိုက်ကယ်အဲရစ် နှင့် အောင်ဆန်းစုကြည်အားတွေ့ရစဉ်]] ဘွဲ့ရပြီးနောက် ‘စု’ သည် လပိုင်းမျှ စာသင်ပို့ချခြင်းနှင့် သမိုင်းဆရာ ဟျူး တင်ကာ (Hugh Tinker) နှင့်အတူ သုတေသနလုပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ဆောင်ရွက်ပြီးသောအခါ နယူးယောက်ရှိ ကုလသမဂ္ဂဌာနချုပ်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် ဒေါ်သန်းအေးနှင့်အတူ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နယူးယောက်မြို့တွင် ဆက်လက်ပညာဆည်းပူးရန်ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ကုလသမဂ္ဂ၌ ဘဏ္ဍာရပ်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးခြင်းလုပ်ငန်းကို သုံးနှစ်ကြာအောင် အမှုထမ်းခဲ့သည်။ လက်မထပ်ခင် ၈ လအတွင်း နယူးယောက်မှ ချစ်သူရှိသည့်နေရာ တိဗက်သို့ ပေးစာပေါင်း ၁၈၇ ခုတွင်လည်း၊ အကယ်၍ မိုက်ကယ် နှင့် လက်ထပ်ခဲ့လျှင်၊ မိမိသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလေးထားမှု လျှော့နည်းသွားနိုင်သည်ဟု မိသားစု နှင့် မြန်မာနိုင်ငံသားများမှ အထင်မှားခြင်းကို စိုးရိမ်မိကြောင်း အသိပေးခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်သားများမှ သူ့ကိုလိုအပ်လာပါကလည်း၊ မိုက်ကယ်မှ သူ့အား အကူအညီဝိုင်းဝန်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံသားအား လက်ထပ်ထားခြင်းကြောင့်၊ ဗြိတိန်နိုင်ငံသား လျှောက်ထားခွင့်ရှိသော်လည်း ဗြိတိန်နိုင်ငံသားခံယူခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ မိခင်ဖြစ်သူ ဒေါ်ခင်ကြည်မှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ သံအမတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ သူမသည် သံတမန်အရာရှိများ ကိုင်ဆောင်သော နိုင်ငံကူးလက်မှတ်ကို ထိုအချိန်တွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁ ဇန်နဝါရီလ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ဘူတန်နိုင်ငံတွင် မြောက်ပိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယန၏ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာသမိုင်းအကြောင်း သုတေသီ [[Dr. Michael Viallancourt Aris|ဒေါက်တာမိုက်ကယ်အဲရစ်]] နှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တို့ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ လက်ထပ်ပြီး တစ်နှစ်အကြာတွင် သားဦးဖြစ်သူ [[မောင်မြင့်ဆန်းအောင်]]ကို လန်ဒန်၌ ဖွားမြင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉၇၂ မှ ၁၉၇၃ အထိ ဘူတန်နိုင်ငံ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးရုံးနှင့် ကုလသမဂ္ဂများဆိုင်ရာ အကြံပေးအရာရှိအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ မှ ၁၉၇၇ ခုနှစ်အထိ အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ် [[ဘော့ဒလီယန် စာကြည့်တိုက်]]၌ မြန်မာစာနှင့် ပေပရပိုက် ကစ်တလောက် ပြုစုသူပညာရှင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၇ စက်တင်ဘာ ၂၄ တွင် ဒုတိယသားဖြစ်သူ [[မောင်ထိန်လင်း]]ကို ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၅ မှ ၁၉၈၆၊ ဂျပန်နိုင်ငံ တိုကျိုတက္ကသိုလ် အရှေ့တောင်အာရှဆိုင်ရာ လေ့လာရေးဌာနတွင် သုတေသနပညာရှင်အဖြစ် သွားရောက်သုတေသနပြုခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၈၇ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဆင်းမလင်းမြို့ရှိ အထူးလေ့လာရေး အိန္ဒိယသိပ္ပံဌာနတွင် သုတေသီအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေး == [[File:Another-country-big2.jpg|thumb|150px|right|အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပထမဦးဆုံး ပြည်သူလူထုသို့ ရွှေတိဂုံရင်ပြင်ပေါ်တွင် မိန့်ခွန်းပြောကြားနေစဉ်]] ၁၉၈၈ ခုနှစ် မတ်လကုန်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ မိခင် ဒေါ်ခင်ကြည်မှာ လေဖြတ်ရောဂါ ခံစားနေရသဖြင့်၊ မိခင်အားပြုစုရန်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင်လန်ဒန်တက္ကသိုလ်အရှေ့တိုင်းနှင့် အာဖရိကလေ့လာရေးဌာနတွင် ပါရဂူဘွဲ့အတွက် "၁၉၂၀-၁၉၄၅ အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော စာနယ်ဇင်းများသည် မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပုံ" အမည်ရှိ ဘွဲ့လွန်စာတမ်းကိုတင်သွင်းနိုင်ရန် ပြုစုနေချိန်လည်းဖြစ်သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်တက္ကသိုလ်မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထိုပါရဂူဘွဲ့ယူရန်အတွက် ထိုက်တန်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ မိခင်အား ဆေးရုံတွင် ၃ လခန့်ကုသပြီးနောက်၊ ကျန်းမာရေးပိုမိုကောင်းမွန်လာပုံမရှိသည့်နောက်ဆုံး နေအိမ်တွင် ဆက်လက်ပြုစုခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်မှ ကျန်ရစ်ခဲ့သည့် ခင်ပွန်း နှင့် ကလေးနှစ်ယောက်သည်လည်း မိခင်နှင့် တွေ့ဆုံရန် နွေရာသီကျောင်းပိတ်ရက် မြန်မာနိုင်ငံသို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် ရာထူးမှ အနားယူခဲ့ရာမှ လူထုအုံကြွမှုကြီးဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ပြင်းထန်စွာ နှိမ်နင်း အရေးယူခဲ့သည်။ စစ်အာဏာရှင်အသစ် တစ်ဖွဲ့တက်လာသည်။ များမကြာမီ စု၏ နေအိမ်သည်လည်း နိုင်ငံရေးသမားများ ဝင်ထွက်သွားလာ စုဝေးရာ နေရာတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၁၈၊ ရှစ်လေးလုံးအရေးတော်ပုံကြီးကို စစ်တပ်မှလက်နက်ဖြင့် အကြမ်းဖက် ဖြိုခွင်းပစ်လိုက်ပြီးနောက် စစ်တပ်မှ အာဏာသိမ်းပိုက်ကာ နဝတခေါ် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်တွင် ဦးအောင်ကြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သူရဦးတင်ဦးတို့၏ ပြည်သူတရပ်လုံးသို့ ပန်ကြားချက်စာတစောင် ထုတ်ပြန်ကြေညာသည်။ ===အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် စတင်=== {{main|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်}} ၁၉၈၈ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၇ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ကို အခြားသော နိုင်ငံရေး ပုဂ္ဂိုလ်များ ၁၁ ဦးနှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၃၀ရက်နေ့တွင် ပါတီအား ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သို့ တရားဝင်ဖြစ်စေရန် မှတ်ပုံတင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ အောက်တိုဘာ ၃ ရက်နေ့တွင် ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်မှ ကြေညာချက်အမှတ် (၃) ဖြင့် နိုင်ငံရေးပါတီအဖြစ် အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် မိခင် [[မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်]]သည် ရန်ကုန်မြို့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၉ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ကို ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်း၍ ဦး[[အောင်ကြီး၊ ဦး|အောင်ကြီး]]နှင့်အတူ အခြားဗဟိုဦးစီး အဖွဲ့ဝင် ၁၃ ဦးနုတ်ထွက်ကြောင်း ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သို့ တင်ပြခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လ ၂၀ရက်နေ့တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား န၀တ အစိုးရက နိုင်ငံတော်အား နှောင့်ယှက် ဖျက်ဆီးလိုသူများ၏ ဘေးအန္တရာယ်မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည့်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၀(ခ) အရ နေအိမ်တွင် တားဆီးမိန့်ထုတ်ပြန်၍ တားဆီးလိုက်သည်။ ဒီဇင်ဘာ ၂၂၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခံနေစဉ် အတွင်း ပါတီစုံဒီမိုကရေစီ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည်ဟု ကြေညာသည်။ သို့သော် တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီအား ကိုယ်စားပြု၍ ရန်ကုန်တိုင်း ဗဟန်းမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့်ယှဉ်ပြိုင်ရန် အဆိုပြုထားခြင်းခံရသူ ဦးလဘန်ဂရောင်မှ ကန့်ကွက်လွှာ တင်သွင်းခဲ့ရာ ရန်ကုန်တိုင်း ရွေးချယ်တင်မြောက်ပွဲကျင်းပရေး ကော်မရှင်မှ လက်ခံစစ်ဆေး၍ ရွေးကောက်ပွဲ ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀ (င) ဖြင့် ငြိစွန်းသည်ဟုဆိုကာ အမည်စာရင်း တင်သွင်းလွှာကို ပယ်ချခဲ့သဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်မရခဲ့ချေ။ ===ပထမဦးဆုံး လူထုအစည်းအဝေး မိန့်ခွန်း=== {{main|၁၉၈၈ ရွှေတိဂုံရင်ပြင် လူထုအစည်းအဝေးပွဲ}} ၂၆ ဩဂုတ်လ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ ရွှေတီဂုံစေတီတော် အနောက်ဘက်မုဒ်တွင် လူပေါင်း တသိန်းကျော် တက်ရောက်သည့် လူထုအစည်းအဝေးပွဲကြီးတွင် ပထမဦးဆုံး ပြည်သူများသို့မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ ထိုအစည်းအဝေးပွဲတွင် စုသည် ပါတီစုံအထွေထွေဒီမိုကရေစီ ရွေးကောက်ပွဲကြီကျင်းပပေးရန် နိုင်ငံအာဏာပိုင်များအား အဆိုပြုခဲ့ပြီး၊ ဖခင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဖြစ်သောကြောင့်၊ သမီးဖြစ်သူမှာ ယခုဖြစ်ပျက်နေသော နိုင်ငံရေးအခြေအနေများကို ခေါင်းရှောင်ရန် မသင့်တော်ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ === နိုင်ငံရေးယုံကြည်မှု === မြတ်ဗုဒ္ဓတရားတော် အဆုံးအမများ၊ [[မဟတ္တမ ဂန္ဒီ|မဟတ္တမဂန္ဒီ]]၏ အကြမ်းမဖက် လှုပ်ရှားမှု အယူအဆများအတိုင်း အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ဒီမိုကရေစီရေး လှုပ်ရှားမှု ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် နိုင်ငံရေး လောကသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းစွာဖြင့် ဒီမိုကရေစီကို တိုက်ပွဲဝင်သူအဖြစ် ကမ္ဘာတွင် ထင်ပေါ်ကျော်ကြားသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၇ ရက်တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၀ ရက်တွင် နေအိမ်အကျယ်ချူပ် စတင်ကျခံခဲ့ရသည်။ သူ့အား တိုင်းပြည်ကို စွန့်ခွာ၍ မိသားစုရှိရာ ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း သို့ပြန်ပါက၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည်နေထိုင်ခွင့် မရမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ သူမ၏ နာမည်ကျော်မိန့်ခွန်းဖြစ်သည့် ''ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး'' ၏ အစတွင် "ကြောက်ရွံ့ခြင်းကသာလျှင် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးစေတတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည်မဟုတ်၊ အာဏာကို လက်လွှတ်ရန်ကြောက်နေခြင်းက အာဏာရှိသူများကို ပျက်စီးစေသည်။ အာဏာစက်ဒဏ်၏ စက်ဆုတ်ရွံမုန်းဖွယ်က အုပ်ချုပ်ခြင်းခံရသူများကို ကြောက်ရွံ့စေသည်" [[File:Aung San Suu Kyi speaking to supporters at National League for Democracy (NLD) headquarter.jpg|thumb|175px|၂၀၁၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ တွင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်လာပြီးနောက် ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ပြည်သူများအား အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ရုံးချုပ်တွင် တွေ့ဆုံဟောပြောစဉ်]] === အထိန်းသိမ်းခံရခြင်း နှင့် လွတ်မြောက်ခြင်း === ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများကြောင့်၊ လွန်ခဲ့သည့် ၂၁ နှစ်အတွင်း၌ ၁၅ နှစ်အထိ နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကျခံခဲ့ရသည်။ <ref name=sk>Moe, Wait (3 August 2009). [http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=16470 Suu Kyi Questions Burma’s Judiciary, Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118225753/http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=16470 |date=18 January 2012 }}. ''The Irrawaddy''.</ref> ထိုအချိန်အတွင်း သူမ၏ ပါတီအဖွဲ့ဝင်များ နှင့် တွေ့ဆုံခြင်း၊ အစည်းအဝေးတက်ရောက်ခြင်း၊ ပြင်ပနှင့် ဆက်သွယ်ခြင်းများ နှင့် နိုင်ငံတကာမှ လာရောက်တွေ့ဆုံခြင်းများကို ပိတ်ပင်ထားပြီး၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကာလအတွင်း ခင်ပွန်းမှ ပေးပို့သည့် အတတ်ပညာ၊ ဗဟုသုတ စာပေများ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် အထုပ္ပတ္တိစာပေများကို လေ့လာဖတ်ရှုခဲ့သည်။<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=sZFpURJGv00 &feature=related Aung San Suu Kyi interview (video)]. YouTube.</ref> ထို့နောက် စန္ဒရားတီးခြင်း၊ တရားထိုင်ခြင်းဖြင့် အကျယ်ချုပ်ကျချိန်ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ ရံဖန်ရံခါ စစ်အစိုးရမှ နိုင်ငံတကာမှ သံအမတ်များကို တွေ့ဆုံခွင့်ပေးလေ့ရှိပြီး၊ သူမ၏ မိသားစု ဆရာဝန်နှင့်လည်း တွေ့ခွင့်ပြုသည်။ <ref>Buncombe, Andrew (5 July 2009). [http://www.independent.co.uk/news/world/asia/5000-days-in-captivity-the-worlds-most-famous-political-prisoner-and-a-dismal-landmark-1731998.html 5,000 days in captivity: The world's most famous political prisoner and a dismal landmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124094219/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/5000-days-in-captivity-the-worlds-most-famous-political-prisoner-and-a-dismal-landmark-1731998.html |date=24 January 2012 }}. ''The Independent''.</ref> နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကာလအတွင်း စစ်အစိုးရထံမှ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် အခြားထောက်ပံ့မှုများကို လုံးဝ လက်မခံခဲ့ပေ၊ သို့သော် ဒေါ်စုတွင် ပိုက်ဆံအနည်းငယ်သာ ရှိသောကြောင့် ကိုယ်ပိုင် ပရိဘောဂများကို ရောင်းချ၍ ငွေကြေးအသုံးပြုခဲ့ရသည်။ အစားအသောက်မလုံလောက်သော အချိန်များလည်း ရှိခဲ့ပြီး၊ ဆံပင်များကျွတ်၍ အိပ်ရာမှပင်မထနိုင်ဘဲ အင်အားချို့တဲ့ခဲ့သည့် အချိန်များလည်းရှိခဲ့သည်။ သို့သော် သူသည် ထိုကိစ္စများကို အများသို့အရေးတယူ ပြောပြလေ့မရှိပေ။ ရေဒီယိုသည်လည်း အကျယ်ချုပ်ကျချိန်ကာလအတွင်း သူမအား ပြင်ပလောက နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးနိုင်ခဲ့သည်၊ "ဘီဘီစီ ကြောင့် ကမ္ဘာ နှင့် မြန်မာပြည်၏ ဒီမိုကရေစီ လှုပ်ရှားမှုများ၊ ကျွန်မ၏ မြန်မာနိုင်ငံပြည်သူများနှင့်လည်း လုံးဝထိတွေ့မှု မဆုံးရှုံးခဲ့ပါဘူး"ဟု ပြောကြားခဲ့ဖူးသည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-18493008 Aung San Suu Kyi pays tribute to BBC on tour of UK]</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နိုင်ငံတွင်းမှ ထွက်ခွာမည်ဆိုပါက အချုပ်အနှောင်မှ လွတ်မြောက်ခွင့်ပေးမည်ဟု စစ်အစိုးရမှ ကမ်းလှမ်းခဲ့သော်လည်း ဒေါ်စုမှ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ====၁၉၈၉ မှ ၁၉၉၅ ပထမအကြိမ်==== ၁၉၈၉ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၀ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား န၀တ အစိုးရမှ နိုင်ငံတော်အား နှောင့်ယှက် ဖျက်ဆီးလိုသူများ၏ ဘေးအန္တရာယ်မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည့်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၀(ခ) အရ နေအိမ်တွင် တားဆီးမိန့်ထုတ်ပြန်၍ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခံနေစဉ် အတွင်း ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ရက်နေ့၌ [[ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၉၀|ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီအား ကိုယ်စားပြု၍ ရန်ကုန်တိုင်း ဗဟန်းမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့်ယှဉ်ပြိုင်ရန် အဆိုပြုထားခြင်းခံရသူ [[ဦးလဘန်ဂရောင်]]မှ ကန့်ကွက်လွှာ တင်သွင်းခဲ့ရာ ရန်ကုန်တိုင်း ရွေးချယ်တင်မြောက်ပွဲကျင်းပရေး ကော်မရှင်မှ လက်ခံစစ်ဆေး၍ ရွေးကောက်ပွဲ ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀ (င) ဖြင့် ငြိစွန်းသည်ဟုဆိုကာ အမည်စာရင်း တင်သွင်းလွှာကို ပယ်ချခဲ့သဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်မရခဲ့ချေ။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ကိုယ်တိုင်မပါဝင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၉၉၀ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ရက်နေ့တွင် ပါတီစုံ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့ရာ၊ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်သည် မဲဆန္ဒနယ် ၄၄၇ နယ်၌ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ ၃၉၂ နယ်၌ အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ အဖွဲ့ချုပ်သည် တနိုင်ငံလုံးတွင် မဲဆန္ဒနယ် ၄၈၅ နေရာ၌ ၃၉၂ နေရာ အနိုင်ရရှိသောကြောင့် ၈၂ ရာခိုင်နှုန်းကျော် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ပုံမှန်အစဉ်အလာအရ သူမသည် ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးကို ဆက်ခံရမည် ဖြစ်သည်။ စစ်အစိုးရသည် ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်များအား အတည်မပြုဘဲ အာဏာလွှဲပြောင်းပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတကာ၏ ရှုတ်ချခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျနေချိန်အတွင်း၊ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဥရောပသမဂ္ဂ နိုင်ငံခြားရေးရာ ကော်မတီ နှင့် တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးရေးကော်မတီမှ [[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]]ကိုအပ်နှင်းခဲသည်။၊၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် [[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]ကြီးကို ရရှိခဲ့သော်လည်း၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျနေခြင်းကြောင့် လူကိုယ်တိုင် ရယူနိုင်ခဲ့ခြင်းမရှိခဲ့ဘဲ၊ ခင်ပွန်းသည် နှင့် သားနှစ်ဦးဖြစ်သည့် အလက်ဇန္ဒားနှင့် ကင်မ်တို့က ကိုယ်စားတက်ရောက်ယူခဲ့ကြသည်။ [[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]၏ ဆုငွေဒေါ်လာ ၁.၃ သန်း၏ ငွေကြေးအားလုံးကို မြန်မာပြည် ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေးများအတွက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ ရန်ပုံငွေအဖြစ်ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.prospectburma.org/ |title=A non-political educational charity dedicated to supporting the education of exiled Burmese students |publisher=Prospect Burma |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref> ====ပထမ လွတ်မြောက်ချိန်==== ၁၉၉၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်တွင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးခဲ့ပြီး သူ၏မိသားစုရှိရာ အင်္ဂလန်သို့ပြန်ခဲ့ပါက နိုင်ငံတွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့်ရတော့မည် မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးခြင်းခံရသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်၌ [[ဆီးကြိတ်ကင်ဆာ]]ဖြင့် စတင်နာမကျန်းဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ကုသမရသည့် အဆင့်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည့် သူမ၏ ခင်ပွန်းသည် ဗြိတိသျှလူမျိုး [[မိုက်ကယ်အဲရစ်]]အား၊ လုံလောက်သည့် ဆေးကုသမှု မြန်မာနိုင်ငံမှ မထောက်ပံ့ပေးနိုင်ဟုဆိုကာ မြန်မာစစ်အစိုးရမှ ပြည်ဝင်ခွင့်ဗီဇာ မပေးခဲ့ချေ။ နိုင်ငံတကာ အထင်ကရ ပုဂ္ဂိုလ်များ နှင့် အဖွဲ့အစည်းများထဲမှ၊ အမေရိကန်နိုင်ငံ အပါအဝင်၊ ကုလသမဂ္ဂ အထွေအထွေအတွင်းရေးမှူး ကိုဖီအာနန် နှင့် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး ဂျုန်ပေါလ် တို့မှ ပြည်ဝင်ခွင့်ဗီဇာချပေးရန် စစ်အစိုးရအားတောင်းဆိုခဲ့ကြသော်လည်း စစ်အစိုးရမှ လစ်လျူပြုခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်နေသည့် အချိန်ဖြစ်သောကြောင့် ခင်ပွန်းရှိရာ အင်္ဂလန်သို့ သွားရောက်တွေ့ဆုံနိုင်သော်လည်း၊ စစ်အစိုးရမှ သူ့အား မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့် မရရှိမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် မသွားရောက်ခဲ့ချေ။<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/304497.stm Suu Kyi rejects UK visit offer]. BBC News. 26 March 1999.</ref> ခင်ပွန်းဖြစ်သူ မိုက်ကယ်အဲရစ်သည် သူ၏ ၅၃နှစ်မြောက်မွေးနေ့ဖြစ်သည့် ၁၉၉၉ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ခုနှစ် ပထမနေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျခံရချိန်မှစ၍ မိုက်ကယ်သည် ဒေါ်စု နှင့် ၅ ကြိမ်သာ တွေ့ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွေ့ခွင့်ရသည့်အချိန်မှာ ၁၉၉၅ ခုနှစ်ကုန် ခရစ္စမတ်ပွဲတော် ကာလတွင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/305487.stm|title=Obituary: A courageous and patient man |publisher=BBC News |date =27 March 1999 | accessdate =4 July 2006 | location=London}}</ref> အင်္ဂလန်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သည့် ကလေးများနှင့်လည်း ဝေးကွာခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် သတင်းထောက် Maurizio Giuliano သည် အောင်ဆန်းစုကြည်အား ဓာတ်ပုံရိုက်ပြီးချိန်တွင်၊ အခွန်အကောက်ဌာနမှုများ၏ စစ်ဆေးခြင်းကို ခံရပြီးနောက် သူ၏ မှတ်တမ်းတင် ဗီဒီယို အခွေများ၊ အသံတိပ်ခွေများ နှင့် မှတ်သားထားသည့် စာတမ်းများအား သိမ်းဆည်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F98E4ECFAA2A5EF&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM Burma expels Italian reporter for "illegal reporting], TV Myanmar, Rangoon, 18 August 1998.</ref> ====၂၀၀၀ မှ ၂၀၀၂ ဒုတိယအကြိမ်==== သူ့အား သူမ၏ပါတီကို ထောက်ခံအားပေးသူများနှင့်လည်း အကြိမ်ပေါင်းများစွာ တွေ့ဆုံခွင့်ကို ပိတ်ပင်တားမြစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် နောက်တစ်ကြိမ် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ခြင်း ခံရသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် မေလ ၆ရက်နေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ လျှို့ဝှက် ယုံကြည်မှုညှိနှိုင်းခြင်းများ အရ၊ နိုင်ငံတော် အစိုးရမှ သူမအား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ လွတ်လပ်စွာ သွားလာနိုင်ခွင့်ပေးလိုက်ခြင်းမှာ "ကျွန်တော်တို့ တစ်ဦး နှင့် တစ်ဦး ယုံကြည်နိုင်လို့ပါ" ဟု အစိုးရ ပြောခွင့်ဆိုခွင့်ရှိသူမှ ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ "နိုင်ငံအတွက် အရုဏ်ဦး အသစ်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာပြီ”"ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ====၂၀၀၃ မှ ၂၀၁၀ တတိယအကြိမ်==== ၂၀၀၃ ခုနှစ် မေလ ၃၀ ရက်နေ့၌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့်အတူ သူမ၏ အဖွဲ့ဝင်ယာဉ်တန်းများသည် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒီပဲယင်းမြို့နယ်သို့ စည်းရုံးရေးခရီးစဉ်မောင်းနှင်လာရာ ကျီရွာအနီးတွင် စစ်အစိုးရ၏ ကျောထောက်နောက်ခံ အဖွဲ့ဖြစ်သည့် ကြံ့ခိုင်ဖွံဖြိုးရေး နှင့် စွမ်းအားရှင်များက အကြမ်းဖက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြပြီးနောက်၊ သူမအားထောက်ခံသည့် အဖွဲ့ဝင်များ သေကြေပျောက်ဆုံးမှုစာရင်းမှာ တရားဝင်မရှိသော်လည်း ၈၀ ကျော်သည်ဟု ပြည်တွင်းနေထိုင်သူများမှ ခန့်မှန်းကြသည်။"အဲဒီ့အရေးအခင်းညက ကျွန်တော့်တပည့်တွေကို သူ့ကို ကယ်တင်ဖို့ လွှတ်လိုက်ပြီးတော့၊ အနီးမှာရှိတဲ့ စစ်တပ်ဌာနမှာ ကယ်တင်ထားခဲ့ရတယ်"ဟုလည်း ဗိုလ်ချုပ်ကြီးဟောင်းခင်ညွန့်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်လွတ်မြောက်လာပြီးချိန် ၂၀၁၂ တွင် ထိုင်းအခြေစိုက် ဘန်ကောက်ပို့စ် သတင်းစာသို့လည်း ထွက်ဆိုခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် နာယက ဦး[[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|တင်ဦး]]မှ ယင်းပြောဆိုချက်ကို ပြန်လည်ငြင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://www.irrawaddy.org/archives/2316 Despite the lack of an official death toll for the Depayin Massacre, Burmese dissidents claim around 70 people perished in the attack.]</ref> အောင်ဆန်းစုကြည်သည် သူမစီးနင်းလာသည့် ကား၏ ကားမောင်းသူ ကိုကျော်စိုးလင်း အကူအညီဖြင့် ထိုဖြစ်စဉ်နေရာမှ လွတ်မြောက်ခဲ့သော်လည်း၊ ရေဦး သို့ အရောက်တွင် အဖမ်းခံခဲ့ရသည်။ သူမကို ရန်ကုန်မြို့ရှိ [[အင်းစိန်အကျဉ်းထောင်|အင်းစိန်ထောင်]]တွင် ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်ကို [[ဒီပဲယင်းအရေးအခင်း]] လုပ်ကြံမှု ဟူ၍ လူအသိအများသည်။ သူ ၂၀၀၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် သားအိမ်ထုတ်ခြင်းခွဲစိတ်မှုပြုလုပ်ပြီးနောက် ရန်ကုန်၌နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ပြန်လည်ချထားခြင်းခံရသည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် မတ်လတွင် ကုလသမဂ္ဂ အထူးကိုယ်စားလှယ် ရာဇာလီအီစမေးလ်သည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ရခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အီစမေးလ်သည် ရာထူးမှအနားယူခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အကြိမ်များစွာ ဝင်ရောက်ခွင့် ပိတ်ပင်ခြင်းခံရသည်မှာလည်း အနားယူရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်မေ ၂၈ ရက်တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ ကြောင်းကျိုးမဲ့ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာလုပ်ငန်းအဖွဲ့မှ သဘောထားမှတ်ချက် (၂၀၀၄ ခုနှစ် မှတ်ချက် အမှတ် ၉) ထုတ်ပြန်ရာ သူမ၏ လွတ်လပ်မှုဆုံးရှုံးခြင်းမှာ ကြောင်းကျိုးမဲ့အရေးယူခြင်း မြောက်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်ရေးပဋိညာဉ်စာချုပ် ၁၉၄၈ နှင့် ဆန့်ကျင်လျက်ရှိပြီး မြန်မာအာဏာပိုင်များမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အားဆက်လက် ထိန်းသိမ်းခြင်း မပြုလုပ်ရန်ပန်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော် အာဏာပိုင်များက ဤပန်ကြားချက်ကို မသိကျိုးကျွန် ပြုခဲ့သည်။ ====သက်တမ်းတိုး ပထမအကြိမ်==== ၂၀၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၈ ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ထားခြင်းကို တစ်နှစ်ထပ်မံ တိုးမြှင့်ကြောင်း အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်မှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများနှင့် ကုလသမဂ္ဂတို့မှ အဆိုပါ တိုးမြှင့်မှုကို သဘောမတူကြောင်းပြသခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလတွင် ကုလသမဂ္ဂ နိုင်ငံရေးရာဌာနမှ လက်ထောက်အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ဖြစ်သူ အီဗရာဟင် ဂန်ဘာရီသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တွေ့ဆုံခဲ့လေသည်။ ၎င်းတွေ့ဆုံမှုသည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ စတင်၍ နိုင်ငံခြားသား အရာရှိ တစ်ဦးနှင့် ပထမဆုံးသော တွေ့ဆုံမှုဖြစ်သည်။ ====သက်တမ်းတိုး ဒုတိယအကြိမ်==== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အကျယ်ချုပ်ချထားခြင်းကို ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလ ၂၇ ရက်တွင် အဆုံးသတ်စေမည် ဖြစ်သော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ကိုဖီအန်နန်|ကိုဖီအာနန်]]မှ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[သန်းရွှေ]]ထံသို့ တိုက်ရိုက်လျှောက်ထားချက်ကို ပယ်ချပြီး မြန်မာအစိုးရမှ နောက်ထပ်တစ်နှစ် ထပ်မံတိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ မြန်မာအစိုးရက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ၁၉၇၅ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေး အက်ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀(ခ) အရ ရုံးမတင်ပဲ လူတစ်ယောက်အား ငါးနှစ် အထိချုပ်နှောင်ထားနိုင်သည့် ပုဒ်မဖြင့် ဆက်လက်ထိမ်းသိမ်း ထားခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇွန် ၉ ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ပြင်းထန်သည့် ဝမ်းလျှောရောဂါနှင့် အားလျော့ပြီး ဆေးရုံတင်ထားခြင်း ခံရကြောင်း အဝေးရောက် ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ ကုလသမဂ္ဂ ကိုယ်စားလှယ်မှ သတင်းပေးပို့ခဲ့သည်။ ၎င်းကြေညာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရဲချုပ် ဗိုလ်မှူးချုပ် [[ခင်ရီ]]မှ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၁ ရက်တွင် လက်ထောက်အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဂန်ဘာရီသည် လူ့အခွင့်အရေးကို ကျယ်ပြန့်စွာ လိုက်နာစေလိုသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လေးရက်ကြာခရီးဆန့်ခဲ့ရာမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဂန်ဘာရီ၏ အဆိုအရ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ ကျန်းမာရေးကောင်းမွန်သည်ကို တွေ့ရှိရပြီး သူမ၏ဆန္ဒမှာ မိသားစုဆရာဝန်နှင့် ပိုမို၍ ပုံမှန်ပြသလိုကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂအတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ဘန်ကီမွန်း]]သည် မြန်မာနိုင်ငံခေါင်းဆောင်များသို့ အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး၊ စစ်အစိုးရသည် ထောင်သား ၂၈၃၁ ယောက်ကို လွှတ်ပေးခဲ့ရာတွင်၊ နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသား ၄၀ ပါဝင်သည်။၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် သူမ၏ နိုဘဲလ်လ်ဆုကြေးငွေများကို အခွန်ပေးဆောင်ခြင်းမရှိဘဲ ပြည်ပတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်ဟူ၍ အစိုးရပိုင် [[မြန်မာ့အလင်း သတင်းစာ]]မှ စွပ်စွဲလိုက်သည်။ ထိုစွပ်စွဲမှုသည် အမေရိကန်နိုင်ငံမှ ထောက်ပံ့ကျင်းပနေသည့် ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာလုံခြုံရေးကို အန္တရာယ်ပေးနိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်နေသည် ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့ပြီးချိန်တွင်ဖြစ်သည်။ ====သက်တမ်းတိုး တတိယအကြိမ်==== {{Main|၂၀၀၇ စစ်အစိုးရအား ဆန့်ကျင်ဆန္ဒပြမှု}} ၂၀၀၇ ခုနှစ် မေလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် စုကြည်၏ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သက်တမ်းကို ၅ နှစ်ဆက်တိုက် ချုပ်နှောင်နိုင်ရန် ထပ်မံ၍ သက်တမ်း တစ်နှစ်တိုးခဲ့သည်။ ၁၉ ရက် ဩဂုတ်လ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လောင်စာဆီဈေးများတက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ စစ်အစိုးရမှ ခြေမှုန်းမည်ဟု အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သော်လည်း ဘုန်းကြီးများမှ နေ့စဉ်ဆက်တိုက် ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Buddhist monk uprising ">[http://news.yahoo.com/s/ap/myanmar;_ylt=AnrDVYwp644QDxk6HyfqqdSaK8MA Yahoo News on Buddhist monk uprising]. Associated Press. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818225418/http://news.yahoo.com/s/ap/myanmar;_ylt=AnrDVYwp644QDxk6HyfqqdSaK8MA |date=18 August 2013 }}</ref> ၂၂ ရက် စက်တင်ဘာလ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ အကျယ်ချုပ်ကျနေခဲ့သော်လည်း၊ သူ၏ နေအိမ်တံခါးဝမှ လူ့အခွင့်အရေးများအတွက် ဆန္ဒပြနေသည့် ဘုန်းကြီးများကို ဂါရဝပြုခဲ့သည်။<ref name="AFP">[http://news.yahoo.com/s/afp/20070922/wl_asia_afp/myanmarprotestmonks Democracy icon Aung San Suu Kyi greets Myanmar monks]. AFP. 22 September 2007 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201517/http://news.yahoo.com/s/afp/20070922/wl_asia_afp/myanmarprotestmonks |date=29 October 2013 }}</ref> ထိုရက်များနောက်ပိုင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို [[အင်းစိန်ထောင်]] (၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင်လည်း ထိုထောင်တွင် ထိမ်းသိမ်းခံရသည်)သို့ လွှဲပြောင်းခဲ့သည်ဟု သတင်းများထွက်ခဲ့သည်။<ref name="Buddhist monk uprising2 ">[http://groups.yahoo.com/group/golden_eagles/message/3522 Suu Kyi moved to Insein prison]{{Dead link|date=August 2021 }}. Reuters. 25 September 2007</ref><ref name="BBC News ">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3006922.stm Inside Burma's Insein jail]. BBC News Online. 14 May 2009</ref><ref name="The Australian">[http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22494667-25837,00.html Security tight amid speculation Suu Kyi jailed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604053352/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22494667-25837,00.html |date=4 June 2009 }}. ''The Australian''. 28 September 2007</ref><ref name="Time.com">[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1666576,00.html Burmese Junta silences the monks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013022850/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1666576,00.html |date=13 October 2007 }}. TIME. 28 September 2007</ref> ၃၀ ရက် စက်တင်ဘာ ၂၀၀၇ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေအိမ်အနီးတွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ သတင်းအချက်အလက်များ ပေးပို့နိုင်သူနှင့် တစ်နာရီကြာ တွေ့ဆုံခဲ့ပြီး၊ ၂ ရက် အောက်တိုဘာလတွင် ကုလသမဂ္ဂမှ [[အီဘရာဟင် ဂမ်ဘာရီ]] နှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တို့ တွေ့ဆုံမှုနောက်ပိုင်း နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ဆက်လက်ရှိနေကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7020465.stm UN envoy sees top Burma dissident], BBC News Online, 30 September 2007</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7023344.stm UN envoy holds key Burmese talks]. BBC News Online. 2 October 2007</ref>၎င်းခရီးစဉ်တွင် ဂန်ဘာရီသည် နေပြည်တော်ရှိ သန်းရွှေအပါအဝင်၊ ဗိုလ်မှူးကြီးများ နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ နိုင်ငံပိုင် ရုပ်မြင်သံကြားဌာနမှ ဒေါ်စုသည် ဂန်ဘာရီနှင့် နှစ်ကြိမ်တိုင် တွေ့ဆုံခဲ့သည် ဟုဖော်ပြခဲ့သည်။ သူမအား ထပ်မံ အကျဉ်းချခံလိုက်ရသည့် အချိန်မှစ၍ ၄ နှစ်အတောအတွင်းတွင် ပထမဦးဆုံးသော နိုင်ငံပိုင် ရုပ်သံဌာနများတွင် တွေ့မြင်ရခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင်၊ ဒေါ်စုသည် အကျဉ်းထောင်တွင် နေရသော ကာလသည် ၁၂ နှစ်ပြည့်ပြီဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတကာမှ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားကြသော အဖွဲ့အစည်းများမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် အခြားသော နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသား လွှတ်မြောက်ပေးရန် မြို့ကြီး ၁၂ ခုတွင် ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်စု နှင့် စကားပြောဆိုနိုင်ရန် ကြားခံဆက်သွယ်ရေး ပုဂ္ဂိလ်အဖြစ် ဝန်ကြီး[[အောင်ကြည်]] ကိုခန့်ခဲ့ပြီး၊ သူသည် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာအုပ်စိုးထားသည့် လူကြီးပိုင်းများထဲမှဖြစ်ပြီး၊ စစ်အစိုးရ၏ ရာထူးနံပါတ်စဉ်တွင် အမည်လျာခံထားရသူလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်စုကြည်သည် ၃ နှစ် အတွင်း ပထမဦးဆုံး သူမ၏ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ခေါင်းဆောင်ပိုင်းများ နှင့် အစိုးရ ဝန်ကြီးများအကြား တွေ့ဆုံခွင့်ရရှိခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂအထူးအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် အီဘရာဟင် ဂမ်ဘာရီ ဒုတိယအကြိမ် ခရီးအဆုံးနောက်၊ နာရီပိုင်းအကြာတွင် အာဏာပိုင်အစိုးရတို့သည် တီဗီ နှင့် ရေဒီယိုများတွင် ထိုတွေ့ဆုံခဲ့မှုကို တရားဝင် ထုတ်ဖော်ကြေညာခဲ့သည်။ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်မှလည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ရရန် ဖိတ်ကြားမှုများသည် မှန်ကန်သည်ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုသည်။ ====သက်တမ်းတိုး စတုတ္ထအကြိမ်==== ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလ တွင် နအဖက နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သက်တမ်းကို ၁ နှစ်ထပ်တိုးခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၈ ရက်နေ့မှစ၍ ဂန်ဘာရီသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ၆ရက်ကြာခရီးသွားရောက်ခဲ့သည်။ သူသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေးအစုအဖွဲ့အားလုံး နှင့် တွေ့ဆုံနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းမည်ဟု ဆိုသော်လည်း ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်မရရှိခဲ့သလို၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့်လည်း တွေ့ဆုံနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလ ၂ ရက်နေ့ ဆိုင်ကလုန်းနာဂစ်ကြောင့် ဒေါ်စု၏ နေအိမ်ခေါင်မိုးမှာ ပျက်ဆီးခဲ့ပြီး၊ လျှပ်စစ်မီးပျက်သွားခဲ့ပြီးနောက် လျှပ်စစ်မီးစက်မထောက်ပံ့ထားခြင်းကြောင့် အမှောင်ထဲတွင် ဖယောင်းတိုင်ဖြင့် နေထိုင်ခဲ့ရသည်။ <ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=2026&dat=20080508&id=z9syAAAAIBAJ&sjid=RvAFAAAAIBAJ&pg=3424,933927&hl=en UN plane lands in Myanmar with aid after cyclone]</ref> ====မဖိတ်ခေါ်သော ဧည့်သည်ကြောင့် ၁၈ လ==== {{main|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အိမ် ဝင်ရောက်သူ ဖြစ်ရပ်များ}} [[File:Jim Webb with Aung San Suu Kyi.jpg|thumb|200px|၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အမေရီကန် အောက်လွှတ်တော်အမတ် [[ဂျင်မ်းဝဘ်]] (Jim Webb) မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ထံ အလည်အပါတ်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျွန်ရက်တောအား လွတ်မြောက်စေရန် လာရောက်ဆွေးနွေးခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုဖြစ်ရပ်ကြောင့် အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ အလုပ်ကြမ်းဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်ကျခံရခြင်းဖြစ်သည်။]] ၂၀၀၉ ခုနှစ် မေလ ၃ရက်တွင် [[အင်းလျားကန်|အင်ယားကန်]]ကို ဖြတ်ကူးကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေအိမ်သို့ မဖိတ်ခေါ်ဘဲ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီးနောက်၊ ၃ ရက်မြောက်နေ့ နေအိမ်မှပြန်အထွက်တွင် ဖမ်းဆီးခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>McDonald, Mark (7 May 2009). [http://www.nytimes.com/2009/05/08/world/asia/08myanmar.html U.S. Man Held After Swim to Burmese Nobel Peace Laureate’s Home]. ''The New York Times''.</ref> ၂ ရက်ကြာနေထိုင်သည်ဟုဆိုသည့် အမေရိကန်နိုင်ငံသား [[ဂျွန် ဝီလျံ ယက်ထော]] (မော်မန်(ခေါ်) လက်တာဒေးစိန့်ယေရှုခရစ်အသင်းတော်ဂိုဏ်းဝင်) <ref>{{cite web|url=http://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%82%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%8F%E1%80%BA%E1%80%B8 |title=မော်မန်ဂိုဏ်း - ဝိကိပိဒိယ |language={{my icon}} |publisher=My.wikipedia.org |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/John_Yettaw |title=Suu Kyi trespasser incidents - Wikipedia, the free encyclopedia |publisher=En.wikipedia.org |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref> အား ဖမ်းဆီးမိသည်ကို အကြောင်းပြကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကန့်သတ်ချက်များကို ချိုးဖောက်သည်ဟု စွပ်စွဲပြီး [[အင်းစိန်ထောင်]]သို့ ခေါ်ဆောင်သွားသည်။ မေလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ရက်ချိန်းထပ်ပြီး အင်းစိန်ထောင် အထူးသီးသန့်အိမ်၌ ထိန်းသိမ်းထားခြင်းခံရသည်။ ဂျွန် ဝီလျံ ယက်ထော ကြောင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထပ်မံ နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ဆယ့်ရှစ်လ ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ ထိုဖြစ်စဉ် နှစ်နှစ်မတိုင်မီတွင် ၎င်းကြိုးစားမှုမျိုး ရက်ထောမှ ပြုလုပ်ခဲ့ဘူးသော်လည်း၊ အကြောင်းမဲ့ ပြန်လှည့်လာခဲ့ရသည်။<ref name=time>James, Randy (20 May 2009). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1899769,00.html John Yettaw: Suu Kyi's Unwelcome Visitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523130601/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1899769,00.html |date=23 May 2009 }}. ''TIME''.</ref> တရားရုံးစစ်ဆေးရာတွင် သူသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား မသမာသူများ လုပ်ကြံမည်ကို အကြားအမြင်ရ၍ လာရောက်အသိပေးရန်ဖြစ်သည်ဟု ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref>''The Times'', 28 May 2009, Richard Lloyd Parr, "God asked me to warn her, swimmer John Yettaw tells Suu Kyi trial"</ref> မေလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်စုအား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျခံထားရသည့် နေအိမ်ဝင်းအတွင်းသို့ မောပန်းစွာရောက်ရှိလာသည့် ဧည့်သည် ပြန်ထွက်မခွာမီ နှစ်ရက်တိုင်အောင် နေထိုင်ခွင့်ပြုထားခြင်းတို့ကြောင့် ဖမ်းဆီးခြင်းပြုသည်။ ဒေါ်စုအား [[အင်းစိန်]]ထောင်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့ပြီး၊ ထိုဝင်ရောက်မှုကြောင့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ၅ နှစ်ကျခံရနိုင်ဖွယ်ရှိခဲ့သည်။<ref>Kennedy, Maev (14 May 2009). [http://www.guardian.co.uk/world/2009/may/14/suu-kyi-lake-swim-yettaw Lake swimmer could cost Suu Kyi her freedom]. ''The Guardian''.</ref> ဒေါ်စုနှင့် ၎င်း၏အိမ်တွင် နေထိုင်သူ နှစ်ယောက်အား မေလ ၁၈ ရက်တွင် ခုံရုံးစစ်ဆေးခဲ့ပြီး၊ ဆန္ဒပြသူတချို့ ရုံးပြင်ပတွင်ရှိနေခဲ့သည်။<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/8e95cfc2-440c-11de-a9be-00144feabdc0.html Burma opposition leader on trial], Financial Times, 19 May 2009</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8054643.stm Burma's Aung San Suu Kyi on trial], BBC News Online, 18 May 2009</ref> တရားရုံးတွင် စစ်ဆေးမှုကို သံအမတ်များနှင့် သတင်းထောက်များ တက်ရောက်ခွင့်မပြုခဲ့ပေ၊ သို့သော် တစ်ကြိမ်တွင် ရုရှား၊ ထိုင်း နှင့် စင်္ကာပူ သံအမတ်များ နှင့် သတင်းထောက်တချို့ကို ဒေါ်စုနှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ပေးခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8058804.stm Suu Kyi 'composed' at Burma trial], BBC News Online, 20 May 2009</ref> တရားစွဲဆိုမှုတွင် မျက်မြင်သက်သေ ၂၂ ယောက် ခေါ်ယူ စစ်ဆေးရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6312579.ece Lawyers for Aung San Suu Kyi protest innocence as trial begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521131958/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6312579.ece |date=21 May 2009 }}, The Times, 18 May 2009</ref> နိုင်ငံတော်အား အသရေပျက်မှုနှင့်လည်း ဂျွန်ရက်တောအား အမှုတွင် တရားစွဲထားသည်။<ref name=wsj>[http://online.wsj.com/article/SB124297046869446591.html Myanmar Court Charges Suu Kyi], Wall Street Journal, 22 May 2009</ref> ပြန်လည်ခုခံတင်ပြရာတွင် အပြစ်ကင်းသူအဖြစ် ဒေါ်စုမှ လျှောက်ထားခဲ့သည်။ တရားခံဘက်မှ တရားဝင်အရ သက်သေ ၁၄ ယောက်ခေါ်ယူခွင့်ရှိခဲ့သော်လည်း၊ သက်သေ ၄ ဦးအနက် ၁ ဦးသာ ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ တရားရုံးမှ NLD အဖွဲ့ဝင်များဖြစ်သည့် ဦးတင်ဦး နှင့် ဦးဝင်းတင်တို့ကို၊ တရားခံ၏ သက်သေများအဖြစ် အသုံးပြုခွင့်မပေးခဲ့ပေ။<ref>{{cite web |url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15892 |title=Court Rejects Two Suu Kyi Defense Witnesses |publisher=Irrawaddy.org |date=9 June 2009 |accessdate=10 June 2009 |archivedate=10 August 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090810221511/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15892 }}</ref> အတည်မဖြစ်သည့် သတင်းတစ်ခုတွင်၊ စစ်အစိုးရသည် ဒေါ်စုအား မြို့တော်၏ အပြင်ဘက် စစ်တပ်စခန်းတစ်ခုတွင် ဖမ်းဆီးထောင်ချရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=15461 |title=Myanmar Aung San Suu Kuy to be put under detention&nbsp;— Asia News |publisher=Asianews.it |date=14 February 2006 |accessdate=10 June 2009}}</ref> သီးခြား စစ်ဆေးမှုတစ်ခုတွင် ရက်ထောမှ ဒေါ်စုအိမ်သို့ ရေကူးသွားရခြင်းမှာ ဒေါ်စု၏ အသက်အန္တရာယ် ကျရောက်နိုင်ခြင်းကို သိရှိ‌သောကြောင့် သွားရောက်အသိပေးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8069397.stm Suu Kyi's witnesses 'rejected'], BBC News Online, 28 May 2009</ref> The national police chief later confirmed that Yettaw was the "main culprit" in the case filed against Suu Kyi.<ref>[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gs16E0Y8T8w9Edy1yiDa2nXqxwkwD991MGGG0 Myanmar says American main culprit in Suu Kyi case]. AP. 25 June 2009 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703073909/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gs16E0Y8T8w9Edy1yiDa2nXqxwkwD991MGGG0 |date=3 July 2009 }}</ref> အိမ်တွင်အတူနေသူများ ပြောပြချက်အရ၊ ဒေါ်စုသည် သူမ၏ ၆၄ နှစ်မြောက် မွေးနေ့ကို ထောင်ထဲတွင် ဒန်ပေါက် နှင့် ချောကလပ်ကိတ်ကို သူမ၏ အစောင့်များနှင့် ဝေမျှစားသုံးခဲ့သည်။<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2009/jun/19/burma-aung-san-suu-kyi-birthday Aung San Suu Kyi celebrates 64th birthday with jail guards]. ''The Guardian''. 19 June 2009</ref> ဒေါ်စုအား ဖမ်းဆီးမှုနှင့် ဆက်တိုက်တရားရုံးတွင် စစ်ဆေးမှုများကို ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဘန်ကီမွန်း၊ [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ]],<ref>[http://www.theage.com.au/world/un-calls-for-release-of-suu-kyi-20090523-bixx.html UN calls for release of Suu Kyi], ''The Age'', 24 May 2009</ref> အနောက်နိုင်ငံမှ အစိုးရများ၊<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8050545.stm Western outcry over Suu Kyi case], BBC News Online, 18 May 2009</ref> တောင်အဖရိက၊<ref>[http://www.africasia.com/services/news/newsitem.php?area=africa&item=090522090712.6nk01uii.php SAfrica urges immediate Aung San Suu Kyi release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001035621/http://www.africasia.com/services/news/newsitem.php?area=africa&item=090522090712.6nk01uii.php |date=1 October 2011 }}, AFP at IC Publications, 22 May 2009</ref> ဂျပန်<ref>[http://www.radioaustralia.net.au/asiapac/stories/200905/s2572205.htm Asian leaders call for release of Aung San Suu Kyi], Radio Australia, 15 May 2009</ref> နှင့် မြန်မာနိုင်ငံအဖွဲ့ဝင်ထားသည့် [[အာဆီယံ|အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများအသင်း]]တို့မှ ရှုံ့ချခဲ့ကြသည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8057865.stm Asian leaders condemn Burma trial], BBC News Online, 19 May 2009</ref> စစ်အစိုးရမှ ထိုထုတ်ပြန်ချက်ကို သဘာဝမကျဟုဆိုကာ တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး <ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2009-05/24/content_11428592.htm Myanmar protests ASEAN alternate chairman statement on Aung San Suu Kyi], ''Xinhua'', 24 May 2009</ref>၊ ထိုင်းအစိုးရအား ပြည်တွင်းရေး စွက်ဖက်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ မြန်မာစစ်အစိုးရ၏ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဉာဏ်ဝင်းမှ မြန်မာ့အလင်း သတင်းစာတွင် ထိုဖြစ်ရပ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းနှင့် ပြင်ပရှိ အစိုးရကို ဆန့်ကျင်နေသည့် အဖွဲ့စည်းများမှ မြန်မာပြည်တွင် ကောင်းမွန်သော အပြောင်းအလဲများကို မလိုလားဘဲ၊ နိုင်ငံတကာ ဖိအားပေးရန် လုပ်ဆောင်ခြင်းသက်သက်ဖြစ်သည် ဟုဆိုခဲ့သည်။<ref name=wsj/><ref>[http://www.bangkokpost.com/news/asia/144268/burma-lashes-out-at-thailand-over-suu-kyi Burma lashes out at Thailand over Suu Kyi], ''Bangkok Post'', 25 May 2009</ref> ဘန်ကီမွန်းသည်လည်း နိုင်ငံတကာ လှုပ်ရှားမှုများရောင်ပြန်ဟပ်စေရန်<ref>[http://www.fbppn.net/ Free Burma's Political Prisoners Now!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707140704/http://www.fbppn.net/ |date=7 July 2009 }} Campaign.</ref> မြန်မာပြည်သို့ သွားရောက်ကာ ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း၊ သန်းရွှေမှ သူ၏ တောင်းဆိုမှုအားလုံးကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref>Horn, Robert (5 July 2009). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1908720,00.html Ban Ki-Moon Leaves Burma Disappointed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706090031/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1908720,00.html |date=6 July 2009 }}. ''TIME''.</ref> ၁၁ ရက် ဩဂုတ်လ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်စုအား တရားရုံးမှ အလုပ်ကြမ်းဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထိုချမှတ်ခဲ့ပြီးနောက် ဗိုလ်မှူးချုပ်သန်းရွှေမှ ၁၈ လအထိ လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ပြီး၊ အနေအထိုင်ကောင်းမွန်ပါက ပို၍ လျှော့ပေါ့မည်ဟုလည်း ဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8194596.stm Burma court finds Suu Kyi guilty]. BBC News. 11 August 2009.</ref> ထိုလ ၁၄ ရက်တွင် အမေရိကန် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ဂျင်မ်းဝဘ်မှ မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလည်အပါတ်ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ဗိုလ်မှူးချုပ်ကြီး သန်းရွှေ၊ ထို့နောက် ဒေါ်စုနှင့်လည်း တွေဆုံခဲ့သည်။ ထိုလည်ပါတ်မှုတွင် ဝဘ်မှ ရက်ထော လွတ်မြောက်ရန်နှင့် မြန်မာပြည်မှ ထွက်ခွာခွင့်ကို ညှိနှိုင်းနိုင်ခဲ့သည်။ တရားစီရင်ပြီးနောက်ပိုင်း ဒေါ်စု၏ ရှေ့နေများမှ ဆက်လက် အယူခံတင်သွင်းရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈ ရက် ဩဂုတ်လတွင် အမေရိကန် သမ္မတ ဘာရက် အိုဘားမားမှ မြန်မာစစ်အစိုးရမှ အကျဉ်းကျခံနေရသည့် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများအပြင်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုပါ လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/news/world/us/Obama-appeals-to-Myanmar-junta-to-release-Aung-San-Suu-Kyi/articleshow/4905706.cms Obama appeals to Myanmar junta to release Aung San Suu Kyi]. ''The Times of India''. 18 August 2009.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/SEAsia/Story/STIStory_452398.html |title=Obama to appeal on Suu Kyi |work=The Straits Times |location=Singapore |date=10 November 2009 |accessdate=30 September 2010}}</ref> <blockquote>In her appeal, Aung San Suu Kyi had argued that the conviction was unwarranted. However, her appeal against the August sentence was rejected by a Burmese court on 2 October 2009. Although the court accepted the argument that the 1974 constitution, under which she had been charged, was null and void, it also said the provisions of the 1975 security law, under which she has been kept under house arrest, remained in force. The verdict effectively meant that she would be unable to participate in the elections scheduled to take place in 2010&nbsp;– the first in Burma in two decades. Her lawyer stated that her legal team would pursue a new appeal within 60 days.</blockquote><ref>{{cite news |author=Associated Press |url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/oct/02/aung-san-suu-kyi-appeal |title=Burmese court rejects appeal against Aung San Suu Kyi house arrest |work=The Guardian |location=UK |date=2 October 2009 |accessdate=30 September 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013225949/http://www.guardian.co.uk/world/2009/oct/02/aung-san-suu-kyi-appeal |archivedate=13 October 2010 |deadurl=no }}</ref> ရက်တော၏အလည်အပတ်ခရီးနှင့်လုပ်ကြံချက်များသည် မြန်မာအစိုးရ၏ ကြိုးပမ်းမှုဖြစ်သည်ဟု ပြည်သူများက သံသယရှိကြသည်။ နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံသားများသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စာနာသနားကြပြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ် အမှုလုပ်ကြံ စွဲဆိုထားချက်သည် ၂၀၁၀ တွင် ပြုလုပ်မည့်ရွေးကောက်ပွဲများကို ကျော်လွန်ရန်အတွက် သူမအားထိန်းသိမ်းထားခြင်းကို ရှည်ကြာအောင် နည်းပရိယာယ် သုံးထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပြောဆို ကြသည်။ ၂၀၁၀ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် နေအိမ် အကျယ်ချုပ်ကို ရုပ်သိမ်း လိုက်ကြောင်း ရဲအရာရှိ ၂ ဦးမှဖတ်ပြခဲ့ပြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ချခံထားသည့် ဥပဒေဖြစ်သည့် နိုင်ငံတော်အား နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးလိုသူများ အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်သည့်ဥပဒေအား ရဲမှူးချုပ် မြင့်သိန်းမှ ဖတ်ပြခဲ့ပြီး၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကာလသည် လေးနှစ်ခွဲသာ ရှိခဲ့သောကြောင့် ထပ်မံ ၆ လ သက်တမ်းတိုးနိုင်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ ====အထိန်းသိမ်းခံရသည့် ကာလဇယား==== {| border="1" style="font-size:10px" |- |'''ထိန်းသိမ်းသည့်နေ့''' |'''လွတ်မြောက်ရမည့်နေ့''' |'''လွတ်မြောက်ခဲ့သည့်နေ့''' |'''ထိန်းသိမ်းသည့် ဥပဒေ ပုဒ်မ''' |'''ကာလချိန်''' |- | style="background:red; color:white" |၂၀ ဇူလိုင် ၁၉၈၉ | style="background:orange; color:black" |၂၀ ဇူလိုင် ၁၉၉၂ | style="background:green; color:white" |၁၀ ဇူလိုင် ၁၉၉၅<ref name="Nobel.org" /> |လူတစ်ယောက်အား တရားရုံးသို့ ခေါ်ယူစစ်ဆေးရန်မလိုဘဲ [[စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့် ဥပဒေ]]အရ ၃ နှစ်တိတိ ထိမ်းသိမ်းနိုင်သည့် အချက်အောက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား စတင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ချခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရမှ ထပ်မံ၍ ၃ နှစ်သက်တမ်းတိုးခဲ့သည်။ | ၆ နှစ် |- | style="background:red; color:white" |၂၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၀<ref name=sk/> | style="background:orange; color:black" | | style="background:green; color:white" |၀၆ မေလ ၂၀၀၂<ref name=sk/> |ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ခေါင်းဆောင်များ မန္တလေးသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်ရန်ကြိုးစားခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ချမှတ်ပြန်သည်။ | ၁ နှစ် နှင့် ၆လ |- | style="background:red; color:white" |၃၀ မေလ ၂၀၀၃<ref>Nakashima, Ellen (13 October 2003). [https://archive.today/20121216134759/www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&contentId=A18107-2003Oct12&notFound=true Burma's Iron 'Aunty']. ''The Washington Post''.</ref> | style="background:orange; color:black" |၃၀ မေလ ၂၀၀၈ | style="background:green; color:white" | |ဒီပဲယင်း အရေးအခင်း ဖြစ်ပြီးနောက် အင်းစိန်ထောင်တွင် အချိန် ၃ လအထိ လျှို့ဝှက် ဖမ်းစီးချုပ်နှောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ | ၅ နှစ် |- | style="background:red; color:white" |၂၇ မေလ ၂၀၀၈ | style="background:orange; color:black" |၂၆ မေလ ၂၀၀၉ | style="background:green; color:white" | |နိုင်ငံတကာ ဥပေဒ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဥပဒေ နှင့် မကိုက်ညီသည့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အား ထပ်မံ ၁ နှစ်တိုးချဲ့ခဲ့သည်<ref>[http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/05/2009515144939393754.html UN: Suu Kyi detention 'illegal']. Al Jazeera. 16 May 2009</ref> | ၁ နှစ် |- | style="background:red; color:white" |၁၈ မေလ ၂၀၀၉ | style="background:orange; color:black" | | style="background:green; color:white" |၁၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၀<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661 |title=Burma releases pro-democracy leader Aung San Suu Kyi |date=13 November 2010 |work=BBC News |accessdate=14 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101114044557/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661 |archivedate=14 November 2010 |deadurl=no }}</ref> |မဖိတ်ဘဲ ရောက်ရှိလာသည့် ဂျွန်ယက်တောအား လက်ခံထားမှုကြောင့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အား ၁ နှစ်ခွဲ ထပ်မံတိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ | ၆လ |- | style="background:red; color:white" |၁ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀၂၁ | style="background:orange; color:black" | | style="background:green; color:white" | | ၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံအာဏာသိမ်းခံရခြင်း |{{Age in days|2021|2|1|show unit=}}ရက် (လက်ရှိအချိန်ထိ) |}<ref>{{cite web |url=http://www.altsean.org/Research/DASSK/Detention.php |title=Daw Suu Watch - Detention - ALTSEAN Burma |publisher=Altsean.org |date=2009-11-27 |accessdate=2014-02-09 |archivedate=19 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719184502/http://www.altsean.org/Research/DASSK/Detention.php }}</ref> ===၂၀၁၀ ရွေးကောက်ပွဲ နှင့် ပြန်လည်လွတ်မြောက်ခြင်း=== {{quote box|width=25em|align=right|quote=''အာဏာပိုင်တွေဟာ ကိုယ်အလိုမကျတဲ့ ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ဆိုရင် လျစ်လျူရှုလိုက်၊ လိုချင်တဲ့ ရလဒ် ဖြစ်လာနိုးနိုးနဲ့ အသစ်ပြန်လုပ်လိုက် လုပ်နေရင် တိုင်းပြည်အနာဂတ်ကို ကလေးကစားရာ ရောက်မယ်။'' — ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ၁၉၉၈ခုနှစ်က စကားတစ်ခွန်း<ref>{{cite web|author=ဘိုဘို|title=လွှတ်တော်မတက်ဘဲ ထောင်ထဲဝင်ရတဲ့အမတ်များနဲ့ စင်ပြိုင်အစိုးရ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55934565.amp |work=[[ဘီဘီစီ]]|date=၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၁}}</ref>}} စစ်အစိုးရသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် နာဂစ်မုန်တိုင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး၊ ပြည်သူများ အရေးပေါ်ကူညီမှု လိုအပ်နေချိန်အတွင်း စီစဉ်ထားခဲ့သည့် ရွေးကောက်ပွဲကို မရပ်ဆိုင်းပဲ၊ ၂၀၁၀ တွင် ဆက်လက်ကျင်းပခဲသည်။ ထိုရွေးကောက်ပွဲကို နိုင်ငံတကာ အဆင့် အတန်းနှင့် ကိုက်ညီခြင်းမရှိခြင်း၊ တရား မျှတမှုမရှိဟု ပြောဆိုခဲ့သူများတွင် ဥရောပ သမဂ္ဂ၊ ဩစတြေးလျ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ကယ်ဗင်ရဒ် တို့ပါဝင်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယ နိုင်ငံတွင် ရောက်ရှိနေသည့် အမေရိကန်သမ္မတ အိုဘားမားမှ အိန္ဒိယအစိုးရ အနေနှင့် မြန်မာနိုင်ငံမှ လူ့အခွင့်အရေး အခြေအနေများနှင့်ပတ်သက်ပြီး ထုတ်ဖော် ပြောဆိုမှုမရှိခဲ့ခြင်းကို ပြစ်တင်ဝေဖန်ခဲ့သည်။ အာဆီယံနိုင်ငံများမှ ရွေးကောက်ပွဲ တရားမျှတမှု ရှိမရှိအပေါ် တရားဝင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခြင်းမရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံ သမ္မတ Benigno Aquino မှ ရွေးကောက်ပွဲသို့ မဲလာပေးသူ နည်းနေခြင်းသည် ဒေါ် အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ပါဝင်ခွင့် မပေးခဲ့ခြင်းကြောင့်ဖြစ်ပြီး သူ့ကို ပြန်လွှတ်ပေးဖို့ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ တရုတ် နိုင်ငံ မီဒီယာများတွင် ထိုရွေးကောက်ပွဲသတင်းကို ကျယ်ကျယ် ပြန့်ပြန့်ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း ဝေဖန်မှုများမရှိခဲ့ချေ။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2010/11/101108_elections_response.shtml ရွေးကောက်ပွဲကို နိုင်ငံတကာက ဝေဖန်]</ref> ရွေးကောက်ပွဲ ဥပဒေသစ်တွင် နိုင်ငံရေးပါတီများနှင့် ချိတ်နွယ်ထားကာ ထောင်ဒဏ်ကျခံနေရသူများ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်မရှိဟု ဆိုခဲ့ခြင်းကြောင့် [[နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသား]]၂၀၀၀ ကျော်သည်လည်း ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်ရမည်မဟုတ်ပေ၊ ဒေါ်စုသည်လည်း အကျဉ်းသားအဖြစ် ပါဝင်နိုင်သည် (နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အား ထောင်ဒဏ်ကျခံသူအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း မသက်မှတ်ခြင်းအပေါ် မူတည်မည်)။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8559048.stm|title= Burma law formally bars Aung San Suu Kyi from election|date=March 10, 2010|publisher=BBC News}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/6931974/Burma-announces-elections--but-not-for-Aung-San-Suu-Kyi.html | work=The Daily Telegraph | location=London | title=Burma announces elections ? but not for Aung San Suu Kyi | date=4 January 2010 | accessdate=25 April 2010 | archivedate=9 January 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109130810/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/6931974/Burma-announces-elections--but-not-for-Aung-San-Suu-Kyi.html }}</ref> ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီး ၁၀ ရက်မြောက်တွင် စစ်အစိုးရမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။ ===၂ဝ၁၂ ဧပြီ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ=== ၂ဝ၁၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် လစ်လပ်နေသော လွှတ်တော်အမတ်နေရာအသီးသီးအတွက် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပရာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဝင်များ (စုစုပေါင်း ၄၃ ဦး) အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံကြရသည်။ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိပြီးနောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းဆုကြည်သည် ပြည်သူ့လွှတ်တော်တွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေး ကော်မတီတွင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ === ၂၀၁၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ === ၂၀၁၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၁၅|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင်လည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ ၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ|၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကာက်ပွဲ]] ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည့် ကော့မှူးမဲဆန္ဒနယ်တွင် ထပ်မံယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် ပါတီသည်လည်း ရွေးကောက်ပွဲ တစ်ခုလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နိုင်ငံတော် သမ္မတ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် [[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]]ကို နိုင်ငံတော် သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်သည် အစိုးရ အင်္ဂါစဉ်အရ နိုင်ငံတော် သမ္မတပြီးနောက် နိုင်ငံတော်၏ ဒုတိယအကြီးအကဲ နေရာတွင် တည်ရှိသည်။ === ၂၀၂၀ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ === ၂၀၂၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင်လည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ယခင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည့် ကော့မှူးမဲဆန္ဒနယ်တွင် ထပ်မံယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ(NLD)]] သည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်|ပြည့်သူ့လွှတ်တော်]]၌ ၂၅၈ နေရာ၊ [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]၌ ၁၃၈ နေရာ နှင့် တိုင်းဒေသကြီးနှင့်ပြည်နယ်အသီးသီးတို့၏ လွတ်တော်များ၌ ၅၀၁ နေရာအထိ တောင်ပြိုကမ်းပြိုအနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]](အမျိုးသားလွှတ်တော်နှင့်ပြည်သူ့လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ပေါင်း) တွင် ရွေးကောက်ခံကိုယ်စားလှယ်စုစုပေါင်း၏ ၈၃.၂ ရာခိုင်နှုန်းအထိအနိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် NLD ပါတီသည် အစိုးရဖွဲ့ခွင့်ရှိအမတ်ဦးရေ ၃၂၂ ဦးထက် သာလွန်သော အမတ်ဦးရေ ရရှိသည့်အတွက် ဒုတိယအကြိမ် အစိုးရဖွဲ့စည်းခွင့်ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း === {{Main|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း}} သို့သော် ရွေးကောက်ခံ အမတ် အသစ်များအတည်ပြမည့်နေ့ဖြစ်သည့် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်၊ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် [[မင်းအောင်လှိုင်|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် မင်းအောင်လှိုင်]] ဦးဆောင်သော စစ်တပ်နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့မှ နိုင်ငံတော် အာဏာကို မတရားသိမ်းယူခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်နှင့် အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပါအဝင် ရွေးကောက်ခံ အမတ်များ၊ ပါတီခေါင်းဆောင်များ ဖမ်းခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နိုင်ငံခြားမှဆက်သွယ်ရေးကိရိယာများ (ICOM စကားပြောစက် ၁၀ လုံးနှင့် Jumber တစ်လုံး) ကို တရားမဝင်တင်သွင်းသည်ဟု တရားစွဲ၍ရမန်ယူခဲ့သည်။ ထိုအမှု၏ပြစ်ဒဏ်သည် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ် အပြင် ဒဏ်ကြေးပါပေးဆောင်ရမည်ဖြစ်သည်။<ref>[https://www.frontiermyanmar.net/en/aung-san-suu-kyi-win-myint-to-face-charges-as-nld-calls-for-unconditional-release/ Aung San Suu Kyi, Win Myint to face charges as NLD calls for ‘unconditional’ release] (in en-US) (2021-02-03)။</ref> ထို့အပြင် ဦးဖြိုးမင်းသိန်းနှင့် ဦးမောင်ဝိတ်တို့ထံမှ လာဘ်ငွေရယူခဲ့သည်ဟူ၍လည်း ထပ်မံစွပ်စွဲခဲ့သည်။ တရားရုံးချိန်းများတွင် ရှေ့နေနှင့်လည်း ပေးမတွေ့ခဲ့ပေ။နောက်ပိုင်းမှ ရှေ့နေများနှင့်တွေ့ခွင့်ရခဲ့သည်။ ဦးဖြိုးမင်းသိန်းထံမှ လာဘ်ငွေယူသည်ဆိုသော စစ်ကောင်စီ၏ စွပ်စွဲချက်နှင့် စပ်လျဉ်းပြီး  ဦးဖြိုးမင်းသိန်းက  စစ်ကောင်စီ၏ စွပ်စွဲချက်သည် ခိုင်မာကြောင်း တရားခွင်အတွင်းထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/491530|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ်စွဲထားသည့် အဂတိမှု ခိုင်မာကြောင်း ဦးဖြိုးမင်းသိန်း တရားရုံးတွင် ထွက်ဆို|work=DVB|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date=၁အောက်တိုဘာ၂၀၂၁ }} </ref> <ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/499839|title=ဒေါ်လာနှင့် ရွှေချောင်းများ ပြင်ဆင်ပေးခဲ့ဟု ဦးဖြိုးမင်းသိန်း၏ ဇနီးဒေါ်ခင်မိမိကြွယ် သက်သေထွက်ဆို|work=DVB|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> <ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/492010|title=ရွှေနှင့်ဒေါ်လာ အဂတိလိုက်စားမှု စွပ်စွဲချက် အဓိပ္ပာယ်မဲ့ဟု ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တုံ့ပြန်|work=DVB|access-date=၄ မတ်၂၀၂၃|date=၄ အောက်တိုဘာ၂၀၂၁}} </ref> စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင် ဦးမောင်ဝိတ်ကမူ  လာဘ်ပေး လာဘ်ယူမှုမဟုတ်ဟု တရားခွင်တွင် ငြင်းဆိုသွားကာ  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပရဟိတ အတွက် အမှန်တကယ် လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ထွက်ဆိုသွားသည်ဟု ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရှေ့နေများက မီဒီယာများမှတဆင့်ပြောကြားထားကြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/05/31/252236.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ပေးသည်မှာ အလှူငွေဟု ဦးမောင်ဝိတ် ထွက်ဆို|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၃၁ မေ ၂၀၂၂}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/key-myanmar-junta-witness-denies-paying-suu-kyi-bribe-court-source.html|title=Key Myanmar Junta Witness Denies Paying Suu Kyi Bribe: Court Source|work=The Irrawaddy|access-date=4 March 2023 |date=1 June 2022 }} </ref> အာဏာသိမ်းပြီးနောက်  တရားရုံးတွင်  စွပ်စွဲထားသောအမှုများဖြစ်သော အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ဥပဒေပုဒ်မ ၅၅၊သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှု ဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၅ အမှု၂ခု၊ပို့ကုန် သွင်းကုန် ဥပဒေ ပုဒ်မ ၈၊ဆက်သွယ်ရေး ဥပဒေပုဒ်မ ၆၇၊ နိုင်ငံတော် အကြည်အညို ပျက်စေမှု ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ)၊ နိုင်ငံတော်လျှို့ဝှက်ချက်အက်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၃ (၁) (ဂ) စသည့် <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-57476019|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အမှု တရားလိုတွေ စတင်စစ်ဆေး|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၄ ဇွန် ၂၀၂၁ }} </ref>  ၁၀မှုကျော်ထဲမှ သူမ အထိန်းသိမ်းခံထားရချိန် NLD ပါတီက ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၇ရက်နေ့နှင့် ၁၃ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည့် စာနှစ်စောင်အတွက် တာဝန်ရှိသည်ဟုဆိုပြီး ဆူပူအောင်လှုံ့ဆော်မှု ပုဒ်မ ၅၀၅(ခ) ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၂နှစ်၊မဲဆွယ်ယာဉ်တန်းအား ထွက်ပြီးလက်ပြနှုတ်ဆက်ခြင်းက  ကိုဗစ်ကန့်သတ်စည်းမျဉ်းများ ဖောက်ဖျက်သည်ဟုဆိုကာ သဘာဝဘေးဥပဒေပုဒ်မ ၂၅ ဖြင့် ထောင်ဒဏ်  ၂နှစ်  စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၄နှစ်အား ၂၀၂၁ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ (၆)ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59565444|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို အကျဉ်းချခြင်း- စစ်ဗိုလ်ချုပ်တို့ရဲ့ နည်းဟောင်း|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> ထိုသို့ ချမှတ်သည့်နေမှာပင် စစ်ကောင်စီက တရားရုံး၏ ချမှတ်ပြစ်ဒဏ် ထောင်ဒဏ်လေးနှစ်အနက် ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ (၁) အရ ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်ကို လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပြုကာ၊ ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံး ဥပဒေ ပုဒ်မ ၅၄၁၊ ပုဒ်မခွဲ ၁ အရ ကျခံရန်ကျန်ရှိသည့် ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်ကို လက်ရှိ ထိန်းသိမ်းထားသည့် နေရာမှာပင် ကျခံစေရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url= https://www.rfa.org/burmese/news/military-council-discount-dassk-winmyint-sentence-12062021084957.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နဲ့ သမ္မတဦးဝင်းမြင့် ပြစ်ဒဏ်တွေ တစ်ဝက်လျှော့ဖို့ စစ်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ အမိန့်ထုတ်|work=RFA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> ၂၀၂၁ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နှင့် ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက် ရုံးထုတ်ကြားနာစစ်ဆေးမှုများကစပြီး အာဏာပိုင်များက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို  ထောင်ဝတ်စုံဖြစ်သော အဖြူရောင်အင်္ကျီလက်စက၊ အညိုရောင်ထဘီကို ဝတ်ဆင်စေခဲ့သည်။စစ်အစိုးရခေတ်မှာတောင် ထောင်ဝတ်စုံမဝတ်ခဲ့ရဘဲ ယခုမှ ဝတ်ခဲ့ရသည်ဟု ဘီဘီစီသတင်းက ဖော်ပြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59700773|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ဝတ်စုံနဲ့ တရားခွင်မှာ ရင်ဆိုင်ရ|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59700773|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ဝတ်စုံနဲ့ တရားခွင်မှာ ရင်ဆိုင်ရ|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> ယင်းနောက် ၂၀၂၂ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၀ ရက်တွင် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၅၊ ဆက်သွယ်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၆၇၊ ပို့ကုန်သွင်းကုန် ဥပဒေပုဒ်မ ၈ တို့ဖြင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထောင်ဒဏ် (၄)နှစ် ထပ်မံချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/223612|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ဆက်သွယ်ရေးဥပဒေ၊ ပို့ကုန်သွင်းကုန်ဥပဒေနှင့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေတို့ဖြင့် တရားစွဲထားသည့် အမှုသုံးမှုအတွက် ထောင်ဒဏ်လေးနှစ် ထပ်မံချမှတ်|work=Eleven Media Group|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ }} </ref> ထိုအမှုများမှာ  နေပြည်တော်ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ်၊ ရွှေကြာပင်ရပ်ကွက်အတွင်း ပါတီစည်းရုံးရေးပြုလုပ်မှုက  လူစုလူဝေးဖြစ်စေသည်ဆိုပြီး ပြင်ပပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဦးညီညီ(ခ) ဦးထွန်းမြင့်အောင်၏ တိုင်ကြားချက်အရ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာစီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေပုဒ်မ ၂၅ ဖြင့် တရားစွဲထားသည့် အမှုအပေါ် ထောင်ဒဏ်နှစ်နှစ်၊ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေပြည်တော်နေအိမ်အတွင်းရှိ အနီးကပ်လုံခြုံရေးအဖွဲ့ထံမှ Icom စကားပြောစက်ခြောက်လုံး၊ ဂိတ်ကင်းမှ Icom စကားပြောစက်သုံးလုံး၊ ကိုယ်ရေးအရာရှိအဆောင်မှ Icom စကားပြောစက်တစ်လုံးနှင့် Jumber တစ်စုံတို့အား တွေ့ရှိခဲ့သည့်အပေါ် ယင်းဆက်သွယ်ရေးပစ္စည်းများအား ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ တင်သွင်းအသုံးပြုခဲ့သည်ဟုဆိုပြီး ပို့ကုန်သွင်းကုန် ဥပဒေပုဒ်မ ၈ ဖြင့် ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်၊ ဆက်သွယ်ရေး ဥပဒေပုဒ်မ ၆၇ ဖြင့် ထောင်ဒဏ်တစ်နှစ်၊ ဆက်သွယ်ရေးအမှု၂ခုအပေါ် ချမှတ်ထားသည့် ပြစ်ဒဏ်များအား တစ်ပေါင်းတည်းကျခံရန် တရားရုံးက အမိန့်ချမှတ်ခဲ့သည့်အတွက် ပေါင်းစည်းထောင်ဒဏ် (၂)နှစ်ဖြင့် အမှု (၃)မှုအတွက် စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ်(၄)နှစ် ဖြစ်သည်။ ဆက်၍ နေပြည်တော် အထူးတရားရုံးက ၂၀၂၂ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးဖြိုးမင်းသိန်းထံမှ ရွှေနှင့်ဒေါ်လာငွေများ ယူခဲ့သည်ဆိုပြီး  အဂတိမှု စွပ်စွဲချက်ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၅ နှစ် ထပ်မံ ချမှတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/aungsansuukyi-myanmarmilitarycoup-voaburm-ေဒၚေအာင္ဆန္းစုၾကည္-အဂတိမႈ-ၿဖိဳးမင္းသိန္း-ဗီြအိုေအ/6547004.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နောက်ထပ် ထောင်ဒဏ် ၅ နှစ်ချမှတ်|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၇ ဧပြီ ၂၀၂၂ }} </ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်က ဦးဖြိုးမင်းသိန်းနှင့် ဆက်စပ်ပြီး စွဲဆိုခံထားရသည့် အဂတိမှုနှင့်ပတ်သတ်ပြီး တရားခွင်တွင် ဦးဖြိုးမင်းသိန်း၏ ပြောဆိုချက်များအပေါ် “အားလုံးက အဓိပ္ပါယ်မရှိဘူး” ဟုလည်း  မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/10/04/246447.html|title=ဦးဖြိုးမင်းသိန်း ထွက်ဆိုချက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ငြင်းဆို|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> အထက်ပါ ချမှတ်ပြစ်ဒဏ်အား မကျေနပ်၍ ရှေ့နေများက အယူခံတင်သွင်းသည်ကိုပင် တရားရုံးချုပ်က လက်မခံဘဲ ပယ်ချခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/daw-aunt-san-suu-kyi-trial/6557849.html|title=အဂတိမှုထောင်ဒဏ် အတွက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ရဲ့ အယူခံ လျှောက်လဲခွင့်မပေးပဲ ပယ်ချ|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၅ မေ ၂၀၂၂ }} </ref> လူ့အခွင့်အရေးလေ့လာစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ HRW ၏ အာရှရေးရာဒါရိုက်တာ Phil Robertson ကဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ဆေးသည့် တရားရုံးသည် လွတ်လပ်သည့် တရားရုံး မဟုတ်၊  ကြားနာစစ်ဆေးမှုများအား လျှို့ဝှက်ပြီး လုပ်ခဲ့သည့်အပြင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရှေ့နေများကိုလည်း ကြားနာစစ်ဆေးမှုများ ထုတ်မပြောရန် တားမြစ်ခဲ့ပြီး၊ တင်သွင်းခဲ့သည့် သက်သေအထောက်အထားများမှာလည်း ယုံကြည်လောက်စရာ မရှိဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/dassk-5years-jail-04272022171649.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို အဂတိမှုနဲ့ ထောင်ချတဲ့ကိစ္စ တရားမမျှတလို့ ဝေဖန်နေကြ|work=RFA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃|date=၂၇ဧပြီ၂၀၂၂}} </ref> ၂၀၂၂ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၂ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား စစ်ကောင်စီက နေပြည်တော်အချုပ်ထောင်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/232867|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေပြည်တော် အချုပ်ထောင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး သီးခြား ထားရှိကြောင်း နစက ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ပြောကြား|work=Eleven Media Group|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃|date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၂ }}</ref>နေအိမ်အတူနေသူများမပါဘဲ သူမကို တစ်ဦးတည်းထားရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-61914752|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင်တွင်းပြောင်းရွှေ့မှု - အရင်ဖမ်းဆီးခံရစဉ်တွေနဲ့ ကွာခြားချက်|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၂ }} </ref> နိုင်ငံတကာအပါအဝင် အာဆီယံအထူးကိုယ်စားလှယ် ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံခြား ရေးဝန်ကြီး Prak Sakhonnတို့က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏  အသက်အရွယ်နှင့် ကျန်းမာရေးကိုထောက်ဆပြီး နေပြည်တော် အကျဉ်းထောင်ထဲမထားဖို့   တောင်းဆိုမှုကိုလည်း စစ်ကောင်စီက  လက်မခံပယ်ချခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/ဒၚေအာင္ဆန္းစုၾကည္-ေနျပည္ေတာ္အက်ဥ္းေထာင္-ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေဇာ္မင္းထြန္း-ဗီြအိုေအ/6634673.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို မူလနေရာပြန်ပို့ရေး ကမ္ဘောဒီးယားတောင်းဆိုမှု စစ်ကောင်စီပယ်ချ|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/media-61916770|title=နိုင်ငံတော် အတိုင်ပင်ခံကို စစ်ကောင်စီ အချုပ်ထောင်ပို့|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/07/01/252874.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင်မှပြန်ရွှေ့ပေးမည် မဟုတ်ဟု စစ်ကောင်စီဆို|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ }}</ref> ယင်းနောက် ၂၀၂၂ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ရက်နေ့တွင် [[ဒေါ်ခင်ကြည် ဖောင်ဒေးရှင်း|ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်း]]နှင့် ပတ်သက်ပြီး[[ရန်ကုန်မြို့]]ရှိ ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်းရုံးချုပ်နေရာငှားရမ်းမှု၊ နေပြည်တော်ရှိ လရောင်တော စီမံကိန်းမြေနေရာငှားရမ်းမှု၊ လက်တွေ့စိုက်ခင်းနေရာငှားရမ်းမှုနှင့် စီမံကိန်းအတွင်း “L” ပုံစံအဆောက်အအုံတို့နှင့် ပတ်သက်ပြီး အဂတိလိုက်စားမှုဖြင့် စွပ်စွဲကာ တရားစွဲဆိုမှု ၄ မှုအတွက် စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ်ချခံစေရန်  နေပြည်တော်ထောင်တွင်းတရားရုံးက ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/08/15/253889.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင် ၆ နှစ်ထပ်ချ|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ်၂၀၂၂ }}</ref> ယင်းတရားစွဲဆိုမှု ၄ မှုတွင် အမှုတမှုလျှင် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်စီချမှတ်သော်လည်း နေပြည်တော်ရှိ လရောင်တောစီမံကိန်းနှင့် ပတ်သက် သည့် အမှု ၃ မှုအတွက် ထောင်ဒဏ်အား တပေါင်းတည်းကျခံစေသည့်အတွက် စုစုပေါင်း ၃ နှစ်သာကျခံရမည်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဖောင်ဒေးရှင်းရုံးချုပ်နှင့် ပတ်သက်သည့်တမှုအတွက် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်နှင့်ပေါင်းပါက စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ်ဖြစ်သည်ဟု မီဒီယာများက ဖော်ပြကြသည်။<ref > {{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-62552182|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်အမှု ၄ မှုအတွက် ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ်ချမှတ်|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }} </ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/6702200.html|title=အဂတိမှု ၄ မှုအတွက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ် ထပ်မံချမှတ်|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }} </ref> သူမနှင့်အတူ လရောင်တောမြေနေရာကိစ္စတွင် ပူးတွဲတရားစွဲဆိုခံရသည့် NLD အစိုးရ လက်ထက် နေပြည်တော်မြို့တော်ဝန် ဒေါက်တာမျိုးအောင်၊ ဒုတိယမြို့တော်ဝန် ဦး[[ရဲမင်းဦး]]နှင့် နေပြည်တော် စည်ပင်သာယာ ရေးကော်မတီဝင် ဦးမင်းသူတို့လည်း ထောင်ဒဏ်သုံးနှစ်စီ အမိန့်ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/548966|title=နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ကောင်စီက ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ် ထပ်မံချမှတ်|work=DVB|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃|date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂|archive-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815182812/http://burmese.dvb.no/archives/548966}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.mizzimaburmese.com/article/113460|title=နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ် ထပ်မံ ချမှတ်ခံရ၊ ထောင်ဒဏ် ၁၇ နှစ်ရှိပြီဖြစ်၊ အမှု ၉ မှု ကျန်ရှိနေသေး|work=Mizzima Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ စက်တင်ဘာလ ၂ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်အကျဉ်းထောင်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]] အပေါ် မလျော်ဩဇာသုံးသည်ဆိုသောရာဇသတ်ကြီးဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၃၀ (က) စွပ်စွဲချက်ဖြင့် အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ်(၃) နှစ် ထပ်မံချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။သူမနှင့်အတူ အမှုတွဲထဲပါသည့်  သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] နှင့် ပြည်ထောင်စု ဝန်ကြီး ဦး[[မင်းသူ (ဝန်ကြီး)|မင်းသူ]] တို့လည်း အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်စီ ကျခံစေရန်   အမိန့်ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/2/myanmars-aung-san-suu-kyi-gets-3-years-prison-for-election-fraud|title=Myanmar’s Aung San Suu Kyi gets 3 years’ jail for election fraud|work=Aljazeera|access-date=4 March 2023 |date=2 Sep 2022 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmars-suu-kyi-found-guilty-electoral-fraud-jailed-3-years-source-2022-09-02/|title=Myanmar's Suu Kyi gets jail with hard labour for election fraud|work=Reuters|access-date=4 March 2023 |date=2 Sep 2022 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/eu-condemns-jail-hard-labor-sentence-for-myanmar-suu-kyi-/6730755.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ် နောက်ထပ် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်မှု EU ရှုတ်ချ|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ်၂၀၂၃|date=၅ စက်တင်ဘာ၂၀၂၂ }} </ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2022/09/08/254386.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ထဲ အလုပ်လုပ်ရမှာလား|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ စက်တင်ဘာလ ၂၉ ရက် တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရလျှို့ဝှက်ချက်အက်ဥပဒေဖြင့် နောက်ထပ် ထောင်၃နှစ်ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။အလုပ်ကြမ်းမပါ ထောင်ဒဏ်သက်သက်ဖြစ်ကာ သူမနှင့်အတူ ပူးတွဲတရားစွဲဆိုခံထားရသည့်  စီးပွားရေးအကြံပေး ဩစတြေးလျနိုင်ငံသား မစ္စတာ ရှောင်တာနယ် ၊ ဦး[[စိုးဝင်း (ဝန်ကြီး)|စိုးဝင်း]](စီမံ/ဘဏ္ဍာဝန်ကြီး)၊ ဦးဆက်အောင်(စီမံ/ဘဏ္ဍာ/စက်မှု ဒုဝန်ကြီး) နှင့်  ဦး[[ကျော်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|ကျော်ဝင်း]] (စီမံ/ဘဏ္ဍာဝန်ကြီးဟောင်း) တို့လည်း ထောင်ဒဏ် ၃နှစ်စီ ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအမှုကို မူလက ရန်ကုန်အရှေ့ပိုင်းခရိုင်တရားရုံးက စစ်ဆေးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်း နေပြည်တော်တရားရုံးသို့ ပြောင်းစစ်ရန် [[ပြည်ထောင်စု တရားလွှတ်တော်ချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်က]] ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော အမှုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-court-sentences-suu-kyi-australian-economist-3-years-jail-source-2022-09-29/|title=Myanmar court jails Suu Kyi, Australian economist for 3 years - source|work=Reuters|access-date=4 March 2023 |date=29 Sep 2022 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-57587464|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ရှောင်တာနယ်နဲ့ အစိုးရ လျှို့ဝှက်ချက်အက်|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၁ }}</ref> ၂၀၂၂ အောက်တိုဘာ ၁၂ရက်တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အပေါ်  အဂတိစွပ်စွဲချက်ဖြင့် နောက်ထပ်ထောင် ၃နှစ်ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/dassk-10122022003312.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်သုံးနှစ် ထပ်ချခံရ၊ စုစုပေါင်း ၂၆ နှစ်အထိ ရှိလာ|work=RFA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-court-sentences-suu-kyi-3-years-jail-graft-source-2022-10-12/|title=Myanmar court jails Suu Kyi for three years for graft - source|work=Reuters|access-date=4 March 2023 |date=12 October 2022 }}</ref> ထိုအမှုက အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်တစ်ဦးဖြစ်သူ မောင်ဝိတ်နှင့် စပ်လျဉ်းပြီး  မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော်တွင်  တရားလိုလုပ်တရားစွဲဆိုထားသော အမှုအမှတ် ၃/၂၀၂၂ နှင့် ၄/၂၀၂၂ အမှုများဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://thadinn.com/en_US/%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%B0%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE/ |access-date=12 October 2022 |archive-date=12 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012085007/https://thadinn.com/en_US/%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%B0%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE/ }}</ref> မောင်ဝိတ်က ၎င်းအနေဖြင့် ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်းသို့ ငွေလှူခြင်းသာဖြစ်ကြောင်း တရားခွင်တွင် ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref> {{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/10/12/255220.html|title=မောင်ဝိတ်ထံမှ လာဘ်ယူသည်ဆိုကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင် ၃ နှစ် ထပ်ချ|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date=၁၂အောက်တိုဘာ၂၀၂၂ }} </ref> အလားတူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အနေဖြင့်လည်း ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်းသို့ မောင်ဝိတ်၏ လှူဒါန်းငွေများ လွှဲပြောင်းခဲ့၍ အပြစ်မရှိကြောင်း သူမရှေ့နေများက လျှောက်လဲချက်ပေးခဲ့သည့် အမှုများဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/557421|title=ဦးမောင်ဝိတ်ငွေလှူမှုနှင့်ပတ်သက်သည့်အမှုများ အမိန့်ချမည်၊ အပြစ်မရှိကြောင်း အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ထွက်ဆို|work=DVB Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၄ အောက်တိုဘာ၂၀၂၂ }} </ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၁ရက်တွင်  [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ|ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီ]]က မဲခွဲဆုံးဖြတ်ပြီး  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အပါအဝင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားအားလုံး လွှတ်ပေးဖို့ အချက်ပါသည့် မြန်မာ့အရေးဆုံးဖြတ်ချက်အား အတည်ပြုသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/unsc-resolution-myanmar-12212022165450.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးဖို့အပါအဝင် မြန်မာ့အရေးဆုံးဖြတ်ချက် လုံခြုံရေးကောင်စီ အတည်ပြု|work=RFA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၂၁ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၀ရက်တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား  နောက်ထပ်ထောင် ၇နှစ်ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။ ထို ထောင် ၇နှစ်က NLD အစိုးရလက်ထက် သဘာဝကပ်ဘေးတုံ့ပြန်ဖို့ ရည်ရွယ်ပြီး အီတလီထုတ်ရဟတ်ယာဉ် တစ်စီး  ငှားရမ်း၊ ဝယ်ယူ၊ ပြင်ဆင်သုံးစွဲမှုတွင် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနှင့်မညီဟု ဆိုပြီး  စွပ်စွဲအမှုဖွင့်ခဲ့သောအဂတိအမှု(၅)မှုအတွက်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ckk6y0k66wyo|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ကောင်စီ ထောင် ၇ နှစ်ထပ်ချ စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၃၃ နှစ်အထိရှိလာ|work=BBC Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၃၀ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }} </ref>စစ်ကောင်စီ၏စွပ်စွဲချက်များအား ဒုတိယသမ္မတ ဦး[[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]]၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဦး[[မင်းသူ (ဝန်ကြီး)|မင်းသူ]] တို့က  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်တို့]]မှနေ၍  သက်သေများအနေဖြင့် အပြစ်မရှိကြောင်း ထွက်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/henry-%E1%80%9F%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%94%E1%80%9B%E1%80%AE%E1%80%97%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%91%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9A%E1%80%B0-%E1%80%9B%E1%80%9F%E1%80%90%E1%80%B9%E1%80%9A%E1%80%AC%E1%80%A5%E1%80%B9%E1%80%9D%E1%80%9A%E1%80%B9%E1%80%9A%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%99%E1%82%88-%E1%80%A1%E1%80%82%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%99%E1%82%88-%E1%80%B1%E1%80%92%E1%81%9A%E1%80%B1%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%86%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%85%E1%80%AF%E1%81%BE%E1%80%80%E1%80%8A%E1%80%B9-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%BB%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%B9-henry-van-thio/6882511.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ သမ္မတဦးဝင်းမြင့်တို့ကို ရဟတ်ယာဉ်အမှုစွဲချက် မမှန်ကန်ကြောင်း ဒုသမ္မတဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ ထွက်ဆို |work=VOA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၁၉ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }}</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ကောင်စီက အမှု ၁၉ မှုဖြင့် တရားစွဲခဲ့ပြီး ကျခံထားရသည့်  ထောင်ဒဏ်အရေအတွက် စုစုပေါင်းမှာ ထောင်ဒဏ် ၃၃ နှစ် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/dassk-uwinmyint-7years-prison-12302022010843.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ခုနစ်နှစ် ထပ်ချခံရ၊ စုစုပေါင်း ၃၃ နှစ်ထိကျခံရဖို့ရှိ |work=RFA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၃၀ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }} </ref> ၂၀၂၃ ဩဂုတ် ၁ရက်တွင်  [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က အမိန့်အမှတ်၊ ၄၈ / ၂၀၂၃ ဖြင့်  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ် သက်ဆိုင်ရာ တရားရုံးများက ချမှတ်ခဲ့သည့် ပြစ်ဒဏ်များအနက် ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၃၅/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၃၇/၂၀၂၁ ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၇၁/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီး အမှတ်၊ ၃၈/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၄၅/၂၀၂၁ တို့၏ ပြစ်ဒဏ်များအား ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ(၁)အရ လွတ်ငြိမ်း သက်သာခွင့်ပြုသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/42242|title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့်|work=MOI Myanmar|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၃|date=၁ဩဂုတ် ၂၀၂၃}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-08-01/myanmar-junta-pardons-aung-san-suu-kyi-in-state-amnesty#xj4y7vzkg|title=Myanmar Junta Pardons Aung San Suu Kyi in State Amnesty|work=bloomberg|access-date=1 August 2023|date=1 August 2023}}</ref>[[File:Secretary Clinton Meets Daw Aung San Suu Kyi for Dinner (6437451337).jpg|right|thumb|175px|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် ဟယ်လာရီကလင်တန်တို့ ညစာစားပွဲအပြီးတွင် တွေ့ရစဉ်၊ နှစ် ၅၀ အတွင်း ပထမဦးဆုံး အမေရိကန်နိုင်ငံအကြီးအကဲတစ်ဦးမှ လည်ပါတ်ခြင်းဖြစ်သည်<ref>{{cite web|author=Kim Ghattas |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15997268 |title=BBC News - Hillary Clinton Burma visit: Suu Kyi hopeful on reforms |publisher=Bbc.co.uk |date=2011-12-02 |accessdate=2014-02-09}}</ref>]]၂၀၂၆ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] လွတ်မြောက်လာသည့်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အား ချမှတ်ထားသည့် ထောင်ဒဏ် ၂၇ နှစ်အနက် (၄) နှစ်နှင့် (၆) လအား လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ကြောင်း ၎င်း၏ ရှေ့နေဖြစ်သူက ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-17 |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ရဲ့ ထောင်ဒဏ် ၂၇ နှစ်အနက် ၄ နှစ်ခွဲ လျှော့ပေါ့ပေး - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%92%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%86%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%85%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%b2%e1%80%b7-4/ |access-date=2026-04-18 |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃၀) ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော [[ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့|ကဆုန်လပြည့်နေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြင့် ပြစ်ဒဏ်၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်ကြောင့် <ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82283 |access-date=2026-04-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ကျန်ရှိသည့်ထောင်ဒဏ်မှာ ၁၈ နှစ်နှင့် ၉ လ ဖြစ်လာသည်။ ယင်းနေ့တွင်ပင် တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ လင်းကျန့်က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ "မိတ်ဆွေဟောင်း" တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏အခြေအနေကို အမြဲမပြတ် အလေးထားစောင့်ကြည့်နေကြောင်း သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ၌ ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=China has consistently followed developments regarding Aung San Suu Kyi: spokesperson |url=https://english.news.cn/20260430/a6ca4358303347139599a16571cf01d1/c.html |access-date=2026-04-30 |website=english.news.cn |language=en}}</ref> ထို့နောက် ညပိုင်း MRTV သတင်း တွင် ၎င်းအား အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းလဲရွှေ့ပြောင်းလိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Peck {{!}} AP |first=Grant |date=2026-04-30 |title=Myanmar reduces ousted leader Suu Kyi's prison term in new amnesty |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/30/myanmar-aung-san-suu-kyi-amnesty/caffff86-4472-11f1-b19d-32431046b5b4_story.html |access-date=2026-04-30 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> ===နိုင်ငံများ === ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂ ရက်တွင် အမေရိကန် အစိုးရသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ချုပ်ရက်သက်တမ်းတိုးတိုးခြင်း မြန်မာအစိုးရအား ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးပါရန် ဖိအားပေးလေသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇွန် ၁၇ ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇွန် ၁၉ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော သူ၏နှစ် ၆၀ ပြည့်မွေးနေ့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် နိုင်ငံအချို့ရှိ မြန်မာသံရုံးများရှေ့တွင် ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံတကာမှလည်း ဆန္ဒပြမှုများကို အသိအမှတ် ပြုခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာနှောင်းပိုင်းတွင် အမေရိကန်အစိုးရသည် သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ထပ်မံ၍ ဖိအားပေးပြန်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယိုယွင်းလျက်ရှိသော အခြေအနေကို ကုလသမဂ္ဂ၏ လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် နိုင်ငံစုံမှ အရေးယူခြင်းပြုလုပ်ရန်နှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ တရားဝင်ဆွေးနွေးရန်ကဏ္ဍတွင် ထည့်သွင်းပေးပါရန် ပြင်းထန်စွာ တိုက်တွန်းလာသည်။ ဤလှုပ်ရှားမှုသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အားထပ်မံ၍ တစ်နှစ်တိတိ ချုပ်ရက်တိုးမြှင့်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဆွေးနွေးရေးလုပ်ငန်းစဉ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအရေးကိစ္စကို ထည့်သွင်းရန်သဘောတူ ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ === အဖွဲ့အစည်းများ === ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် စတင်ထိန်းသိမ်းခံရစဉ်မှစ၍ International IDEA နှင့် Article 19 တို့၏ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဘုတ်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ခန့်အပ်ထားခြင်းခံခဲ့ရပြီး ၎င်းအဖွဲ့ကြီးများ၏ ကူညီထောက်ပံ့မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ ဘယ်ဂျီယံနိုင်ငံတွင် တည်ရှိသော ကက်သလစ်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူဘွဲ့ (Doctor Honoris Causa)ကို အပ်နှင်းခြင်းခံရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.vub.ac.be/home/DHC/overzicht.html |title=Overzicht Eredoctoraten Vrije Universiteit Brussel |accessdate=4 July 2006 |publisher=Vrije Universiteit Brussel |language=Dutch |archive-date=25 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425033411/http://www.vub.ac.be/home/DHC/overzicht.html }}</ref> နှစ်စဉ် ဇွန်လတွင် အမေရိကမှ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားသူများအဖွဲ့ (US Campaign for Burma) မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထောက်ခံအားပေး သည့်အနေနှင့် ‘ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဖမ်းချုပ်ကြ’ ဟူသည့် ကြွေးကြော်သံဖြင့် ကမ္ဘာအနှံ့အိမ်များတွင် ၎င်းဧည့်ခံပွဲများ ပြုလုပ်ကျင်းပကြသည်။ ဤပါတီပွဲများတွင် စည်းရုံးလှုပ်ရှားသူများသည် တစ်ရက်တာ ၂၄ နာရီအတွင်း အိမ်တွင်း၌ နေကြပြီး မိတ်ဆွေများအား ဖိတ်ကြားပြီးလျှင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အကြောင်းတို့ကို လေ့လာဆွေးနွေးကြသည်။<ref>{{cite news | url =http://www.uscampaignforburma.org/action/community.html | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060715081242/http://www.uscampaignforburma.org/action/community.html | archivedate =15 July 2006 | title =Arrest Yourself | publisher=US Campaign for Burma | accessdate =4 July 2006 }}</ref> လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားမှု ဗဟိုဌာန Human Rights Action Center နှင့် အမေရိကမှ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားသူများအဖွဲ့ (US Campaign for Burma) တို့၏ ပူးပေါင်းလှုပ်ရှားမှုဖြစ်သော လွတ်မြောက်ရေးတိုက်ပွဲလှုပ်ရှားမှုမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံသားများ၏ ကြိုးပမ်းတိုက်ပွဲဝင်မှုများကို ကမ္ဘာမှ မျက်ခြေမပြတ် သတိရနေစေရန် အားထုတ်ကြသည်။ သူမ ပညာသင်ခဲ့သော စိန့်ဟူးစ်ကောလိပ်၊ အောက်စဖို့တက္ကသိုလ် နှစ်စဉ်ကျင်းပလေ့ရှိသော ကပွဲအခမ်းအနားတွင် မြန်မာနိုင်ငံက ကဏ္ဍတစ်ခုကို ထည့်သွင်းလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite news | url =http://www.thefullmoonball.com/ie/ | title =St. Hugh's Full Moon Ball | publisher =The Burma Campaign UK | accessdate =4 July 2006 | archivedate =23 August 2006 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060823221010/http://www.thefullmoonball.com/ie/ }}</ref> ==၂၄ နှစ်အတွင်း ကနဦး ပြည်ပခရီးစဉ်များ== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြသည် ၂၄နှစ်အတွင်း နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျခံခဲ့ရသည့် အချိန်များတွင်၊ သူ လွတ်မြောက်လာပါက ပထမဦးဆုံးသွားလိုသည့် ခရီးစဉ်သည် နော်ဝေနိုင်ငံဖြစ်ကြောင်း အမြဲပြောဆိုခဲ့သော်လည်း၊ သူ၏ ပထမဦးဆုံးခရီးစဉ်သည် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ဖြစ်ခဲ့သည်။ ===ထိုင်းနိုင်ငံ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲ=== ၂၄ နှစ်အတွင်း ပထမဦးဆုံး ပြည်ပခရီးအစဉ်အဖြစ် ထိုင်းနိုင်ငံ ဘန်ကောက်မြို့တွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသို့ လာရောက်မည်ကို ထိုင်းအစိုးရ နှင့် နိုင်ငံခြာရေးဝန်ကြီးဌာနသို့သတင်းမပေးခဲ့ဘဲ စီးပွားရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲသို့ သာမန် တက်ရောက်လာသည့် ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်မှလည်း ထိုနှီးနှောဖလှယ်ပွဲသို့ တက်ရောက်ရန် ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တက်ရောက်မည်ဟု သတင်းထွက်ခဲ့သည့်နောက်ပိုင်း၊ အကြောင်းပြချက် မရှိဘဲ မတက်ရောက်နိုင်ဟုဆိုကာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဦးသိန်းစိန်သည် သွားရောက်ရန် အချိန်မပေးနိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုကာ၊ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည့် [[ဦးနေဇင်လတ်]]မှ နယူးယောက်တိုင်းမ် သို့ အီးမေးလ်ဖြစ် ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://www.nytimes.com/2012/05/30/world/asia/uncertainty-hangs-over-aung-san-suu-kyis-visit-to-thailand.html For example, no one from her office contacted the Thai Foreign Ministry, which normally coordinates such high-profile visits. “As far as I know, we have not been approached by her team,” Mr. Thani said a few hours before she was to land. U Nay Zin Latt, an adviser to Mr. Thein Sein, said the president could not make time to go.“He is extremely busy with his work, and taking great care of transitioning and transformation,” Mr. Nay Zin Latt said in an e-mail. Thai officials said the president’s visit had been rescheduled for next week. ]</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် မယ်လစခန်းသို့လည်း သွားရောက်ခဲ့ပြီး ရွှေ့ပြောင်းအလုပ်သမားများ၊ ဒုက္ခသည်များနှင့်လည်း တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ===ဥရောပ နှင့် နိုဘဲလ်ဆု=== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင်၊ ဥရောပ ၅ နိုင်ငံကို သွားရောက်လည်ပါတ်ရန် ခရီးစဉ်စတင်ခဲ့သည်။ ====ဆွစ်ဇာလန် ခရီးစဉ်==== [[File:E18969.jpg|thumb|200px|ဂျီနီဗာမြို့တွင်ကျင်းပခဲ့သည့် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားအဖွဲ့]] ညီလာခံတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တွေ့ရစဉ်]] [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]] ဂျနီဗာမြို့သို့ ဥရောပ၏ ပထမဦးဆုံးခရီးစဉ် နိုင်ငံအဖြစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ ညနက်ပိုင်းတွင်စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တနေ့၌ [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားအဖွဲ့]]ချုပ် ညီလာခံတွင် မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆွဇ်ဇာလန် နိုင်ငံမြို့တော် ဘာ့န်၌ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး Didier Burkhalter နှင့်တွေဆုံခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/world/2012/06/120614_aung_san_suu_kyi_ilo.shtml ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဂျီနီဗာ ရောက်ပြီ]</ref> အချိန်ကွာခြားမှုများနှင့် ခရီးဝေးပျံသန်းမှုများကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသည့် ဒေါ်စုသည် ဆွစ်ဇာလန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးနှင့် အတူ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်နေစဉ် အော့အံခဲ့ပြီး၊ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ အစီအစဉ်အား ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/9332707/Aung-San-Suu-Kyi-cuts-short-news-conference-after-vomiting.html# Aung San Suu Kyi cuts short news conference after vomiting]</ref> ဆွစ်သမ္မတ၏ ဖိတ်ကြားချက် တက်ရောက်သူများ ၈၀ နှင့်အတူ ဧည့်ကြိုပွဲသို့ ခဏတာ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ သူမအတွက် အထူးစီစဉ်ထားသည့် ညစာစားပွဲအား ခရီးပန်းမှုများကြောင့် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ သောကြာနေ့တွင် ပါလီမန်သို့ သွားရောက်ခဲ့ပြီးနောက် နော်ဝေးသို့ ခရီးဆက်တင်ခဲ့သည်။ ====နော်ဝေ ခရီးစဉ်==== [[Image:Kyi diploma.jpg|left|thumb|၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ပေးအပ်ခဲ့သည့် နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု ဒီပလိုမာ လက်မှတ်အား တွေ့ရစဉ်<ref>MLA style: "Aung San Suu Kyi - Nobel Diploma". Nobelprize.org.13 Oct 2012 http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-diploma.html.</ref>]] ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆုပေးအပ်ခဲ့ချိန်တွင် သားနှစ်ဦးနှင့် ခင်ပွန်းတို့မှ ဒေါ်စုကိုယ်စား လက်ခံရယူခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်း၊ ၂၁ နှစ်ကြာခဲ့သည့်အချိန်မှသာ ပထဦးဆုံး သူကိုယ်တိုင် တက်ရောက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဆုပေးပွဲတွင် နော်ဝေနိုဘဲလ်ကော်မတီမှ အော်စလိုမြို့တော်ခန်းမတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တိုက်ရိုက် လက်မှတ်ပေးအပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၇ရက်နေ့တွင် နော်ဝေနိုင်ငံရှိ ရဖ်တို လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့တည်ရှိသည့် ဘာဂန်မြို့တော်တွင် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ၁၈ရက်နေ့တွင် အော်စလိုဖိုရမ်၌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ နော်ဝေ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး Jonas Gahr Stoere နဲ့ U2 တေးဂီတအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင် အဆိုတော် ဘိုနို တို့မှ အဓိက ဦးဆောင်ဆွေးနွေးကြသူများအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ====အိုင်ယာလန် ခရီးစဉ်==== ၁၈ရက်နေ့တွင်ပင် အိုင်ယာလန်သို့ ခရီးဆက်တင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာရေး အဖွဲ့ကြီးမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ချီးမြှင့်ခဲ့သည့် [[Ambassador of Conscience|ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ သံတမန်]] ဆိုသည့်ဆုကြီးကို ယူတူးတေးဂီတ အဖွဲ့မှအဆိုတော် ဘိုနိုမှ ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ထို့နေ့ ညနေတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းသို့ ခရီးဆက်တင်ခဲ့သည်။ ====ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း ခရီးစဉ်==== ၁၉ရက်နေ့ မနက်ပိုင်းတွင် လန်ဒန်စီးပွားရေး နှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ တက္ကသိုလ်၌ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး ဆွေးနွေးပွဲကို တက်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ဘီဘီစီ မြန်မာပိုင်းဌာနနှင့် ဘီဘီစီ ကမ္ဘာတလွှား အသံလွှင့် ဌာန တည်ရှိရာ အသံလွှင့်ရုံးသစ် ကြီးဆီသို့ လည်ပါတ်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့သည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ၆၇ နှစ်မြောက် မွေးနေ့ဖြစ်သောကြောင့် ရောက်ရှိခဲ့သည့် နေရာတိုင်းတွင် သူမအတွက် မွေးနေ့ပွဲများ ကျင်းပပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့နေ့ ညနေပိုင်းတွင် သူမနေထိုင်ခဲ့ဘူးသည့် အောက်စ်ဖို့ဒ်၌ မိသားစုဝင်များနှင့်အတူ မွေးနေ့ပွဲ ကျင်းပခဲ့သည်။ ၂၀ရက်နေ့တွင်၊ အောက်စဖို့ တက္ကသိုလ် St Hugh's College ၏ကျောင်းသူ ဟောင်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် အောက်စ်ဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်မှ ၁၉၉၃ခုနှစ်၌ ပေးအပ်ခဲ့သည့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဒေါက်တာ ဘွဲ့အား ရှယ်လ်ဒိုးနီးယန်း ဇာတ်ရုံ ဘွဲ့နှင်းသဘင် ခန်းမ၌ တက်ရောက်လက်ခံရယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/06/120620_assk_oxford.shtml |title=BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ - အောက်စဖို့ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဘွဲ့ ဒေါ်စု လက်ခံရယူ |publisher=Bbc.co.uk |date=1970-01-01 |accessdate=2014-02-09}}</ref> ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိန်ဝန်ကြီးချုပ်၏ အမှတ် ၁၀ [[ဒေါင်းနင်းလမ်း]] နေအိမ်၌ ဝန်ကြီးချုပ် ဒေးဗစ်ကင်မရွန်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ ပူးတွဲသတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဗြိတိသျှပါလီမန် နှစ်ရပ်စလုံး၌ မိန့်ခွန်းပြောကြားရန် Westminster ပါလီမန် ခန်းမကြီးထဲ၌ ပုံမှန်အားဖြင့် နိုင်ငံခေါင်းဆောင်တွေကိုသာ မိန့်ခွန်းပြောကြားခွင့်ရှိသော်လည်း၊ နိုင်ငံတော် သမ္မတ မဟုတ်သေးသည့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ပထမဦးဆုံး အထူး ဂုဏ်ပြုသည့်အနေနှင့် ထိုခန်းမကြီး၌ မိန့်ခွန်းပြောကြားခွင့် ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဂုဏ်ထူးဆောင်ခန်းမကြီးတွင် မိန့်ခွန်းပြောခွင့်ရသူများတွင် [[ချားလ်စ်ဒီဂေါ]]၊ [[နဲလ်ဆန်မန်ဒဲလား]]၊ [[၁၆ကြိမ်မြောက် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး]] နှင့် [[ဘာရက် အိုဘားမား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဒေါ်စုသည် ပထမဦးဆုံး အာရှနိုင်ငံသား နှင့်၊ ပြည်ပမှ ပထမဦးဆုံး အမျိုးသမီး၊ နိုင်ငံခေါင်းဆောင်မဟုတ်သေးသူတစ်ယောက်ကို ဤနေရာ၌ ဂုဏ်ပြုမိန့်ခွန်းပြောကြားခွင့်ပေးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဂျွန်ဘာကောင်း မှ အဖွင့်အမှာစကားပြောကြာခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂၂ရက်နေ့တွင် ဗြိတိန်ရောက် မြန်မာများနှင့်လည်း လန်ဒန်တွင် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ====ပြင်သစ် ခရီးစဉ်==== ပြင်သစ် သမ္မတ ဖိတ်ကြား ချက်အရ၊ ဗြိတိန်ခရီးစဉ်မှ ပြင်သစ် ပါရီမြို့သို့ ရထားဖြင့် ဇွန်လ်၂၆ရက် အင်္ဂါနေ့၌ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုနေ့ညနေပိုင်းတွင် ပြင်သစ်သမ္မတနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ နေ့လယ်ပိုင်း၌ ၂ဝဝ၄ ခုနှစ်တွင် ပါရီမြို့မှ ပေးအပ်ခဲ့သည့် [[ပါရီ ဂုဏ်ထူးဆောင် မြို့သူဆု|ဂုဏ်ထူးဆောင် မြို့သူ]] ဆုကို မြို့တော်ဝန် ဆီမှ လက်ခံ ရယူခဲ့သည်။ ၂၇ရက် မနက်ပိုင်းတွင် ဥရောပရောက် မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့်လည်း တွေ့ဆုံပြီး မေးခွန်းများ အမေးအဖြေပြုလုပ်ခဲ့သည်။ မိုနာလီဇာ ပန်းချီကား နှင့် အခြားအနုပညာလက်ရာများတည်ရှိရာ ပါရီပြတိုက်များသို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ ၂၉ ရက်နေ့၌ ဥရောပခရီးစဉ် ပြီးဆုံးကာ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည် ခရီးထွက်ခွာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/burmese/world/2012/06/120626_dassk_paris.shtml |title=BBC Burmese - နိုင်ငံတကာ - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါရီမြို့ကို ရောက်ပြီ |publisher=Bbc.co.uk |date=1970-01-01 |accessdate=2014-02-09}}</ref> ===မြန်မာဟု အသုံးပြုရန်=== ၂၉ ရက် ဇွန်လ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပြည်ပခရီးစဉ်များတွင် မြန်မာနိုင်ငံကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့် ဘားမား ဟု ခေါ်ဝေါ် သုံးနှုန်းခဲ့သည့်အပေါ် မြန်မာလို့သာ သုံးနှုန်း ပြောဆိုရန် ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်မှ သတိပေးခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ အင်္ဂလိပ်လို မြန်မာလို့ မခေါ်ဆိုခြင်းသည် စကားလုံးကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ စစ်အစိုးရမှ လူထု၏ဆန္ဒကို မရယူခဲ့ဘဲ ကိုယ့်သဘောနှင့်ကိုယ် အမည်ပြောင်းလည်းခဲ့ခြင်းကို မကြိုက်ခြင်းကြောင့် အသုံးမပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/06/120629_dassk_burma.shtml Myanmar လို့ မခေါ်လို့ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ကို သတိပေး]</ref> ===အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ကွန်ဂရက်ရွှေတံဆိပ်=== [[Image:Barack Obama meets with Aung San Suu Kyi Sept. 19, 2012.jpg|thumb|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ခရီးစဉ်တွင် အိမ်ဖြူတော်၌ သမ္မတအိုဘားမားနှင့်တွေ့ဆုံစဉ်]]ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ၂ဝ၁၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် သူမ၏အမေရိကန်နိုင်ငံခရီးစဉ်ကို စတင်လိုက်ပြီး [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ]]၊ [[နယူးယောက်]]၊ [[ဖို့ဝိန်း]]၊ [[လူးဝစ်ဗီးလ်]]၊ [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့|ဆန်ဖရန်စစ္စကို]]နှင့် [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]ကြီးများသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၂ဝဝ၈ ခုနှစ်၌ ချီးမြှင့်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အမြင့်ဆုံးဆုဖြစ်သည့် [[ကွန်ဂရက်ရွှေတံဆိပ်]] ဆု၊ Atlantic Council မှပေးအပ်သည့် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံသားဆု၊ Asia Society မှပေးအပ်သည့် Global Vission ဆု၊ ဆန်ဖရန်စစ္စကို တက္ကသိုလ်ကပေးအပ်သည့် ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့နှင့် National Endowment For Democracy (NED) မှ ၂ဝဝဝ ပြည့်နှစ်ကတည်းက ပေးအပ်ထားသည့် ၁၉၉ဝ ရွေးကောက်ပွဲအနိုင်ရ ဆယ်နှစ်ပြည့် ဂုဏ်ပြုရုပ်တုကို ကိုယ်တိုင်လက်ခံရယူခဲ့သည်။<ref>ဒီလှိုင်းဂျာနယ်၊ အတွဲ(၁)၊ အမှတ်(၃၈)၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အမေရိကန်ခရီးစဉ် မှ</ref> ထိုခရီးစဉ်တွင် အမေရိကန်သမ္မတ အိုဘားမားနှင့် အိမ်ဖြူတော်တွင်တွေ့ဆုံခြင်း၊ ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဘန်ကီမွန်းကိုလည်း နယူးယောက်မြို့၌ တွေ့ဆုံခဲ့သည်<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/09/120921_dassk_bankimoon.shtml အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို ရောက်ရှိနေတဲ့ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဘန်ကီမွန်းနဲ့ နယူးယောက်မြို့မှာ တွေ့ဆုံခဲ့ပါတယ်။]</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၏ ကုလသမဂ္ဂ နှစ်ပတ်လည် အထွေထွေညီလာခံခရီးစဉ်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခြင်း၊ သမ္မတဦးသိန်းစိန်၏ ကုလသမဂ္ဂမိန့်ခွန်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ချီးကျူးဂုဏ်ပြုစကားပြောကြားခြင်း၊ သမ္မတဦးသိန်းစိန်တည်းခိုရာသို့ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် လာရောက်တွေ့ဆုံခြင်း၊ အမေရိကန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဟီလာရီကလင်တန် လာရောက်တွေ့ဆုံခြင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ ပိတ်ဆို့မှုများ ဖယ်ရှားခြင်း၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ကွန်ဂရက်ရွှေတံဆိပ်ဆု လက်ခံရယူပွဲတွင် မြန်မာအစိုးရဝန်ကြီး ဦးအောင်မင်းတက်ရောက်ခြင်း၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် အမေရိကန်နိုင်ငံရောက် မြန်မာများ တွေ့ဆုံခြင်း၊ သမိုင်းဝင်မိန့်ခွန်းများပြောကြားခြင်း စသည့် အပြုသဘောဆောင်သော ဖြစ်ရပ်များနှင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/09/120925_asskfortwayne.shtml ဖို့ဝိန်း မြန်မာတွေနဲ့ ဒေါ်စုတွေ့]</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် သူမ၏ခရီးစဉ်တွင် မြန်မာ့ဒီမိုကရေစီအရေးတွင် ကူညီခဲ့ကြသူများကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ကိုယ်တိုင်လာရောက်ပြောဆိုလိုခြင်း၊ အမေရိကန်နိုင်ငံရောက် မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့် တွေ့ဆုံလိုခြင်းတို့ကို ခရီးစဉ်၏ရည်ရွယ်ချက်အဖြစ် မိန့်ကြားပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုခရီးစဉ်သည် ၂ဝ၁၂ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်တွင် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်တွင် ကိုရီးယားလေကြောင်းလိုင်းဖြင့် မြန်မာပြည်သို့ပြန်ခဲ့ရာ၌ ည (၉:၅၅)နာရီတွင် ရန်ကုန်မြို့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဝင်များ၊ အနုပညာရှင်များနှင့် ပြည်သူလူထုကြီးက ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုခဲ့ကြသည်။ ည ၁၁ နာရီခန့်တွင် နေအိမ်သို့ရောက်ရှိပြီး၊ အိမ်ရှေ့၌ စောင့်ဆိုင်းကြိုဆို၊ နှုတ်ဆက်နေကြသည့် ပြည်သူလူထုအား နှုတ်ဆက်စကား၊ ကျေးဇူးတင်စကား ပြောကြားခဲ့သည်။ == ပေါ်ပြူလာ မီဒီယာ == [[File:Ms. magazine Cover - Winter 2012.jpg|thumbnail|upright|left|၂၀၁၂ ခုနှစ်ထုတ် ''[[:en:Ms. (magazine)|Ms.]]'' မဂ္ဂဇင်း မျက်နှာဖုံးတွင် တွေ့ရသော ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] ===ရုပ်ရှင်=== *‘[[ရန်ကုန်အလွန်|ရန်ကုန်အလွန်’(Beyond Rangoon)]]- ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဂျွန်ဘော်မင်းရိုက်ကူးခဲ့သည့် ရုပ်ရှင်ကားတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား သိသာစွာ ဖော်ထုတ်ထားသည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အဖြစ် တေးဂီတပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘိုင်း၏ ယခင်အိမ်ထောင်ဘက်ဖြစ်သူ အေဒယ်လုဒ်မှ သရုပ်ဆောင်ထားသည်။ ဆက်ဆိုဖုန်းပညာရှင် တေးရေးဆရာ ဝိန်းရှောတာသည် ၎င်း၏ သီချင်းတစ်ပုဒ်ကို ‘အောင်ဆန်းစုကြည်’ ဟု အမည်ပေးထားသည်။ ၎င်းနှင့် ဟာဘီဟင်ဘော့စ်တို့ နှစ်ဦး၏ ၁၉၉၇ ခုနှစ်ထုတ် ပလပ်စ်ဝမ်းအယ်လ်ဘမ်တွင် အဆိုပါသီချင်း ပါဝင် လူသိများခဲ့သည်။ *‘[[ကြောက်ရွံ့မှုမရှိသော အမျိုးသမီး - အောင်ဆန်းစုကြည်|ကြောက်ရွံ့မှုမရှိသော အမျိုးသမီး - အောင်ဆန်းစုကြည်- (Aung San Suu Kyi - Lady of No Fear)]]’၅၈ မိနစ်ကြာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ဖြစ်ရပ်မှန်များကို ရိုက်ကူးထားသည့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ကား -Denmark 2010, 58 min.A Kamoli Films Production, by Anne Gyrithe Bonne *[[သည်အမျိုးသမီး|‘သည်အမျိုးသမီး’(The Lady)]]- ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သူ၏ခင်ပွန်းသည် မိုက်ကယ်အဲရစ်တို့၏ ဘဝဇာတ်ကြောင်းကို အခြေခံသည့် အချစ်ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားတစ်ခုကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအတွင်း ရိုက်ကူးခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ကမ္ဘာအနှံ့တွင် ပြသခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt1802197/|title=The Lady (2011)|publisher=IMDb.com|accessdate=2015-11-10}}</ref> ဤဇာတ်ကားတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသူ ကမ္ဘာကျော် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် [[မီရှဲလ်ယို့ဟ်|မီရှဲလ်ယို့ဟ် (Michelle Yeoh)]] မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသား ဒေးဗစ်သျူးလစ် (David Thewlis) မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ခင်ပွန်းသည် [[မိုက်ကယ် အဲရစ်]] အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားသည်။ <ref>[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html]</ref> ===ဂီတ=== *[[ဆက်လျှောက်၊ (သီချင်း)|ဆက်လျှောက်(Walk On)]]- ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် အိုင်းရစ်ရော့ခ်တေးဂီတအဖွဲ့[[ယူတူး]]တွင် သီဆိုသူ [[ဘိုနို]]၏ လက်ရာဖြစ်သည့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ရည်မှန်း၍ စပ်ဆိုထားသည့် အခွေလည်း ထွက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ အနုပညာရှင်စုံတို့မှ ‘ဝေါ့ခ်အွန်’ သီချင်းကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် ‘ဟေဒယ်လေဒီ’ ဟူသည့် အခွေမှာ စစ်အစိုးရ၏ ပိတ်ပင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဇွန် ၁၉ ရက်နှင့် ၂၁ ရက်တို့တွင် လန်ဒန်နှင့် ဂလပ်စ်ဂေါအသီးသီးတို့၌ ကျင်းပခဲ့သော ဗာတီဂိုနယ်လှည့်ဖျော်ဖြေပွဲများတွင် ယူတူးအဖွဲ့က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ရည်ညွှန်း၍ ‘ရမ်းနင်းတူစတန်းစတေးလ်’(Running to stand still) ဟူသော တင်ဆက်မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အခြားအနုပညာ ရှင်များဖြစ်ကြသည့် ဘလက်ဟိုင်းပီးစ်၊ ကိုးပလေး၊ ဒါမီးယမ်းရိုက်စ် နှင့် အားအီးအမ်တို့ကလည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား လူသိရှင်ကြား ထောက်ခံအားပေး ခဲ့ကြသည်။ *‘မတီးခက်ရသေးသည့် စန္ဒယား’(Unplayed piano)- အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နှစ် ၆၀ပြည့် မွေးနေ့အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ရိုက်စ်၏ လီစာဟဲန်ဂန်းနှင့် ပူးတွဲထုတ်လုပ်ခဲ့သည့် တေးသရုပ်ဖော် ဗီဒီယို ကို ယူကေ၌ ၂၀ ဇွန်လ ၂၀၀၅ နှင့် အိုင်ယာလန်၌ ၁၇ ဇွန်လ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် စတင်ရောင်းချခဲ့သည်။ ဒေမီယံ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အလည်အပါတ်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ရေးသားခဲ့ပြီး၊ ရောင်းရသည့်အမြတ်စွန်းငွေကို မြန်မာနိုင်ငံအတွက် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=NgQUBecM7OM&feature=related |title=Damien Rice - Unplayed Piano (Official Video) |publisher=YouTube |date=2010-11-24 |accessdate=2014-02-09}}</ref> *၂၀၀၃ ခုနှစ်၏ ဥရောပ [[အမ်တီဗီ]] ဂီတဆု ချီးမြှင့်ပွဲတွင် သူ့အား ‘ဖရီးယော်မိုင်းဒ်’ ဟူသည့် ဆုကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ *၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် နယူးစတိတ်မင်း မဂ္ဂဇင်း၏ စုစည်းတင်ပြသည့် ‘ကျွန်ုပ်တို့ခေတ်၏ သူရဲကောင်း’ စာရင်းတွင် သူ့အား ထိပ်ဆုံးအမှတ် ၁ နေရာအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ [[File:Aung San Suu Kyi greeting supporters from Bago State.jpg|thumb|175px|၂၀၁၁ ပဲခူးခရီးစဉ်တွင် ထောက်ခံအားပေးသူများကို နှုတ်ဆက်နေစဉ်။]] ==ကျန်းမာရေး== နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျနေစဉ်ကာလအတွင်း မီးယပ်ရောဂါကြောင့် ၂၀၀၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် [[အာရှတော်ဝင်ဆေးရုံ]]တွင် ခွဲစိတ်ကုသမှု ခံယူခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.voanews.com/content/a-13-a-2003-09-19-3-aung/290812.html |title=Aung San Suu Kyi Recovering from Surgery in Rangoon – 2003-09-19 |publisher=Voice of America |access-date=29 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000615/http://www.voanews.com/content/a-13-a-2003-09-19-3-aung/290812.html |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ခြေထောက် ခွဲစိတ်မှုနှင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် မျက်စိခွဲစိတ်မှုများလည်း ပြုလုပ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.asianewsnet.net/Suu-Kyi-cancels-trips-after-foot-surgery-55308.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131223220826/http://asianewsnet.net/Suu-Kyi-cancels-trips-after-foot-surgery-55308.html |url-status=usurped |archive-date=23 December 2013 |title=Suu Kyi cancels trips after foot surgery – ANN |publisher=Asianewsnet.net |date=23 December 2013 |access-date=29 December 2013 }}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် သူမ၏ ဆရာဝန်ဖြစ်သူ ဒေါက်တာ တင်မျိုးဝင်းက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တွင် ကြီးမားသော ကျန်းမာရေးပြဿနာများမရှိသော်လည်း ကိုယ်အလေးချိန် {{convert|48|kg}} သာရှိခြင်း၊ သွေးပေါင်ကျခြင်းများကြောင့် အလွယ်တကူ ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းနိုင်ကြောင်း ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author=Associated Press in Rangoon |url=https://www.theguardian.com/world/2012/jun/15/aung-san-suu-kyi-illness |title=Aung San Suu Kyi doctor fears for her health after illness on Europe tour |work=The Guardian |date=15 June 2012 |access-date=29 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000911/http://www.theguardian.com/world/2012/jun/15/aung-san-suu-kyi-illness |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> {{clearleft}} ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ထိန်းသိမ်းခံရပြီးနောက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ကျန်းမာရေး ယိုယွင်းလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2022-09-05 |title=UN Myanmar envoy 'very concerned' about Aung San Suu Kyi's health |language=en |work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/5/un-myanmar-envoy-very-concerned-about-aung-san-suu-kyis-health |access-date=2023-08-24}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-09-14 |title=Myanmar's Daw Aung San Suu Kyi Reportedly Suffering Health Problems in Prison |language=en |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-daw-aung-san-suu-kyi-reportedly-suffering-health-problems-in-prison.html |access-date=2023-08-24}}</ref> သို့သော်လည်း စစ်ကောင်စီပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဗိုလ်ချုပ်[[ဇော်မင်းထွန်း]]က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ကျန်းမာရေးအတွက် အထူးအလေးထားကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2022-07-03 |title=Special attention given to Daw Aung San Suu Kyi's health and living situation: SAC spokesperson |language=en |work=Eleven Media |url=https://elevenmyanmar.com/news/special-attention-given-to-daw-aung-san-suu-kyis-health-and-living-situation-sac-spokesperson |access-date=2023-08-24}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[:en:Don Pramudwinai|ဒွန်ပရာမွတ်ဝီနိုင်း]]ကလည်း "ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် စိတ်ရောကိုယ်ပါ ကျန်းမာလျက်ရှိသည်" ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Lamb |first=Kate |date=2023-07-12 |title=Thai foreign minister says he met with Aun San Suu Kyi |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-foreign-minister-says-he-met-with-myanmars-jailed-leader-suu-kyi-2023-07-12/ |access-date=2023-08-24}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် သူမ၏ ကျန်းမာရေးအခြေအနေ ဆိုးရွားလာနေပြီး သွားကိုက်ခြင်းနှင့် အစာမစားနိုင်ခြင်းများ ခံစားရလျက်ရှိသည်။ သွားဆရာဝန်နှင့် ပြသရန် တောင်းဆိုမှုမှာလည်း ငြင်းဆိုခြင်းခံရသည်။ သူမ၏ သားဖြစ်သူက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ဆေးကုသမှုပြုလုပ်ပေးရန် စစ်ကောင်စီအား တောင်းဆိုလျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite news |date=2023-09-06 |title=Myanmar's Aung San Suu Kyi Unwell, Back in Prison |language=en |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-suu-kyi-unwell-back-in-prison-nld-members.html |access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ng |first=Kelly |date=2023-09-06 |title=Aung San Suu Kyi ill but denied urgent care, says son |language=en |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-66725416 |access-date=2023-10-08}}</ref> == ရရှိခဲ့သည့် ဆုများ == {{main|အောင်ဆန်းစုကြည် ရရှိခဲ့သည့် ဆုများ}} ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နိုင်ငံတကာမှ အသိအမှတ် ဂုဏ်ပြုသည့် ဆုများရာကျော်ရှိသည်။ ရရှိသော ဆုများ၏ ငွေကြေးများကို မြန်မာပြည်သူများ၏ ပညာရေး နှင့် ကျန်းမာရေး(ကဏ္ဍ)အတွက် လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ နိုဘဲလ်ဆုကြေးငွေ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၃သန်းကိုလည်း မြန်မာပြည်သူများ၏ ပညာရေး နှင့် ကျန်းမာရေးအတွက် ရန်ပုံငွေမတည်နိုင်ရန် လှုဒါန်းခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ {| border="1" style="font-size:10px" |- |''စဉ်'' |''ခုနှစ်'' |''ရရှိခဲ့သည့် ဆု အမည်'' |''ပေးအပ်သည့် ဌာန'' |''နိုင်ငံ'' |''ဆုကြေး'' |- |၁ |၁၉၉၀ |[[သိုးရော်ဖ် ရွပ်ဖ်တို ဆု]] |ရဖ်တို လူ့အခွင့်အရေး ဖောင်ဒေးရှင်း |{{အလံ|နော်ဝေနိုင်ငံ}} | |- |၂ |၁၉၉၁ |[[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]] |ဥရောပ ပါလီမန် |{{အလံ|ပြင်သစ်}} |၅၀ ၀၀၀ ယူရို |- |၃ |၁၉၉၁ |[[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]] |နိုဘဲလ် ကော်မတီ |{{အလံ|နော်ဝေးနိုင်ငံ}} |၆ ၀၀၀ ၀၀၀ ဆွီဒင် ခရုံနာ |- |၃ |၁၉၉၆ |Companion of the Order of Australia | |{{အလံ|ဩစတြေးလျနိုင်ငံ}} | |- |၄ |၂၀၀၀ |လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် သမ္မတ ဆု | | | |- |၅ |၂၀၀၂ |မဒန်ဂျိတ် ဆင့်ဂျ် ဆု (Madanjeet Singh Prize) |ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ ပညာရေး၊ သိပ္ပံ နှင့် ယဉ်ကျေးမှု (UNESCO) | | |- |၆ |၂၀၀၂ |A Doctor of Laws honoris causa |Memorial University of Newfoundland |{{flag|ကနေဒါနိုင်ငံ}} | |- |၇ |၂၀၀၄ |[[ဂွမ်ဂျူး လူ့အခွင့်အရေးဆု]] (Gwangju Prize for Human Rights) | |{{flag|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ}} | |- |၈ |၂၀၀၇ |Honorary Canadian citizenship | |{{flag|ကနေဒါနိုင်ငံ}} | |- |၉ |၂၀၀၇ |အိုလွတ်ဖ် ပါလ်မယ် ဆု (Olof Palme Prize) |အိုလွတ်ဖ် ပါလ်မယ် မိသားစု နှင့် ဆွီဒင်ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ ထူထောင်မှု |{{flag|ဆွီဒင်နိုင်ငံ}} |၇၅ ၀၀၀ အမေရိကန် ဒေါ်လာ |- |၁၀ |၂၀၀၈ |ကွန်ဂရက် ရွှေတံဆိပ်ဆု Congressional Gold Medal) <ref>{{cite web|url=http://clerk.house.gov/art_history/house_history/goldMedal.html |title=Office of the Clerk of the U.S. House of Representatives - 404 |publisher=Clerk.house.gov |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref> |United States Congress |{{flag|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု}} | |} ** ဆက်စပ်လေ့လာရန် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေ့စွဲမှတ်တမ်းများ]] ==ထူထောင်ခဲ့သည့် ရန်ပုံငွေများ== *'''အောင်ဆန်းစုကြည် ကမ္ဘာ့လွတ်မြောက်ရေး ရန်ပုံငွေ'''- အမည်ပေးထားသည့် ရန်ပုံငွေကို နော်ဝေအခြေစိုက် အစိုးရမဟုတ်သည့် Partnership For Change အဖွဲ့၊ နော်ဝေ မီဒီယာအဖွဲ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် HippieMedia၊ နော်ဝေဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း မစ္စတာ ဘိုနဗစ်နှင့် နော်ဝေရောက် မြန်မာအသိုင်းအဝိုင်းတို့ ပါဝင်ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အဖြစ်ပေးအပ်ခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်စုမှ လက်မှတ်ထိုး အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့၌ အော်စလိုမြို့တွင် ရန်ပုံငွေအမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁ သန်းနှင့် စတင် မတည်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/multimedia/2012/06/120625_mobigeno_asskworldfreedomfund.shtml ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နာမည်နှင့် ရန်ပုံငွေ အဖွဲ့တစ်ခု တည်ထောင်ခဲ့ (ဘီဘီစီ)]</ref> *'''Prospect Burma'''- မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့် ပြည်ပရောက် ဒုက္ခသည်များ ပညာရေးဆက်လက်သင်ယူနိုင်ရန် ပညာသင်ငွေကြေးများ ထောက်ပံ့ပေးသည့် ရန်ပုံငွေအဖွဲ့ကြီးဖြစ်သည်။ ထိုရန်ပုံငွေတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ရရှိခဲ့သည့် ၁၉၉၁ နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု နှင့် အခြားဆုကြေးများမှ ငွေကြေးတချို့ပါဝင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.prospectburma.org/about-prospect-burma/how-prospect-burma-began.html |title=How Prospect Burma Began |publisher=Prospect Burma |date= |accessdate=2014-02-09 |archivedate=9 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120309003543/http://www.prospectburma.org/about-prospect-burma/how-prospect-burma-began.html }}</ref> == ရေးသားခဲ့သည့် စာအုပ်များ == ===စာပေ=== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါဝင် ရေးသားတည်းဖြတ်ခဲ့သည့် စာအုပ်များမှာ- *''[[ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး၊ (စာအုပ်)|ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး]]'' *''မျှော်လင့်ခြင်း၏ အသံများ'' *''[[မြန်မာပြည်မှ ပေးစာများ]]'' *''ဗမာ့ အောင်ဆန်း'' *''အောင်ဆန်း/အာရှနိုင်ငံမှ ခေါင်းဆောင်များ'' *''ဘူတန်သို့ သွားလည်ကြစို့'' *''မြန်မာပြည်သို့ သွားလည်ကြစို့'' *''နီပေါသို့ သွားလည်ကြစို့'' *''မျက်နှာဖုံး နောက်ကွယ်ရှိ မြန်မာပြည်'' *''မြန်မာနှင့် အိန္ဒိယ- ကိုလိုနီလက်အောက်ဘ၀များ၏ ရှုထောင့်များ'' *''စစ်မှန်သော ခိုကိုးရာ ဆီသို့'' ==မိန့်ခွန်းများ== {{main|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရွှေဂုံတိုင် မိန့်ခွန်း}} == ကိုးကား == {{reflist|2}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Aung San Suu Kyi|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်}} *{{Wikiquote-inline|Aung San Suu Kyi|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်}} * {{Facebook|aungsan.suukyi.5661}} {{lifetime|၁၉၄၅| | }} [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ပါတီဝင်များ]] [[Category:မြန်မာ့ အထင်ကရ အမျိုးသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆုရ ပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:၂၀၁၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:အောင်ဆန်းစုကြည်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပညာရေးဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသမီး ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ]] ign2wcsnepl671b1kjxx9c4glu4wpha 1028681 1028679 2026-04-30T15:35:53Z Zawzawaungthwin 100038 စာနိဒါန်းပြင်ဆင် 1028681 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox officeholder |honorific-prefix = [[ဒေါ်]] |name = အောင်ဆန်းစုကြည် |native_name = |native_name_lang = |honorific-suffix = [[Order of Australia|AC]] |image = Aung_San_Suu_Kyi_2016.jpg | office = [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] | president = ဦး[[ထင်ကျော်]]<br />ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] ''(ယာယီ)''<br />ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] | term_start = ၆ ဧပြီ ၂၀၁၆ | term_end = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | predecessor = ''ရာထူးစတင်'' | successor = ''မရှိ'' |office1 = ၂၀ ဦးမြောက် [[နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး|နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး]] | president1 = ဦး[[ထင်ကျော်]]<br />ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] ''(ယာယီ)''<br />ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] |term_start1 =၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end1 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor1 = [[ဝဏ္ဏမောင်လွင်|ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်]] |successor1 = [[ဝဏ္ဏမောင်လွင်|ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်]] |office2 = [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |president2 = ဦး[[ထင်ကျော်]]<br />ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] ''(ယာယီ)''<br />ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] |term_start2= ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end2 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor2 = [[သိန်းညွန့်|ဦးသိန်းညွန့်]]<br>[[စိုးမောင်|ဦးစိုးမောင်]]<br>[[စိုးသိန်း|ဦးစိုးသိန်း]]<br>[[အောင်မင်း|ဦးအောင်မင်း]]<br>[[လှထွန်း|ဦးလှထွန်း]] |office3 = [[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |president3 = ဦး[[ထင်ကျော်]] |term_start3 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end3 = ၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ | predecessor3 = [[ခင်စန်းရီ၊ ဒေါ်|ဒေါ်ခင်စန်းရီ]] | successor3 = [[မျိုးသိမ်းကြီး|​ဒေါက်တာမျိုးသိမ်းကြီး]] |office4 = [[လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |president4 = ဦး[[ထင်ကျော်]] |term_start4 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |term_end4 = ၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ |predecessor4 = [[ခင်မောင်စိုး၊ ဦး|ဦးခင်မောင်စိုး]] (လျှပ်စစ်စွမ်းအား)<br>[[ဇေယျာအောင်|ဦးဇေယျာအောင်]] (စွမ်းအင်) |successor4 = ဦး[[ဖေဇင်ထွန်း]] |office5 = |term_start5 = |term_end5 = |predecessor5 = |successor5 = |office6 = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] ဥက္ကဋ္ဌ |term_start6 = ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၁ |term_end6 = |predecessor6 = |successor6 = |office7 = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူး |term_start7 = ၂၇ စက်တင်ဘာ ၁၉၈၈ |term_end7 = ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၁ |predecessor7 = ရာထူးစတင် |successor7 = ရာထူးဖျက်သိမ်း |office8 = [[အတိုက်အခံ (မြန်မာနိုင်ငံ)|အတိုက်အခံခေါင်းဆောင်]] |president8 = [[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |term_start8 = ၂ မေ ၂၀၁၂ |term_end8 = ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ |predecessor8 = စိုင်းလှကျော် |successor8 = |office9 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်<br>[[ကော့မှူးမြို့နယ်]] |term_start9 = ၂ မေ ၂၀၁၂ |term_end9 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |predecessor9 = ဦးစိုးတင့် |successor9 = |majority9 = ၄၆,၇၃၀ (၇၁.၃၈%)<ref>{{cite news |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-04/02/c_131504585.htm |title=Myanmar election commission announces NLD wins overwhelmingly in by-elections |date=2 April 2012 |agency=Xinhua News Agency |accessdate=2 April 2012}}</ref> |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1945|6|19}} |birth_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[ဗြိတိသျှဘားမား]] |death_date = |death_place = |party = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] |spouse = [[မိုက်ကယ် အဲရစ်]]<br/>၁ ဇန်နဝါရီ ၁၉၇၂ - ၂၇ မတ် ၁၉၉၉ <small>(မိုက်ကယ်အဲရစ် ကွယ်လွန်ချိန်ထိ)</small> |children = [[မြင့်ဆန်းအောင်၊ မောင်|မြင့်ဆန်းအောင်]]<br>[[ထိန်လင်း၊ မောင်|ထိန်လင်း]] |relations = [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] (ဖခင်)<br/>[[ဒေါ်ခင်ကြည်]] (မိခင်) |residence = [[ခြံအမှတ် (၅၄)၊ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်း]] |alma_mater = ဒေလီတက္ကသိုလ်<br> [[စိန့်ဟျူးကောလိပ်]] (အောက်စဖို့ဒ်)<br>လန်ဒန်တက္ကသိုလ် |religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |awards = [[သိုးရော်ဖ် ရဖ်တို ဆု]]<br>[[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]]<br>[[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]<br>[[ဂျဝါဟာလာနေရူးဆု]]<br>International Simón Bolívar Prize<br>[[အိုလွတ်ဖ် ပါလ်မယ် ဆု]]<br>Bhagwan Mahavir World Peace<br>[[ကွန်ဂရက် ရွှေတံဆိပ်ဆု]] |signature = Aung San Suu Kyi signature 2013.svg |website = {{url|https://nld-official.org/en/|ပါတီဝက်ဘ်ဆိုဒ်}} }} {{မြန်မာ့ ဒီမိုကရေစီအရေး လှုပ်ရှားမှုများ}} {{ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အကြောင်းဆောင်းပါးများ}} '''ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်''' သည် မြန်မာနိုင်ငံသား အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ်၏ [[နိုဘယ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု|နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]ရှင် ဖြစ်သည့်အပြင်၊ သံတမန် နှင့် အမျိုးသမီးစာရေးဆရာ တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ သူသည် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်ပါတီ]]၏ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] လည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>7 Day Daily Newspaper ဆောင်းပါး</ref> ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်က [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|နိုင်ငံတော်အာဏာအား သိမ်းပိုက်]]ပြီးနောက် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်၍ ပို့ကုန်သွင်းကုန်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ၊ သဘာဝဘေးအန္တရာယ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု အက်ဥပဒေ အစရှိသည့် ပုဒ်မများဖြင့် တရားစွဲဆိုခဲ့ပြီး ထောင် အနှစ် ၂၀ကျော် ချမှတ်ခဲ့သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက် တွင် ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေပုဒ်မ ၅၄၁၊ ပုဒ်မခွဲ(၁)အရ ကျခံရန်ကျန်ရှိသည့် ပြစ်ဒဏ်များကို သတ်မှတ်ထားသည့်နေအိမ်၌ ဆက်လက်ကျခံစေရန် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi |url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm |access-date=1 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm }}</ref> သူသည် ပြီးခဲ့သည့် နှစ် ၂၁ အတွင်း ၁၅ နှစ်ကျော်ကြာ [[နေအိမ် အကျယ်ချုပ်]] ကျခံခဲ့ရသူ ဖြစ်သည်။ [[ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၉၀|၁၉၉၀ ပြည့်နှစ် ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်မှ အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံး အမျိုးသမီးဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်ခွင့် ရှိခဲ့သော်လည်း စစ်အစိုးရမှ ထိုရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို အသိအမှတ်မပြုခဲ့ပေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ၌ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ရန်ကုန်တိုင်း ကော့မှူးမြို့နယ် ကိုယ်စားလှယ်အမတ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ထို့နောက် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]] တွင် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] အပြတ်အသတ်ထပ်မံ အနိုင်ရပြီးနောက် [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်|နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] အဖြစ် ၅နှစ်ကြာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အနိုင်ရ၊ အန်အယ်လ်ဒီ အများစုနိုင်ရန် မျှော်လင့် |url=http://burma.irrawaddy.org/archives/8034 |access-date=19 May 2012 |archive-date=4 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504200042/http://burma.irrawaddy.org/archives/8034 }}</ref> သူသည် ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[သိုးရော်ဖ် ရွပ်ဖ်တို ဆု|ရွပ်ဖ်တိုဆု]] နှင့် လွတ်လပ်စွာစဉ်းစားတွေးခေါ်မှုအတွက် ပေးအပ်သော [[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]] တို့ကို ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်သည့် စစ်အစိုးရ လက်အောက်တွင် အကြမ်းမဖက်ဘဲ ငြိမ်းချမ်းစွာ တိုက်ပွဲဝင်မှုကြောင့် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၌ [[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]ကိုလည်း ရရှိခဲ့သူဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာကျော် ဖော့ဘ်စ် (Forbes)မဂ္ဂဇင်းမှ ရွေးချယ်သည့် ကမ္ဘာ့ဩဇာအရှိဆုံးအမျိုးသမီးများ ၁၀၀ စာရင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နံပါတ် ၁၉ နေရာ တွင် ဖော်ပြခံခဲ့ရဖူးသည်။<ref>[http://burma.irrawaddy.org/archives/18366 Forbes ၏ ဩဇာကြီးသူစာရင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါဝင်]{{Dead link|date=December 2022 }}</ref> ==အမည်== အောင်ဆန်းစုကြည်ဆိုသည့် အမည်သည် ဖခင်ဖြစ်သူ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည့် "အောင်ဆန်း"၊ ဖခင်ဘက်မှ အဖွားဖြစ်သူ [[ဒေါ်စု]]အမည်မှ "စု" နှင့် မိခင်ဖြစ်သူ [[ဒေါ်ခင်ကြည်]]အမည်မှ "ကြည်"တို့ဖြစ်သည်။<ref name="Nobel.org">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-bio.html Aung San Suu Kyi&nbsp;– Biography]. Nobel Prize Foundation.</ref> အမည်အား မြန်မာနိုင်ငံသားများမှ ဒေါ်ဟု တပ်ဆင်၍ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိပြီး၊ <ref>{{cite web | url=http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1997/9-97/fam9-97.htm | title=Myanmar Family Roles and Social Relationships | publisher=Government of Myanmar | accessdate=24 September 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026184413/http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1997/9-97/fam9-97.htm | archivedate=26 October 2007 | deadurl=no }}</ref> ဒေါ်စု၊ အမေစု ဟုလည်း အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15761|title=Suu Kyi Protester Arrested|last=Min Lwin|date=28 May 2009|work=The Irrawaddy|accessdate=7 August 2011|archivedate=30 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090530145757/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15761}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.irrawaddy.org/bur/index.php/news/2010-11-12-10-25-42/4848-2010-11-13-11-54-29|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို "အမေစု"ဟု အော်ဟစ် နှုတ်ဆက်|date=13 November 2010|work=ဧရာဝတီ|language=Burmese|accessdate=7 August 2011|archivedate=15 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101115225850/http://www.irrawaddy.org/bur/index.php/news/2010-11-12-10-25-42/4848-2010-11-13-11-54-29}}</ref> အန်တီစု နှင့် ဒေါက်တာစုကြည်၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာအဖြစ် "Ms. Suu Kyi" သို့ "Mrs. Suu Kyi"ဟုလည်း နိုင်ငံတကာ မီဒီယာများတွင် သုံးနှုံးကြသူများရှိသည်။<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/glasgow_and_west/7923425.stm | title=City honours democracy campaigner |publisher=BBC | accessdate=7 July 2010 | date=4 March 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2031990,00.html | work=Time (magazine) | first=Hannah | last=Beech | title=The Lady Walks Free Again | date=29 November 2010 | accessdate=16 June 2012 | archivedate=28 April 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120428021911/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2031990,00.html }}</ref> == ငယ်စဉ်ဘဝ == မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် [[မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်]]တို့မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၉ ရက်တွင် [[ရန်ကုန်မြို့]]၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ‌သူမ နှစ်နှစ်သမီးအရွယ်၌ ဖခင်ဖြစ်သူမှာ ဗြိတိသျှတို့ထံမှ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးကိုရယူနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန် [[လွတ်လပ်ရေးနေ့ (မြန်မာနိုင်ငံ)|၁၉၄၇ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေး]]မရခင်၌ပင် [[စော၊ ဦး (ဂဠုန်)|ပြိုင်ဘက်များ၏]][[အာဇာနည်နေ့|လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း]] ခံခဲ့ရသည်။ သူမသည် မိသားစုနှင့်အတူ၊ မွေးချင်းများ ဖြစ်သော အကိုကြီး[[အောင်ဆန်းဦး]]၊ အကိုလတ်[[အောင်ဆန်းလင်း]]တို့နှင့် အတူ ရန်ကုန်မြို့ရှိ အမှတ်၂၅၊ တာဝါလိန်းလမ်း (ယခု [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းပြတိုက်]]လမ်း)နေအိမ်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သူမသည် တတိယမြောက်သမီးဖြစ်ပြီး ညီမဖြစ်သူမှာ မွေးပြီး ၅ ရက်အကြာ၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ထိုနေအိမ်၌ပင် အကိုဖြစ်သူ [[အောင်ဆန်းလင်း]](ရှစ်နှစ်အရွယ်) သည်လည်း အလှရေကန်၌ ရေနစ်သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပွားပြီးနောက်ပိုင်း ထိုနေအိမ်မှ ဗဟန်းမြို့နယ် အမှတ် ၅၄၊ တက္ကသိုလ် ရိပ်သာလမ်းရှိနေအိမ်သို့ မိသားစု ပြောင်းရွေ့နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သူမသည် ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် စိန့်ဖရန်စစ်ကွန်ဗင့်ကျောင်း၌ အခြေခံပညာစတင် သင်ကြားခဲ့သည်။ <ref>Stewart (1997), p. 31</ref> ဘာသာစကား လွယ်ကူစွာသင်ယူနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ပညာရေးကို ၁၉၅၇ မှ ၁၉၆၀ ခုနှစ်အထိ ရန်ကုန်မြို့ အင်္ဂလိပ်မက်သဒစ်ကွန်ဗင့်ကျောင်း(အထက - ၁ ဒဂုံ)၌ ဆက်လက် တက်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>Stewart (1997), p. 32</ref> မိခင်ဖြစ်သူ ဒေါ်ခင်ကြည်မှာ မြန်မာအစိုးရသစ်အဖွဲ့တွင် ထင်ရှားသူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ ဝန်ကြီးချုပ်[[နု၊ ဦး|ဦးနု]]ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သည် ဒေါ်ခင်ကြည်အား ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံ အမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ မိခင်ဖြစ်သူ အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာနိုင်ငံသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံရပြီးနောက် မိခင်နှင့်အတူ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နယူးဒေလီမြို့သို့ လိုက်ပါနေထိုင်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ [[ယေရှု နှင့် မေရီ ကွန်ဘင့်ကျောင်း (ဒေလီ)|ယေရှု နှင့် မေရီ ကွန်ဘင့်ကျောင်း]]တွင် ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့ပြီး ဂျပန်ပန်းအလှပြင်နည်း၊ အနုပညာ နှင့် မြင်းစီးသင်ခြင်းတို့ကိုလည်း တတ်မြောက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းများ၊ အထူးသဖြင့် နိုင်ငံတကာ သံအမတ်များ၏ သားသမီးများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် [[နေရူး ဂျဝါဟာလာ|ပဏ္ဍစ်နေရူး]]၏ မြေး၊ [[အင်ဒီရာ ပရိယာဒါရှီနီ ဂန္ဒီ|အင်ဒီရာဂန္ဒီ]]၏ သားဖြစ်သူ ဆန်ဂျေးတို နှင့်လည်း ရင်းနှီးတွေ့ဆုံလေ့ရှိခဲ့သည်။ အဆင့်အမြင့်ဆုံး အိန္ဒိယအရာရှိကြီးများအတွက် သတ်မှတ်ထားသော အိမ်မျိုးဖြစ်သည့် နံပါတ် (၂၄) အက္ကဘာလမ်း ရှိ နေအိမ်တွင်လည်း စန္ဒရား ဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ ထိုနေအိမ်ကို အိန္ဒိယအစိုးရမှ ဒေါ်ခင်ကြည်ကို အထူးလေးစားသောအားဖြင့် နေထိုင်ခွင့်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == သူမသည် ၁၉၆၂ မှ ၁၉၆၃တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဒေလီတက္ကသိုလ် [[လေဒီရှယ်ရီရမ်ကောလိပ်]]၌ [[နိုင်ငံရေးသိပ္ပံဘာသာရပ်]]ကို ဆည်းပူးခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ မှ ၁၉၆၇တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ [[အောက်စ်ဖိုဒ် တက္ကသိုလ်|အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်]]၏ [[စိန့်ဟျူးကောလိပ်]] ဒဿနဗေဒ၊ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံနှင့် စီးပွားရေးပညာရပ်များကို လေ့လာဆည်းပူးခဲ့ပြီး၊ ဝိဇ္ဇာဂုဏ်ထူးဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၈ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်တက္ကသိုလ်အရှေ့တိုင်းနှင့် အာဖရိကလေ့လာရေးဌာန၊ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံဌာန၌ သုတေသနလက်ထောက်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေချိန် [[မိုက်ကယ်အဲရစ်]]အား တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ [[သန်းအေး၊ ဒေါ်|အဆိုတော် ဘိလပ်ပြန်သန်း]] ဟုလူသိများသော ဒေါ်သန်းအေးသည် မိဘများ၏ မိတ်ဆွေလည်းဖြစ်ပြီး၊ အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် ကျောင်းသူဘဝ တစ်လျောက်လုံးတွင် ချစ်ခင်ရင်းနှီးသူတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ == သုတေသနပညာရှင် ဘဝ == [[Image:Michael aris.jpg|thumb|200px| ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုလမင်မြို့၌ မိုက်ကယ်အဲရစ် နှင့် အောင်ဆန်းစုကြည်အားတွေ့ရစဉ်]] ဘွဲ့ရပြီးနောက် ‘စု’ သည် လပိုင်းမျှ စာသင်ပို့ချခြင်းနှင့် သမိုင်းဆရာ ဟျူး တင်ကာ (Hugh Tinker) နှင့်အတူ သုတေသနလုပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ဆောင်ရွက်ပြီးသောအခါ နယူးယောက်ရှိ ကုလသမဂ္ဂဌာနချုပ်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် ဒေါ်သန်းအေးနှင့်အတူ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နယူးယောက်မြို့တွင် ဆက်လက်ပညာဆည်းပူးရန်ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ကုလသမဂ္ဂ၌ ဘဏ္ဍာရပ်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးခြင်းလုပ်ငန်းကို သုံးနှစ်ကြာအောင် အမှုထမ်းခဲ့သည်။ လက်မထပ်ခင် ၈ လအတွင်း နယူးယောက်မှ ချစ်သူရှိသည့်နေရာ တိဗက်သို့ ပေးစာပေါင်း ၁၈၇ ခုတွင်လည်း၊ အကယ်၍ မိုက်ကယ် နှင့် လက်ထပ်ခဲ့လျှင်၊ မိမိသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလေးထားမှု လျှော့နည်းသွားနိုင်သည်ဟု မိသားစု နှင့် မြန်မာနိုင်ငံသားများမှ အထင်မှားခြင်းကို စိုးရိမ်မိကြောင်း အသိပေးခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်သားများမှ သူ့ကိုလိုအပ်လာပါကလည်း၊ မိုက်ကယ်မှ သူ့အား အကူအညီဝိုင်းဝန်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံသားအား လက်ထပ်ထားခြင်းကြောင့်၊ ဗြိတိန်နိုင်ငံသား လျှောက်ထားခွင့်ရှိသော်လည်း ဗြိတိန်နိုင်ငံသားခံယူခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ မိခင်ဖြစ်သူ ဒေါ်ခင်ကြည်မှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ သံအမတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ သူမသည် သံတမန်အရာရှိများ ကိုင်ဆောင်သော နိုင်ငံကူးလက်မှတ်ကို ထိုအချိန်တွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁ ဇန်နဝါရီလ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ဘူတန်နိုင်ငံတွင် မြောက်ပိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယန၏ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာသမိုင်းအကြောင်း သုတေသီ [[Dr. Michael Viallancourt Aris|ဒေါက်တာမိုက်ကယ်အဲရစ်]] နှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တို့ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ လက်ထပ်ပြီး တစ်နှစ်အကြာတွင် သားဦးဖြစ်သူ [[မောင်မြင့်ဆန်းအောင်]]ကို လန်ဒန်၌ ဖွားမြင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉၇၂ မှ ၁၉၇၃ အထိ ဘူတန်နိုင်ငံ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးရုံးနှင့် ကုလသမဂ္ဂများဆိုင်ရာ အကြံပေးအရာရှိအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ မှ ၁၉၇၇ ခုနှစ်အထိ အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ် [[ဘော့ဒလီယန် စာကြည့်တိုက်]]၌ မြန်မာစာနှင့် ပေပရပိုက် ကစ်တလောက် ပြုစုသူပညာရှင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၇ စက်တင်ဘာ ၂၄ တွင် ဒုတိယသားဖြစ်သူ [[မောင်ထိန်လင်း]]ကို ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၅ မှ ၁၉၈၆၊ ဂျပန်နိုင်ငံ တိုကျိုတက္ကသိုလ် အရှေ့တောင်အာရှဆိုင်ရာ လေ့လာရေးဌာနတွင် သုတေသနပညာရှင်အဖြစ် သွားရောက်သုတေသနပြုခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၈၇ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဆင်းမလင်းမြို့ရှိ အထူးလေ့လာရေး အိန္ဒိယသိပ္ပံဌာနတွင် သုတေသီအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေး == [[File:Another-country-big2.jpg|thumb|150px|right|အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပထမဦးဆုံး ပြည်သူလူထုသို့ ရွှေတိဂုံရင်ပြင်ပေါ်တွင် မိန့်ခွန်းပြောကြားနေစဉ်]] ၁၉၈၈ ခုနှစ် မတ်လကုန်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ မိခင် ဒေါ်ခင်ကြည်မှာ လေဖြတ်ရောဂါ ခံစားနေရသဖြင့်၊ မိခင်အားပြုစုရန်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင်လန်ဒန်တက္ကသိုလ်အရှေ့တိုင်းနှင့် အာဖရိကလေ့လာရေးဌာနတွင် ပါရဂူဘွဲ့အတွက် "၁၉၂၀-၁၉၄၅ အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော စာနယ်ဇင်းများသည် မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပုံ" အမည်ရှိ ဘွဲ့လွန်စာတမ်းကိုတင်သွင်းနိုင်ရန် ပြုစုနေချိန်လည်းဖြစ်သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်တက္ကသိုလ်မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထိုပါရဂူဘွဲ့ယူရန်အတွက် ထိုက်တန်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ မိခင်အား ဆေးရုံတွင် ၃ လခန့်ကုသပြီးနောက်၊ ကျန်းမာရေးပိုမိုကောင်းမွန်လာပုံမရှိသည့်နောက်ဆုံး နေအိမ်တွင် ဆက်လက်ပြုစုခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်မှ ကျန်ရစ်ခဲ့သည့် ခင်ပွန်း နှင့် ကလေးနှစ်ယောက်သည်လည်း မိခင်နှင့် တွေ့ဆုံရန် နွေရာသီကျောင်းပိတ်ရက် မြန်မာနိုင်ငံသို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် ရာထူးမှ အနားယူခဲ့ရာမှ လူထုအုံကြွမှုကြီးဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ပြင်းထန်စွာ နှိမ်နင်း အရေးယူခဲ့သည်။ စစ်အာဏာရှင်အသစ် တစ်ဖွဲ့တက်လာသည်။ များမကြာမီ စု၏ နေအိမ်သည်လည်း နိုင်ငံရေးသမားများ ဝင်ထွက်သွားလာ စုဝေးရာ နေရာတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၁၈၊ ရှစ်လေးလုံးအရေးတော်ပုံကြီးကို စစ်တပ်မှလက်နက်ဖြင့် အကြမ်းဖက် ဖြိုခွင်းပစ်လိုက်ပြီးနောက် စစ်တပ်မှ အာဏာသိမ်းပိုက်ကာ နဝတခေါ် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်တွင် ဦးအောင်ကြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သူရဦးတင်ဦးတို့၏ ပြည်သူတရပ်လုံးသို့ ပန်ကြားချက်စာတစောင် ထုတ်ပြန်ကြေညာသည်။ ===အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် စတင်=== {{main|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်}} ၁၉၈၈ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၇ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ကို အခြားသော နိုင်ငံရေး ပုဂ္ဂိုလ်များ ၁၁ ဦးနှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၃၀ရက်နေ့တွင် ပါတီအား ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သို့ တရားဝင်ဖြစ်စေရန် မှတ်ပုံတင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ အောက်တိုဘာ ၃ ရက်နေ့တွင် ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်မှ ကြေညာချက်အမှတ် (၃) ဖြင့် နိုင်ငံရေးပါတီအဖြစ် အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် မိခင် [[မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်]]သည် ရန်ကုန်မြို့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၉ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ကို ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်း၍ ဦး[[အောင်ကြီး၊ ဦး|အောင်ကြီး]]နှင့်အတူ အခြားဗဟိုဦးစီး အဖွဲ့ဝင် ၁၃ ဦးနုတ်ထွက်ကြောင်း ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သို့ တင်ပြခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လ ၂၀ရက်နေ့တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား န၀တ အစိုးရက နိုင်ငံတော်အား နှောင့်ယှက် ဖျက်ဆီးလိုသူများ၏ ဘေးအန္တရာယ်မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည့်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၀(ခ) အရ နေအိမ်တွင် တားဆီးမိန့်ထုတ်ပြန်၍ တားဆီးလိုက်သည်။ ဒီဇင်ဘာ ၂၂၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခံနေစဉ် အတွင်း ပါတီစုံဒီမိုကရေစီ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည်ဟု ကြေညာသည်။ သို့သော် တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီအား ကိုယ်စားပြု၍ ရန်ကုန်တိုင်း ဗဟန်းမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့်ယှဉ်ပြိုင်ရန် အဆိုပြုထားခြင်းခံရသူ ဦးလဘန်ဂရောင်မှ ကန့်ကွက်လွှာ တင်သွင်းခဲ့ရာ ရန်ကုန်တိုင်း ရွေးချယ်တင်မြောက်ပွဲကျင်းပရေး ကော်မရှင်မှ လက်ခံစစ်ဆေး၍ ရွေးကောက်ပွဲ ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀ (င) ဖြင့် ငြိစွန်းသည်ဟုဆိုကာ အမည်စာရင်း တင်သွင်းလွှာကို ပယ်ချခဲ့သဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်မရခဲ့ချေ။ ===ပထမဦးဆုံး လူထုအစည်းအဝေး မိန့်ခွန်း=== {{main|၁၉၈၈ ရွှေတိဂုံရင်ပြင် လူထုအစည်းအဝေးပွဲ}} ၂၆ ဩဂုတ်လ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ ရွှေတီဂုံစေတီတော် အနောက်ဘက်မုဒ်တွင် လူပေါင်း တသိန်းကျော် တက်ရောက်သည့် လူထုအစည်းအဝေးပွဲကြီးတွင် ပထမဦးဆုံး ပြည်သူများသို့မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ ထိုအစည်းအဝေးပွဲတွင် စုသည် ပါတီစုံအထွေထွေဒီမိုကရေစီ ရွေးကောက်ပွဲကြီကျင်းပပေးရန် နိုင်ငံအာဏာပိုင်များအား အဆိုပြုခဲ့ပြီး၊ ဖခင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဖြစ်သောကြောင့်၊ သမီးဖြစ်သူမှာ ယခုဖြစ်ပျက်နေသော နိုင်ငံရေးအခြေအနေများကို ခေါင်းရှောင်ရန် မသင့်တော်ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ === နိုင်ငံရေးယုံကြည်မှု === မြတ်ဗုဒ္ဓတရားတော် အဆုံးအမများ၊ [[မဟတ္တမ ဂန္ဒီ|မဟတ္တမဂန္ဒီ]]၏ အကြမ်းမဖက် လှုပ်ရှားမှု အယူအဆများအတိုင်း အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ဒီမိုကရေစီရေး လှုပ်ရှားမှု ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် နိုင်ငံရေး လောကသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းစွာဖြင့် ဒီမိုကရေစီကို တိုက်ပွဲဝင်သူအဖြစ် ကမ္ဘာတွင် ထင်ပေါ်ကျော်ကြားသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၇ ရက်တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၀ ရက်တွင် နေအိမ်အကျယ်ချူပ် စတင်ကျခံခဲ့ရသည်။ သူ့အား တိုင်းပြည်ကို စွန့်ခွာ၍ မိသားစုရှိရာ ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း သို့ပြန်ပါက၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည်နေထိုင်ခွင့် မရမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ သူမ၏ နာမည်ကျော်မိန့်ခွန်းဖြစ်သည့် ''ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး'' ၏ အစတွင် "ကြောက်ရွံ့ခြင်းကသာလျှင် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးစေတတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည်မဟုတ်၊ အာဏာကို လက်လွှတ်ရန်ကြောက်နေခြင်းက အာဏာရှိသူများကို ပျက်စီးစေသည်။ အာဏာစက်ဒဏ်၏ စက်ဆုတ်ရွံမုန်းဖွယ်က အုပ်ချုပ်ခြင်းခံရသူများကို ကြောက်ရွံ့စေသည်" [[File:Aung San Suu Kyi speaking to supporters at National League for Democracy (NLD) headquarter.jpg|thumb|175px|၂၀၁၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ တွင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်လာပြီးနောက် ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ပြည်သူများအား အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ရုံးချုပ်တွင် တွေ့ဆုံဟောပြောစဉ်]] === အထိန်းသိမ်းခံရခြင်း နှင့် လွတ်မြောက်ခြင်း === ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများကြောင့်၊ လွန်ခဲ့သည့် ၂၁ နှစ်အတွင်း၌ ၁၅ နှစ်အထိ နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကျခံခဲ့ရသည်။ <ref name=sk>Moe, Wait (3 August 2009). [http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=16470 Suu Kyi Questions Burma’s Judiciary, Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118225753/http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=16470 |date=18 January 2012 }}. ''The Irrawaddy''.</ref> ထိုအချိန်အတွင်း သူမ၏ ပါတီအဖွဲ့ဝင်များ နှင့် တွေ့ဆုံခြင်း၊ အစည်းအဝေးတက်ရောက်ခြင်း၊ ပြင်ပနှင့် ဆက်သွယ်ခြင်းများ နှင့် နိုင်ငံတကာမှ လာရောက်တွေ့ဆုံခြင်းများကို ပိတ်ပင်ထားပြီး၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကာလအတွင်း ခင်ပွန်းမှ ပေးပို့သည့် အတတ်ပညာ၊ ဗဟုသုတ စာပေများ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် အထုပ္ပတ္တိစာပေများကို လေ့လာဖတ်ရှုခဲ့သည်။<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=sZFpURJGv00 &feature=related Aung San Suu Kyi interview (video)]. YouTube.</ref> ထို့နောက် စန္ဒရားတီးခြင်း၊ တရားထိုင်ခြင်းဖြင့် အကျယ်ချုပ်ကျချိန်ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ ရံဖန်ရံခါ စစ်အစိုးရမှ နိုင်ငံတကာမှ သံအမတ်များကို တွေ့ဆုံခွင့်ပေးလေ့ရှိပြီး၊ သူမ၏ မိသားစု ဆရာဝန်နှင့်လည်း တွေ့ခွင့်ပြုသည်။ <ref>Buncombe, Andrew (5 July 2009). [http://www.independent.co.uk/news/world/asia/5000-days-in-captivity-the-worlds-most-famous-political-prisoner-and-a-dismal-landmark-1731998.html 5,000 days in captivity: The world's most famous political prisoner and a dismal landmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124094219/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/5000-days-in-captivity-the-worlds-most-famous-political-prisoner-and-a-dismal-landmark-1731998.html |date=24 January 2012 }}. ''The Independent''.</ref> နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကာလအတွင်း စစ်အစိုးရထံမှ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် အခြားထောက်ပံ့မှုများကို လုံးဝ လက်မခံခဲ့ပေ၊ သို့သော် ဒေါ်စုတွင် ပိုက်ဆံအနည်းငယ်သာ ရှိသောကြောင့် ကိုယ်ပိုင် ပရိဘောဂများကို ရောင်းချ၍ ငွေကြေးအသုံးပြုခဲ့ရသည်။ အစားအသောက်မလုံလောက်သော အချိန်များလည်း ရှိခဲ့ပြီး၊ ဆံပင်များကျွတ်၍ အိပ်ရာမှပင်မထနိုင်ဘဲ အင်အားချို့တဲ့ခဲ့သည့် အချိန်များလည်းရှိခဲ့သည်။ သို့သော် သူသည် ထိုကိစ္စများကို အများသို့အရေးတယူ ပြောပြလေ့မရှိပေ။ ရေဒီယိုသည်လည်း အကျယ်ချုပ်ကျချိန်ကာလအတွင်း သူမအား ပြင်ပလောက နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးနိုင်ခဲ့သည်၊ "ဘီဘီစီ ကြောင့် ကမ္ဘာ နှင့် မြန်မာပြည်၏ ဒီမိုကရေစီ လှုပ်ရှားမှုများ၊ ကျွန်မ၏ မြန်မာနိုင်ငံပြည်သူများနှင့်လည်း လုံးဝထိတွေ့မှု မဆုံးရှုံးခဲ့ပါဘူး"ဟု ပြောကြားခဲ့ဖူးသည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-18493008 Aung San Suu Kyi pays tribute to BBC on tour of UK]</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နိုင်ငံတွင်းမှ ထွက်ခွာမည်ဆိုပါက အချုပ်အနှောင်မှ လွတ်မြောက်ခွင့်ပေးမည်ဟု စစ်အစိုးရမှ ကမ်းလှမ်းခဲ့သော်လည်း ဒေါ်စုမှ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ====၁၉၈၉ မှ ၁၉၉၅ ပထမအကြိမ်==== ၁၉၈၉ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၀ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား န၀တ အစိုးရမှ နိုင်ငံတော်အား နှောင့်ယှက် ဖျက်ဆီးလိုသူများ၏ ဘေးအန္တရာယ်မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည့်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၀(ခ) အရ နေအိမ်တွင် တားဆီးမိန့်ထုတ်ပြန်၍ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခံနေစဉ် အတွင်း ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ရက်နေ့၌ [[ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၉၀|ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီအား ကိုယ်စားပြု၍ ရန်ကုန်တိုင်း ဗဟန်းမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့်ယှဉ်ပြိုင်ရန် အဆိုပြုထားခြင်းခံရသူ [[ဦးလဘန်ဂရောင်]]မှ ကန့်ကွက်လွှာ တင်သွင်းခဲ့ရာ ရန်ကုန်တိုင်း ရွေးချယ်တင်မြောက်ပွဲကျင်းပရေး ကော်မရှင်မှ လက်ခံစစ်ဆေး၍ ရွေးကောက်ပွဲ ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀ (င) ဖြင့် ငြိစွန်းသည်ဟုဆိုကာ အမည်စာရင်း တင်သွင်းလွှာကို ပယ်ချခဲ့သဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်မရခဲ့ချေ။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ကိုယ်တိုင်မပါဝင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၉၉၀ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ရက်နေ့တွင် ပါတီစုံ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့ရာ၊ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်သည် မဲဆန္ဒနယ် ၄၄၇ နယ်၌ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ ၃၉၂ နယ်၌ အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ အဖွဲ့ချုပ်သည် တနိုင်ငံလုံးတွင် မဲဆန္ဒနယ် ၄၈၅ နေရာ၌ ၃၉၂ နေရာ အနိုင်ရရှိသောကြောင့် ၈၂ ရာခိုင်နှုန်းကျော် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ပုံမှန်အစဉ်အလာအရ သူမသည် ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးကို ဆက်ခံရမည် ဖြစ်သည်။ စစ်အစိုးရသည် ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်များအား အတည်မပြုဘဲ အာဏာလွှဲပြောင်းပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတကာ၏ ရှုတ်ချခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျနေချိန်အတွင်း၊ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဥရောပသမဂ္ဂ နိုင်ငံခြားရေးရာ ကော်မတီ နှင့် တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးရေးကော်မတီမှ [[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]]ကိုအပ်နှင်းခဲသည်။၊၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် [[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]ကြီးကို ရရှိခဲ့သော်လည်း၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျနေခြင်းကြောင့် လူကိုယ်တိုင် ရယူနိုင်ခဲ့ခြင်းမရှိခဲ့ဘဲ၊ ခင်ပွန်းသည် နှင့် သားနှစ်ဦးဖြစ်သည့် အလက်ဇန္ဒားနှင့် ကင်မ်တို့က ကိုယ်စားတက်ရောက်ယူခဲ့ကြသည်။ [[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]]၏ ဆုငွေဒေါ်လာ ၁.၃ သန်း၏ ငွေကြေးအားလုံးကို မြန်မာပြည် ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေးများအတွက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ ရန်ပုံငွေအဖြစ်ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.prospectburma.org/ |title=A non-political educational charity dedicated to supporting the education of exiled Burmese students |publisher=Prospect Burma |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref> ====ပထမ လွတ်မြောက်ချိန်==== ၁၉၉၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်တွင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးခဲ့ပြီး သူ၏မိသားစုရှိရာ အင်္ဂလန်သို့ပြန်ခဲ့ပါက နိုင်ငံတွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့်ရတော့မည် မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးခြင်းခံရသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်၌ [[ဆီးကြိတ်ကင်ဆာ]]ဖြင့် စတင်နာမကျန်းဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ကုသမရသည့် အဆင့်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည့် သူမ၏ ခင်ပွန်းသည် ဗြိတိသျှလူမျိုး [[မိုက်ကယ်အဲရစ်]]အား၊ လုံလောက်သည့် ဆေးကုသမှု မြန်မာနိုင်ငံမှ မထောက်ပံ့ပေးနိုင်ဟုဆိုကာ မြန်မာစစ်အစိုးရမှ ပြည်ဝင်ခွင့်ဗီဇာ မပေးခဲ့ချေ။ နိုင်ငံတကာ အထင်ကရ ပုဂ္ဂိုလ်များ နှင့် အဖွဲ့အစည်းများထဲမှ၊ အမေရိကန်နိုင်ငံ အပါအဝင်၊ ကုလသမဂ္ဂ အထွေအထွေအတွင်းရေးမှူး ကိုဖီအာနန် နှင့် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး ဂျုန်ပေါလ် တို့မှ ပြည်ဝင်ခွင့်ဗီဇာချပေးရန် စစ်အစိုးရအားတောင်းဆိုခဲ့ကြသော်လည်း စစ်အစိုးရမှ လစ်လျူပြုခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်နေသည့် အချိန်ဖြစ်သောကြောင့် ခင်ပွန်းရှိရာ အင်္ဂလန်သို့ သွားရောက်တွေ့ဆုံနိုင်သော်လည်း၊ စစ်အစိုးရမှ သူ့အား မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့် မရရှိမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် မသွားရောက်ခဲ့ချေ။<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/304497.stm Suu Kyi rejects UK visit offer]. BBC News. 26 March 1999.</ref> ခင်ပွန်းဖြစ်သူ မိုက်ကယ်အဲရစ်သည် သူ၏ ၅၃နှစ်မြောက်မွေးနေ့ဖြစ်သည့် ၁၉၉၉ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ခုနှစ် ပထမနေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျခံရချိန်မှစ၍ မိုက်ကယ်သည် ဒေါ်စု နှင့် ၅ ကြိမ်သာ တွေ့ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွေ့ခွင့်ရသည့်အချိန်မှာ ၁၉၉၅ ခုနှစ်ကုန် ခရစ္စမတ်ပွဲတော် ကာလတွင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/305487.stm|title=Obituary: A courageous and patient man |publisher=BBC News |date =27 March 1999 | accessdate =4 July 2006 | location=London}}</ref> အင်္ဂလန်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သည့် ကလေးများနှင့်လည်း ဝေးကွာခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် သတင်းထောက် Maurizio Giuliano သည် အောင်ဆန်းစုကြည်အား ဓာတ်ပုံရိုက်ပြီးချိန်တွင်၊ အခွန်အကောက်ဌာနမှုများ၏ စစ်ဆေးခြင်းကို ခံရပြီးနောက် သူ၏ မှတ်တမ်းတင် ဗီဒီယို အခွေများ၊ အသံတိပ်ခွေများ နှင့် မှတ်သားထားသည့် စာတမ်းများအား သိမ်းဆည်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F98E4ECFAA2A5EF&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM Burma expels Italian reporter for "illegal reporting], TV Myanmar, Rangoon, 18 August 1998.</ref> ====၂၀၀၀ မှ ၂၀၀၂ ဒုတိယအကြိမ်==== သူ့အား သူမ၏ပါတီကို ထောက်ခံအားပေးသူများနှင့်လည်း အကြိမ်ပေါင်းများစွာ တွေ့ဆုံခွင့်ကို ပိတ်ပင်တားမြစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် နောက်တစ်ကြိမ် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ခြင်း ခံရသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် မေလ ၆ရက်နေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ လျှို့ဝှက် ယုံကြည်မှုညှိနှိုင်းခြင်းများ အရ၊ နိုင်ငံတော် အစိုးရမှ သူမအား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ လွတ်လပ်စွာ သွားလာနိုင်ခွင့်ပေးလိုက်ခြင်းမှာ "ကျွန်တော်တို့ တစ်ဦး နှင့် တစ်ဦး ယုံကြည်နိုင်လို့ပါ" ဟု အစိုးရ ပြောခွင့်ဆိုခွင့်ရှိသူမှ ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ "နိုင်ငံအတွက် အရုဏ်ဦး အသစ်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာပြီ”"ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ====၂၀၀၃ မှ ၂၀၁၀ တတိယအကြိမ်==== ၂၀၀၃ ခုနှစ် မေလ ၃၀ ရက်နေ့၌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့်အတူ သူမ၏ အဖွဲ့ဝင်ယာဉ်တန်းများသည် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒီပဲယင်းမြို့နယ်သို့ စည်းရုံးရေးခရီးစဉ်မောင်းနှင်လာရာ ကျီရွာအနီးတွင် စစ်အစိုးရ၏ ကျောထောက်နောက်ခံ အဖွဲ့ဖြစ်သည့် ကြံ့ခိုင်ဖွံဖြိုးရေး နှင့် စွမ်းအားရှင်များက အကြမ်းဖက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြပြီးနောက်၊ သူမအားထောက်ခံသည့် အဖွဲ့ဝင်များ သေကြေပျောက်ဆုံးမှုစာရင်းမှာ တရားဝင်မရှိသော်လည်း ၈၀ ကျော်သည်ဟု ပြည်တွင်းနေထိုင်သူများမှ ခန့်မှန်းကြသည်။"အဲဒီ့အရေးအခင်းညက ကျွန်တော့်တပည့်တွေကို သူ့ကို ကယ်တင်ဖို့ လွှတ်လိုက်ပြီးတော့၊ အနီးမှာရှိတဲ့ စစ်တပ်ဌာနမှာ ကယ်တင်ထားခဲ့ရတယ်"ဟုလည်း ဗိုလ်ချုပ်ကြီးဟောင်းခင်ညွန့်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်လွတ်မြောက်လာပြီးချိန် ၂၀၁၂ တွင် ထိုင်းအခြေစိုက် ဘန်ကောက်ပို့စ် သတင်းစာသို့လည်း ထွက်ဆိုခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် နာယက ဦး[[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|တင်ဦး]]မှ ယင်းပြောဆိုချက်ကို ပြန်လည်ငြင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://www.irrawaddy.org/archives/2316 Despite the lack of an official death toll for the Depayin Massacre, Burmese dissidents claim around 70 people perished in the attack.]</ref> အောင်ဆန်းစုကြည်သည် သူမစီးနင်းလာသည့် ကား၏ ကားမောင်းသူ ကိုကျော်စိုးလင်း အကူအညီဖြင့် ထိုဖြစ်စဉ်နေရာမှ လွတ်မြောက်ခဲ့သော်လည်း၊ ရေဦး သို့ အရောက်တွင် အဖမ်းခံခဲ့ရသည်။ သူမကို ရန်ကုန်မြို့ရှိ [[အင်းစိန်အကျဉ်းထောင်|အင်းစိန်ထောင်]]တွင် ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်ကို [[ဒီပဲယင်းအရေးအခင်း]] လုပ်ကြံမှု ဟူ၍ လူအသိအများသည်။ သူ ၂၀၀၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် သားအိမ်ထုတ်ခြင်းခွဲစိတ်မှုပြုလုပ်ပြီးနောက် ရန်ကုန်၌နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ပြန်လည်ချထားခြင်းခံရသည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် မတ်လတွင် ကုလသမဂ္ဂ အထူးကိုယ်စားလှယ် ရာဇာလီအီစမေးလ်သည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ရခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အီစမေးလ်သည် ရာထူးမှအနားယူခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အကြိမ်များစွာ ဝင်ရောက်ခွင့် ပိတ်ပင်ခြင်းခံရသည်မှာလည်း အနားယူရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်မေ ၂၈ ရက်တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ ကြောင်းကျိုးမဲ့ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာလုပ်ငန်းအဖွဲ့မှ သဘောထားမှတ်ချက် (၂၀၀၄ ခုနှစ် မှတ်ချက် အမှတ် ၉) ထုတ်ပြန်ရာ သူမ၏ လွတ်လပ်မှုဆုံးရှုံးခြင်းမှာ ကြောင်းကျိုးမဲ့အရေးယူခြင်း မြောက်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်ရေးပဋိညာဉ်စာချုပ် ၁၉၄၈ နှင့် ဆန့်ကျင်လျက်ရှိပြီး မြန်မာအာဏာပိုင်များမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အားဆက်လက် ထိန်းသိမ်းခြင်း မပြုလုပ်ရန်ပန်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော် အာဏာပိုင်များက ဤပန်ကြားချက်ကို မသိကျိုးကျွန် ပြုခဲ့သည်။ ====သက်တမ်းတိုး ပထမအကြိမ်==== ၂၀၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၈ ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ထားခြင်းကို တစ်နှစ်ထပ်မံ တိုးမြှင့်ကြောင်း အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်မှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများနှင့် ကုလသမဂ္ဂတို့မှ အဆိုပါ တိုးမြှင့်မှုကို သဘောမတူကြောင်းပြသခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလတွင် ကုလသမဂ္ဂ နိုင်ငံရေးရာဌာနမှ လက်ထောက်အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ဖြစ်သူ အီဗရာဟင် ဂန်ဘာရီသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တွေ့ဆုံခဲ့လေသည်။ ၎င်းတွေ့ဆုံမှုသည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ စတင်၍ နိုင်ငံခြားသား အရာရှိ တစ်ဦးနှင့် ပထမဆုံးသော တွေ့ဆုံမှုဖြစ်သည်။ ====သက်တမ်းတိုး ဒုတိယအကြိမ်==== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အကျယ်ချုပ်ချထားခြင်းကို ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလ ၂၇ ရက်တွင် အဆုံးသတ်စေမည် ဖြစ်သော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ကိုဖီအန်နန်|ကိုဖီအာနန်]]မှ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[သန်းရွှေ]]ထံသို့ တိုက်ရိုက်လျှောက်ထားချက်ကို ပယ်ချပြီး မြန်မာအစိုးရမှ နောက်ထပ်တစ်နှစ် ထပ်မံတိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ မြန်မာအစိုးရက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ၁၉၇၅ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေး အက်ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀(ခ) အရ ရုံးမတင်ပဲ လူတစ်ယောက်အား ငါးနှစ် အထိချုပ်နှောင်ထားနိုင်သည့် ပုဒ်မဖြင့် ဆက်လက်ထိမ်းသိမ်း ထားခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇွန် ၉ ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ပြင်းထန်သည့် ဝမ်းလျှောရောဂါနှင့် အားလျော့ပြီး ဆေးရုံတင်ထားခြင်း ခံရကြောင်း အဝေးရောက် ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ ကုလသမဂ္ဂ ကိုယ်စားလှယ်မှ သတင်းပေးပို့ခဲ့သည်။ ၎င်းကြေညာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရဲချုပ် ဗိုလ်မှူးချုပ် [[ခင်ရီ]]မှ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၁ ရက်တွင် လက်ထောက်အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဂန်ဘာရီသည် လူ့အခွင့်အရေးကို ကျယ်ပြန့်စွာ လိုက်နာစေလိုသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လေးရက်ကြာခရီးဆန့်ခဲ့ရာမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဂန်ဘာရီ၏ အဆိုအရ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ ကျန်းမာရေးကောင်းမွန်သည်ကို တွေ့ရှိရပြီး သူမ၏ဆန္ဒမှာ မိသားစုဆရာဝန်နှင့် ပိုမို၍ ပုံမှန်ပြသလိုကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂအတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ဘန်ကီမွန်း]]သည် မြန်မာနိုင်ငံခေါင်းဆောင်များသို့ အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး၊ စစ်အစိုးရသည် ထောင်သား ၂၈၃၁ ယောက်ကို လွှတ်ပေးခဲ့ရာတွင်၊ နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသား ၄၀ ပါဝင်သည်။၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် သူမ၏ နိုဘဲလ်လ်ဆုကြေးငွေများကို အခွန်ပေးဆောင်ခြင်းမရှိဘဲ ပြည်ပတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်ဟူ၍ အစိုးရပိုင် [[မြန်မာ့အလင်း သတင်းစာ]]မှ စွပ်စွဲလိုက်သည်။ ထိုစွပ်စွဲမှုသည် အမေရိကန်နိုင်ငံမှ ထောက်ပံ့ကျင်းပနေသည့် ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာလုံခြုံရေးကို အန္တရာယ်ပေးနိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်နေသည် ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့ပြီးချိန်တွင်ဖြစ်သည်။ ====သက်တမ်းတိုး တတိယအကြိမ်==== {{Main|၂၀၀၇ စစ်အစိုးရအား ဆန့်ကျင်ဆန္ဒပြမှု}} ၂၀၀၇ ခုနှစ် မေလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် စုကြည်၏ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သက်တမ်းကို ၅ နှစ်ဆက်တိုက် ချုပ်နှောင်နိုင်ရန် ထပ်မံ၍ သက်တမ်း တစ်နှစ်တိုးခဲ့သည်။ ၁၉ ရက် ဩဂုတ်လ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လောင်စာဆီဈေးများတက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ စစ်အစိုးရမှ ခြေမှုန်းမည်ဟု အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သော်လည်း ဘုန်းကြီးများမှ နေ့စဉ်ဆက်တိုက် ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Buddhist monk uprising ">[http://news.yahoo.com/s/ap/myanmar;_ylt=AnrDVYwp644QDxk6HyfqqdSaK8MA Yahoo News on Buddhist monk uprising]. Associated Press. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818225418/http://news.yahoo.com/s/ap/myanmar;_ylt=AnrDVYwp644QDxk6HyfqqdSaK8MA |date=18 August 2013 }}</ref> ၂၂ ရက် စက်တင်ဘာလ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ အကျယ်ချုပ်ကျနေခဲ့သော်လည်း၊ သူ၏ နေအိမ်တံခါးဝမှ လူ့အခွင့်အရေးများအတွက် ဆန္ဒပြနေသည့် ဘုန်းကြီးများကို ဂါရဝပြုခဲ့သည်။<ref name="AFP">[http://news.yahoo.com/s/afp/20070922/wl_asia_afp/myanmarprotestmonks Democracy icon Aung San Suu Kyi greets Myanmar monks]. AFP. 22 September 2007 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201517/http://news.yahoo.com/s/afp/20070922/wl_asia_afp/myanmarprotestmonks |date=29 October 2013 }}</ref> ထိုရက်များနောက်ပိုင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို [[အင်းစိန်ထောင်]] (၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင်လည်း ထိုထောင်တွင် ထိမ်းသိမ်းခံရသည်)သို့ လွှဲပြောင်းခဲ့သည်ဟု သတင်းများထွက်ခဲ့သည်။<ref name="Buddhist monk uprising2 ">[http://groups.yahoo.com/group/golden_eagles/message/3522 Suu Kyi moved to Insein prison]{{Dead link|date=August 2021 }}. Reuters. 25 September 2007</ref><ref name="BBC News ">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3006922.stm Inside Burma's Insein jail]. BBC News Online. 14 May 2009</ref><ref name="The Australian">[http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22494667-25837,00.html Security tight amid speculation Suu Kyi jailed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604053352/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22494667-25837,00.html |date=4 June 2009 }}. ''The Australian''. 28 September 2007</ref><ref name="Time.com">[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1666576,00.html Burmese Junta silences the monks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013022850/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1666576,00.html |date=13 October 2007 }}. TIME. 28 September 2007</ref> ၃၀ ရက် စက်တင်ဘာ ၂၀၀၇ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေအိမ်အနီးတွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ သတင်းအချက်အလက်များ ပေးပို့နိုင်သူနှင့် တစ်နာရီကြာ တွေ့ဆုံခဲ့ပြီး၊ ၂ ရက် အောက်တိုဘာလတွင် ကုလသမဂ္ဂမှ [[အီဘရာဟင် ဂမ်ဘာရီ]] နှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တို့ တွေ့ဆုံမှုနောက်ပိုင်း နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ဆက်လက်ရှိနေကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7020465.stm UN envoy sees top Burma dissident], BBC News Online, 30 September 2007</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7023344.stm UN envoy holds key Burmese talks]. BBC News Online. 2 October 2007</ref>၎င်းခရီးစဉ်တွင် ဂန်ဘာရီသည် နေပြည်တော်ရှိ သန်းရွှေအပါအဝင်၊ ဗိုလ်မှူးကြီးများ နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ နိုင်ငံပိုင် ရုပ်မြင်သံကြားဌာနမှ ဒေါ်စုသည် ဂန်ဘာရီနှင့် နှစ်ကြိမ်တိုင် တွေ့ဆုံခဲ့သည် ဟုဖော်ပြခဲ့သည်။ သူမအား ထပ်မံ အကျဉ်းချခံလိုက်ရသည့် အချိန်မှစ၍ ၄ နှစ်အတောအတွင်းတွင် ပထမဦးဆုံးသော နိုင်ငံပိုင် ရုပ်သံဌာနများတွင် တွေ့မြင်ရခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင်၊ ဒေါ်စုသည် အကျဉ်းထောင်တွင် နေရသော ကာလသည် ၁၂ နှစ်ပြည့်ပြီဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတကာမှ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားကြသော အဖွဲ့အစည်းများမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် အခြားသော နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသား လွှတ်မြောက်ပေးရန် မြို့ကြီး ၁၂ ခုတွင် ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်စု နှင့် စကားပြောဆိုနိုင်ရန် ကြားခံဆက်သွယ်ရေး ပုဂ္ဂိလ်အဖြစ် ဝန်ကြီး[[အောင်ကြည်]] ကိုခန့်ခဲ့ပြီး၊ သူသည် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာအုပ်စိုးထားသည့် လူကြီးပိုင်းများထဲမှဖြစ်ပြီး၊ စစ်အစိုးရ၏ ရာထူးနံပါတ်စဉ်တွင် အမည်လျာခံထားရသူလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်စုကြည်သည် ၃ နှစ် အတွင်း ပထမဦးဆုံး သူမ၏ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ခေါင်းဆောင်ပိုင်းများ နှင့် အစိုးရ ဝန်ကြီးများအကြား တွေ့ဆုံခွင့်ရရှိခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂအထူးအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် အီဘရာဟင် ဂမ်ဘာရီ ဒုတိယအကြိမ် ခရီးအဆုံးနောက်၊ နာရီပိုင်းအကြာတွင် အာဏာပိုင်အစိုးရတို့သည် တီဗီ နှင့် ရေဒီယိုများတွင် ထိုတွေ့ဆုံခဲ့မှုကို တရားဝင် ထုတ်ဖော်ကြေညာခဲ့သည်။ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်မှလည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ရရန် ဖိတ်ကြားမှုများသည် မှန်ကန်သည်ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုသည်။ ====သက်တမ်းတိုး စတုတ္ထအကြိမ်==== ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလ တွင် နအဖက နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သက်တမ်းကို ၁ နှစ်ထပ်တိုးခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၈ ရက်နေ့မှစ၍ ဂန်ဘာရီသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ၆ရက်ကြာခရီးသွားရောက်ခဲ့သည်။ သူသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေးအစုအဖွဲ့အားလုံး နှင့် တွေ့ဆုံနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းမည်ဟု ဆိုသော်လည်း ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ နှင့် တွေ့ဆုံခွင့်မရရှိခဲ့သလို၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့်လည်း တွေ့ဆုံနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလ ၂ ရက်နေ့ ဆိုင်ကလုန်းနာဂစ်ကြောင့် ဒေါ်စု၏ နေအိမ်ခေါင်မိုးမှာ ပျက်ဆီးခဲ့ပြီး၊ လျှပ်စစ်မီးပျက်သွားခဲ့ပြီးနောက် လျှပ်စစ်မီးစက်မထောက်ပံ့ထားခြင်းကြောင့် အမှောင်ထဲတွင် ဖယောင်းတိုင်ဖြင့် နေထိုင်ခဲ့ရသည်။ <ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=2026&dat=20080508&id=z9syAAAAIBAJ&sjid=RvAFAAAAIBAJ&pg=3424,933927&hl=en UN plane lands in Myanmar with aid after cyclone]</ref> ====မဖိတ်ခေါ်သော ဧည့်သည်ကြောင့် ၁၈ လ==== {{main|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အိမ် ဝင်ရောက်သူ ဖြစ်ရပ်များ}} [[File:Jim Webb with Aung San Suu Kyi.jpg|thumb|200px|၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အမေရီကန် အောက်လွှတ်တော်အမတ် [[ဂျင်မ်းဝဘ်]] (Jim Webb) မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ထံ အလည်အပါတ်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျွန်ရက်တောအား လွတ်မြောက်စေရန် လာရောက်ဆွေးနွေးခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုဖြစ်ရပ်ကြောင့် အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ အလုပ်ကြမ်းဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်ကျခံရခြင်းဖြစ်သည်။]] ၂၀၀၉ ခုနှစ် မေလ ၃ရက်တွင် [[အင်းလျားကန်|အင်ယားကန်]]ကို ဖြတ်ကူးကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေအိမ်သို့ မဖိတ်ခေါ်ဘဲ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီးနောက်၊ ၃ ရက်မြောက်နေ့ နေအိမ်မှပြန်အထွက်တွင် ဖမ်းဆီးခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>McDonald, Mark (7 May 2009). [http://www.nytimes.com/2009/05/08/world/asia/08myanmar.html U.S. Man Held After Swim to Burmese Nobel Peace Laureate’s Home]. ''The New York Times''.</ref> ၂ ရက်ကြာနေထိုင်သည်ဟုဆိုသည့် အမေရိကန်နိုင်ငံသား [[ဂျွန် ဝီလျံ ယက်ထော]] (မော်မန်(ခေါ်) လက်တာဒေးစိန့်ယေရှုခရစ်အသင်းတော်ဂိုဏ်းဝင်) <ref>{{cite web|url=http://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%82%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%8F%E1%80%BA%E1%80%B8 |title=မော်မန်ဂိုဏ်း - ဝိကိပိဒိယ |language={{my icon}} |publisher=My.wikipedia.org |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/John_Yettaw |title=Suu Kyi trespasser incidents - Wikipedia, the free encyclopedia |publisher=En.wikipedia.org |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref> အား ဖမ်းဆီးမိသည်ကို အကြောင်းပြကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကန့်သတ်ချက်များကို ချိုးဖောက်သည်ဟု စွပ်စွဲပြီး [[အင်းစိန်ထောင်]]သို့ ခေါ်ဆောင်သွားသည်။ မေလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ရက်ချိန်းထပ်ပြီး အင်းစိန်ထောင် အထူးသီးသန့်အိမ်၌ ထိန်းသိမ်းထားခြင်းခံရသည်။ ဂျွန် ဝီလျံ ယက်ထော ကြောင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထပ်မံ နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ဆယ့်ရှစ်လ ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ ထိုဖြစ်စဉ် နှစ်နှစ်မတိုင်မီတွင် ၎င်းကြိုးစားမှုမျိုး ရက်ထောမှ ပြုလုပ်ခဲ့ဘူးသော်လည်း၊ အကြောင်းမဲ့ ပြန်လှည့်လာခဲ့ရသည်။<ref name=time>James, Randy (20 May 2009). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1899769,00.html John Yettaw: Suu Kyi's Unwelcome Visitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523130601/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1899769,00.html |date=23 May 2009 }}. ''TIME''.</ref> တရားရုံးစစ်ဆေးရာတွင် သူသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား မသမာသူများ လုပ်ကြံမည်ကို အကြားအမြင်ရ၍ လာရောက်အသိပေးရန်ဖြစ်သည်ဟု ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref>''The Times'', 28 May 2009, Richard Lloyd Parr, "God asked me to warn her, swimmer John Yettaw tells Suu Kyi trial"</ref> မေလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်စုအား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျခံထားရသည့် နေအိမ်ဝင်းအတွင်းသို့ မောပန်းစွာရောက်ရှိလာသည့် ဧည့်သည် ပြန်ထွက်မခွာမီ နှစ်ရက်တိုင်အောင် နေထိုင်ခွင့်ပြုထားခြင်းတို့ကြောင့် ဖမ်းဆီးခြင်းပြုသည်။ ဒေါ်စုအား [[အင်းစိန်]]ထောင်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့ပြီး၊ ထိုဝင်ရောက်မှုကြောင့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ၅ နှစ်ကျခံရနိုင်ဖွယ်ရှိခဲ့သည်။<ref>Kennedy, Maev (14 May 2009). [http://www.guardian.co.uk/world/2009/may/14/suu-kyi-lake-swim-yettaw Lake swimmer could cost Suu Kyi her freedom]. ''The Guardian''.</ref> ဒေါ်စုနှင့် ၎င်း၏အိမ်တွင် နေထိုင်သူ နှစ်ယောက်အား မေလ ၁၈ ရက်တွင် ခုံရုံးစစ်ဆေးခဲ့ပြီး၊ ဆန္ဒပြသူတချို့ ရုံးပြင်ပတွင်ရှိနေခဲ့သည်။<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/8e95cfc2-440c-11de-a9be-00144feabdc0.html Burma opposition leader on trial], Financial Times, 19 May 2009</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8054643.stm Burma's Aung San Suu Kyi on trial], BBC News Online, 18 May 2009</ref> တရားရုံးတွင် စစ်ဆေးမှုကို သံအမတ်များနှင့် သတင်းထောက်များ တက်ရောက်ခွင့်မပြုခဲ့ပေ၊ သို့သော် တစ်ကြိမ်တွင် ရုရှား၊ ထိုင်း နှင့် စင်္ကာပူ သံအမတ်များ နှင့် သတင်းထောက်တချို့ကို ဒေါ်စုနှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ပေးခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8058804.stm Suu Kyi 'composed' at Burma trial], BBC News Online, 20 May 2009</ref> တရားစွဲဆိုမှုတွင် မျက်မြင်သက်သေ ၂၂ ယောက် ခေါ်ယူ စစ်ဆေးရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6312579.ece Lawyers for Aung San Suu Kyi protest innocence as trial begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521131958/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6312579.ece |date=21 May 2009 }}, The Times, 18 May 2009</ref> နိုင်ငံတော်အား အသရေပျက်မှုနှင့်လည်း ဂျွန်ရက်တောအား အမှုတွင် တရားစွဲထားသည်။<ref name=wsj>[http://online.wsj.com/article/SB124297046869446591.html Myanmar Court Charges Suu Kyi], Wall Street Journal, 22 May 2009</ref> ပြန်လည်ခုခံတင်ပြရာတွင် အပြစ်ကင်းသူအဖြစ် ဒေါ်စုမှ လျှောက်ထားခဲ့သည်။ တရားခံဘက်မှ တရားဝင်အရ သက်သေ ၁၄ ယောက်ခေါ်ယူခွင့်ရှိခဲ့သော်လည်း၊ သက်သေ ၄ ဦးအနက် ၁ ဦးသာ ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ တရားရုံးမှ NLD အဖွဲ့ဝင်များဖြစ်သည့် ဦးတင်ဦး နှင့် ဦးဝင်းတင်တို့ကို၊ တရားခံ၏ သက်သေများအဖြစ် အသုံးပြုခွင့်မပေးခဲ့ပေ။<ref>{{cite web |url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15892 |title=Court Rejects Two Suu Kyi Defense Witnesses |publisher=Irrawaddy.org |date=9 June 2009 |accessdate=10 June 2009 |archivedate=10 August 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090810221511/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15892 }}</ref> အတည်မဖြစ်သည့် သတင်းတစ်ခုတွင်၊ စစ်အစိုးရသည် ဒေါ်စုအား မြို့တော်၏ အပြင်ဘက် စစ်တပ်စခန်းတစ်ခုတွင် ဖမ်းဆီးထောင်ချရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=15461 |title=Myanmar Aung San Suu Kuy to be put under detention&nbsp;— Asia News |publisher=Asianews.it |date=14 February 2006 |accessdate=10 June 2009}}</ref> သီးခြား စစ်ဆေးမှုတစ်ခုတွင် ရက်ထောမှ ဒေါ်စုအိမ်သို့ ရေကူးသွားရခြင်းမှာ ဒေါ်စု၏ အသက်အန္တရာယ် ကျရောက်နိုင်ခြင်းကို သိရှိ‌သောကြောင့် သွားရောက်အသိပေးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8069397.stm Suu Kyi's witnesses 'rejected'], BBC News Online, 28 May 2009</ref> The national police chief later confirmed that Yettaw was the "main culprit" in the case filed against Suu Kyi.<ref>[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gs16E0Y8T8w9Edy1yiDa2nXqxwkwD991MGGG0 Myanmar says American main culprit in Suu Kyi case]. AP. 25 June 2009 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703073909/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gs16E0Y8T8w9Edy1yiDa2nXqxwkwD991MGGG0 |date=3 July 2009 }}</ref> အိမ်တွင်အတူနေသူများ ပြောပြချက်အရ၊ ဒေါ်စုသည် သူမ၏ ၆၄ နှစ်မြောက် မွေးနေ့ကို ထောင်ထဲတွင် ဒန်ပေါက် နှင့် ချောကလပ်ကိတ်ကို သူမ၏ အစောင့်များနှင့် ဝေမျှစားသုံးခဲ့သည်။<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2009/jun/19/burma-aung-san-suu-kyi-birthday Aung San Suu Kyi celebrates 64th birthday with jail guards]. ''The Guardian''. 19 June 2009</ref> ဒေါ်စုအား ဖမ်းဆီးမှုနှင့် ဆက်တိုက်တရားရုံးတွင် စစ်ဆေးမှုများကို ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဘန်ကီမွန်း၊ [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ]],<ref>[http://www.theage.com.au/world/un-calls-for-release-of-suu-kyi-20090523-bixx.html UN calls for release of Suu Kyi], ''The Age'', 24 May 2009</ref> အနောက်နိုင်ငံမှ အစိုးရများ၊<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8050545.stm Western outcry over Suu Kyi case], BBC News Online, 18 May 2009</ref> တောင်အဖရိက၊<ref>[http://www.africasia.com/services/news/newsitem.php?area=africa&item=090522090712.6nk01uii.php SAfrica urges immediate Aung San Suu Kyi release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001035621/http://www.africasia.com/services/news/newsitem.php?area=africa&item=090522090712.6nk01uii.php |date=1 October 2011 }}, AFP at IC Publications, 22 May 2009</ref> ဂျပန်<ref>[http://www.radioaustralia.net.au/asiapac/stories/200905/s2572205.htm Asian leaders call for release of Aung San Suu Kyi], Radio Australia, 15 May 2009</ref> နှင့် မြန်မာနိုင်ငံအဖွဲ့ဝင်ထားသည့် [[အာဆီယံ|အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများအသင်း]]တို့မှ ရှုံ့ချခဲ့ကြသည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8057865.stm Asian leaders condemn Burma trial], BBC News Online, 19 May 2009</ref> စစ်အစိုးရမှ ထိုထုတ်ပြန်ချက်ကို သဘာဝမကျဟုဆိုကာ တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး <ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2009-05/24/content_11428592.htm Myanmar protests ASEAN alternate chairman statement on Aung San Suu Kyi], ''Xinhua'', 24 May 2009</ref>၊ ထိုင်းအစိုးရအား ပြည်တွင်းရေး စွက်ဖက်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ မြန်မာစစ်အစိုးရ၏ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဉာဏ်ဝင်းမှ မြန်မာ့အလင်း သတင်းစာတွင် ထိုဖြစ်ရပ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းနှင့် ပြင်ပရှိ အစိုးရကို ဆန့်ကျင်နေသည့် အဖွဲ့စည်းများမှ မြန်မာပြည်တွင် ကောင်းမွန်သော အပြောင်းအလဲများကို မလိုလားဘဲ၊ နိုင်ငံတကာ ဖိအားပေးရန် လုပ်ဆောင်ခြင်းသက်သက်ဖြစ်သည် ဟုဆိုခဲ့သည်။<ref name=wsj/><ref>[http://www.bangkokpost.com/news/asia/144268/burma-lashes-out-at-thailand-over-suu-kyi Burma lashes out at Thailand over Suu Kyi], ''Bangkok Post'', 25 May 2009</ref> ဘန်ကီမွန်းသည်လည်း နိုင်ငံတကာ လှုပ်ရှားမှုများရောင်ပြန်ဟပ်စေရန်<ref>[http://www.fbppn.net/ Free Burma's Political Prisoners Now!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707140704/http://www.fbppn.net/ |date=7 July 2009 }} Campaign.</ref> မြန်မာပြည်သို့ သွားရောက်ကာ ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း၊ သန်းရွှေမှ သူ၏ တောင်းဆိုမှုအားလုံးကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref>Horn, Robert (5 July 2009). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1908720,00.html Ban Ki-Moon Leaves Burma Disappointed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706090031/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1908720,00.html |date=6 July 2009 }}. ''TIME''.</ref> ၁၁ ရက် ဩဂုတ်လ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်စုအား တရားရုံးမှ အလုပ်ကြမ်းဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထိုချမှတ်ခဲ့ပြီးနောက် ဗိုလ်မှူးချုပ်သန်းရွှေမှ ၁၈ လအထိ လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ပြီး၊ အနေအထိုင်ကောင်းမွန်ပါက ပို၍ လျှော့ပေါ့မည်ဟုလည်း ဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8194596.stm Burma court finds Suu Kyi guilty]. BBC News. 11 August 2009.</ref> ထိုလ ၁၄ ရက်တွင် အမေရိကန် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ဂျင်မ်းဝဘ်မှ မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလည်အပါတ်ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ဗိုလ်မှူးချုပ်ကြီး သန်းရွှေ၊ ထို့နောက် ဒေါ်စုနှင့်လည်း တွေဆုံခဲ့သည်။ ထိုလည်ပါတ်မှုတွင် ဝဘ်မှ ရက်ထော လွတ်မြောက်ရန်နှင့် မြန်မာပြည်မှ ထွက်ခွာခွင့်ကို ညှိနှိုင်းနိုင်ခဲ့သည်။ တရားစီရင်ပြီးနောက်ပိုင်း ဒေါ်စု၏ ရှေ့နေများမှ ဆက်လက် အယူခံတင်သွင်းရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈ ရက် ဩဂုတ်လတွင် အမေရိကန် သမ္မတ ဘာရက် အိုဘားမားမှ မြန်မာစစ်အစိုးရမှ အကျဉ်းကျခံနေရသည့် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများအပြင်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုပါ လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/news/world/us/Obama-appeals-to-Myanmar-junta-to-release-Aung-San-Suu-Kyi/articleshow/4905706.cms Obama appeals to Myanmar junta to release Aung San Suu Kyi]. ''The Times of India''. 18 August 2009.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/SEAsia/Story/STIStory_452398.html |title=Obama to appeal on Suu Kyi |work=The Straits Times |location=Singapore |date=10 November 2009 |accessdate=30 September 2010}}</ref> <blockquote>In her appeal, Aung San Suu Kyi had argued that the conviction was unwarranted. However, her appeal against the August sentence was rejected by a Burmese court on 2 October 2009. Although the court accepted the argument that the 1974 constitution, under which she had been charged, was null and void, it also said the provisions of the 1975 security law, under which she has been kept under house arrest, remained in force. The verdict effectively meant that she would be unable to participate in the elections scheduled to take place in 2010&nbsp;– the first in Burma in two decades. Her lawyer stated that her legal team would pursue a new appeal within 60 days.</blockquote><ref>{{cite news |author=Associated Press |url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/oct/02/aung-san-suu-kyi-appeal |title=Burmese court rejects appeal against Aung San Suu Kyi house arrest |work=The Guardian |location=UK |date=2 October 2009 |accessdate=30 September 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013225949/http://www.guardian.co.uk/world/2009/oct/02/aung-san-suu-kyi-appeal |archivedate=13 October 2010 |deadurl=no }}</ref> ရက်တော၏အလည်အပတ်ခရီးနှင့်လုပ်ကြံချက်များသည် မြန်မာအစိုးရ၏ ကြိုးပမ်းမှုဖြစ်သည်ဟု ပြည်သူများက သံသယရှိကြသည်။ နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံသားများသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စာနာသနားကြပြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ် အမှုလုပ်ကြံ စွဲဆိုထားချက်သည် ၂၀၁၀ တွင် ပြုလုပ်မည့်ရွေးကောက်ပွဲများကို ကျော်လွန်ရန်အတွက် သူမအားထိန်းသိမ်းထားခြင်းကို ရှည်ကြာအောင် နည်းပရိယာယ် သုံးထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပြောဆို ကြသည်။ ၂၀၁၀ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် နေအိမ် အကျယ်ချုပ်ကို ရုပ်သိမ်း လိုက်ကြောင်း ရဲအရာရှိ ၂ ဦးမှဖတ်ပြခဲ့ပြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ချခံထားသည့် ဥပဒေဖြစ်သည့် နိုင်ငံတော်အား နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးလိုသူများ အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်သည့်ဥပဒေအား ရဲမှူးချုပ် မြင့်သိန်းမှ ဖတ်ပြခဲ့ပြီး၊ နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကာလသည် လေးနှစ်ခွဲသာ ရှိခဲ့သောကြောင့် ထပ်မံ ၆ လ သက်တမ်းတိုးနိုင်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ ====အထိန်းသိမ်းခံရသည့် ကာလဇယား==== {| border="1" style="font-size:10px" |- |'''ထိန်းသိမ်းသည့်နေ့''' |'''လွတ်မြောက်ရမည့်နေ့''' |'''လွတ်မြောက်ခဲ့သည့်နေ့''' |'''ထိန်းသိမ်းသည့် ဥပဒေ ပုဒ်မ''' |'''ကာလချိန်''' |- | style="background:red; color:white" |၂၀ ဇူလိုင် ၁၉၈၉ | style="background:orange; color:black" |၂၀ ဇူလိုင် ၁၉၉၂ | style="background:green; color:white" |၁၀ ဇူလိုင် ၁၉၉၅<ref name="Nobel.org" /> |လူတစ်ယောက်အား တရားရုံးသို့ ခေါ်ယူစစ်ဆေးရန်မလိုဘဲ [[စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့် ဥပဒေ]]အရ ၃ နှစ်တိတိ ထိမ်းသိမ်းနိုင်သည့် အချက်အောက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား စတင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ချခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရမှ ထပ်မံ၍ ၃ နှစ်သက်တမ်းတိုးခဲ့သည်။ | ၆ နှစ် |- | style="background:red; color:white" |၂၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၀<ref name=sk/> | style="background:orange; color:black" | | style="background:green; color:white" |၀၆ မေလ ၂၀၀၂<ref name=sk/> |ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ခေါင်းဆောင်များ မန္တလေးသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်ရန်ကြိုးစားခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ချမှတ်ပြန်သည်။ | ၁ နှစ် နှင့် ၆လ |- | style="background:red; color:white" |၃၀ မေလ ၂၀၀၃<ref>Nakashima, Ellen (13 October 2003). [https://archive.today/20121216134759/www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&contentId=A18107-2003Oct12&notFound=true Burma's Iron 'Aunty']. ''The Washington Post''.</ref> | style="background:orange; color:black" |၃၀ မေလ ၂၀၀၈ | style="background:green; color:white" | |ဒီပဲယင်း အရေးအခင်း ဖြစ်ပြီးနောက် အင်းစိန်ထောင်တွင် အချိန် ၃ လအထိ လျှို့ဝှက် ဖမ်းစီးချုပ်နှောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ | ၅ နှစ် |- | style="background:red; color:white" |၂၇ မေလ ၂၀၀၈ | style="background:orange; color:black" |၂၆ မေလ ၂၀၀၉ | style="background:green; color:white" | |နိုင်ငံတကာ ဥပေဒ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဥပဒေ နှင့် မကိုက်ညီသည့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အား ထပ်မံ ၁ နှစ်တိုးချဲ့ခဲ့သည်<ref>[http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/05/2009515144939393754.html UN: Suu Kyi detention 'illegal']. Al Jazeera. 16 May 2009</ref> | ၁ နှစ် |- | style="background:red; color:white" |၁၈ မေလ ၂၀၀၉ | style="background:orange; color:black" | | style="background:green; color:white" |၁၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၀<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661 |title=Burma releases pro-democracy leader Aung San Suu Kyi |date=13 November 2010 |work=BBC News |accessdate=14 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101114044557/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661 |archivedate=14 November 2010 |deadurl=no }}</ref> |မဖိတ်ဘဲ ရောက်ရှိလာသည့် ဂျွန်ယက်တောအား လက်ခံထားမှုကြောင့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အား ၁ နှစ်ခွဲ ထပ်မံတိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ | ၆လ |- | style="background:red; color:white" |၁ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀၂၁ | style="background:orange; color:black" | | style="background:green; color:white" | | ၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံအာဏာသိမ်းခံရခြင်း |{{Age in days|2021|2|1|show unit=}}ရက် (လက်ရှိအချိန်ထိ) |}<ref>{{cite web |url=http://www.altsean.org/Research/DASSK/Detention.php |title=Daw Suu Watch - Detention - ALTSEAN Burma |publisher=Altsean.org |date=2009-11-27 |accessdate=2014-02-09 |archivedate=19 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719184502/http://www.altsean.org/Research/DASSK/Detention.php }}</ref> ===၂၀၁၀ ရွေးကောက်ပွဲ နှင့် ပြန်လည်လွတ်မြောက်ခြင်း=== {{quote box|width=25em|align=right|quote=''အာဏာပိုင်တွေဟာ ကိုယ်အလိုမကျတဲ့ ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ဆိုရင် လျစ်လျူရှုလိုက်၊ လိုချင်တဲ့ ရလဒ် ဖြစ်လာနိုးနိုးနဲ့ အသစ်ပြန်လုပ်လိုက် လုပ်နေရင် တိုင်းပြည်အနာဂတ်ကို ကလေးကစားရာ ရောက်မယ်။'' — ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ၁၉၉၈ခုနှစ်က စကားတစ်ခွန်း<ref>{{cite web|author=ဘိုဘို|title=လွှတ်တော်မတက်ဘဲ ထောင်ထဲဝင်ရတဲ့အမတ်များနဲ့ စင်ပြိုင်အစိုးရ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55934565.amp |work=[[ဘီဘီစီ]]|date=၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၁}}</ref>}} စစ်အစိုးရသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် နာဂစ်မုန်တိုင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး၊ ပြည်သူများ အရေးပေါ်ကူညီမှု လိုအပ်နေချိန်အတွင်း စီစဉ်ထားခဲ့သည့် ရွေးကောက်ပွဲကို မရပ်ဆိုင်းပဲ၊ ၂၀၁၀ တွင် ဆက်လက်ကျင်းပခဲသည်။ ထိုရွေးကောက်ပွဲကို နိုင်ငံတကာ အဆင့် အတန်းနှင့် ကိုက်ညီခြင်းမရှိခြင်း၊ တရား မျှတမှုမရှိဟု ပြောဆိုခဲ့သူများတွင် ဥရောပ သမဂ္ဂ၊ ဩစတြေးလျ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ကယ်ဗင်ရဒ် တို့ပါဝင်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယ နိုင်ငံတွင် ရောက်ရှိနေသည့် အမေရိကန်သမ္မတ အိုဘားမားမှ အိန္ဒိယအစိုးရ အနေနှင့် မြန်မာနိုင်ငံမှ လူ့အခွင့်အရေး အခြေအနေများနှင့်ပတ်သက်ပြီး ထုတ်ဖော် ပြောဆိုမှုမရှိခဲ့ခြင်းကို ပြစ်တင်ဝေဖန်ခဲ့သည်။ အာဆီယံနိုင်ငံများမှ ရွေးကောက်ပွဲ တရားမျှတမှု ရှိမရှိအပေါ် တရားဝင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခြင်းမရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံ သမ္မတ Benigno Aquino မှ ရွေးကောက်ပွဲသို့ မဲလာပေးသူ နည်းနေခြင်းသည် ဒေါ် အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ပါဝင်ခွင့် မပေးခဲ့ခြင်းကြောင့်ဖြစ်ပြီး သူ့ကို ပြန်လွှတ်ပေးဖို့ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ တရုတ် နိုင်ငံ မီဒီယာများတွင် ထိုရွေးကောက်ပွဲသတင်းကို ကျယ်ကျယ် ပြန့်ပြန့်ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း ဝေဖန်မှုများမရှိခဲ့ချေ။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2010/11/101108_elections_response.shtml ရွေးကောက်ပွဲကို နိုင်ငံတကာက ဝေဖန်]</ref> ရွေးကောက်ပွဲ ဥပဒေသစ်တွင် နိုင်ငံရေးပါတီများနှင့် ချိတ်နွယ်ထားကာ ထောင်ဒဏ်ကျခံနေရသူများ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်မရှိဟု ဆိုခဲ့ခြင်းကြောင့် [[နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသား]]၂၀၀၀ ကျော်သည်လည်း ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်ရမည်မဟုတ်ပေ၊ ဒေါ်စုသည်လည်း အကျဉ်းသားအဖြစ် ပါဝင်နိုင်သည် (နေအိမ်အကျယ်ချုပ်အား ထောင်ဒဏ်ကျခံသူအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း မသက်မှတ်ခြင်းအပေါ် မူတည်မည်)။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8559048.stm|title= Burma law formally bars Aung San Suu Kyi from election|date=March 10, 2010|publisher=BBC News}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/6931974/Burma-announces-elections--but-not-for-Aung-San-Suu-Kyi.html | work=The Daily Telegraph | location=London | title=Burma announces elections ? but not for Aung San Suu Kyi | date=4 January 2010 | accessdate=25 April 2010 | archivedate=9 January 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109130810/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/6931974/Burma-announces-elections--but-not-for-Aung-San-Suu-Kyi.html }}</ref> ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီး ၁၀ ရက်မြောက်တွင် စစ်အစိုးရမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။ ===၂ဝ၁၂ ဧပြီ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ=== ၂ဝ၁၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် လစ်လပ်နေသော လွှတ်တော်အမတ်နေရာအသီးသီးအတွက် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပရာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဝင်များ (စုစုပေါင်း ၄၃ ဦး) အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံကြရသည်။ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိပြီးနောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းဆုကြည်သည် ပြည်သူ့လွှတ်တော်တွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေး ကော်မတီတွင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ === ၂၀၁၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ === ၂၀၁၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၁၅|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင်လည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ ၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ|၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကာက်ပွဲ]] ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည့် ကော့မှူးမဲဆန္ဒနယ်တွင် ထပ်မံယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် ပါတီသည်လည်း ရွေးကောက်ပွဲ တစ်ခုလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နိုင်ငံတော် သမ္မတ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် [[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]]ကို နိုင်ငံတော် သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်သည် အစိုးရ အင်္ဂါစဉ်အရ နိုင်ငံတော် သမ္မတပြီးနောက် နိုင်ငံတော်၏ ဒုတိယအကြီးအကဲ နေရာတွင် တည်ရှိသည်။ === ၂၀၂၀ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ === ၂၀၂၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင်လည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ယခင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည့် ကော့မှူးမဲဆန္ဒနယ်တွင် ထပ်မံယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ(NLD)]] သည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်|ပြည့်သူ့လွှတ်တော်]]၌ ၂၅၈ နေရာ၊ [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]၌ ၁၃၈ နေရာ နှင့် တိုင်းဒေသကြီးနှင့်ပြည်နယ်အသီးသီးတို့၏ လွတ်တော်များ၌ ၅၀၁ နေရာအထိ တောင်ပြိုကမ်းပြိုအနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]](အမျိုးသားလွှတ်တော်နှင့်ပြည်သူ့လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ပေါင်း) တွင် ရွေးကောက်ခံကိုယ်စားလှယ်စုစုပေါင်း၏ ၈၃.၂ ရာခိုင်နှုန်းအထိအနိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် NLD ပါတီသည် အစိုးရဖွဲ့ခွင့်ရှိအမတ်ဦးရေ ၃၂၂ ဦးထက် သာလွန်သော အမတ်ဦးရေ ရရှိသည့်အတွက် ဒုတိယအကြိမ် အစိုးရဖွဲ့စည်းခွင့်ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း === {{Main|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း}} သို့သော် ရွေးကောက်ခံ အမတ် အသစ်များအတည်ပြမည့်နေ့ဖြစ်သည့် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်၊ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် [[မင်းအောင်လှိုင်|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် မင်းအောင်လှိုင်]] ဦးဆောင်သော စစ်တပ်နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့မှ နိုင်ငံတော် အာဏာကို မတရားသိမ်းယူခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်နှင့် အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပါအဝင် ရွေးကောက်ခံ အမတ်များ၊ ပါတီခေါင်းဆောင်များ ဖမ်းခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နိုင်ငံခြားမှဆက်သွယ်ရေးကိရိယာများ (ICOM စကားပြောစက် ၁၀ လုံးနှင့် Jumber တစ်လုံး) ကို တရားမဝင်တင်သွင်းသည်ဟု တရားစွဲ၍ရမန်ယူခဲ့သည်။ ထိုအမှု၏ပြစ်ဒဏ်သည် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ် အပြင် ဒဏ်ကြေးပါပေးဆောင်ရမည်ဖြစ်သည်။<ref>[https://www.frontiermyanmar.net/en/aung-san-suu-kyi-win-myint-to-face-charges-as-nld-calls-for-unconditional-release/ Aung San Suu Kyi, Win Myint to face charges as NLD calls for ‘unconditional’ release] (in en-US) (2021-02-03)။</ref> ထို့အပြင် ဦးဖြိုးမင်းသိန်းနှင့် ဦးမောင်ဝိတ်တို့ထံမှ လာဘ်ငွေရယူခဲ့သည်ဟူ၍လည်း ထပ်မံစွပ်စွဲခဲ့သည်။ တရားရုံးချိန်းများတွင် ရှေ့နေနှင့်လည်း ပေးမတွေ့ခဲ့ပေ။နောက်ပိုင်းမှ ရှေ့နေများနှင့်တွေ့ခွင့်ရခဲ့သည်။ ဦးဖြိုးမင်းသိန်းထံမှ လာဘ်ငွေယူသည်ဆိုသော စစ်ကောင်စီ၏ စွပ်စွဲချက်နှင့် စပ်လျဉ်းပြီး  ဦးဖြိုးမင်းသိန်းက  စစ်ကောင်စီ၏ စွပ်စွဲချက်သည် ခိုင်မာကြောင်း တရားခွင်အတွင်းထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/491530|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ်စွဲထားသည့် အဂတိမှု ခိုင်မာကြောင်း ဦးဖြိုးမင်းသိန်း တရားရုံးတွင် ထွက်ဆို|work=DVB|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date=၁အောက်တိုဘာ၂၀၂၁ }} </ref> <ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/499839|title=ဒေါ်လာနှင့် ရွှေချောင်းများ ပြင်ဆင်ပေးခဲ့ဟု ဦးဖြိုးမင်းသိန်း၏ ဇနီးဒေါ်ခင်မိမိကြွယ် သက်သေထွက်ဆို|work=DVB|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> <ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/492010|title=ရွှေနှင့်ဒေါ်လာ အဂတိလိုက်စားမှု စွပ်စွဲချက် အဓိပ္ပာယ်မဲ့ဟု ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တုံ့ပြန်|work=DVB|access-date=၄ မတ်၂၀၂၃|date=၄ အောက်တိုဘာ၂၀၂၁}} </ref> စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင် ဦးမောင်ဝိတ်ကမူ  လာဘ်ပေး လာဘ်ယူမှုမဟုတ်ဟု တရားခွင်တွင် ငြင်းဆိုသွားကာ  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပရဟိတ အတွက် အမှန်တကယ် လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ထွက်ဆိုသွားသည်ဟု ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရှေ့နေများက မီဒီယာများမှတဆင့်ပြောကြားထားကြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/05/31/252236.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ပေးသည်မှာ အလှူငွေဟု ဦးမောင်ဝိတ် ထွက်ဆို|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၃၁ မေ ၂၀၂၂}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/key-myanmar-junta-witness-denies-paying-suu-kyi-bribe-court-source.html|title=Key Myanmar Junta Witness Denies Paying Suu Kyi Bribe: Court Source|work=The Irrawaddy|access-date=4 March 2023 |date=1 June 2022 }} </ref> အာဏာသိမ်းပြီးနောက်  တရားရုံးတွင်  စွပ်စွဲထားသောအမှုများဖြစ်သော အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ဥပဒေပုဒ်မ ၅၅၊သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှု ဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၅ အမှု၂ခု၊ပို့ကုန် သွင်းကုန် ဥပဒေ ပုဒ်မ ၈၊ဆက်သွယ်ရေး ဥပဒေပုဒ်မ ၆၇၊ နိုင်ငံတော် အကြည်အညို ပျက်စေမှု ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ)၊ နိုင်ငံတော်လျှို့ဝှက်ချက်အက်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၃ (၁) (ဂ) စသည့် <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-57476019|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အမှု တရားလိုတွေ စတင်စစ်ဆေး|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၄ ဇွန် ၂၀၂၁ }} </ref>  ၁၀မှုကျော်ထဲမှ သူမ အထိန်းသိမ်းခံထားရချိန် NLD ပါတီက ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၇ရက်နေ့နှင့် ၁၃ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည့် စာနှစ်စောင်အတွက် တာဝန်ရှိသည်ဟုဆိုပြီး ဆူပူအောင်လှုံ့ဆော်မှု ပုဒ်မ ၅၀၅(ခ) ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၂နှစ်၊မဲဆွယ်ယာဉ်တန်းအား ထွက်ပြီးလက်ပြနှုတ်ဆက်ခြင်းက  ကိုဗစ်ကန့်သတ်စည်းမျဉ်းများ ဖောက်ဖျက်သည်ဟုဆိုကာ သဘာဝဘေးဥပဒေပုဒ်မ ၂၅ ဖြင့် ထောင်ဒဏ်  ၂နှစ်  စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၄နှစ်အား ၂၀၂၁ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ (၆)ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59565444|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို အကျဉ်းချခြင်း- စစ်ဗိုလ်ချုပ်တို့ရဲ့ နည်းဟောင်း|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> ထိုသို့ ချမှတ်သည့်နေမှာပင် စစ်ကောင်စီက တရားရုံး၏ ချမှတ်ပြစ်ဒဏ် ထောင်ဒဏ်လေးနှစ်အနက် ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ (၁) အရ ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်ကို လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပြုကာ၊ ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံး ဥပဒေ ပုဒ်မ ၅၄၁၊ ပုဒ်မခွဲ ၁ အရ ကျခံရန်ကျန်ရှိသည့် ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်ကို လက်ရှိ ထိန်းသိမ်းထားသည့် နေရာမှာပင် ကျခံစေရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url= https://www.rfa.org/burmese/news/military-council-discount-dassk-winmyint-sentence-12062021084957.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နဲ့ သမ္မတဦးဝင်းမြင့် ပြစ်ဒဏ်တွေ တစ်ဝက်လျှော့ဖို့ စစ်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ အမိန့်ထုတ်|work=RFA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> ၂၀၂၁ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နှင့် ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက် ရုံးထုတ်ကြားနာစစ်ဆေးမှုများကစပြီး အာဏာပိုင်များက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို  ထောင်ဝတ်စုံဖြစ်သော အဖြူရောင်အင်္ကျီလက်စက၊ အညိုရောင်ထဘီကို ဝတ်ဆင်စေခဲ့သည်။စစ်အစိုးရခေတ်မှာတောင် ထောင်ဝတ်စုံမဝတ်ခဲ့ရဘဲ ယခုမှ ဝတ်ခဲ့ရသည်ဟု ဘီဘီစီသတင်းက ဖော်ပြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59700773|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ဝတ်စုံနဲ့ တရားခွင်မှာ ရင်ဆိုင်ရ|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59700773|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ဝတ်စုံနဲ့ တရားခွင်မှာ ရင်ဆိုင်ရ|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> ယင်းနောက် ၂၀၂၂ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၀ ရက်တွင် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၅၊ ဆက်သွယ်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၆၇၊ ပို့ကုန်သွင်းကုန် ဥပဒေပုဒ်မ ၈ တို့ဖြင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထောင်ဒဏ် (၄)နှစ် ထပ်မံချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/223612|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ဆက်သွယ်ရေးဥပဒေ၊ ပို့ကုန်သွင်းကုန်ဥပဒေနှင့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေတို့ဖြင့် တရားစွဲထားသည့် အမှုသုံးမှုအတွက် ထောင်ဒဏ်လေးနှစ် ထပ်မံချမှတ်|work=Eleven Media Group|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ }} </ref> ထိုအမှုများမှာ  နေပြည်တော်ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ်၊ ရွှေကြာပင်ရပ်ကွက်အတွင်း ပါတီစည်းရုံးရေးပြုလုပ်မှုက  လူစုလူဝေးဖြစ်စေသည်ဆိုပြီး ပြင်ပပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဦးညီညီ(ခ) ဦးထွန်းမြင့်အောင်၏ တိုင်ကြားချက်အရ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာစီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေပုဒ်မ ၂၅ ဖြင့် တရားစွဲထားသည့် အမှုအပေါ် ထောင်ဒဏ်နှစ်နှစ်၊ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေပြည်တော်နေအိမ်အတွင်းရှိ အနီးကပ်လုံခြုံရေးအဖွဲ့ထံမှ Icom စကားပြောစက်ခြောက်လုံး၊ ဂိတ်ကင်းမှ Icom စကားပြောစက်သုံးလုံး၊ ကိုယ်ရေးအရာရှိအဆောင်မှ Icom စကားပြောစက်တစ်လုံးနှင့် Jumber တစ်စုံတို့အား တွေ့ရှိခဲ့သည့်အပေါ် ယင်းဆက်သွယ်ရေးပစ္စည်းများအား ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ တင်သွင်းအသုံးပြုခဲ့သည်ဟုဆိုပြီး ပို့ကုန်သွင်းကုန် ဥပဒေပုဒ်မ ၈ ဖြင့် ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်၊ ဆက်သွယ်ရေး ဥပဒေပုဒ်မ ၆၇ ဖြင့် ထောင်ဒဏ်တစ်နှစ်၊ ဆက်သွယ်ရေးအမှု၂ခုအပေါ် ချမှတ်ထားသည့် ပြစ်ဒဏ်များအား တစ်ပေါင်းတည်းကျခံရန် တရားရုံးက အမိန့်ချမှတ်ခဲ့သည့်အတွက် ပေါင်းစည်းထောင်ဒဏ် (၂)နှစ်ဖြင့် အမှု (၃)မှုအတွက် စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ်(၄)နှစ် ဖြစ်သည်။ ဆက်၍ နေပြည်တော် အထူးတရားရုံးက ၂၀၂၂ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးဖြိုးမင်းသိန်းထံမှ ရွှေနှင့်ဒေါ်လာငွေများ ယူခဲ့သည်ဆိုပြီး  အဂတိမှု စွပ်စွဲချက်ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၅ နှစ် ထပ်မံ ချမှတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/aungsansuukyi-myanmarmilitarycoup-voaburm-ေဒၚေအာင္ဆန္းစုၾကည္-အဂတိမႈ-ၿဖိဳးမင္းသိန္း-ဗီြအိုေအ/6547004.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နောက်ထပ် ထောင်ဒဏ် ၅ နှစ်ချမှတ်|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၇ ဧပြီ ၂၀၂၂ }} </ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်က ဦးဖြိုးမင်းသိန်းနှင့် ဆက်စပ်ပြီး စွဲဆိုခံထားရသည့် အဂတိမှုနှင့်ပတ်သတ်ပြီး တရားခွင်တွင် ဦးဖြိုးမင်းသိန်း၏ ပြောဆိုချက်များအပေါ် “အားလုံးက အဓိပ္ပါယ်မရှိဘူး” ဟုလည်း  မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/10/04/246447.html|title=ဦးဖြိုးမင်းသိန်း ထွက်ဆိုချက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ငြင်းဆို|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၁ }} </ref> အထက်ပါ ချမှတ်ပြစ်ဒဏ်အား မကျေနပ်၍ ရှေ့နေများက အယူခံတင်သွင်းသည်ကိုပင် တရားရုံးချုပ်က လက်မခံဘဲ ပယ်ချခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/daw-aunt-san-suu-kyi-trial/6557849.html|title=အဂတိမှုထောင်ဒဏ် အတွက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ရဲ့ အယူခံ လျှောက်လဲခွင့်မပေးပဲ ပယ်ချ|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၅ မေ ၂၀၂၂ }} </ref> လူ့အခွင့်အရေးလေ့လာစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ HRW ၏ အာရှရေးရာဒါရိုက်တာ Phil Robertson ကဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ဆေးသည့် တရားရုံးသည် လွတ်လပ်သည့် တရားရုံး မဟုတ်၊  ကြားနာစစ်ဆေးမှုများအား လျှို့ဝှက်ပြီး လုပ်ခဲ့သည့်အပြင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရှေ့နေများကိုလည်း ကြားနာစစ်ဆေးမှုများ ထုတ်မပြောရန် တားမြစ်ခဲ့ပြီး၊ တင်သွင်းခဲ့သည့် သက်သေအထောက်အထားများမှာလည်း ယုံကြည်လောက်စရာ မရှိဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/dassk-5years-jail-04272022171649.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို အဂတိမှုနဲ့ ထောင်ချတဲ့ကိစ္စ တရားမမျှတလို့ ဝေဖန်နေကြ|work=RFA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃|date=၂၇ဧပြီ၂၀၂၂}} </ref> ၂၀၂၂ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၂ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား စစ်ကောင်စီက နေပြည်တော်အချုပ်ထောင်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/232867|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေပြည်တော် အချုပ်ထောင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး သီးခြား ထားရှိကြောင်း နစက ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ပြောကြား|work=Eleven Media Group|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃|date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၂ }}</ref>နေအိမ်အတူနေသူများမပါဘဲ သူမကို တစ်ဦးတည်းထားရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-61914752|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင်တွင်းပြောင်းရွှေ့မှု - အရင်ဖမ်းဆီးခံရစဉ်တွေနဲ့ ကွာခြားချက်|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၂ }} </ref> နိုင်ငံတကာအပါအဝင် အာဆီယံအထူးကိုယ်စားလှယ် ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံခြား ရေးဝန်ကြီး Prak Sakhonnတို့က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏  အသက်အရွယ်နှင့် ကျန်းမာရေးကိုထောက်ဆပြီး နေပြည်တော် အကျဉ်းထောင်ထဲမထားဖို့   တောင်းဆိုမှုကိုလည်း စစ်ကောင်စီက  လက်မခံပယ်ချခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/ဒၚေအာင္ဆန္းစုၾကည္-ေနျပည္ေတာ္အက်ဥ္းေထာင္-ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေဇာ္မင္းထြန္း-ဗီြအိုေအ/6634673.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို မူလနေရာပြန်ပို့ရေး ကမ္ဘောဒီးယားတောင်းဆိုမှု စစ်ကောင်စီပယ်ချ|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/media-61916770|title=နိုင်ငံတော် အတိုင်ပင်ခံကို စစ်ကောင်စီ အချုပ်ထောင်ပို့|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/07/01/252874.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင်မှပြန်ရွှေ့ပေးမည် မဟုတ်ဟု စစ်ကောင်စီဆို|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ }}</ref> ယင်းနောက် ၂၀၂၂ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ရက်နေ့တွင် [[ဒေါ်ခင်ကြည် ဖောင်ဒေးရှင်း|ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်း]]နှင့် ပတ်သက်ပြီး[[ရန်ကုန်မြို့]]ရှိ ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်းရုံးချုပ်နေရာငှားရမ်းမှု၊ နေပြည်တော်ရှိ လရောင်တော စီမံကိန်းမြေနေရာငှားရမ်းမှု၊ လက်တွေ့စိုက်ခင်းနေရာငှားရမ်းမှုနှင့် စီမံကိန်းအတွင်း “L” ပုံစံအဆောက်အအုံတို့နှင့် ပတ်သက်ပြီး အဂတိလိုက်စားမှုဖြင့် စွပ်စွဲကာ တရားစွဲဆိုမှု ၄ မှုအတွက် စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ်ချခံစေရန်  နေပြည်တော်ထောင်တွင်းတရားရုံးက ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/08/15/253889.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင် ၆ နှစ်ထပ်ချ|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ်၂၀၂၂ }}</ref> ယင်းတရားစွဲဆိုမှု ၄ မှုတွင် အမှုတမှုလျှင် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်စီချမှတ်သော်လည်း နေပြည်တော်ရှိ လရောင်တောစီမံကိန်းနှင့် ပတ်သက် သည့် အမှု ၃ မှုအတွက် ထောင်ဒဏ်အား တပေါင်းတည်းကျခံစေသည့်အတွက် စုစုပေါင်း ၃ နှစ်သာကျခံရမည်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဖောင်ဒေးရှင်းရုံးချုပ်နှင့် ပတ်သက်သည့်တမှုအတွက် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်နှင့်ပေါင်းပါက စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ်ဖြစ်သည်ဟု မီဒီယာများက ဖော်ပြကြသည်။<ref > {{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-62552182|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်အမှု ၄ မှုအတွက် ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ်ချမှတ်|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }} </ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/6702200.html|title=အဂတိမှု ၄ မှုအတွက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ် ထပ်မံချမှတ်|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }} </ref> သူမနှင့်အတူ လရောင်တောမြေနေရာကိစ္စတွင် ပူးတွဲတရားစွဲဆိုခံရသည့် NLD အစိုးရ လက်ထက် နေပြည်တော်မြို့တော်ဝန် ဒေါက်တာမျိုးအောင်၊ ဒုတိယမြို့တော်ဝန် ဦး[[ရဲမင်းဦး]]နှင့် နေပြည်တော် စည်ပင်သာယာ ရေးကော်မတီဝင် ဦးမင်းသူတို့လည်း ထောင်ဒဏ်သုံးနှစ်စီ အမိန့်ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/548966|title=နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ကောင်စီက ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ် ထပ်မံချမှတ်|work=DVB|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃|date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂|archive-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815182812/http://burmese.dvb.no/archives/548966}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.mizzimaburmese.com/article/113460|title=နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ဒဏ် ၆ နှစ် ထပ်မံ ချမှတ်ခံရ၊ ထောင်ဒဏ် ၁၇ နှစ်ရှိပြီဖြစ်၊ အမှု ၉ မှု ကျန်ရှိနေသေး|work=Mizzima Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၅ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ စက်တင်ဘာလ ၂ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်အကျဉ်းထောင်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]] အပေါ် မလျော်ဩဇာသုံးသည်ဆိုသောရာဇသတ်ကြီးဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၃၀ (က) စွပ်စွဲချက်ဖြင့် အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ်(၃) နှစ် ထပ်မံချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။သူမနှင့်အတူ အမှုတွဲထဲပါသည့်  သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] နှင့် ပြည်ထောင်စု ဝန်ကြီး ဦး[[မင်းသူ (ဝန်ကြီး)|မင်းသူ]] တို့လည်း အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်စီ ကျခံစေရန်   အမိန့်ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/2/myanmars-aung-san-suu-kyi-gets-3-years-prison-for-election-fraud|title=Myanmar’s Aung San Suu Kyi gets 3 years’ jail for election fraud|work=Aljazeera|access-date=4 March 2023 |date=2 Sep 2022 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmars-suu-kyi-found-guilty-electoral-fraud-jailed-3-years-source-2022-09-02/|title=Myanmar's Suu Kyi gets jail with hard labour for election fraud|work=Reuters|access-date=4 March 2023 |date=2 Sep 2022 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/eu-condemns-jail-hard-labor-sentence-for-myanmar-suu-kyi-/6730755.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ် နောက်ထပ် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်မှု EU ရှုတ်ချ|work=VOA Burmese|access-date=၄ မတ်၂၀၂၃|date=၅ စက်တင်ဘာ၂၀၂၂ }} </ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2022/09/08/254386.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ထဲ အလုပ်လုပ်ရမှာလား|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ စက်တင်ဘာလ ၂၉ ရက် တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရလျှို့ဝှက်ချက်အက်ဥပဒေဖြင့် နောက်ထပ် ထောင်၃နှစ်ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။အလုပ်ကြမ်းမပါ ထောင်ဒဏ်သက်သက်ဖြစ်ကာ သူမနှင့်အတူ ပူးတွဲတရားစွဲဆိုခံထားရသည့်  စီးပွားရေးအကြံပေး ဩစတြေးလျနိုင်ငံသား မစ္စတာ ရှောင်တာနယ် ၊ ဦး[[စိုးဝင်း (ဝန်ကြီး)|စိုးဝင်း]](စီမံ/ဘဏ္ဍာဝန်ကြီး)၊ ဦးဆက်အောင်(စီမံ/ဘဏ္ဍာ/စက်မှု ဒုဝန်ကြီး) နှင့်  ဦး[[ကျော်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|ကျော်ဝင်း]] (စီမံ/ဘဏ္ဍာဝန်ကြီးဟောင်း) တို့လည်း ထောင်ဒဏ် ၃နှစ်စီ ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအမှုကို မူလက ရန်ကုန်အရှေ့ပိုင်းခရိုင်တရားရုံးက စစ်ဆေးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်း နေပြည်တော်တရားရုံးသို့ ပြောင်းစစ်ရန် [[ပြည်ထောင်စု တရားလွှတ်တော်ချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်က]] ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော အမှုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-court-sentences-suu-kyi-australian-economist-3-years-jail-source-2022-09-29/|title=Myanmar court jails Suu Kyi, Australian economist for 3 years - source|work=Reuters|access-date=4 March 2023 |date=29 Sep 2022 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-57587464|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ရှောင်တာနယ်နဲ့ အစိုးရ လျှို့ဝှက်ချက်အက်|work=BBC Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၁ }}</ref> ၂၀၂၂ အောက်တိုဘာ ၁၂ရက်တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အပေါ်  အဂတိစွပ်စွဲချက်ဖြင့် နောက်ထပ်ထောင် ၃နှစ်ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/dassk-10122022003312.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်သုံးနှစ် ထပ်ချခံရ၊ စုစုပေါင်း ၂၆ နှစ်အထိ ရှိလာ|work=RFA Burmese|access-date=၄ မတ် ၂၀၂၃ |date=၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-court-sentences-suu-kyi-3-years-jail-graft-source-2022-10-12/|title=Myanmar court jails Suu Kyi for three years for graft - source|work=Reuters|access-date=4 March 2023 |date=12 October 2022 }}</ref> ထိုအမှုက အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်တစ်ဦးဖြစ်သူ မောင်ဝိတ်နှင့် စပ်လျဉ်းပြီး  မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော်တွင်  တရားလိုလုပ်တရားစွဲဆိုထားသော အမှုအမှတ် ၃/၂၀၂၂ နှင့် ၄/၂၀၂၂ အမှုများဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://thadinn.com/en_US/%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%B0%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE/ |access-date=12 October 2022 |archive-date=12 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012085007/https://thadinn.com/en_US/%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%B0%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE/ }}</ref> မောင်ဝိတ်က ၎င်းအနေဖြင့် ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်းသို့ ငွေလှူခြင်းသာဖြစ်ကြောင်း တရားခွင်တွင် ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref> {{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/10/12/255220.html|title=မောင်ဝိတ်ထံမှ လာဘ်ယူသည်ဆိုကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ထောင် ၃ နှစ် ထပ်ချ|work=ဧရာဝတီ|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date=၁၂အောက်တိုဘာ၂၀၂၂ }} </ref> အလားတူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အနေဖြင့်လည်း ဒေါ်ခင်ကြည်ဖောင်ဒေးရှင်းသို့ မောင်ဝိတ်၏ လှူဒါန်းငွေများ လွှဲပြောင်းခဲ့၍ အပြစ်မရှိကြောင်း သူမရှေ့နေများက လျှောက်လဲချက်ပေးခဲ့သည့် အမှုများဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/557421|title=ဦးမောင်ဝိတ်ငွေလှူမှုနှင့်ပတ်သက်သည့်အမှုများ အမိန့်ချမည်၊ အပြစ်မရှိကြောင်း အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ထွက်ဆို|work=DVB Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၄ အောက်တိုဘာ၂၀၂၂ }} </ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၁ရက်တွင်  [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ|ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီ]]က မဲခွဲဆုံးဖြတ်ပြီး  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အပါအဝင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားအားလုံး လွှတ်ပေးဖို့ အချက်ပါသည့် မြန်မာ့အရေးဆုံးဖြတ်ချက်အား အတည်ပြုသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/unsc-resolution-myanmar-12212022165450.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးဖို့အပါအဝင် မြန်မာ့အရေးဆုံးဖြတ်ချက် လုံခြုံရေးကောင်စီ အတည်ပြု|work=RFA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၂၁ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၀ရက်တွင် နေပြည်တော်အထူးတရားရုံးက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား  နောက်ထပ်ထောင် ၇နှစ်ချမှတ်ခဲ့ပြန်သည်။ ထို ထောင် ၇နှစ်က NLD အစိုးရလက်ထက် သဘာဝကပ်ဘေးတုံ့ပြန်ဖို့ ရည်ရွယ်ပြီး အီတလီထုတ်ရဟတ်ယာဉ် တစ်စီး  ငှားရမ်း၊ ဝယ်ယူ၊ ပြင်ဆင်သုံးစွဲမှုတွင် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနှင့်မညီဟု ဆိုပြီး  စွပ်စွဲအမှုဖွင့်ခဲ့သောအဂတိအမှု(၅)မှုအတွက်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ckk6y0k66wyo|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ကောင်စီ ထောင် ၇ နှစ်ထပ်ချ စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၃၃ နှစ်အထိရှိလာ|work=BBC Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၃၀ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }} </ref>စစ်ကောင်စီ၏စွပ်စွဲချက်များအား ဒုတိယသမ္မတ ဦး[[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]]၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဦး[[မင်းသူ (ဝန်ကြီး)|မင်းသူ]] တို့က  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်တို့]]မှနေ၍  သက်သေများအနေဖြင့် အပြစ်မရှိကြောင်း ထွက်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/henry-%E1%80%9F%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%94%E1%80%9B%E1%80%AE%E1%80%97%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%91%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9A%E1%80%B0-%E1%80%9B%E1%80%9F%E1%80%90%E1%80%B9%E1%80%9A%E1%80%AC%E1%80%A5%E1%80%B9%E1%80%9D%E1%80%9A%E1%80%B9%E1%80%9A%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%99%E1%82%88-%E1%80%A1%E1%80%82%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%99%E1%82%88-%E1%80%B1%E1%80%92%E1%81%9A%E1%80%B1%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%86%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%85%E1%80%AF%E1%81%BE%E1%80%80%E1%80%8A%E1%80%B9-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%BB%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%B9-henry-van-thio/6882511.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ သမ္မတဦးဝင်းမြင့်တို့ကို ရဟတ်ယာဉ်အမှုစွဲချက် မမှန်ကန်ကြောင်း ဒုသမ္မတဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ ထွက်ဆို |work=VOA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၁၉ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }}</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို စစ်ကောင်စီက အမှု ၁၉ မှုဖြင့် တရားစွဲခဲ့ပြီး ကျခံထားရသည့်  ထောင်ဒဏ်အရေအတွက် စုစုပေါင်းမှာ ထောင်ဒဏ် ၃၃ နှစ် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/dassk-uwinmyint-7years-prison-12302022010843.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ထောင်ခုနစ်နှစ် ထပ်ချခံရ၊ စုစုပေါင်း ၃၃ နှစ်ထိကျခံရဖို့ရှိ |work=RFA Burmese|access-date=၄မတ်၂၀၂၃ |date= ၃၀ ဒီဇင်ဘာ၂၀၂၂ }} </ref> ၂၀၂၃ ဩဂုတ် ၁ရက်တွင်  [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က အမိန့်အမှတ်၊ ၄၈ / ၂၀၂၃ ဖြင့်  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပေါ် သက်ဆိုင်ရာ တရားရုံးများက ချမှတ်ခဲ့သည့် ပြစ်ဒဏ်များအနက် ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၃၅/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၃၇/၂၀၂၁ ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၇၁/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီး အမှတ်၊ ၃၈/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၄၅/၂၀၂၁ တို့၏ ပြစ်ဒဏ်များအား ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ(၁)အရ လွတ်ငြိမ်း သက်သာခွင့်ပြုသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/42242|title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့်|work=MOI Myanmar|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၃|date=၁ဩဂုတ် ၂၀၂၃}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-08-01/myanmar-junta-pardons-aung-san-suu-kyi-in-state-amnesty#xj4y7vzkg|title=Myanmar Junta Pardons Aung San Suu Kyi in State Amnesty|work=bloomberg|access-date=1 August 2023|date=1 August 2023}}</ref>[[File:Secretary Clinton Meets Daw Aung San Suu Kyi for Dinner (6437451337).jpg|right|thumb|175px|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နှင့် ဟယ်လာရီကလင်တန်တို့ ညစာစားပွဲအပြီးတွင် တွေ့ရစဉ်၊ နှစ် ၅၀ အတွင်း ပထမဦးဆုံး အမေရိကန်နိုင်ငံအကြီးအကဲတစ်ဦးမှ လည်ပါတ်ခြင်းဖြစ်သည်<ref>{{cite web|author=Kim Ghattas |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15997268 |title=BBC News - Hillary Clinton Burma visit: Suu Kyi hopeful on reforms |publisher=Bbc.co.uk |date=2011-12-02 |accessdate=2014-02-09}}</ref>]]၂၀၂၆ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] လွတ်မြောက်လာသည့်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အား ချမှတ်ထားသည့် ထောင်ဒဏ် ၂၇ နှစ်အနက် (၄) နှစ်နှင့် (၆) လအား လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ကြောင်း ၎င်း၏ ရှေ့နေဖြစ်သူက ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-17 |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ရဲ့ ထောင်ဒဏ် ၂၇ နှစ်အနက် ၄ နှစ်ခွဲ လျှော့ပေါ့ပေး - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%92%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%86%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%85%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%b2%e1%80%b7-4/ |access-date=2026-04-18 |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃၀) ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော [[ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့|ကဆုန်လပြည့်နေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြင့် ပြစ်ဒဏ်၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်ကြောင့် <ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82283 |access-date=2026-04-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ကျန်ရှိသည့်ထောင်ဒဏ်မှာ ၁၈ နှစ်နှင့် ၉ လ ဖြစ်လာသည်။ ယင်းနေ့တွင်ပင် တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ လင်းကျန့်က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ "မိတ်ဆွေဟောင်း" တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏အခြေအနေကို အမြဲမပြတ် အလေးထားစောင့်ကြည့်နေကြောင်း သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ၌ ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=China has consistently followed developments regarding Aung San Suu Kyi: spokesperson |url=https://english.news.cn/20260430/a6ca4358303347139599a16571cf01d1/c.html |access-date=2026-04-30 |website=english.news.cn |language=en}}</ref> ထို့နောက် ညပိုင်း MRTV သတင်း တွင် ၎င်းအား အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းလဲရွှေ့ပြောင်းလိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Peck {{!}} AP |first=Grant |date=2026-04-30 |title=Myanmar reduces ousted leader Suu Kyi's prison term in new amnesty |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/30/myanmar-aung-san-suu-kyi-amnesty/caffff86-4472-11f1-b19d-32431046b5b4_story.html |access-date=2026-04-30 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> ===နိုင်ငံများ === ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂ ရက်တွင် အမေရိကန် အစိုးရသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ချုပ်ရက်သက်တမ်းတိုးတိုးခြင်း မြန်မာအစိုးရအား ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးပါရန် ဖိအားပေးလေသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇွန် ၁၇ ရက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇွန် ၁၉ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော သူ၏နှစ် ၆၀ ပြည့်မွေးနေ့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် နိုင်ငံအချို့ရှိ မြန်မာသံရုံးများရှေ့တွင် ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံတကာမှလည်း ဆန္ဒပြမှုများကို အသိအမှတ် ပြုခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာနှောင်းပိုင်းတွင် အမေရိကန်အစိုးရသည် သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ထပ်မံ၍ ဖိအားပေးပြန်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယိုယွင်းလျက်ရှိသော အခြေအနေကို ကုလသမဂ္ဂ၏ လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် နိုင်ငံစုံမှ အရေးယူခြင်းပြုလုပ်ရန်နှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ တရားဝင်ဆွေးနွေးရန်ကဏ္ဍတွင် ထည့်သွင်းပေးပါရန် ပြင်းထန်စွာ တိုက်တွန်းလာသည်။ ဤလှုပ်ရှားမှုသည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အားထပ်မံ၍ တစ်နှစ်တိတိ ချုပ်ရက်တိုးမြှင့်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဆွေးနွေးရေးလုပ်ငန်းစဉ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအရေးကိစ္စကို ထည့်သွင်းရန်သဘောတူ ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ === အဖွဲ့အစည်းများ === ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် စတင်ထိန်းသိမ်းခံရစဉ်မှစ၍ International IDEA နှင့် Article 19 တို့၏ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဘုတ်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ခန့်အပ်ထားခြင်းခံခဲ့ရပြီး ၎င်းအဖွဲ့ကြီးများ၏ ကူညီထောက်ပံ့မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ ဘယ်ဂျီယံနိုင်ငံတွင် တည်ရှိသော ကက်သလစ်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူဘွဲ့ (Doctor Honoris Causa)ကို အပ်နှင်းခြင်းခံရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.vub.ac.be/home/DHC/overzicht.html |title=Overzicht Eredoctoraten Vrije Universiteit Brussel |accessdate=4 July 2006 |publisher=Vrije Universiteit Brussel |language=Dutch |archive-date=25 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425033411/http://www.vub.ac.be/home/DHC/overzicht.html }}</ref> နှစ်စဉ် ဇွန်လတွင် အမေရိကမှ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားသူများအဖွဲ့ (US Campaign for Burma) မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထောက်ခံအားပေး သည့်အနေနှင့် ‘ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဖမ်းချုပ်ကြ’ ဟူသည့် ကြွေးကြော်သံဖြင့် ကမ္ဘာအနှံ့အိမ်များတွင် ၎င်းဧည့်ခံပွဲများ ပြုလုပ်ကျင်းပကြသည်။ ဤပါတီပွဲများတွင် စည်းရုံးလှုပ်ရှားသူများသည် တစ်ရက်တာ ၂၄ နာရီအတွင်း အိမ်တွင်း၌ နေကြပြီး မိတ်ဆွေများအား ဖိတ်ကြားပြီးလျှင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အကြောင်းတို့ကို လေ့လာဆွေးနွေးကြသည်။<ref>{{cite news | url =http://www.uscampaignforburma.org/action/community.html | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060715081242/http://www.uscampaignforburma.org/action/community.html | archivedate =15 July 2006 | title =Arrest Yourself | publisher=US Campaign for Burma | accessdate =4 July 2006 }}</ref> လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားမှု ဗဟိုဌာန Human Rights Action Center နှင့် အမေရိကမှ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားသူများအဖွဲ့ (US Campaign for Burma) တို့၏ ပူးပေါင်းလှုပ်ရှားမှုဖြစ်သော လွတ်မြောက်ရေးတိုက်ပွဲလှုပ်ရှားမှုမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံသားများ၏ ကြိုးပမ်းတိုက်ပွဲဝင်မှုများကို ကမ္ဘာမှ မျက်ခြေမပြတ် သတိရနေစေရန် အားထုတ်ကြသည်။ သူမ ပညာသင်ခဲ့သော စိန့်ဟူးစ်ကောလိပ်၊ အောက်စဖို့တက္ကသိုလ် နှစ်စဉ်ကျင်းပလေ့ရှိသော ကပွဲအခမ်းအနားတွင် မြန်မာနိုင်ငံက ကဏ္ဍတစ်ခုကို ထည့်သွင်းလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite news | url =http://www.thefullmoonball.com/ie/ | title =St. Hugh's Full Moon Ball | publisher =The Burma Campaign UK | accessdate =4 July 2006 | archivedate =23 August 2006 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060823221010/http://www.thefullmoonball.com/ie/ }}</ref> ==၂၄ နှစ်အတွင်း ကနဦး ပြည်ပခရီးစဉ်များ== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြသည် ၂၄နှစ်အတွင်း နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျခံခဲ့ရသည့် အချိန်များတွင်၊ သူ လွတ်မြောက်လာပါက ပထမဦးဆုံးသွားလိုသည့် ခရီးစဉ်သည် နော်ဝေနိုင်ငံဖြစ်ကြောင်း အမြဲပြောဆိုခဲ့သော်လည်း၊ သူ၏ ပထမဦးဆုံးခရီးစဉ်သည် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ဖြစ်ခဲ့သည်။ ===ထိုင်းနိုင်ငံ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲ=== ၂၄ နှစ်အတွင်း ပထမဦးဆုံး ပြည်ပခရီးအစဉ်အဖြစ် ထိုင်းနိုင်ငံ ဘန်ကောက်မြို့တွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသို့ လာရောက်မည်ကို ထိုင်းအစိုးရ နှင့် နိုင်ငံခြာရေးဝန်ကြီးဌာနသို့သတင်းမပေးခဲ့ဘဲ စီးပွားရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲသို့ သာမန် တက်ရောက်လာသည့် ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်မှလည်း ထိုနှီးနှောဖလှယ်ပွဲသို့ တက်ရောက်ရန် ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တက်ရောက်မည်ဟု သတင်းထွက်ခဲ့သည့်နောက်ပိုင်း၊ အကြောင်းပြချက် မရှိဘဲ မတက်ရောက်နိုင်ဟုဆိုကာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဦးသိန်းစိန်သည် သွားရောက်ရန် အချိန်မပေးနိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုကာ၊ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည့် [[ဦးနေဇင်လတ်]]မှ နယူးယောက်တိုင်းမ် သို့ အီးမေးလ်ဖြစ် ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://www.nytimes.com/2012/05/30/world/asia/uncertainty-hangs-over-aung-san-suu-kyis-visit-to-thailand.html For example, no one from her office contacted the Thai Foreign Ministry, which normally coordinates such high-profile visits. “As far as I know, we have not been approached by her team,” Mr. Thani said a few hours before she was to land. U Nay Zin Latt, an adviser to Mr. Thein Sein, said the president could not make time to go.“He is extremely busy with his work, and taking great care of transitioning and transformation,” Mr. Nay Zin Latt said in an e-mail. Thai officials said the president’s visit had been rescheduled for next week. ]</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် မယ်လစခန်းသို့လည်း သွားရောက်ခဲ့ပြီး ရွှေ့ပြောင်းအလုပ်သမားများ၊ ဒုက္ခသည်များနှင့်လည်း တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ===ဥရောပ နှင့် နိုဘဲလ်ဆု=== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင်၊ ဥရောပ ၅ နိုင်ငံကို သွားရောက်လည်ပါတ်ရန် ခရီးစဉ်စတင်ခဲ့သည်။ ====ဆွစ်ဇာလန် ခရီးစဉ်==== [[File:E18969.jpg|thumb|200px|ဂျီနီဗာမြို့တွင်ကျင်းပခဲ့သည့် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားအဖွဲ့]] ညီလာခံတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တွေ့ရစဉ်]] [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]] ဂျနီဗာမြို့သို့ ဥရောပ၏ ပထမဦးဆုံးခရီးစဉ် နိုင်ငံအဖြစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ ညနက်ပိုင်းတွင်စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တနေ့၌ [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားအဖွဲ့]]ချုပ် ညီလာခံတွင် မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆွဇ်ဇာလန် နိုင်ငံမြို့တော် ဘာ့န်၌ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး Didier Burkhalter နှင့်တွေဆုံခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/world/2012/06/120614_aung_san_suu_kyi_ilo.shtml ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဂျီနီဗာ ရောက်ပြီ]</ref> အချိန်ကွာခြားမှုများနှင့် ခရီးဝေးပျံသန်းမှုများကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသည့် ဒေါ်စုသည် ဆွစ်ဇာလန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးနှင့် အတူ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်နေစဉ် အော့အံခဲ့ပြီး၊ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ အစီအစဉ်အား ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/9332707/Aung-San-Suu-Kyi-cuts-short-news-conference-after-vomiting.html# Aung San Suu Kyi cuts short news conference after vomiting]</ref> ဆွစ်သမ္မတ၏ ဖိတ်ကြားချက် တက်ရောက်သူများ ၈၀ နှင့်အတူ ဧည့်ကြိုပွဲသို့ ခဏတာ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ သူမအတွက် အထူးစီစဉ်ထားသည့် ညစာစားပွဲအား ခရီးပန်းမှုများကြောင့် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ သောကြာနေ့တွင် ပါလီမန်သို့ သွားရောက်ခဲ့ပြီးနောက် နော်ဝေးသို့ ခရီးဆက်တင်ခဲ့သည်။ ====နော်ဝေ ခရီးစဉ်==== [[Image:Kyi diploma.jpg|left|thumb|၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ပေးအပ်ခဲ့သည့် နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု ဒီပလိုမာ လက်မှတ်အား တွေ့ရစဉ်<ref>MLA style: "Aung San Suu Kyi - Nobel Diploma". Nobelprize.org.13 Oct 2012 http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-diploma.html.</ref>]] ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆုပေးအပ်ခဲ့ချိန်တွင် သားနှစ်ဦးနှင့် ခင်ပွန်းတို့မှ ဒေါ်စုကိုယ်စား လက်ခံရယူခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်း၊ ၂၁ နှစ်ကြာခဲ့သည့်အချိန်မှသာ ပထဦးဆုံး သူကိုယ်တိုင် တက်ရောက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဆုပေးပွဲတွင် နော်ဝေနိုဘဲလ်ကော်မတီမှ အော်စလိုမြို့တော်ခန်းမတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား တိုက်ရိုက် လက်မှတ်ပေးအပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၇ရက်နေ့တွင် နော်ဝေနိုင်ငံရှိ ရဖ်တို လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့တည်ရှိသည့် ဘာဂန်မြို့တော်တွင် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ၁၈ရက်နေ့တွင် အော်စလိုဖိုရမ်၌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ နော်ဝေ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး Jonas Gahr Stoere နဲ့ U2 တေးဂီတအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင် အဆိုတော် ဘိုနို တို့မှ အဓိက ဦးဆောင်ဆွေးနွေးကြသူများအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ====အိုင်ယာလန် ခရီးစဉ်==== ၁၈ရက်နေ့တွင်ပင် အိုင်ယာလန်သို့ ခရီးဆက်တင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာရေး အဖွဲ့ကြီးမှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ချီးမြှင့်ခဲ့သည့် [[Ambassador of Conscience|ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ သံတမန်]] ဆိုသည့်ဆုကြီးကို ယူတူးတေးဂီတ အဖွဲ့မှအဆိုတော် ဘိုနိုမှ ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ထို့နေ့ ညနေတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းသို့ ခရီးဆက်တင်ခဲ့သည်။ ====ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း ခရီးစဉ်==== ၁၉ရက်နေ့ မနက်ပိုင်းတွင် လန်ဒန်စီးပွားရေး နှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ တက္ကသိုလ်၌ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး ဆွေးနွေးပွဲကို တက်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ဘီဘီစီ မြန်မာပိုင်းဌာနနှင့် ဘီဘီစီ ကမ္ဘာတလွှား အသံလွှင့် ဌာန တည်ရှိရာ အသံလွှင့်ရုံးသစ် ကြီးဆီသို့ လည်ပါတ်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့သည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ၆၇ နှစ်မြောက် မွေးနေ့ဖြစ်သောကြောင့် ရောက်ရှိခဲ့သည့် နေရာတိုင်းတွင် သူမအတွက် မွေးနေ့ပွဲများ ကျင်းပပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့နေ့ ညနေပိုင်းတွင် သူမနေထိုင်ခဲ့ဘူးသည့် အောက်စ်ဖို့ဒ်၌ မိသားစုဝင်များနှင့်အတူ မွေးနေ့ပွဲ ကျင်းပခဲ့သည်။ ၂၀ရက်နေ့တွင်၊ အောက်စဖို့ တက္ကသိုလ် St Hugh's College ၏ကျောင်းသူ ဟောင်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် အောက်စ်ဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်မှ ၁၉၉၃ခုနှစ်၌ ပေးအပ်ခဲ့သည့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဒေါက်တာ ဘွဲ့အား ရှယ်လ်ဒိုးနီးယန်း ဇာတ်ရုံ ဘွဲ့နှင်းသဘင် ခန်းမ၌ တက်ရောက်လက်ခံရယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/06/120620_assk_oxford.shtml |title=BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ - အောက်စဖို့ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဘွဲ့ ဒေါ်စု လက်ခံရယူ |publisher=Bbc.co.uk |date=1970-01-01 |accessdate=2014-02-09}}</ref> ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိန်ဝန်ကြီးချုပ်၏ အမှတ် ၁၀ [[ဒေါင်းနင်းလမ်း]] နေအိမ်၌ ဝန်ကြီးချုပ် ဒေးဗစ်ကင်မရွန်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ ပူးတွဲသတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဗြိတိသျှပါလီမန် နှစ်ရပ်စလုံး၌ မိန့်ခွန်းပြောကြားရန် Westminster ပါလီမန် ခန်းမကြီးထဲ၌ ပုံမှန်အားဖြင့် နိုင်ငံခေါင်းဆောင်တွေကိုသာ မိန့်ခွန်းပြောကြားခွင့်ရှိသော်လည်း၊ နိုင်ငံတော် သမ္မတ မဟုတ်သေးသည့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ပထမဦးဆုံး အထူး ဂုဏ်ပြုသည့်အနေနှင့် ထိုခန်းမကြီး၌ မိန့်ခွန်းပြောကြားခွင့် ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဂုဏ်ထူးဆောင်ခန်းမကြီးတွင် မိန့်ခွန်းပြောခွင့်ရသူများတွင် [[ချားလ်စ်ဒီဂေါ]]၊ [[နဲလ်ဆန်မန်ဒဲလား]]၊ [[၁၆ကြိမ်မြောက် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး]] နှင့် [[ဘာရက် အိုဘားမား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဒေါ်စုသည် ပထမဦးဆုံး အာရှနိုင်ငံသား နှင့်၊ ပြည်ပမှ ပထမဦးဆုံး အမျိုးသမီး၊ နိုင်ငံခေါင်းဆောင်မဟုတ်သေးသူတစ်ယောက်ကို ဤနေရာ၌ ဂုဏ်ပြုမိန့်ခွန်းပြောကြားခွင့်ပေးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဂျွန်ဘာကောင်း မှ အဖွင့်အမှာစကားပြောကြာခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂၂ရက်နေ့တွင် ဗြိတိန်ရောက် မြန်မာများနှင့်လည်း လန်ဒန်တွင် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ====ပြင်သစ် ခရီးစဉ်==== ပြင်သစ် သမ္မတ ဖိတ်ကြား ချက်အရ၊ ဗြိတိန်ခရီးစဉ်မှ ပြင်သစ် ပါရီမြို့သို့ ရထားဖြင့် ဇွန်လ်၂၆ရက် အင်္ဂါနေ့၌ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုနေ့ညနေပိုင်းတွင် ပြင်သစ်သမ္မတနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ နေ့လယ်ပိုင်း၌ ၂ဝဝ၄ ခုနှစ်တွင် ပါရီမြို့မှ ပေးအပ်ခဲ့သည့် [[ပါရီ ဂုဏ်ထူးဆောင် မြို့သူဆု|ဂုဏ်ထူးဆောင် မြို့သူ]] ဆုကို မြို့တော်ဝန် ဆီမှ လက်ခံ ရယူခဲ့သည်။ ၂၇ရက် မနက်ပိုင်းတွင် ဥရောပရောက် မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့်လည်း တွေ့ဆုံပြီး မေးခွန်းများ အမေးအဖြေပြုလုပ်ခဲ့သည်။ မိုနာလီဇာ ပန်းချီကား နှင့် အခြားအနုပညာလက်ရာများတည်ရှိရာ ပါရီပြတိုက်များသို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ ၂၉ ရက်နေ့၌ ဥရောပခရီးစဉ် ပြီးဆုံးကာ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည် ခရီးထွက်ခွာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/burmese/world/2012/06/120626_dassk_paris.shtml |title=BBC Burmese - နိုင်ငံတကာ - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါရီမြို့ကို ရောက်ပြီ |publisher=Bbc.co.uk |date=1970-01-01 |accessdate=2014-02-09}}</ref> ===မြန်မာဟု အသုံးပြုရန်=== ၂၉ ရက် ဇွန်လ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပြည်ပခရီးစဉ်များတွင် မြန်မာနိုင်ငံကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့် ဘားမား ဟု ခေါ်ဝေါ် သုံးနှုန်းခဲ့သည့်အပေါ် မြန်မာလို့သာ သုံးနှုန်း ပြောဆိုရန် ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်မှ သတိပေးခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှ အင်္ဂလိပ်လို မြန်မာလို့ မခေါ်ဆိုခြင်းသည် စကားလုံးကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ စစ်အစိုးရမှ လူထု၏ဆန္ဒကို မရယူခဲ့ဘဲ ကိုယ့်သဘောနှင့်ကိုယ် အမည်ပြောင်းလည်းခဲ့ခြင်းကို မကြိုက်ခြင်းကြောင့် အသုံးမပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/06/120629_dassk_burma.shtml Myanmar လို့ မခေါ်လို့ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ကို သတိပေး]</ref> ===အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ကွန်ဂရက်ရွှေတံဆိပ်=== [[Image:Barack Obama meets with Aung San Suu Kyi Sept. 19, 2012.jpg|thumb|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ခရီးစဉ်တွင် အိမ်ဖြူတော်၌ သမ္မတအိုဘားမားနှင့်တွေ့ဆုံစဉ်]]ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ၂ဝ၁၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် သူမ၏အမေရိကန်နိုင်ငံခရီးစဉ်ကို စတင်လိုက်ပြီး [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ]]၊ [[နယူးယောက်]]၊ [[ဖို့ဝိန်း]]၊ [[လူးဝစ်ဗီးလ်]]၊ [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့|ဆန်ဖရန်စစ္စကို]]နှင့် [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]ကြီးများသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၂ဝဝ၈ ခုနှစ်၌ ချီးမြှင့်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အမြင့်ဆုံးဆုဖြစ်သည့် [[ကွန်ဂရက်ရွှေတံဆိပ်]] ဆု၊ Atlantic Council မှပေးအပ်သည့် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံသားဆု၊ Asia Society မှပေးအပ်သည့် Global Vission ဆု၊ ဆန်ဖရန်စစ္စကို တက္ကသိုလ်ကပေးအပ်သည့် ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့နှင့် National Endowment For Democracy (NED) မှ ၂ဝဝဝ ပြည့်နှစ်ကတည်းက ပေးအပ်ထားသည့် ၁၉၉ဝ ရွေးကောက်ပွဲအနိုင်ရ ဆယ်နှစ်ပြည့် ဂုဏ်ပြုရုပ်တုကို ကိုယ်တိုင်လက်ခံရယူခဲ့သည်။<ref>ဒီလှိုင်းဂျာနယ်၊ အတွဲ(၁)၊ အမှတ်(၃၈)၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အမေရိကန်ခရီးစဉ် မှ</ref> ထိုခရီးစဉ်တွင် အမေရိကန်သမ္မတ အိုဘားမားနှင့် အိမ်ဖြူတော်တွင်တွေ့ဆုံခြင်း၊ ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဘန်ကီမွန်းကိုလည်း နယူးယောက်မြို့၌ တွေ့ဆုံခဲ့သည်<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/09/120921_dassk_bankimoon.shtml အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို ရောက်ရှိနေတဲ့ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဘန်ကီမွန်းနဲ့ နယူးယောက်မြို့မှာ တွေ့ဆုံခဲ့ပါတယ်။]</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၏ ကုလသမဂ္ဂ နှစ်ပတ်လည် အထွေထွေညီလာခံခရီးစဉ်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခြင်း၊ သမ္မတဦးသိန်းစိန်၏ ကုလသမဂ္ဂမိန့်ခွန်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ချီးကျူးဂုဏ်ပြုစကားပြောကြားခြင်း၊ သမ္မတဦးသိန်းစိန်တည်းခိုရာသို့ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် လာရောက်တွေ့ဆုံခြင်း၊ အမေရိကန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဟီလာရီကလင်တန် လာရောက်တွေ့ဆုံခြင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ ပိတ်ဆို့မှုများ ဖယ်ရှားခြင်း၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ကွန်ဂရက်ရွှေတံဆိပ်ဆု လက်ခံရယူပွဲတွင် မြန်မာအစိုးရဝန်ကြီး ဦးအောင်မင်းတက်ရောက်ခြင်း၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် အမေရိကန်နိုင်ငံရောက် မြန်မာများ တွေ့ဆုံခြင်း၊ သမိုင်းဝင်မိန့်ခွန်းများပြောကြားခြင်း စသည့် အပြုသဘောဆောင်သော ဖြစ်ရပ်များနှင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2012/09/120925_asskfortwayne.shtml ဖို့ဝိန်း မြန်မာတွေနဲ့ ဒေါ်စုတွေ့]</ref> ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် သူမ၏ခရီးစဉ်တွင် မြန်မာ့ဒီမိုကရေစီအရေးတွင် ကူညီခဲ့ကြသူများကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ကိုယ်တိုင်လာရောက်ပြောဆိုလိုခြင်း၊ အမေရိကန်နိုင်ငံရောက် မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့် တွေ့ဆုံလိုခြင်းတို့ကို ခရီးစဉ်၏ရည်ရွယ်ချက်အဖြစ် မိန့်ကြားပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုခရီးစဉ်သည် ၂ဝ၁၂ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်တွင် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်တွင် ကိုရီးယားလေကြောင်းလိုင်းဖြင့် မြန်မာပြည်သို့ပြန်ခဲ့ရာ၌ ည (၉:၅၅)နာရီတွင် ရန်ကုန်မြို့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဝင်များ၊ အနုပညာရှင်များနှင့် ပြည်သူလူထုကြီးက ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုခဲ့ကြသည်။ ည ၁၁ နာရီခန့်တွင် နေအိမ်သို့ရောက်ရှိပြီး၊ အိမ်ရှေ့၌ စောင့်ဆိုင်းကြိုဆို၊ နှုတ်ဆက်နေကြသည့် ပြည်သူလူထုအား နှုတ်ဆက်စကား၊ ကျေးဇူးတင်စကား ပြောကြားခဲ့သည်။ == ပေါ်ပြူလာ မီဒီယာ == [[File:Ms. magazine Cover - Winter 2012.jpg|thumbnail|upright|left|၂၀၁၂ ခုနှစ်ထုတ် ''[[:en:Ms. (magazine)|Ms.]]'' မဂ္ဂဇင်း မျက်နှာဖုံးတွင် တွေ့ရသော ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] ===ရုပ်ရှင်=== *‘[[ရန်ကုန်အလွန်|ရန်ကုန်အလွန်’(Beyond Rangoon)]]- ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဂျွန်ဘော်မင်းရိုက်ကူးခဲ့သည့် ရုပ်ရှင်ကားတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား သိသာစွာ ဖော်ထုတ်ထားသည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အဖြစ် တေးဂီတပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘိုင်း၏ ယခင်အိမ်ထောင်ဘက်ဖြစ်သူ အေဒယ်လုဒ်မှ သရုပ်ဆောင်ထားသည်။ ဆက်ဆိုဖုန်းပညာရှင် တေးရေးဆရာ ဝိန်းရှောတာသည် ၎င်း၏ သီချင်းတစ်ပုဒ်ကို ‘အောင်ဆန်းစုကြည်’ ဟု အမည်ပေးထားသည်။ ၎င်းနှင့် ဟာဘီဟင်ဘော့စ်တို့ နှစ်ဦး၏ ၁၉၉၇ ခုနှစ်ထုတ် ပလပ်စ်ဝမ်းအယ်လ်ဘမ်တွင် အဆိုပါသီချင်း ပါဝင် လူသိများခဲ့သည်။ *‘[[ကြောက်ရွံ့မှုမရှိသော အမျိုးသမီး - အောင်ဆန်းစုကြည်|ကြောက်ရွံ့မှုမရှိသော အမျိုးသမီး - အောင်ဆန်းစုကြည်- (Aung San Suu Kyi - Lady of No Fear)]]’၅၈ မိနစ်ကြာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ဖြစ်ရပ်မှန်များကို ရိုက်ကူးထားသည့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ကား -Denmark 2010, 58 min.A Kamoli Films Production, by Anne Gyrithe Bonne *[[သည်အမျိုးသမီး|‘သည်အမျိုးသမီး’(The Lady)]]- ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သူ၏ခင်ပွန်းသည် မိုက်ကယ်အဲရစ်တို့၏ ဘဝဇာတ်ကြောင်းကို အခြေခံသည့် အချစ်ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားတစ်ခုကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအတွင်း ရိုက်ကူးခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ကမ္ဘာအနှံ့တွင် ပြသခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt1802197/|title=The Lady (2011)|publisher=IMDb.com|accessdate=2015-11-10}}</ref> ဤဇာတ်ကားတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသူ ကမ္ဘာကျော် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် [[မီရှဲလ်ယို့ဟ်|မီရှဲလ်ယို့ဟ် (Michelle Yeoh)]] မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသား ဒေးဗစ်သျူးလစ် (David Thewlis) မှ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ခင်ပွန်းသည် [[မိုက်ကယ် အဲရစ်]] အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားသည်။ <ref>[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html]</ref> ===ဂီတ=== *[[ဆက်လျှောက်၊ (သီချင်း)|ဆက်လျှောက်(Walk On)]]- ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် အိုင်းရစ်ရော့ခ်တေးဂီတအဖွဲ့[[ယူတူး]]တွင် သီဆိုသူ [[ဘိုနို]]၏ လက်ရာဖြစ်သည့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ရည်မှန်း၍ စပ်ဆိုထားသည့် အခွေလည်း ထွက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ အနုပညာရှင်စုံတို့မှ ‘ဝေါ့ခ်အွန်’ သီချင်းကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် ‘ဟေဒယ်လေဒီ’ ဟူသည့် အခွေမှာ စစ်အစိုးရ၏ ပိတ်ပင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဇွန် ၁၉ ရက်နှင့် ၂၁ ရက်တို့တွင် လန်ဒန်နှင့် ဂလပ်စ်ဂေါအသီးသီးတို့၌ ကျင်းပခဲ့သော ဗာတီဂိုနယ်လှည့်ဖျော်ဖြေပွဲများတွင် ယူတူးအဖွဲ့က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ရည်ညွှန်း၍ ‘ရမ်းနင်းတူစတန်းစတေးလ်’(Running to stand still) ဟူသော တင်ဆက်မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အခြားအနုပညာ ရှင်များဖြစ်ကြသည့် ဘလက်ဟိုင်းပီးစ်၊ ကိုးပလေး၊ ဒါမီးယမ်းရိုက်စ် နှင့် အားအီးအမ်တို့ကလည်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား လူသိရှင်ကြား ထောက်ခံအားပေး ခဲ့ကြသည်။ *‘မတီးခက်ရသေးသည့် စန္ဒယား’(Unplayed piano)- အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နှစ် ၆၀ပြည့် မွေးနေ့အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ရိုက်စ်၏ လီစာဟဲန်ဂန်းနှင့် ပူးတွဲထုတ်လုပ်ခဲ့သည့် တေးသရုပ်ဖော် ဗီဒီယို ကို ယူကေ၌ ၂၀ ဇွန်လ ၂၀၀၅ နှင့် အိုင်ယာလန်၌ ၁၇ ဇွန်လ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် စတင်ရောင်းချခဲ့သည်။ ဒေမီယံ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အလည်အပါတ်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ရေးသားခဲ့ပြီး၊ ရောင်းရသည့်အမြတ်စွန်းငွေကို မြန်မာနိုင်ငံအတွက် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=NgQUBecM7OM&feature=related |title=Damien Rice - Unplayed Piano (Official Video) |publisher=YouTube |date=2010-11-24 |accessdate=2014-02-09}}</ref> *၂၀၀၃ ခုနှစ်၏ ဥရောပ [[အမ်တီဗီ]] ဂီတဆု ချီးမြှင့်ပွဲတွင် သူ့အား ‘ဖရီးယော်မိုင်းဒ်’ ဟူသည့် ဆုကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ *၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် နယူးစတိတ်မင်း မဂ္ဂဇင်း၏ စုစည်းတင်ပြသည့် ‘ကျွန်ုပ်တို့ခေတ်၏ သူရဲကောင်း’ စာရင်းတွင် သူ့အား ထိပ်ဆုံးအမှတ် ၁ နေရာအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ [[File:Aung San Suu Kyi greeting supporters from Bago State.jpg|thumb|175px|၂၀၁၁ ပဲခူးခရီးစဉ်တွင် ထောက်ခံအားပေးသူများကို နှုတ်ဆက်နေစဉ်။]] ==ကျန်းမာရေး== နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကျနေစဉ်ကာလအတွင်း မီးယပ်ရောဂါကြောင့် ၂၀၀၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် [[အာရှတော်ဝင်ဆေးရုံ]]တွင် ခွဲစိတ်ကုသမှု ခံယူခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.voanews.com/content/a-13-a-2003-09-19-3-aung/290812.html |title=Aung San Suu Kyi Recovering from Surgery in Rangoon – 2003-09-19 |publisher=Voice of America |access-date=29 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000615/http://www.voanews.com/content/a-13-a-2003-09-19-3-aung/290812.html |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ခြေထောက် ခွဲစိတ်မှုနှင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် မျက်စိခွဲစိတ်မှုများလည်း ပြုလုပ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.asianewsnet.net/Suu-Kyi-cancels-trips-after-foot-surgery-55308.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131223220826/http://asianewsnet.net/Suu-Kyi-cancels-trips-after-foot-surgery-55308.html |url-status=usurped |archive-date=23 December 2013 |title=Suu Kyi cancels trips after foot surgery – ANN |publisher=Asianewsnet.net |date=23 December 2013 |access-date=29 December 2013 }}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် သူမ၏ ဆရာဝန်ဖြစ်သူ ဒေါက်တာ တင်မျိုးဝင်းက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တွင် ကြီးမားသော ကျန်းမာရေးပြဿနာများမရှိသော်လည်း ကိုယ်အလေးချိန် {{convert|48|kg}} သာရှိခြင်း၊ သွေးပေါင်ကျခြင်းများကြောင့် အလွယ်တကူ ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းနိုင်ကြောင်း ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author=Associated Press in Rangoon |url=https://www.theguardian.com/world/2012/jun/15/aung-san-suu-kyi-illness |title=Aung San Suu Kyi doctor fears for her health after illness on Europe tour |work=The Guardian |date=15 June 2012 |access-date=29 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000911/http://www.theguardian.com/world/2012/jun/15/aung-san-suu-kyi-illness |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> {{clearleft}} ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ထိန်းသိမ်းခံရပြီးနောက်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ကျန်းမာရေး ယိုယွင်းလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2022-09-05 |title=UN Myanmar envoy 'very concerned' about Aung San Suu Kyi's health |language=en |work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/5/un-myanmar-envoy-very-concerned-about-aung-san-suu-kyis-health |access-date=2023-08-24}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-09-14 |title=Myanmar's Daw Aung San Suu Kyi Reportedly Suffering Health Problems in Prison |language=en |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-daw-aung-san-suu-kyi-reportedly-suffering-health-problems-in-prison.html |access-date=2023-08-24}}</ref> သို့သော်လည်း စစ်ကောင်စီပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဗိုလ်ချုပ်[[ဇော်မင်းထွန်း]]က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ကျန်းမာရေးအတွက် အထူးအလေးထားကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2022-07-03 |title=Special attention given to Daw Aung San Suu Kyi's health and living situation: SAC spokesperson |language=en |work=Eleven Media |url=https://elevenmyanmar.com/news/special-attention-given-to-daw-aung-san-suu-kyis-health-and-living-situation-sac-spokesperson |access-date=2023-08-24}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[:en:Don Pramudwinai|ဒွန်ပရာမွတ်ဝီနိုင်း]]ကလည်း "ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် စိတ်ရောကိုယ်ပါ ကျန်းမာလျက်ရှိသည်" ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Lamb |first=Kate |date=2023-07-12 |title=Thai foreign minister says he met with Aun San Suu Kyi |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-foreign-minister-says-he-met-with-myanmars-jailed-leader-suu-kyi-2023-07-12/ |access-date=2023-08-24}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် သူမ၏ ကျန်းမာရေးအခြေအနေ ဆိုးရွားလာနေပြီး သွားကိုက်ခြင်းနှင့် အစာမစားနိုင်ခြင်းများ ခံစားရလျက်ရှိသည်။ သွားဆရာဝန်နှင့် ပြသရန် တောင်းဆိုမှုမှာလည်း ငြင်းဆိုခြင်းခံရသည်။ သူမ၏ သားဖြစ်သူက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ဆေးကုသမှုပြုလုပ်ပေးရန် စစ်ကောင်စီအား တောင်းဆိုလျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite news |date=2023-09-06 |title=Myanmar's Aung San Suu Kyi Unwell, Back in Prison |language=en |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-suu-kyi-unwell-back-in-prison-nld-members.html |access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ng |first=Kelly |date=2023-09-06 |title=Aung San Suu Kyi ill but denied urgent care, says son |language=en |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-66725416 |access-date=2023-10-08}}</ref> == ရရှိခဲ့သည့် ဆုများ == {{main|အောင်ဆန်းစုကြည် ရရှိခဲ့သည့် ဆုများ}} ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နိုင်ငံတကာမှ အသိအမှတ် ဂုဏ်ပြုသည့် ဆုများရာကျော်ရှိသည်။ ရရှိသော ဆုများ၏ ငွေကြေးများကို မြန်မာပြည်သူများ၏ ပညာရေး နှင့် ကျန်းမာရေး(ကဏ္ဍ)အတွက် လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ နိုဘဲလ်ဆုကြေးငွေ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၃သန်းကိုလည်း မြန်မာပြည်သူများ၏ ပညာရေး နှင့် ကျန်းမာရေးအတွက် ရန်ပုံငွေမတည်နိုင်ရန် လှုဒါန်းခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ {| border="1" style="font-size:10px" |- |''စဉ်'' |''ခုနှစ်'' |''ရရှိခဲ့သည့် ဆု အမည်'' |''ပေးအပ်သည့် ဌာန'' |''နိုင်ငံ'' |''ဆုကြေး'' |- |၁ |၁၉၉၀ |[[သိုးရော်ဖ် ရွပ်ဖ်တို ဆု]] |ရဖ်တို လူ့အခွင့်အရေး ဖောင်ဒေးရှင်း |{{အလံ|နော်ဝေနိုင်ငံ}} | |- |၂ |၁၉၉၁ |[[စက်ခါရော့ဗ်ဆု]] |ဥရောပ ပါလီမန် |{{အလံ|ပြင်သစ်}} |၅၀ ၀၀၀ ယူရို |- |၃ |၁၉၉၁ |[[နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု]] |နိုဘဲလ် ကော်မတီ |{{အလံ|နော်ဝေးနိုင်ငံ}} |၆ ၀၀၀ ၀၀၀ ဆွီဒင် ခရုံနာ |- |၃ |၁၉၉၆ |Companion of the Order of Australia | |{{အလံ|ဩစတြေးလျနိုင်ငံ}} | |- |၄ |၂၀၀၀ |လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် သမ္မတ ဆု | | | |- |၅ |၂၀၀၂ |မဒန်ဂျိတ် ဆင့်ဂျ် ဆု (Madanjeet Singh Prize) |ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ ပညာရေး၊ သိပ္ပံ နှင့် ယဉ်ကျေးမှု (UNESCO) | | |- |၆ |၂၀၀၂ |A Doctor of Laws honoris causa |Memorial University of Newfoundland |{{flag|ကနေဒါနိုင်ငံ}} | |- |၇ |၂၀၀၄ |[[ဂွမ်ဂျူး လူ့အခွင့်အရေးဆု]] (Gwangju Prize for Human Rights) | |{{flag|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ}} | |- |၈ |၂၀၀၇ |Honorary Canadian citizenship | |{{flag|ကနေဒါနိုင်ငံ}} | |- |၉ |၂၀၀၇ |အိုလွတ်ဖ် ပါလ်မယ် ဆု (Olof Palme Prize) |အိုလွတ်ဖ် ပါလ်မယ် မိသားစု နှင့် ဆွီဒင်ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ ထူထောင်မှု |{{flag|ဆွီဒင်နိုင်ငံ}} |၇၅ ၀၀၀ အမေရိကန် ဒေါ်လာ |- |၁၀ |၂၀၀၈ |ကွန်ဂရက် ရွှေတံဆိပ်ဆု Congressional Gold Medal) <ref>{{cite web|url=http://clerk.house.gov/art_history/house_history/goldMedal.html |title=Office of the Clerk of the U.S. House of Representatives - 404 |publisher=Clerk.house.gov |date= |accessdate=2014-02-09}}</ref> |United States Congress |{{flag|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု}} | |} ** ဆက်စပ်လေ့လာရန် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေ့စွဲမှတ်တမ်းများ]] ==ထူထောင်ခဲ့သည့် ရန်ပုံငွေများ== *'''အောင်ဆန်းစုကြည် ကမ္ဘာ့လွတ်မြောက်ရေး ရန်ပုံငွေ'''- အမည်ပေးထားသည့် ရန်ပုံငွေကို နော်ဝေအခြေစိုက် အစိုးရမဟုတ်သည့် Partnership For Change အဖွဲ့၊ နော်ဝေ မီဒီယာအဖွဲ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် HippieMedia၊ နော်ဝေဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း မစ္စတာ ဘိုနဗစ်နှင့် နော်ဝေရောက် မြန်မာအသိုင်းအဝိုင်းတို့ ပါဝင်ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အဖြစ်ပေးအပ်ခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်စုမှ လက်မှတ်ထိုး အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့၌ အော်စလိုမြို့တွင် ရန်ပုံငွေအမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁ သန်းနှင့် စတင် မတည်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/multimedia/2012/06/120625_mobigeno_asskworldfreedomfund.shtml ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် နာမည်နှင့် ရန်ပုံငွေ အဖွဲ့တစ်ခု တည်ထောင်ခဲ့ (ဘီဘီစီ)]</ref> *'''Prospect Burma'''- မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့် ပြည်ပရောက် ဒုက္ခသည်များ ပညာရေးဆက်လက်သင်ယူနိုင်ရန် ပညာသင်ငွေကြေးများ ထောက်ပံ့ပေးသည့် ရန်ပုံငွေအဖွဲ့ကြီးဖြစ်သည်။ ထိုရန်ပုံငွေတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ရရှိခဲ့သည့် ၁၉၉၁ နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု နှင့် အခြားဆုကြေးများမှ ငွေကြေးတချို့ပါဝင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.prospectburma.org/about-prospect-burma/how-prospect-burma-began.html |title=How Prospect Burma Began |publisher=Prospect Burma |date= |accessdate=2014-02-09 |archivedate=9 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120309003543/http://www.prospectburma.org/about-prospect-burma/how-prospect-burma-began.html }}</ref> == ရေးသားခဲ့သည့် စာအုပ်များ == ===စာပေ=== ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါဝင် ရေးသားတည်းဖြတ်ခဲ့သည့် စာအုပ်များမှာ- *''[[ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး၊ (စာအုပ်)|ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး]]'' *''မျှော်လင့်ခြင်း၏ အသံများ'' *''[[မြန်မာပြည်မှ ပေးစာများ]]'' *''ဗမာ့ အောင်ဆန်း'' *''အောင်ဆန်း/အာရှနိုင်ငံမှ ခေါင်းဆောင်များ'' *''ဘူတန်သို့ သွားလည်ကြစို့'' *''မြန်မာပြည်သို့ သွားလည်ကြစို့'' *''နီပေါသို့ သွားလည်ကြစို့'' *''မျက်နှာဖုံး နောက်ကွယ်ရှိ မြန်မာပြည်'' *''မြန်မာနှင့် အိန္ဒိယ- ကိုလိုနီလက်အောက်ဘ၀များ၏ ရှုထောင့်များ'' *''စစ်မှန်သော ခိုကိုးရာ ဆီသို့'' ==မိန့်ခွန်းများ== {{main|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ရွှေဂုံတိုင် မိန့်ခွန်း}} == ကိုးကား == {{reflist|2}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Aung San Suu Kyi|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်}} *{{Wikiquote-inline|Aung San Suu Kyi|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်}} * {{Facebook|aungsan.suukyi.5661}} {{lifetime|၁၉၄၅| | }} [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ပါတီဝင်များ]] [[Category:မြန်မာ့ အထင်ကရ အမျိုးသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆုရ ပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:၂၀၁၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:အောင်ဆန်းစုကြည်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပညာရေးဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသမီး ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ]] qgycpbw5040m860y227djlneqgm6o8x 0 41159 1028693 315730 2026-04-30T19:26:54Z ~2026-26305-00 142182 1028693 wikitext text/x-wiki '''ရေဖြူကန်ရွာ၊ ကကရန်''' {{Infobox settlement |official_name = ရေဖြူကန် |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = ရေဖြူကန် တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[လပွတ္တာခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[လပွတ္တာမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 =ကကရန်<ref>GAD, Feb 2011</ref> |latNS = N |latd = 16.23520 |longEW = E |longd = 95.01572 |P-code = 153222 }} ကကရံကျေးရွာသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ၁၀၀% နေ ထိုင်သည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ရွာ ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထင်ကရ ကျော်ကြားသော ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ် သီချင်းပိုင်ရှင် ဆရာတော် အရှင်နာဂသေန၏ ဇာတိရွာဖြစ်သည် ပြာမလော့မြစ်ဘေး တစ်လျှောက် တံငါအလုပ်နှင့် လယ်ယာ စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဖော်ရွေ ကူညီတတ်သော လူနေမှု ပုံစံရှိကြသည်။မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု မြန်မာ အဝတ်အစားကိုသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မျက်စိတစ်ဆုံး လယ်ယာမြေ စပါးစိမ်းစိမ်းများ ရာသီအလိုက် ရှိကြသည်။ ဒီရေအတက်အကျရှိသည်။ အလွန် နေချင်စဖွယ် ရွာလေးဖြစ်သည်။ 3a62w63h7saal0bcfnk1hrkfxxtc5oq 1028699 1028693 2026-04-30T19:40:04Z U Naing Htet Lin 142180 /* */ 1028699 wikitext text/x-wiki '''ကကရံ''' {{Infobox settlement |official_name = ကကရံ |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = ကကရံ တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[လပွတ္တာခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[လပွတ္တာမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 =ကကရံ<ref>GAD, ထင်ရှားကျော်ကြားသောပုဂ္ဂိုလ် |[[အရှင်နာဂသေန]]>[[ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း]] Feb 2011</ref> |latNS = N |latd = 16.2472377 |longEW = E |longd = 95.0038670 |P-code = 153222 }} ကကရံကျေးရွာသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ၁၀၀% နေ ထိုင်သည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ရွာ ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထင်ကရ ကျော်ကြားသော ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ် သီချင်းပိုင်ရှင် ဆရာတော် အရှင်နာဂသေန၏ ဇာတိရွာဖြစ်သည် ပြာမလော့မြစ်ဘေး တစ်လျှောက် တံငါအလုပ်နှင့် လယ်ယာ စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဖော်ရွေ ကူညီတတ်သော လူနေမှု ပုံစံရှိကြသည်။မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု မြန်မာ အဝတ်အစားကိုသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မျက်စိတစ်ဆုံး လယ်ယာမြေ စပါးစိမ်းစိမ်းများ ရာသီအလိုက် ရှိကြသည်။ ဒီရေအတက်အကျရှိသည်။ အလွန် နေချင်စဖွယ် ရွာလေးဖြစ်သည်။ ilvkiztdiubx8vg10xk2nmumxbq07hx 1028704 1028699 2026-04-30T20:36:31Z U Naing Htet Lin 142180 1028704 wikitext text/x-wiki '''ကကရံ''' {{Infobox settlement |official_name = ကကရံ |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = ကကရံ တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[လပွတ္တာခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[လပွတ္တာမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 =ကကရံ<ref>GAD, ထင်ရှားကျော်ကြားသောပုဂ္ဂိုလ် |[[အရှင်နာဂသေန]]>[[ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း]] Feb 2011</ref> |latNS = N |latd = 16.2472377 |longEW = E |longd = 95.0038670 |P-code = 153222 }} ကကရံကျေးရွာသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ၁၀၀% နေ ထိုင်သည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ရွာ ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထင်ကရ ကျော်ကြားသော ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ် သီချင်းပိုင်ရှင် ဆရာတော် အရှင်နာဂသေန၏ ဇာတိရွာဖြစ်သည် ပြာမလော့မြစ်ဘေး တစ်လျှောက် တံငါအလုပ်နှင့် လယ်ယာ စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဖော်ရွေ ကူညီတတ်သော လူနေမှု ပုံစံရှိကြသည်။မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု မြန်မာ အဝတ်အစားကိုသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မျက်စိတစ်ဆုံး လယ်ယာမြေ စပါးစိမ်းစိမ်းများ ရာသီအလိုက် ရှိကြသည်။ ဒီရေအတက်အကျရှိသည်။ အလွန် နေချင်စဖွယ် ရွာလေးဖြစ်သည်။ <references group="[[idea]] [[ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း]]" responsive="" /> a6z4axcp5rhcc4q5uhhevt5z9zly3ht 1028813 1028704 2026-05-01T06:14:49Z Ninjastrikers 22896 [[Special:Contributions/U Naing Htet Lin|U Naing Htet Lin]] ([[User talk:U Naing Htet Lin|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုများကို [[User:~2026-26305-00|~2026-26305-00]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 1028693 wikitext text/x-wiki '''ရေဖြူကန်ရွာ၊ ကကရန်''' {{Infobox settlement |official_name = ရေဖြူကန် |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = ရေဖြူကန် တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[လပွတ္တာခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[လပွတ္တာမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 =ကကရန်<ref>GAD, Feb 2011</ref> |latNS = N |latd = 16.23520 |longEW = E |longd = 95.01572 |P-code = 153222 }} ကကရံကျေးရွာသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ၁၀၀% နေ ထိုင်သည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ရွာ ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထင်ကရ ကျော်ကြားသော ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ် သီချင်းပိုင်ရှင် ဆရာတော် အရှင်နာဂသေန၏ ဇာတိရွာဖြစ်သည် ပြာမလော့မြစ်ဘေး တစ်လျှောက် တံငါအလုပ်နှင့် လယ်ယာ စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဖော်ရွေ ကူညီတတ်သော လူနေမှု ပုံစံရှိကြသည်။မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု မြန်မာ အဝတ်အစားကိုသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မျက်စိတစ်ဆုံး လယ်ယာမြေ စပါးစိမ်းစိမ်းများ ရာသီအလိုက် ရှိကြသည်။ ဒီရေအတက်အကျရှိသည်။ အလွန် နေချင်စဖွယ် ရွာလေးဖြစ်သည်။ 3a62w63h7saal0bcfnk1hrkfxxtc5oq 1028837 1028813 2026-05-01T10:05:27Z Ninjastrikers 22896 1028837 wikitext text/x-wiki '''ရေဖြူကန်ရွာ၊ ကကရန်''' {{Infobox settlement |official_name = ရေဖြူကန် |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = ရေဖြူကန် တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[လပွတ္တာခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[လပွတ္တာမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 =ကကရန်<ref>GAD, Feb 2011</ref> |latNS = N |latd = 16.23520 |longEW = E |longd = 95.01572 |P-code = 153222 }} ကကရံကျေးရွာသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ၁၀၀% နေ ထိုင်သည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ရွာ ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထင်ကရ ကျော်ကြားသော ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ် သီချင်းပိုင်ရှင် ဆရာတော် အရှင်နာဂသေန၏ ဇာတိရွာဖြစ်သည် ပြာမလော့မြစ်ဘေး တစ်လျှောက် တံငါအလုပ်နှင့် လယ်ယာ စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဖော်ရွေ ကူညီတတ်သော လူနေမှု ပုံစံရှိကြသည်။မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု မြန်မာ အဝတ်အစားကိုသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မျက်စိတစ်ဆုံး လယ်ယာမြေ စပါးစိမ်းစိမ်းများ ရာသီအလိုက် ရှိကြသည်။ ဒီရေအတက်အကျရှိသည်။ ==ကိုးကား== <references/> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ရွာများ]] [[Category:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးရှိ ရွာများ]] [[Category:BotUpload]] ohh86157lqtsgzyd2jiid3614xugpqk 0 41164 1028702 307770 2026-04-30T20:15:11Z U Naing Htet Lin 142180 1028702 wikitext text/x-wiki '''ကကရန်ရွာ၊ ကကရန်''' {{Infobox settlement | official_name = ကကရံ | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = ကကရံ တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[လပွတ္တာခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[လပွတ္တာမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] | subdivision_name4 = ကကရံ<ref>GAD, Feb 2011</ref> | latNS = N | latd = 16.2453595 | longEW = E | longd = 95.0027319 | P-code = 153216 | ထင်ရှားကျော်ကြားသောပုဂ္ဂိုလ် = [[အရှင်နာဂသေန]] {{!}} ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း }} == ကိုးကား == <references/> [[Category:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးရှိ ရွာများ]] [[Category:BotUpload]] 848gh75co0f1b4xywwp3l53yq10jas9 1028814 1028702 2026-05-01T06:15:01Z Ninjastrikers 22896 [[Special:Contributions/U Naing Htet Lin|U Naing Htet Lin]] ([[User talk:U Naing Htet Lin|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုကို [[User:NjsBot|NjsBot]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 307770 wikitext text/x-wiki '''ကကရန်ရွာ၊ ကကရန်''' {{Infobox settlement | official_name = ကကရန် | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = ကကရန် တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[လပွတ္တာခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[လပွတ္တာမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] | subdivision_name4 =ကကရန်<ref>GAD, Feb 2011</ref> | latNS = N | latd = 16.24641 | longEW = E | longd = 95.00271 | P-code = 153216 }} == ကိုးကား == <references/> [[Category:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးရှိ ရွာများ]] [[Category:BotUpload]] s5el2eaoswkqk0igsdgu6dh4pilqj8s 1 47656 1028807 193388 2026-05-01T05:00:38Z Ninjastrikers 22896 [[ဆွေးနွေးချက်:ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး၊ (စာအုပ်)]] စာမျက်နှာကို [[ဆွေးနွေးချက်:ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး (စာအုပ်)]] သို့ Ninjastrikersက ရွှေ့ခဲ့သည် 193388 wikitext text/x-wiki i love momm 9x0gyc2gsnkrd2q3b3if7dkbvqz8nn8 0 47661 1028805 487802 2026-05-01T05:00:37Z Ninjastrikers 22896 [[ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး၊ (စာအုပ်)]] စာမျက်နှာကို [[ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး (စာအုပ်)]] သို့ Ninjastrikersက ရွှေ့ခဲ့သည် 487802 wikitext text/x-wiki {{ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အကြောင်းဆောင်းပါးများ}} '''ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး နှင့် အခြားစာတမ်းများ'''စာအုပ်သည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ရေးသားခဲ့သည့် စာတမ်းများ နှင့် သူ၏ နီးစပ်သူများမှ သူမ၏ ဘဝကို ပြန်လည်ပုံဖော် ရေးသားထားသည့် စာအုပ်ဖြစ်သည်။ မူလထွက်ရှိခဲ့သည့် စာအုပ်သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြစ်သော်လည်း၊ ဒေါက်တာအောင်ခင်မှ မြန်မာဘာသာသို့ ဘာသာပြန်၊ စာတည်းဖြတ်ကာ မြန်မာစာဖတ်သူများအတွက် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ==ကိုးကား== <references/> [[Category:စာအုပ်များ]] [[Category:အောင်ဆန်းစုကြည်]] lkt1lmy1u9pzokb7vaq7ez81p7r1ijr 1028809 1028805 2026-05-01T05:01:32Z Ninjastrikers 22896 1028809 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | image = | author = [[အောင်ဆန်းစုကြည်]] | genre = Non-fiction | publisher = Penguin Books | isbn = 978-0-141-03949-7 }} {{ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အကြောင်းဆောင်းပါးများ}} '''ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး နှင့် အခြားစာတမ်းများ'''စာအုပ်သည် ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]] ရေးသားခဲ့သည့် စာတမ်းများ နှင့် သူ၏ နီးစပ်သူများမှ သူမ၏ ဘဝကို ပြန်လည်ပုံဖော် ရေးသားထားသည့် စာအုပ်ဖြစ်သည်။ မူလထွက်ရှိခဲ့သည့် စာအုပ်သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြစ်သော်လည်း၊ ဒေါက်တာအောင်ခင်မှ မြန်မာဘာသာသို့ ဘာသာပြန်၊ စာတည်းဖြတ်ကာ မြန်မာစာဖတ်သူများအတွက် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ==ကိုးကား== <references/> [[Category:စာအုပ်များ]] [[Category:အောင်ဆန်းစုကြည်]] bxtfbarangdhgc95zeheqtgg5gxs8u9 0 57132 1028633 958982 2026-04-30T12:33:06Z ~2026-26240-34 142169 စာမျက်နှာကို [[ချင်းလူမျိုး]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1028633 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ချင်းလူမျိုး]] == သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ == ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ == ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု == ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ == ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ == အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကား == * ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး၏ အခြေခံစစ်ပညာသင်တန်းသင်ရိုးမှ ကောက်နှုတ်ချက် * ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦးမှ ထုတ်ဝေသည့် ၂၀၀၀ ခုနှစ်ထုတ် အမှတ်စဉ် ၈ ချင်းအမျိုးသားဂျာနယ် "We are the Chin" ဆောင်းပါး * Rev. Dr. Chum Awi, "In Joyful celebration of golden anniversary of Chin National Day", p. 70. * Dr. L.H. Sakhong, "Religion and Politics among the Chin People in Burma (1896-1949)", 2000. * No. 8 Chin National Journal "We are The Chin", p. 26. * Prof. Dr. Aye Aye Ngun, "Central-CLCC Annual Magazine (2005-2006)", p. 26. * No. 8 Chin National Journal "We are the Chin" by Ye Bawpi Chit (Ba-ho-tha-nah Choh), p. 27. * No. 8 Chin National Journal "We are the Chin" by Ye Bawpi Chit (Ba-ho-tha-nah Choh), p. 25. * B. Lal Thang Liana, "Mizo Chanchin". * Dr. Vum Son, "Zo History". * Luce, G. H., "Phases of Pre-Pagan Burma", 1889-1979, p. 90. * ချင်းလဲန်ဖွဲ့စည်းအခြေခံဥပဒေမှုကြမ်း (၄) ၅ * Ram Ngai, "The Matu Tribe History and Culture", p. 2. * ကျင်ဒွေးဘမောင်၊ ၁၉၀၀-၃၀ အတွင်း အုပ်ချုပ်ရေးအခြေအနေ။ 2k8jzwktdrws1rswph7um5m14b5j690 0 63280 1028673 1028083 2026-04-30T14:12:15Z ~2026-25862-19 142117 /* မန္တ​လေးတိုင်း​ဒေသကြီး */ 1028673 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = ဝန်ကြီးချုပ် | body = ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံရှိ<br/>ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးများ | native_name = တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်<br/>ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ် | flag = | flagsize = | flagcaption = | insignia = File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg | insigniasize = | insigniacaption = [[မြန်မာပြည်၏ နိုင်ငံတော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်|ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ နိုင်ငံတော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်]] | image = | imagesize = | alt = | incumbent = | incumbentsince = | type = | status = | department = | style = [[ကောင်းသောကျက်သရေရှိသော]] H.E. | member_of = [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ]] | reports_to = | residence = | seat = | nominator = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] | appointer = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] | appointer_qualified = | termlength = ၅ နှစ် | termlength_qualified = | constituting_instrument = [[မြန်မာ့ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ]] | precursor = | formation = ၂၀၁၁ | first = | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = | salary = | website = }} '''တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်''' နှင့် '''ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့တို့တွင် [[အမှုဆောင် အရာရှိချုပ်|အမြင့်ဆုံး ဝန်ထမ်း]] ဖြစ်သည်။ အခြေခံဥပဒေ အခန်း (၅)၊ ပုဒ်မ (၂၄၇) အရ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်သည် သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး အကြီးအမှူးဖြစ်သည်။<ref name="cons">{{cite web|url=http://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf|title=Constitution of the Republic of the Union of Myanmar|date=2008|work=Ministry of Information|accessdate=9 July 2015}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ်တစ်ဦး၏ ရာထူးသက်တမ်းမှာ ပုံမှန်အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ သက်တမ်းအလိုက် (၅)နှစ်ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်နေရာတွင် လစ်လပ်သွားပြီး နောက်ထပ်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ၏ သက်တမ်းမှာ နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ လက်ကျန်သက်တမ်းအတိုင်းသာဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်သည် [[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]]ကို ဖွဲ့စည်းပြီး [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ]]မှ အတည်ပြုသည့် ဥပဒေများကို လက်မှတ်ထိုး ထုတ်ပြန်သည်။<ref name="cons"/> ==သမိုင်းကြောင်း== ၁၉၈၈ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် တိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များအား တိုင်း (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီများမှ အုပ်ချုပ်သည်။ ထိုကောင်စီများ၏ အကြီးအမှူးများမှာ ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌဖြစ်ကာ သက်ဆိုင်ရာ [[တပ်မတော် တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်များ|တပ်မတော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]များမှ တိုင်းမှူးများနှင့် တပ်မတော်မှ အရာရှိများက ဆောင်ရွက်ကြသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈အခြေခံဥပဒေ]]ကို ပြဋ္ဌာန်းပြီးနောက် တိုင်း (၇)တိုင်းကို တိုင်းဒေသကြီးဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၁၁ခုနှစ် မတ်လ (၃၀)ရက်နေ့တွင် တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/en/myanmar-alin-31-march-2011-mnmaaalng-mtt-31-2011|title=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ (၃၁.၃.၂၀၁၁)}}</ref> ၂၀၁၁ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ|တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် လွှတ်တော်များ]] ခေါ်ယူကာ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်များကို ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်း၍ ဝန်ကြီးချုပ်များက အကြီးအမှူးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ကာ စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁)ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်]]မှ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်း]]ယူပြီးနောက် တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ (၁၄)ဖွဲ့အား [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီများ|တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီများ]]အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်များ၏ နေရာတွင် ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌများဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=4F9FC42AE377D91C1B2EFCEFD40310F1?lawordSn=15806|title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|accessdate=5 February 2022|archivedate=5 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205154654/https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=4F9FC42AE377D91C1B2EFCEFD40310F1?lawordSn=15806}}</ref> သို့သော် ၂၀၂၁ခုနှစ် ဩဂုတ်လ (၁)ရက်နေ့တွင် [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|အိမ်စောင့်အစိုးရ]] ဖွဲ့စည်းခြင်းနှင့်အတူ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့များကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးများကိုပါ ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |url=https://news-eleven.com/article/212823|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ စီမံခန့်ခွဲရေး ကော်မတီကို အိမ်စောင့်အစိုးရအဖွဲ့ အဖြစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း}}</ref> ==ခန့်အပ်ခြင်း== ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးအတွက် အသက် ၃၅ နှစ်အထက် ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် အရည်အချင်းများနှင့် ပြည့်စုံရမည် ဖြစ်သည်။<ref name="cons"/>အခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ (၁၂၁) ပါ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံပိုင်ခွင့် မရှိစေသည့် အချက်များဖြင့် ငြိစွန်းခြင်း မရှိသူဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော်သမ္မတသည် တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအနက် သင့်လျော်သူများကို ရွေးချယ်ကာ သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ်လွှတ်​တော်သို့ သဘောတူညီချက် တောင်းခံရမည်ဖြစ်သည်။ လွှတ်တော်များသည် သတ်မှတ်ထားသော အရည်အချင်း မပြည့်စုံကြောင်း အထောက်အထား ခိုင်လုံစွာ မပြနိုင်ပါက နိုင်ငံတော်သမ္မတမှတင်သွင်းသောသူအား ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုရပေ။ အထောက်အထားခိုင်လုံခဲ့ပါက နိုင်ငံတော်သမ္မတမှ အမည်စာရင်းအသစ်ကို တင်သွင်းရမည်ဖြစ်သည်။ ==အခွင့်အာဏာ== ===အစိုးရအဖွဲ့ဖွဲ့စည်းခြင်း=== တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်သည် မိမိ၏ အစိုးရအဖွဲ့တွင် ပါဝင်မည့် ပုဂ္ဂိုလ်များကို သက်ဆိုင်ရာလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များမှဖြစ်စေ၊ ပြင်ပမှဖြစ်စေ ရွေးချယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် အမည်စာရင်းအား သက်ဆိုင်ရာလွှတ်တော်သို့ တင်သွင်းရမည်။ ဝန်ကြီးချုပ်မှတင်သွင်းသော အမည်စာရင်းအား အရည်အချင်း မပြည့်စုံကြောင်း အထောက်အထား ခိုင်လုံစွာ မပြနိုင်ပါက လွှတ်တော်သည် ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုရပေ။ ထို့နောက် သဘောတူညီချက် ရရှိလာသော အမည်စာရင်းအား နိုင်ငံတော်သမ္မတထံတင်သွင်းကာ ခန့်အပ်စေရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုဝန်ကြီးများ တာဝန်ယူမည့် ဝန်ကြီးဌာနများအား နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ညှိနှိုင်းရွေးချယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အမည်စာရင်းတင်သွင်းရာတွင် လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီး၊ မိမိ၏ဒေသတွင် တိုင်းရင်းသားမဲဆန္ဒနယ်များရှိလျှင် သက်ဆိုင်ရာတိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးများ၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဦးစီးအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌများကို မိမိကိုယ်တိုင်ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်မရှိပေ။ ထိုဝန်ကြီးနေရာများအတွက် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၊ ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်၊ သက်ဆိုင်ရာ ဦးစီးအဖွဲ့များထံမှ အမည်စာရင်း ရယူပြီးမှသာ တင်သွင်းရမည်ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့ဝင်များဖြစ်​သော တိုင်း​​ဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် ဥပ​ဒေချုပ်နှင့် စာရင်းစစ်ချုပ်များအား ခန့်အပ်နိုင်ရန် သက်ဆိုင်ရာ လွှတ်​တော်ကိုယ်စားလှယ်များမှဖြစ်​စေ၊ အ​​ခြေခံဥပ​ဒေနှင့်ညီညွတ်​သော ပြင်ပပုဂ္ဂိုလ်များကိုဖြစ်​စေ အမည်စာရင်းတင်သွင်းရမည်။ == အစိုးရအဖွဲ့ရုံး == တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့များသည် သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေး ဦးစီးဌာနများနှင့်အတူ ရုံးစိုက်လေ့ရှိသည်။ ထိုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးများတွင် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ တာဝန်ထမ်းဆောင်လေ့ရှိကြသည်။ ==လက်ရှိဝန်ကြီးချုပ်များ== {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |'''အမှတ်စဉ်''' |'''အမည်''' |'''ဒေသ''' |'''စတင်ရက်''' |'''နိုင်ငံ​ရေးပါတီ''' |- |(၁) |ဦးခက်ထိန်နန် |[[ကချင်ပြည်နယ်]] |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၂) |ဦးအံ့မော် |[[ကယားပြည်နယ်]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၃) |ဦးစောမြင့်ဦး |[[ကရင်ပြည်နယ်]] |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၄) |​ဒေါက်တာ ဝုန်ဆွန်းထန် |[[ချင်းပြည်နယ်‌]] |၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၅) |ဦးကိုလေး |[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၆) |ဦးဇော်နိုင်ဦး |[[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၇) |ဦးမျိုးဆွေဝင်း |[[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၈) |ဦးတင်ကိုကို |[[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၉) |ဦးမျိုးအောင် |[[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၁၀) |ဦးအောင်ဝင်းသန်း |[[မွန်ပြည်နယ်]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[တပ်မတော်]] |- |(၁၁) |ဦးနိုင်ဦး |[[ရခိုင်ပြည်နယ်]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၁၂) |ဦးအောင်နိုင်သူ |[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၁၃) |ဦးစိုင်းထိန်စိုး |[[ရှမ်းပြည်နယ်]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၁၄) |ဦးအေးကျော် |[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |} ==ဝန်ကြီးချုပ်များစာရင်း== {| class="toccolours" ! အရောင်သင်္ကေတ<br>{{nobold|(နိုင်ငံရေး ပါတီများအတွက်)}} |- |{{colbegin|2}} {{legend|{{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}|[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]}} {{legend|{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}|[[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]}} {{legend|#C3B091|[[တပ်မတော်]]}} {{legend|#FFFFFF|ပြင်ပ (သို့မဟုတ်) နိုင်ငံ​ရေးပါတီအ​နေဖြင့် ခန့်အပ်ထားခြင်းမဟုတ်}} {{colend}} |} ===ကချင်ပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[လဂျွန်ငန်ဆိုင်း|ဦးလဂျွန်ငန်ဆိုင်း]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[ခက်အောင်|ဒေါက်တာ ခက်အောင်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''[[ခက်ထိန်နန်|ဦးခက်ထိန်နန်]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ကယားပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ခင်မောင်ဦး|ဦးခင်မောင်ဦး (ခ) ဦးဘူးရယ်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] (၂၀၁၅ ထိ) |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[အယ်လ်ဖောင်းရှို|ဦးအယ်လ်ဖောင်းရှို]]''' | align=center | [[File:L Phaung Sho at School Health Week Event (2018).jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2020|9|3}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၃''' | align=center | '''[[ခင်မောင်ဦး|ဦးခင်မောင်ဦး (ခ) ဘူးရယ်]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2022|1|31}} | align=center | – |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#C3B091; color:white" | '''၄''' | align=center | '''[[ဇော်မျိုးတင်|ဦးဇော်မျိုးတင်]]''' <ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/21524|title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|work=MWD Webportal|access-date=၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄|date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ }}</ref> | align=center | | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ | align=center | ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ | align=center | {{age in years and days|2022|2|1|2025|12|30}} | align=center | [[တပ်မတော်]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၅''' | align=center | '''ဦးစိန်ဦး''' | align=center | | align=center | ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2025|12|30|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၆''' | align=center | '''ဦးအံ့မော်''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ကရင်ပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#C3B091; color:white" | '''၁''' | align=center | '''ဦး​ဇော်မင်း''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[တပ်မတော်]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[နန်းခင်ထွေးမြင့်|ဒေါ်နန်းခင်ထွေးမြင့်]]''' | align=center | [[File:Nang Khin Htwe Myint.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''[[စောမြင့်ဦး|​ဦးစောမြင့်ဦး]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ချင်းပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ဟုန်းငိုင်း|ဦးဟုန်းငိုင်း]]''' | align=center | [[File:Pu Hung Ngaih.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[ဆလိုင်းလျန်လွယ်|ဦးဆလိုင်းလျန်လွယ်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''ဦးငွန်ဆန်း​အောင်''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2022|8|19}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''​[[ဝုန်ဆွန်းထန်|ဒေါက်တာ ဝုန်ဆွန်းထန်]]'''<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/235968|title=ချင်းပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်အား တာဝန်မှအနားယူခွင့်ပြု|work=Eleven Media Group|access-date=၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄|date=၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }}</ref> | align=center | | align=center | ၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၂<ref>{{cite news|url=https://cincds.gov.mm/node/19147|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ်၊ ၅၆ / ၂၀၂၂}}</ref> | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2022|8|19}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===စစ်ကိုင်းတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[သာအေး|ဦးသာအေး]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[မြင့်နိုင်|ဒေါက်တာ မြင့်နိုင်]] ''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''ဦးမြတ်​ကျော်''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''[[ကိုလေး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဦးကိုလေး]]''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===တနင်္သာရီတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |+ |- ! colspan="1" width="1%" |{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align="center" | '''ဦးခင်ဇော်''' | align="center" | | align="center" | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align="center" | ၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ | align="center" | {{age in years and days|2011|3|30|2012|1|6}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |rowspan="2"|[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၂''' | align="center" | '''[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]]''' | align="center" | | align="center" | ၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ | align="center" | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align="center" | {{age in years and days|2012|1|27|2016|3|30}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | align="center" | '''​[[လဲ့လဲ့မော်|ဒေါက်တာ လဲ့လဲ့မော်]]''' | align="center" | [[File:Lei Lei Maw (cropped).jpg|100px]] | align="center" | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align="center" | ၁၁ မတ် ၂၀၁၉ | align="center" | {{age in years and days|2016|3|30|2019|3|11}} | align="center" | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၄''' | align="center" | '''ဦးမြင့်မောင်''' | align="center" | | align="center" | ၂၂ မတ် ၂၀၁၉ | align="center" | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align="center" | {{age in years and days|2019|3|22|2021|2|1}} | align="center" | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] |ဦးဝင်းမြင့် |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၅''' | align="center" | '''[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်​ကို]]''' | align="center" | | align="center" | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၆''' | align="center" | '''[[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]]''' | align="center" | | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | လက်ရှိ | align="center" | {{age in years and days|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ပဲခူးတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ဉာဏ်ဝင်း|ဦးဉာဏ်ဝင်း]]''' | align=center | [[File:Nyan Win.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[ဝင်းသိန်း|ဦးဝင်းသိန်း]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align="center" | '''[[မျိုးဆွေဝင်း|ဦးမျိုးဆွေဝင်း]]''' | align="center" | | align="center" | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align="center" | လက်ရှိ | align="center" | {{age in years and days|2021|8|1}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===မ​ကွေးတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ဘုန်းမော်ရွှေ|ဦးဘုန်း​​မော်ရွှေ]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[အောင်မိုးညို|ဒေါက်တာ ​အောင်မိုးညို]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align="center" | '''ဦးတင့်လွင်''' | align="center" | | align="center" | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align="center" | '''ဦးတင်ကိုကို''' | align="center" | | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | လက်ရှိ | align="center" | {{age in years and days|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===မန္တ​လေးတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ရဲမြင့် (ဝန်ကြီးချုပ်)|ဦးရဲမြင့်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[ဇော်မြင့်မောင်|ဒေါက်တာ ဇော်မြင့်မောင်]]''' | align=center | [[File:Zaw_Myint_Maung.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''[[မောင်ကို (ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ)|ဦး​မောင်ကို]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2023|2|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''[[မျိုးအောင်|ဦးမျိုးအောင်]]''' | align=center | | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2023|2|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===မွန်ပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''ဦးအုန်းမြင့်''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[မင်းမင်းဦး|ဦးမင်းမင်းဦး]]''' | align=center | [[File:Min Min Oo.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၂၃ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၁၇ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2017|2|23}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] |[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်​ကျော်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | align=center | '''​[[အေးဇံ|ဒေါက်တာ အေးဇံ]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၁ မတ် ၂၀၁၇ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2017|1|3|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၄''' | align=center | '''ဦး​ဇော်လင်းထွန်း''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2023|2|1}} | align=center | – |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၅''' | align=center | '''[[အောင်ကြည်သိန်း|ဦးအောင်ကြည်သိန်း]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2023|2|1|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူး​ကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#C3B091; color:white" | '''၆''' | align=center | '''ဦးအောင်ဝင်းသန်း''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[တပ်မတော်]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ရခိုင်ပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''ဦးလှ​မောင်တင်''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၂၀ ဇွန် ၂၀၁၄ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2014|6|20}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |rowspan=2|[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်​မောင်အုန်း]]''' | align=center | [[File:Maung Maung Ohn - 2014 (cropped).jpg|100px]] | align=center | ၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၄ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2014|7|1|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | align=center | '''[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ဦးညီပု]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''​ဒေါက်တာ ​အောင်​ကျော်မင်း''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2023|2|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF; color:black" | '''၅''' | align=center | '''[[ထိန်လင်း (ဗိုလ်မှူးကြီး)|ဦးထိန်လင်း]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2023|2|1|2026|4|10}} | align=center | – | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၆''' | align=center | '''ဦးနိုင်ဦး''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ရန်ကုန်တိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[ဖြိုးမင်းသိန်း|ဦးဖြိုးမင်းသိန်း]]''' | align=center | [[File:Phyo Min Thein.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၃''' | align=center | '''ဦးလှစိုး''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2022|1|31}} | align=center | – |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} | |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၄''' | align=center | '''[[စိုးသိန်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးစိုးသိန်း]]''' | align=center | | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2022|2|1|2026|4|10}} | align=center | – | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white"| '''၅''' | align=center | '''[[အောင်နိုင်သူ|ဦးအောင်နိုင်သူ]]''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ရှမ်းပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[စဝ်အောင်မြတ်|ဦးအောင်မြတ် (ခ) စဝ်အောင်မြတ်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[လင်းထွဋ်|​ဒေါက်တာ လင်းထွဋ်]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''​ဒေါက်တာ ​ကျော်ထွန်း''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2023|2|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၄''' | align=center | '''ဦးအောင်ဇော်အေး''' | align=center | | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | align=center | {{age in years and days|2023|2|1|2024|1|31}} | align=center | – |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၅''' | align=center | '''[[အောင်အောင်|ဦးအောင်အောင်]]''' | align=center | | align=center | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2024|1|31|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၆''' | align=center | '''ဦးစိုင်းထိန်စိုး''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ဧရာဝတီတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[သိန်းအောင်|ဦးသိန်း​အောင်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[မန်းဂျော်နီ|ဦးမန်း​ဂျော်နီ]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2018|1|9}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] |[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်​ကျော်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | align=center | '''​[[လှမိုးအောင်|ဦးလှမိုး​အောင်]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2018|1|18|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''[[တင်မောင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးတင်​မောင်ဝင်း]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၅''' | align=center | '''ဦးအေးကျော်''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ==ကိုးကား== {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ]] 6hxwf2p0gd8zbjtt06r9ma4bvsyzm0h 14 75678 1028755 366076 2026-05-01T02:00:48Z ~2026-26446-69 142192 ၁၀၀၀၀၀တုပ်မယ် 1028755 wikitext text/x-wiki [[Category:အုပ်ချုပ်ရေး]] iq1xrrqjy1sc9n3v7vuwc861kqdq47w 1028757 1028755 2026-05-01T02:02:08Z Salai Rungtoi 22844 [[Special:Contributions/~2026-26446-69|~2026-26446-69]] ([[User talk:~2026-26446-69|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1028755|1028755]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည် 1028757 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Government agencies}} [[Category:အုပ်ချုပ်ရေး]] m5e59w2lngr3dsy06z0ieghr4lvny4n 0 80431 1028682 1017180 2026-04-30T15:47:30Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 2 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028682 wikitext text/x-wiki {{Infobox games | name = ၂၀၁၇ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ<br/>XXIX Southeast Asian Games | logo = 2017 Southeast Asian Games logo.png | size = 250px | host city = {{flagicon|MAS}}[[ကွာလာလမ်ပူမြို့]] |country = | motto = Rising Together<br>({{lang-ms|Bangkit Bersama}}) | nations participating = ၁၁ | athletes participating = ၄၆၄၆ | events = ၄၀၄ (၃၈မျိုး) | sports = | opening ceremony = ၁၉ ဩဂုတ် | closing ceremony = ၃၀ ဩဂုတ်<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/sport/other-sport/2017/04/01/kl-sea-games-closing-ceremony-to-be-held-on-aug-30/|title=KL SEA Games Closing Ceremony to be held on Aug 30}}</ref> | officially opened by = [[:en:Muhammad V of Kelantan|King Muhammad V]]<br />{{small|[[:en:Yang di-Pertuan Agong|Yang di-Pertuan Agong]]}} | athlete's oath = Nauraj Singh Randhawa | judge's oath = Megat Zulkarnain Omardin | Torch Lighter = Nur Dhabitah Sabri | stadium = [[ဘူကစ်ဂျာလီ အမျိုးသားအားကစားကွင်း]] | previous = [[၂၀၁၅ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၅]] | next = ''[[၂၀၁၉ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၉]]'' | website = [http://www.kualalumpur2017.com.my/ 2017 Southeast Asian Games] }} '''၂၀၁၇ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ'''သည် မ​လေးရှားနိုင်ငံ၊ ကွာလာလမ်ပူမြို့၌ ၂၀၁၇ခုနှစ် ဩဂုတ် ၁၉ရက်မှ ၃၀ရက်အထိကျင်းပသော ၂၉ကြိမ်မြောက် [[အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ]] ဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် [[၁၉၆၅ အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းဆွယ် အားကစားပွဲတော်|၁၉၆၅]]၊ [[၁၉၇၁ အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းဆွယ် အားကစားပွဲတော်|၁၉၇၁]]၊ [[၁၉၇၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၁၉၇၇]]၊ [[၁၉၈၉ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၁၉၈၉]]၊ [[၂၀၀၁ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၀၁]]ပွဲတော်များကို အိမ်ရှင်အဖြစ် ၅ကြိမ်ကျင်းပခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ခုနှစ်တွင် ဆဋ္ဌမအကြိမ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်သည်။ ဘုရင် မိုဟာမက် (၅) မှ အားကစားပွဲတော်ကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၁၁နိုင်ငံမှ အားကစားသမားပေါင်း ၄၆၄၆ခန့်က အားကစားနည်း ၃၈မျိုးတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဖွင့်ပွဲ၊ ပိတ်ပွဲကို [[ဘူကစ်ဂျာလီ အမျိုးသားအားကစားကွင်း]]တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ မ​လေးရှား၊ ထိုင်း၊ ဗီယက်နမ်တို့က ပထမ၊ဒုတိယနှင့် တတိယ ရရှိခဲ့သည်။ == လက်ခံကျင်းပခြင်း == === ပြိုင်ပွဲကျင်းပရာ မြို့များ === {{Location map|Malaysia|label=ကွာလာလမ်ပူမြို့|mark=Green_pog.svg|lat=3.1333|long=101.6833|width=300|float=right|thumb|alt=A map of Malaysia.|caption=မလေးရှားနိုင်ငံ၌ ကွာလာလမ်ပူမြို့ တည်နေရာ}} ၂၀၁၂ ဇူလိုင်လတွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် ကျင်းပသော အ​ရှေ့​တောင်အာရှအားကစားအဖွဲ့ချုပ် (SEAGF) အစည်းအဝေး၌ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပမည့်ပြိုင်ပွဲကို အခြားသောနိုင်ငံများမှာ လက်ခံကျင်းပနိုင်သည့် အဆိုမရှိသောကြောင့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]မှ အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="thestar">{{cite web|url=http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=/2012/7/18/sports/11682220&sec=sports|title=Malaysia to host 2017 SEA Games|work=Bernama|publisher=The Star|date=18 July 2012|accessdate=6 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120720015807/http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=%2F2012%2F7%2F18%2Fsports%2F11682220&sec=sports|archivedate=20 July 2012|deadurl=yes}}</ref> ထိုအစည်းအဝေးတွင် တက်ရောက်ခဲ့သော [[မလေးရှား အိုလံပစ်ကောင်စီ|မလေးရှားနိုင်ငံ အိုလံပစ်ကောင်စီ]] အတွင်းရေးမှူးချုပ် Sieh Kok Chi သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မှ [[၂၀၁၃ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၃]] ခုနှစ်တွင် အိမ်ရှင်အဖြစ်လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်ပြီး ထို့နောက် [[၂၀၁၅ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၅]] ခုနှစ်တွင် စင်ကာပူနိုင်ငံမှ အိမ်ရှင်အဖြစ်လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်ရာ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အတွက် အိမ်ရှင်အဖြစ် တာဝန်ယူရမည်မှာ [[ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ]] ဖြစ်သင့်သည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အစား ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပရန် ဆန္ဒရှိခဲ့သည်။ ထိုကြောင့် မလေးရှားနိုင်ငံသည် ၂၀၁၇ ဆီးဂိမ်းပြိုင်ပွဲအား အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ရသည်။ မလေးရှား ဆီးဂိမ်းကျင်းပရေးကော်မတီကို ပြိုင်ပွဲများအတွက် ပြင်ဆင်မှု ကြီးကြပ်ကွဲကဲရန် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ === အားကစားကွင်းများ === [[File:Bjalilinterior.jpg|right|thumb|[[ဘူကစ်ဂျာလီ အမျိုးသားအားကစားကွင်း]]]] ၂၀၁၇ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲကို [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]ရှိ ပြည်နယ်များစွာတွင် ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="star7">{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2013/09/07/khairy-race-car-sea-games/|title=Khairy proposes Sabah, Sarawak for SEA games|author=Ruben Sario|publisher=The Star|date=7 September 2013|accessdate=16 June 2015}}</ref><ref name="noc">{{cite press release|url=http://www.singaporeolympics.com/2015/06/05/south-east-asian-nocs-in-singapore-for-the-28th-sea-games/|title=South East Asian NOCs in Singapore for the 28th SEA Games|location=Singapore|publisher=Singapore National Olympic Council|date=5 June 2015|accessdate=15 June 2015|archive-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617172309/http://www.singaporeolympics.com/2015/06/05/south-east-asian-nocs-in-singapore-for-the-28th-sea-games/|url-status=dead}}</ref> ဘူကစ်ဂျာလီ အမျိုးသားအားကစားရုံစုအတွင်းရှိ ရှိနှင့်ပြီးသော အားကစားကွင်းများကို အဆင့်မြင့်တင်ခဲ့ပြီး [[:en:Nilai|Nilai]]မြို့ [[:en:Negeri Sembilan|Negeri Sembilan]]ပြည်နယ်တွင် စက်ဘီးစီးပြိုင်ပွဲများအတွက် [[:en:velodrome|velodrome]] ပုံစံ အားကစားကွင်းသစ်ကို မလေးရှားရင်းဂစ် ၈၀ မီလီယံ အသုံးပြု၍ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၇ ခုနှစ် မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် ပြီးစီးခဲ့ပြီး ၂၆ မေလ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref name="fmt">{{cite web|url=http://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2015/06/17/kl-to-be-main-venue-for-2017-sea-games/|title=KL to be main venue for 2017 SEA Games|author=|publisher=Free Malaysia Today|date=17 June 2015|accessdate=17 June 2015|archivedate=17 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150617172439/http://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2015/06/17/kl-to-be-main-venue-for-2017-sea-games/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=blue&bid=136|title=KL2017: National velodrome gets thumbs up|publisher=Official website|date=21 April 2017|accessdate=21 April 2017|archivedate=2 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170802210351/http://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=blue&bid=136}}</ref> အစောပိုင်းတွင် [[:en:Sabah|ဆာဘတ်ချ်ပြည်နယ်]]နှင့် [[ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်]]တို့တွင် ပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်တချို့ကို ကျင်းပရန် စဉ်းစားခဲ့ကြသည်။ သို့​သောွ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဆီးဂိမ်းပြိုင်ပွဲ၏ Chief Executive Officer ဖြစ်သူ Zolkples Embong သည် အရှေ့မလေးရှားပြည်နယ်များအား "ကုန်ကျစရိတ်မြင့်မားခြင်း"ကို အဓိကအကြောင်းပြချက်အဖြစ် ရည်ညွှန်း၍ မပါဝင်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/sabah-sarawak-may-not-host-2017-sea-games|title=Sabah, Sarawak may not host 2017 SEA Games|publisher=The Malaysian Insider|date=6 October 2015|accessdate=7 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007215943/http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/sabah-sarawak-may-not-host-2017-sea-games|archivedate=7 October 2015|deadurl=yes}}</ref> {{Location map many |Malaysia West |label1=ကွာလာလမ်ပူ |marksize=8 |pos=top |lat=3.1357|long=101.688 |label2=ဆီလန်ဂေါ |mark2size=8 |pos2=left |lat2=3.08|long2=101.5 |label3=နဲဂဲရီ ဆမ်ဘီလန် |mark3size=8 |pos3=left |lat3=2.7166666|long3=101.95 |label4=တီရန်ဂါနူ |mark4size=8 |pos4=right |lat4=5.333333|long4=103.15 |label5=ကီဒါ့ချ် |mark5size=8 |pos5=right |lat5=6.12833|long5=100.366 |label6=ပူတရာဂျာယ |mark6size=8 |pos6=right |lat6=2.9430952 |long6=101.699373 |width=200 |float=right |caption=၂၀၁၇ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ ကျင်းပရာ ပြည်နယ်များ }} {| border=1 style="border-collapse:collapse; text-align:left; font-size:100%; border:2px solid #FFCC1B;" |- style="text-align:center; font-weight:bold; background:#145DA5; color:#FFCC1B;" | ပြည်နယ် | အားကစားကွင်း | အားကစားအမျိုးအစား |- !rowspan=22|[[ကွာလာလမ်ပူ]]||colspan=2|အမျိုးသားအားကစားရုံစု |- |အမျိုးသား​ရေကူးကန်|| ​ရေပိုင်းဆိုင်ရာအားကစားနည်းများ |- |Sintetic Turf Field||မြားပစ် |- |[[ဘူကစ်ဂျာလီ အမျိုးသား အားကစားကွင်း]]|| ပြေးခုန်ပစ်၊ ဘောလုံး |- |ပူထရာ မိုးလုံ​လေလုံအားကစားရုံ|| ကြက်တောင်ရိုက် |- |မ​လေးရှား အမျိုးသား​ဟော်ကီကွင်း| ​ဟော်ကီ |- !colspan=2|ဘူကစ်ကီယာရာ အားကစားရုံစု |- |National Lawn Bowls Centre|| Lawn Bowls |- |Juara Stadium||Netball |- !colspan=2|အခြား |- |MABA Stadium|| ဘတ်စကက်ဘော |- |National Squash Centre||စကွက်ရှ် |- |ကွာလာလမ်ပူ ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာ|| ဘီလီယက်နှင့် စနူကာ၊ ဂျူဒို၊ ကရာတေး၊ တိုက်ကွမ်ဒို၊ ဝူရှူး၊ ပန်ကြတ်ဆီလတ် |- |Malaysian International Trade & Exhibition Centre|| လက်​ဝှေ့၊ ဓားသိုင်း၊ ကျွမ်းဘား၊ ရုံတွင်း​​ဟော်ကီ၊ ​မွေထိုင်း၊ အ​လေးမ၊ စားပွဲတင်တင်းနစ် |- |ကွာလာလမ်ပူ အားကစားကွင်း || ဘောလုံး |- |မာလာယာတက္ကသိုလ်|| ဘောလုံး |- |Raintree Club|| စကွက်ရှ် |- |Pudu Ulu Recreational Park, Kuala Lumpur|| ပီတန်း |- |National Tennis Centre, Jalan Duta|| တင်းနစ် |- |Badminton Stadium Cheras|| ဘောလီဘော |- |Titiwangsa Indoor Stadium|| ပိုက်​ကျော်ခြင်း |- |Empire City Ice Arena|| ရေခဲပြင်ဟော်ကီ၊ ရေခဲပြင်စကိတ်စီး |- |rowspan=10|'''ဆီလန်ဂေါပြည်နယ်'''||Universiti Teknologi MARA, Shah Alam|| ဘောလုံး |- |Shah Alam Stadium|| ဘောလုံး |- |Selayang Stadium|| ဘောလုံး |- |Kinrara Oval, Puchong|| ခရစ်ကတ် |- |3Q Equestrian Park Rawang||မြင်းစီး |- |The MINES Resort City Golf Club|| ​ဂေါက်သီးရိုက် |- |MBPJ Stadium|| ရက်ဘီ (၇​ယောက်) |- |အမျိုးသား​သေနတ်ပစ်ကွင်း|| သေနက်ပစ် |- |Megalanes, Sunway Pyramid|| ဘိုးလင်း |- |Panasonic Stadium Shah Alam|| ဖူဆယ် |- |rowspan=3|'''ပူတရာဂျာယပြည်နယ်'''||ပူတရာဂျာယကန်|| သုံးမျိုးဆင့်အားကစား၊ ​​​ရေလွှာလှိုင်းစီး၊ ​ရေကူး |- |ပူတရာဂျာယ|| စက်ဘီးစီး၊ ​ပြေးခုန်ပစ် (မာရသွန်) |- |ပူတရာဂျာယ မြင်းစီးကွင်း|| မြင်းစီး (ပိုလို) |- |rowspan=2|'''နဲဂဲရီ ဆမ်ဘီလန်ပြည်နယ်'''||Nilai Velodrome and BMX Circuit||စက်ဘီးစီး (Track)၊ စက်ဘီးစီး (BMX) |- |Nilai Square||စက်ဘီးစီး |- |'''တီရန်ဂါနူပြည်နယ်'''||တီရန်ဂါနူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မြင်းစီးကွင်း|| မြင်းစီး (Endurance) |- |'''ကီဒါ့ချ်ပြည်နယ်'''||အမျိုးသားရွက်​လှေစင်တာ|| ရွက်​လှေ |} === စေတနာ့ဝန်ထမ်းများ === ပြိုင်ပွဲကျင်းပသူများသည် ဆီးဂိမ်းပြိုင်ပွဲနှင့် အာဆီယံမသန်စွမ်းအားကစားပွဲတော် အောင်မြင်စွာ ကျင်းပနိုင်ရေးအတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်း ခန့်မှန်း ၂၀,၀၀၀ ခန့်လိုမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ ထိုစေတနာ့ဝန်ထမ်းများသည် အမှတ်ရေတွက်ခြင်း၊ ပွဲကြည့်ပရိသတ်ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ လတ်မှတ်ရောင်းချခြင်းနှင့် ပရိုမိုးရှင်းများပြုလုပ်ခြင်းကဲ့သို့သော မတူညီကွဲပြားသော တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ကြရမည်ဖြစ်သည်။ စေတနာ့ဝန်ထမ်းများအား လေ့ကျင့်ပေးခြင်းကို ပြိုင်ပွဲအထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်၊ သီချင်းနှင့် လာဘ်ကောင်အရုပ်များအား မိတ်ဆက်ပြသခဲ့သော ၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇူလိုင်လအထိဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/news/nation/2015/11/16/20000-volunteers-needed-for-2017-sea-games/|title=20,000 volunteers needed for 2017 SEA Games|publisher=The Star|date=16 November 2015|accessdate=30 December 2015}}</ref> စေတနာ့ဝန်ထမ်းအတွက် လူ ၅၀,၀၀၀ မျှ စာရင်းသွင်းခဲ့ကြသည်။ အာကစားပြိုင်ပွဲစေတနာ့ဝန်ထမ်းများအစီအစဉ်ကို ဘန်ဂီရှိ မလေရှားအမျိုးသားတက္ကသိုလ်တွင် ရှင်းလင်းခဲ့ပြီး အဆင့်လေးဆင့်ပါဝင်ကာ ဖေဖော်ဝါရီလမှ ဇွန်လအထိဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=157|title=KL2017: 2,000 volunteers for opening and closing ceremonies|publisher=Official website|date=20 May 2017|accessdate=20 May 2017|archivedate=7 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807193742/http://kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=157}}</ref> အွန်လိုင်းမှ လျှောက်ထားသူ ၅၀,၀၀၀ အနက်မှ ၁၉,၀၀၀ ကို ပြိုင်ပွဲအတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းများအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ပြီး ၉,၀၀၀ မှာ ဆီးဂီမ်းပြိုင်ပွဲအတွက် ဖြစ်ပြီး ကျန် ၄,၀၀၀ မှာ မသန်စွမ်းအားကစားပြိုင်ပွဲအတွက်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=201|title=Volunteers can't wait for games to began|publisher=Official website|date=19 July 2017|accessdate=19 July 2017|archivedate=24 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170724002145/http://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=201}}</ref> === လတ်မှတ်ရောင်းချခြင်း === အွန်လိုင်းမှတဆင့် လတ်မှတ်များကို ၄ ရက် ဇူလိုင် ၂၀၁၇ မှစတင်၍ ရောင်းချခဲ့သည်။ ထို့ပြင် လူထုမှ ပိုမိုပါဝင်အားပေးမှုရှိစေရန် အားကစားပွဲ ၂၄ ခုဖြစ်သော ရေကူးအဖွင့်ပွဲများနှင့် စက်ဘီးစီး (BMX and road)ပွဲများတွင် ပွဲကြည့်ပရိသတ်အတွက် အခမဲ့ကြည့်ရှုခွင့်နှင့် အခြားသော ၁၂ မျိုးဖြစ်သည့် ရေကူး(diving, swimming, synchronised and water polo events) နှင့် စက်ဘီးစီး (track events) များကို လူအများ တက်နိုင်သော ပမာဏဖြစ်သည့် မလေးရှားရင်းဂစ် ၁၀ မှ ၂၀ အကြား သတ်မှတ်ပေးခဲ့ကြောင်း ထို ဇူလိုင်လ ၄ ရက် ၂၀၁၇ နေ့တွင်ပင် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.kualalumpur2017.com.my/media-presscontent.cshtml?cl=red&bid=43|title=Kuala Lumpur 2017 tickets are now on sale|publisher=Official website|date=4 July 2017|accessdate=4 July 2017|archivedate=19 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170819104541/http://www.kualalumpur2017.com.my/media-presscontent.cshtml?cl=red&bid=43}}</ref> === လုံခြုံရေး === အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ လုံခြုံရေးကို အဓိကတာဝန်ယူသော အဖွဲ့အစည်းမှာ တော်ဝင်မလေးရှားရဲတပ်ဖွဲံ့ ဖြစ်သည်။ ရဲတပ်ဖွဲ့သည် မမျှော်လင့်နိုင်သော အခြေအနေများနှင့် ရင်ဆိုင်ရန် ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုအဖြစ် လေ့ကျင့်ခန်း ၆ ခု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=190|title=KL2017: Police ready for any eventualities|publisher=Official website|date=10 July 2017|accessdate=12 July 2017|archivedate=13 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713185321/http://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=190}}</ref> === ဆုတံဆိပ် === [[File:2017 SEA Games medals.jpeg|thumb|right|ကွာလာလမ်ပူ ၂၀၁၇ ဆုတံဆိပ်]] ပြိုင်ပွဲ၏ ဆုတံဆိပ်ကို [[:en:Royal Selangor|Royal Selangor]] ကုမ္ပဏီမှ ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဆုတံဆိပ်များကို ၃၀ မေလ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကြေညာခဲ့ပြီး ထိုနေ့တွင်ပင် Royal Selangor ကုမ္ပဏီသည် အားကစားပြိုင်ပွဲအတွက် အဓိကစပွန်ဆာကုမ္ပဏီအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုမ္ပဏီ၏ ရည်မှန်းငွေ မလေးရှားရင်းဂစ် ၈၀ မီလီယံထက်ပို၍ ၈၂.၆ မီလီယံ ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=169|title=Royal Selangor comes on board, KL2017 exceed sponsorship target|publisher=Official website|date=30 May 2017|accessdate=30 May 2017|archivedate=5 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170605210405/http://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=169}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kualalumpur2017.com.my/media-presscontent.cshtml?cl=yellow&bid=38|title=MASOC scores another sponsorship: Royal Selangor designs Kuala Lumpur 2017 medals|publisher=Official website|date=30 May 2017|accessdate=30 May 2017|archivedate=7 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807193328/http://www.kualalumpur2017.com.my/media-presscontent.cshtml?cl=yellow&bid=38}}</ref> ဆုတံဆိပ်တွင် နူးညံသော အဝိုင်းငွေများနှင့် အနားကွပ်များပါဝင်ပြီး ခဲနှင့် သံဖြူကို ရောစပ်ထားသော သတ္ထုဖြင့် ပြုလုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဆုတံဆိပ်၏ ခေါင်းဘက်တွင် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ ဖက်ဒရေးရှင်း လိုဂိုဖြစ်ပြီး ပန်းဘက်တွင် အားကစားပြိုင်ပွဲ လိုဂိုကို ထည့်သွင်းထားသည်။ === ကုန်ကျစရိတ် === အားကစားဝန်ကြီး Khairy Jamaluddin သည် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပရန်အတွက် မလေးရှားရင်းဂစ် ၈၀ မီလီယံ(USD18 million) ထက်မပိုနိုင်ရန် မျှော်မှန်းထားကြောင်း ပြောခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://ww1.utusan.com.my/utusan/Sukan/20131213/su_02/Harap-kos-tidak-cecah-RM80-juta|title=Harap kos tidak cecah RM80 juta|trans-title=Hope cost did not reach RM80 million|language=Malay|publisher=Utusan Malaysia|date=13 December 2013|accessdate=23 February 2017|archivedate=23 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170223213312/http://ww1.utusan.com.my/utusan/Sukan/20131213/su_02/Harap-kos-tidak-cecah-RM80-juta}}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဘတ်ဂျက်ကာလတွင် အစိုးရသည် မလေးရှားရင်းဂစ် ၅၀၀ မီလီယံထက် မပိုဟု စီရင်ခံခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.mstar.com.my/sukan/sukan-ekstra/2016/10/18/kos-sukan-sea/|title=Harap kos tidak cecah RM80 juta|trans-title=Hope cost did not reach RM80 million|language=Malay|publisher=mStar|date=13 December 2013|accessdate=23 February 2017|archivedate=23 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170823024041/http://www.mstar.com.my/sukan/sukan-ekstra/2016/10/18/kos-sukan-sea/}}</ref> မလေးရှားဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဖြစ်သူ အားကစားပြိုင်ပွဲလက်ခံကျင်းပရန် မလေးရှားရင်းဂစ် ၄၅၀ မီလီယံကုန်ကြခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/news/2016/10/182202/full-text-pm-najib-razaks-2017-budget-speech|title=FULL TEXT: PM Najib Razak's 2017 Budget speech|publisher=New Straits Times|date=21 October 2016|accessdate=23 February 2017}}</ref> နှိုင်းယှဉ်ချက်များအရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် စင်ကာပူနိုင်ငံ၌ ကျင်းပခဲ့စဉ်က မလေးရှားရင်းဂစ် ၇၄၀ မီလီယံ (SGD264 million, using the then SGD/MYR exchange rate of 2.80, as opposed to the current rate of 3.15)၊ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ကျင်းပခဲ့စဉ်က မလေးရှားရင်းဂစ် ၁ ဘီလီယံ အသီးသီး သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/sport/sea-games-2015-singapore-to-host-games-on-budget-of-3245-million|title=SEA Games 2015: Singapore to host Games on budget of $324.5 million|publisher=The Straits Times|date=18 October 2016|accessdate=23 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/sea-games-ran-s-60-4m-under-budget-grace-fu/3194000.html|title=SEA Games ran S$60.4m under budget: Grace Fu|publisher=Channel NewsAsia|date=10 October 2016|accessdate=23 February 2017|archivedate=23 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170223213902/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/sea-games-ran-s-60-4m-under-budget-grace-fu/3194000.html}}</ref> === အကျိုးပြုလုပ်ငန်းများ === အားကစားပြိုင်ပွဲကျင်းပခြင်း၏ ကဏ္ဍတစ်ရပ်အဖြစ် အားကစားပြိုင်ပွဲကျင်းပရေးကော်မတီသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးနှင့် ကာကွယ်ရေးကို အလေးထား၍ ၅ ဇွန် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် Kuala Lumpur 2017 Green Initiatives ကို ဖွဲ့စည်းဆောင်ရွက်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=171|title=KL2017: Paving way for future green games|publisher=Official website|date=5 June 2017|accessdate=29 August 2017|archivedate=29 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829162909/https://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=red&bid=171}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kualalumpur2017.com.my/about-greeninitiatives.cshtml|title=Green Initiatives|publisher=Official website|accessdate=14 September 2017|archivedate=20 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170920104345/http://kualalumpur2017.com.my/about-greeninitiatives.cshtml}}</ref> အစိမ်းရောင်ခြေလှမ်းများလှုပ်ရှားမှုအတွက် 'ဆုတံဆိပ် တစ်ခု၊ သစ်ပင် တစ်ပင်' အစီအစဉ်ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ ကွာလာလမ်ပူအာကစားမြို့တွင်းနှင့် မြို့ပတ်လည်တွင် ၅၂၄၉ ပင် စိုက်ပျိုးရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=blue&bid=212|title=‘One medal, One tree’ Part of green initiatives for KL2017|publisher=Kuala Lumpur 2017|date=2 August 2017|accessdate=29 August 2017|archivedate=29 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829162913/https://www.kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=blue&bid=212}}</ref> အခြားသောလှုပ်ရှားမှုများတွင် စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများအား ပြန်လည်သန့်စင်ခြင်း၊ အများပြည်သူသုံး သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးများအား ထောက်ပံ့ပေးခြင်းနှင့် အဓိကကစားကွင်းအတွင်း အားကစားပြိုင်ပွဲများအား လျှပ်စစ်ကားများ ထောက်ပံ့ပေးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ === ရုပ်သံထုတ်လွှင့်ခြင်း === အားကစားပွဲတော်ကျင်းပစဉ် ၁၉ မှ ၃၀ ဩဂုတ်အတွင်း ၂၈ မျိုးသော အားကစားပြိုင်ပွဲများကို ရုပ်သံများဖြင့် တိုက်ရိုက်ထုတ်လွင့်လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.themalaysianinsight.com/s/10279/|title=Khairy opens Sea Games media, broadcast centres|work=Bernama|publisher=The Malaysian Insight|date=10 August 2017|accessdate=17 August 2017}}</ref> ;သော့ချက် {{Colorbox|#ccccff|&nbsp;<nowiki>*</nowiki>&nbsp;}} အိမ်ရှင်နိုင်ငံ (မလေးရှား) {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:left;" |- ! colspan=6|အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများမှ ၂၀၁၇ ဆီးဂိမ်း ရုပ်သံထုတ်လွင့်ခွင့်ရှိသော ရုပ်သံလိုင်းများ |- ! IOC Code ! နိုင်ငံ ! Broadcast network ! ရုပ်သံကွန်ယက် ! ရေဒီယိုကွန်ယက် ! ဒစ်ဂျစ်တယ်ကွန်ယက် |- | align=left|'''BRU'''||align=left|{{အလံ|BRU|2017}} | Radio Televisyen Brunei<br />Kristal-Astro | RTB Perdana<br />Astro Arena<br />Astro Arena HD | Ai FM<br />Hot FM<br />One FM | |- | align=left|'''CAM'''||align=left|{{အလံ|CAM|2017}} | Radio and Television of Cambodia | Television of Cambodia | Radio of Cambodia | |- | align=left|'''INA'''||align=left|{{အလံ|INA|2017}} | TVRI<ref>{{cite web|url=https://tirto.id/hut-ke-55-tvri-andalkan-tayangkan-siaran-langsung-sea-games-cuK6|title=HUT ke-55, TVRI Andalkan Tayangkan Siaran Langsung SEA Games|trans-title=55th Indonesia's Independence Day, TVRI broadcasting SEA Games live|author=Felix Nathaniel|language=Indonesian|publisher=tirto.id|date=16 August 2017|accessdate=17 August 2017}}</ref><br />MNC Media<ref name="siaran langsung">{{cite web|url=http://www.bolasport.com/read/olimpik/ragam/182214-satu-lagi-televisi-yang-siarkan-sea-games-2017-siapakah-itu|title=Satu Lagi Televisi yang Siarkan SEA Games 2017, Siapakah Itu?|trans-title=Another television broadcasting 2017 SEA Games, Who is it?|author1=Any Hidayati|author2=Imadudin Adam|language=Indonesian|publisher=BolaSport.com|date=1 August 2017|accessdate=17 August 2017}}</ref><br />Emtek<ref name="siaran langsung"/> | TVRI<br />MNC TV<br />SCTV<br />Indosiar | Radio Republik Indonesia | [[w:id:Nexmedia|Nexmedia]], [[w:id:Vidio.com|Vidio.com]] |- | align=left|'''LAO'''||align=left|{{အလံ|LAO|2017}} | Laos National Radio and Television | Lao National Television | Lao National Radio | |- style="background:#ccf;" | align=left|'''MAS'''||align=left|{{အလံ|MAS|2017}}* | Radio Television Malaysia (RTM)<ref name="live broadcasting">{{cite web|url=http://www.astroawani.com/berita-sukan/sebanyak-2-933-warga-media-bertugas-pada-kl2017-kj-151977|title=Sebanyak 2,933 warga media bertugas pada KL2017 - KJ|trans-title=Around 2,933 media crews working on KL2017|author=Wan Syamsul Amly|language=Malay|publisher=Astro Awani|date=10 August 2017|accessdate=17 August 2017|archive-date=12 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812173709/http://www.astroawani.com/berita-sukan/sebanyak-2-933-warga-media-bertugas-pada-kl2017-kj-151977|url-status=dead}}</ref><br />Media Prima Berhad<ref name="live broadcasting"/><br />Astro (television)|Astro<ref name="live broadcasting"/><br />HyppTV<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/news/nation/2017/08/15/where-to-watch-the-2017-sea-games-online/|title=Where to watch and follow the 2017 SEA Games online|author=Mei Mei Chu|publisher=The Star|date=15 August 2017|accessdate=17 August 2017}}</ref><ref name="live broadcasting"/> | TV1<br />TV2<br />TV3<br />TV9<br />TVi<br />Astro Arena<br />Astro Arena HD<br />Hypp Sports HD | Ai FM<br />Hot FM<br />KL FM<br />Minnal FM<br />Nasional FM<br />One FM<br />TEA FM<br />Traxx FM | Media Prima (Tonton)<br />Astro (Astro Go & NJOI Now)<br />HyppTV (HyppTV Everywhere) |- | align=left|'''MYA'''||align=left|{{အလံ|MYA|2017}} | [[မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား]] | [[မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား]]<br />[[စကိုင်းနက်]]<br />[[MRTV-4]] | [[မြန်မာ့အသံ]] | |- | align=left|'''PHI'''||align=left|{{အလံ|PHI|2017}} | PTV<ref>{{cite press release|url=https://pcoo.gov.ph/news_releases/pcoo-brings-sea-games-closer-filipinos/|title=PCOO brings SEA Games closer to Filipinos|publisher=Presidential Communications Group (Philippines)|4=Presidential Communications Operations Office|date=17 August 2017|accessdate=18 August 2017|archive-date=27 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627154611/https://pcoo.gov.ph/news_releases/pcoo-brings-sea-games-closer-filipinos/|url-status=dead}}</ref> | PTV<br />TV5 (Philippines)|TV5 | Radyo Pilipinas 3 918 kHz | |- | align=left|'''SIN'''||align=left|{{အလံ|SIN|2017}} | Mediacorp<ref>{{cite web|url=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/sea-games-to-be-broadcast-on-toggle-okto-9107538|title=SEA Games to be broadcast on Toggle, okto|publisher=Channel NewsAsia|date=9 August 2017|accessdate=13 August 2017|archivedate=9 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809030514/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/sea-games-to-be-broadcast-on-toggle-okto-9107538}}</ref> | Mediacorp oktoSports | MediaCorp Radio 938LIVE | Mediacorp (Toggle) |- | align=left|'''THA'''||align=left|{{အလံ|THA|2017}} | Television Pool of Thailand (TPT) | BEC-TV Channel 3<br />Royal Royal Thai Army Channel 5<br />BBTV Channel 7<br />Modernine TV<br />National Broadcasting Services of Thailand|NBT channel | MCOT Radio Network, National Broadcasting Services of Thailand|NBT Radio | |- | align=left|'''TLS'''||align=left|{{အလံ|TLS|2017}} | RTTL | Televisão Timor Leste | Radio Timor Leste | |- | align=left|'''VIE'''||align=left|{{အလံ|VIE|2017}} | VTV<br />HTV | VTV2<br />VTV6<br />HTV9<br />HTV Thể Thao | Voice of Vietnam | K+, VTVcab |} === စိုးရိမ်ပူပန်ဖွယ်ရာများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ === ပြိုင်ပွဲတစ်လျှောက်တွင် များစွာသော နည်းပညာချို့ယွင်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး<ref name="neighbours flak">{{cite web|url=http://m.todayonline.com/sports/sea-games-hosts-malaysia-receive-flak-neighbours-organising-gaffes|title=SEA Games: Hosts Malaysia receive flak from neighbours for organising gaffes|author=Teo Teng Kiat|publisher=Today (Singapore newspaper)|date=22 August 2017|accessdate=22 August 2017|archive-date=27 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827191211/http://m.todayonline.com/sports/sea-games-hosts-malaysia-receive-flak-neighbours-organising-gaffes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mothership.sg/2017/08/malaysia-got-6-out-of-11-flags-wrong-in-a-medal-tally-broadcast-on-tv-during-the-sea-games/|title=Malaysia got 8 out of 11 flags wrong in a medal tally broadcast on TV during the SEA Games|author1=Nyi Nyi Thet|author2=Guan Zhen Tan|publisher=Mothership.sg|date=25 August 2017|accessdate=26 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/sea-games-rtm-apologises-for-flag-mistakes-in-medal-tally-9160500|title=SEA Games: RTM apologises for flag mistakes in medal tally broadcast|publisher=Channel NewsAsia|date=26 August 2017|accessdate=27 August 2017|archivedate=29 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170929074025/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/sea-games-rtm-apologises-for-flag-mistakes-in-medal-tally-9160500}}</ref> အောက်တွင် ထိုဖြစ်ရပ်များအနက်မှ အချို့ကို ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://m.themalaymailonline.com/what-you-think/article/dont-be-ugly-malaysians-chai-kim-sen|title=Don’t be ugly Malaysians!|author=Chai Kim Sen|publisher=The Malay Mail|date=23 August 2017|accessdate=23 August 2017|archive-date=6 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060306/http://m.themalaymailonline.com/what-you-think/article/dont-be-ugly-malaysians-chai-kim-sen}}</ref><ref name="controversial">{{cite web|url=http://says.com/my/sports/kl2017-sea-games-controversies-and-incidents|title=11 Controversial Incidents That Have Been Reported At The 2017 SEA Games|author=Tang Ruxyn|publisher=Says.com|date=23 August 2017|accessdate=2 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rappler.com/sports/specials/sea-games/179776-top-controversies-seag-boxing|title=The worst controversies so far of 2017 SEA Games boxing|author=Ryan Songalia|publisher=Rappler|date=24 August 2017|accessdate=2 September 2017}}<br />{{*}} {{cite web|url=http://www.bangkokpost.com/news/sports/1315347/an-ugly-tradition-continues-in-malaysia|title=An ugly tradition continues in Malaysia|publisher=Bangkok Post|date=30 August 2017|accessdate=2 September 2017}}<br />{{*}} {{cite web|url=http://www.tnp.sg/sports/others/malaysia-shrug-judging-controversies|title=Malaysia shrug off judging controversies|publisher=The New Paper|date=31 August 2017|accessdate=2 September 2017|archive-date=3 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903113659/http://www.tnp.sg/sports/others/malaysia-shrug-judging-controversies}}</ref> * မလေးရှားနိုင်ငံသည် အချို့သော ဘောလုံးပြိုင်ပွဲများတွင် တိုက်ရိုက်ထုတ်လွင့်ပြသနိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိခဲ့သည့်အတွက်ကြောင့် ဝေဖန်မှုများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရာကာ မြန်မာအသင်းကို အားပေးသူတစ်ဦးက "ကျနော်အနေနဲ့ မြန်မာနိုင်ငံထက် ပိုချမ်းသာတဲ့ မလေးရှားနိုင်ငံရဲ့ အရေးကြီးတဲ့ပြိုင်ပွဲတွေကို တိုက်ရိုက်ထုတ်လွင့်နိုင်ခြင်း မရှိတာ အံ့ဩမိပါတယ်။ [[မြန်မာ အမျိုးသား အသက် ၂၃ နှစ်အောက် ဘောလုံးအသင်း|မြန်မာအသင်း]]အတွက်သာ မဟုတ်ပါဘူး အခြားအာဆီယံနိုင်ငံတွေကိုယ်စား ဘာကြောင့်ဒီလိုဖြစ်ရသလဲဆိုတာ မေးလိုပါတယ်" ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.mmtimes.com/index.php/sports/27286-myanmar-fans-upset-by-malaysia-s-failure-to-air-some-football-matches.html|title=Myanmar fans upset by Malaysia’s failure to air some football matches|author=Kyaw Zin Hlaing|publisher=The Myanmar Times|date=16 August 2017|accessdate=18 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170818114657/http://www.mmtimes.com/index.php/sports/27286-myanmar-fans-upset-by-malaysia-s-failure-to-air-some-football-matches.html|archivedate=18 August 2017|deadurl=yes}}</ref> == ပြိုင်ပွဲအထိမ်းအမှတ်များ == [[File:2017 SEA games mascot.png|thumb|right|တရားဝင် လာဘ်ကောင်ရုပ်ဖြစ်သော ''ရီမူး(Rimau)''(မလေးရှားကျား)]] === ဆောင်ပုဒ် === ၂၀၁၇ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ ဆောင်ပုဒ်မှာ အင်္ဂလိပ်ဘာသာအားဖြင့် "Rising Together" (သို့) မလေးရှားဘာသာအားဖြင့် "Bangkit Bersama" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.olympiclao.org/inde</nowiki>x.php/en/news-events/93-slides1/174-baton-run-to-support-the-29th-sea-games-kuala-lumpur-2017|title=Baton Run to Support the 29th SEA Games, Kuala Lumpur 2017|publisher=လာအိုအမျိုးသား အိုလံပစ်ကော်မတီ|accessdate=6 August 2017}}{{Dead link|date=August 2021 }}</ref> ထိုဆောင်ပုဒ်အား ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းမှာ အထူးသဖြင့် အာဆီယံနိုင်ငံများအကြား ညီညွတ်မှုကို ဖော်ညွှန်းလို၍ ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၅ ခုနှစ် အာဆီယံအသိုက်အဝန်း တည်တောင်ပြီး ပထမဆုံးပြုလုပ်သော အရှေ့တောင်အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲအဖြစ် ကွာလာလမ်ပူ ၂၀၁၇ အားကစားပြိုင်ပွဲကို သိသာထင်ရှားစေလို၍လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.visionkl.com/rising-together-one-2/|title=Sea Games 2017: Rising Together As One|publisher=Vision KL|accessdate=6 August 2017|archivedate=6 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806140657/http://www.visionkl.com/rising-together-one-2/}}</ref> === အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ် === ၂၀၁၇အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်မှာ ဝါအူ ဘူလန်([[:en:Wau Bulan|Wau Bulan]])လိုခေါ်သော မလေးရှားကျွန်းဆွယ်၏ အရှေ့ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်တွင် လူသိများသော လခြမ်းပုံသဏ္ဌာန် စွန်ပုံဖြစ်သည်။ အရောင်များနှင့် အစင်းများသည် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံ ၁၁ နိုင်ငံ၏ အလံများ၏ အရောင်များကို ယူ၍ ပြုလုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ နိုင်ငံလုံးအနှံတွင် အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ် ရွေးချယ်ရန် ကျင်းပခဲ့ပြီး ဒီဇိုင်းပြိုင်ပွဲတွင် ၁၇၄ ခု ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/news/2015/11/111481/rising-together-rimau-drive-kl-sea-games|title=Rising together, Rimau to drive KL Sea Games|publisher=New Straits Times|date=14 November 2015|accessdate=19 November 2015}}</ref> ကွာလာလမ်ပူ ၂၀၁၇ အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ် ပါရာဆီးဂိမ်းအတွက်လည်း အတူတူပင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ [[File:Kuala Lumpur 2017 logo.png|''Wau'', ၂၀၁၇ ကွာလာလမ်ပူလိုဂို (ဆီးဂိမ်းလိုဂိုနှင့် ၂၀၁၇ ပါရာဆီးဂိမ်းလိုဂို ပေါင်းဆက်ထားခြင်း|thumb]] === လာဘ်ကောင် === ၂၀၁၇ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ လာဘ်ကောင်မှာ မလေးရှားကျားပုံဖြစ်ပြီး ''Rimau'' ဟု အမည်ရသည်။ ထိုလာဘ်ကောင်ရုပ်ကို လိုဂို၊ ပြိုင်ပွဲသီချင်းနှင့်အတူ ၁၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပွဲထုတ်ပြသခဲ့သည်။ လာဘ်ကောင်ရုပ်၏အမည်မှာ မလေးရှားဘာသာဖြင့် ကျားဟု အဓိပ္ပာယ်ရရုံသာမက သူ၏ စကားလုံးတစ်လုံးသည်လည်း အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးစီရရှိပြီး Respect(အပြန်အလှန်လေးစားမှု)၊ Integrity(တည်ကြည်မှု)၊ Move(လှုပ်ရှားမှု)၊ Attitude(စိတ်ထား)၊ Unity(ညီညွတ်မှု) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သူသည် ယဉ်ကျေးပျူငှာခြင်း၊ ဖော်ရွေရင်းနှီးခြင်း၊ ယှဉ်ပြိုင်လိုစိတ်နှင့် ကျန်းမာကြံ့ခိုင်သော အားကစားသမားများအဖြစ် ဖော်ဆောင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.kualalumpur2017.com.my/about-brandmascot.cshtml|title=Brand Story|publisher=Official website|date=14 November 2015|accessdate=14 November 2015|archivedate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170117185744/http://www.kualalumpur2017.com.my/about-brandmascot.cshtml}}</ref> === သီချင်း === ၂၀၁၇ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲအတွက် ပဓာနသီချင်း လေးပုဒ်ရှိသည်။ ၉ မေ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပခဲ့သော 100 day countdown ပွဲတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသားတို့သည် အဆိုတော် ဒါယန်း နျူရ်ဖိုင်ဇက်([[:en:Dayang Nurfaizah|Dayang Nurfaizah]])နှင့် သီချင်းရေးဆရာ Ramli MS တောင်းဆို၍ ပြိုင်ပွဲ၏ ဆောင်ပုဒ်ဖြစ်သည့် "Rising Together" ဆောင်ပုဒ်နှင့် ဆက်နွယ်သော သူတို့၏ စိတ်ကူးစိတ်သန်းများ၊ ဇာတ်ကြောင်းများကို လူအများပါဝင်သော ကမ်ပိန်းများမှတဆင့် လူမှုဝဘ်ဆိုက်သို့ ဖော်ပြခဲ့ကြပြီး ပြိုင်ပွဲ၏ ပဓာနသီချင်းတစ်ပုဒ်ကို စပ်သီခဲ့ကြသည်။ ၈ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ပြိုင်ပွဲ၏ ပဓာနတေးသွားတစ်ပုဒ်ကို ပြသခဲ့ပြီး ၎င်းသီချင်း၏ အမည်ကို "Rising Together" (Bangkit Bersama) ဟူ၍ အမည်ပေးထားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.kualalumpur2017.com.my/about-songs.cshtml|title=Song #BangkitBersama|publisher=Official website|accessdate=8 August 2017|archivedate=8 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170808194553/http://www.kualalumpur2017.com.my/about-songs.cshtml}}</ref> ၂ ဩဂုတ်လ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ပြိုင်ပွဲအတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်ဖြစ်သော "Tunjuk Belang" (Show The Stripes) ကို ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ထိုသီချင်းတွင် monoloQue၊ Azlan Typewriter နှင့် maliQue တို့ပါဝင်သီဆိုထားသည်။ ထိုသီချင်းသည် ရော့ခ်အမျိုးအစားသီချင်းတစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး ရိုးရာနှင့် ခေတ်ပေါ်သံစဉ်တို့ကို ရောစပ်ထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.rojakdaily.com/entertainment/article/3115/have-you-heard-the-official-theme-song-for-sea-games-2017|title=Have You Heard The Official Theme Song For SEA Games 2017?|author=Jessica Chua|publisher=Rojak Daily|date=2 August 2017|accessdate=6 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015956/http://www.rojakdaily.com/entertainment/article/3115/have-you-heard-the-official-theme-song-for-sea-games-2017}}</ref> ထိုသီချင်းအား ရေးစပ်သူနှင့် ထုတ်လုပ်သူမှာ maliQue ဖြစ်သည်။<ref name=hive>{{cite web|url=http://www.thehive.asia/2017/08/sea-games-2017-reveals-its-theme-song.html|title=SEA Games 2017 reveals its theme song|author=Erny Suzira|publisher=The Hive Asia|date=2 August 2017|accessdate=6 August 2017|archive-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806141829/http://www.thehive.asia/2017/08/sea-games-2017-reveals-its-theme-song.html}}</ref> သီချင်းခေါင်းစဉ်၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ မိမိ၏ စစ်မှန်သော အရောင်များကို ပြသခြင်းဟု ဆိုလိုပြီး "Belang" သည် အစင်းကို ဆိုလိုသည်အပြင် ပြိုင်ပွဲအတွက်ဖြစ်သော လာဘ်ကောင်ရုပ်ကိုလည်း ရည်ညွှန်းလိုသည်။<ref name=hive/> နောက်ထပ်သီချင်းတစ်ပုဒ်မှာ "So Many Hands" (Tangan-Tangan Yang Menjulang) ဖြစ်ပြီး အစောပိုင်း ၁၃ ဇူလိုင် ၂၀၁၇ ကတည်းက ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ထိုသီချင်းကို ကွာလာလမ်ပူ ၂၀၁၇ အတွက် ပရိုမိုရှင်းဗွီဒီယိုတွင် Mia Palencia မှ အင်္ဂလိပ်လိုသီဆိုပြီး Asmidar မှ မလေးဘာသာဖြင့် သီဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအား ချန်ပီယံအဖြစ်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားခြင်း(Bersama Kita Lahirkan Juara) ဟုဆိုလိုသည်။<ref>{{cite web|url=http://kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=green&bid=227|title=KL 2017: “Bangkit Bersama” theme song launched, Pavilion joins KL2017|publisher=Official website|date=8 August 2017|accessdate=8 August 2017|archivedate=9 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809130816/http://kualalumpur2017.com.my/media-newscontent.cshtml?cl=green&bid=227}}</ref> ပြိုင်ပွဲပိတ်ပွဲအတွက် သီချင်းမှာ "Together We Rise" ဖြစ်ပြီး ၃၀ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် Vince Chong နှင့် Jaclyn Victor တို့မှ သီဆိုဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။ === စပွန်ဆာ === Dentsu Sports Asia နှင့် Sportswork Group ကုမ္ပဏီများသည် ၂၀၁၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲအတွက် sponsorship agencies များဖြစ်ကြပြီး ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် တရားဝင်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.mumbrella.asia/2016/06/dentsu-appointed-as-sponsorship-agency-for-2017-sea-games-in-malaysia/|title=FYIDentsu appointed as sponsorship agency for 2017 SEA Games in Malaysia|publisher=Mumbrella Asia|date=24 June 2016|accessdate=13 July 2017}}</ref> Dentsu Sports Asia သည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာနှင့်ဆက်နွယ်သော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ပြီး Sportswork Group သည် မလေးရှားကုမ္ပဏီများကို မလေးရှားအစိုးရနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသည်။<ref name="ajinomotomm">{{cite web|url=http://www.marketingmagazine.com.my/breaking-news/breaking-news/daily-fresh-news/ajinomoto-platinum-sponsor-for-the-upcoming-sea-games|title=Ajinomoto Platinum Sponsor for the upcoming SEA Games|work=Marketing Magazine|publisher=Sledgehammer Communications (M) Sdn Bhd.|date=14 February 2017|accessdate=13 July 2017|archivedate=7 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807205050/http://www.marketingmagazine.com.my/breaking-news/breaking-news/daily-fresh-news/ajinomoto-platinum-sponsor-for-the-upcoming-sea-games}}</ref> ကုမ္ပဏီများ၏ ပြိုင်ပွဲအတွက် ထောက်ပံ့ပေးသော ငွေကြေးပေါ်မူတည်၍ ထောက်ပံ့ပေးမှုအဆင့် ၄ ဆင့်ခွဲ၍ ထားသည်။ Bronze sponsors များသည် မလေးရှားရင်းဂစ် ၁ မီလီယံနှင့် ထိုထက်နည်းပါး၍ ထောက်ပံ့နေသော သူများဖြစ်ပြီး၊ မလေးရှားရင်းဂစ် ၁ မီလီယံမှ ၃ မီလီယံ ထိ ထောက်ပံ့သူများသည် Silver sponsors၊ မလေးရှားရင်းဂစ် ၃ မီလီယံမှ ၇.၅ မီလီယံအထိ ထောက်ပံ့သူများကို Gold sponsors၊ မလေးရှားရင်းဂစ် ၇.၅ မီလီယံမှ ၁၅ မီလီယံအထိ ထောက်ပံ့သူများကို Platinum sponsors ဟူ၍ အသီးသီး ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားခဲ့သည်။<ref name="masocclose">{{cite web|url=https://www.thestar.com.my/sport/other-sport/2017/03/21/masoc-close-to-achieving-rm80mil-games-sponsorship/|title=Masoc close to achieving RM80mil Games sponsorship|publisher=The Star|date=21 March 2017|accessdate=13 July 2017}}</ref> စပွန်ဆာကုမ္ပဏီပေါင်း ၃၉ ခုရှိပြီး ၎င်းတို့အထဲတွင် Platinum sponsors ၆ ခု၊ Gold sponsors ၆ ခု၊ Silver sponsors ၉ ခုနှင့် Bronze sponsors ၁၈ ခုပါဝင်သည်။ {|class="wikitable" |- !colspan=2|၂၀၁၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ ကမကထပြု ကုမ္ပဏီများ |- !အဆင့်အတန်း !ကမကထပြု ကုမ္ပဏီများ |- |'''ပလက်တီနမ်''' |Telekom Malaysia၊<ref name="masocclose"/> Naza (Groupe PSA)၊<ref>{{cite web|url=http://www.sports247.my/v1/2016/07/naza-joins-kl-2017-platinum-sponsor/|title=NAZA joins KL 2017 as Platinum Sponsor|publisher=Sports247.my|date=25 July 2016|accessdate=13 July 2017}}</ref>FBT၊<ref name="masocclose"/> Ajinomoto၊<ref name="ajinomoto">{{cite web|url=http://www.vir.com.vn/ajinomoto-sponsors-sea-games-and-asean-para-games-2017.html|title=Ajinomoto sponsors SEA Games and ASEAN Para Games 2017|author=Anh Hoang|publisher=Vietnam Investment Review|date=22 February 2017|accessdate=13 July 2017}}</ref><ref name="ajinomotomm"/> Petronas၊<ref name="petronas">{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/2017/05/06/petronas-platinum-sponsor-sea-games-rm15m-sponsorship|title=Petronas platinum sponsor of SEA Games with RM15m sponsorship|publisher=[[The Sun (Malaysia)|The Sun]]|date=5 May 2017|accessdate=13 July 2017}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> Rapid KL<ref name="youtube.com">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4RjBxUy7qw0|title=Day 30 Kuala Lumpur 2017 Countdown: Teh Tarik Relay!|website=[[YouTube]]}}</ref> |- |'''ရွှေ''' |Malaysia Airports၊<ref name="masocclose"/> AirAsia၊<ref name="airasia">{{cite web|url=https://www.thestar.com.my/sport/other-sport/2017/04/11/airasia-is-gold-sponsor-for-kl-sea-games-and-asean-para-games/|title=AirAsia is gold sponsor for KL SEA Games and Asean Para Games|publisher=The Star|date=11 April 2017|accessdate=13 July 2017}}</ref> Traveloka၊<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ets7skJUqvw|title=Day 20 Kuala Lumpur 2017 Countdown: Tai Chi Challenge|website=YouTube}}</ref> Grab၊<ref>{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/2017/05/26/ready-set-grab|title=Ready, set, Grab!|publisher=The Sun|date=26 May 2017|accessdate=13 July 2017}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref><ref name="grabremains">{{cite web|url=http://malaysiagazette.com/v2/en/2017/05/30/grab-remains-sponsor-sea-games-kj/|title=Grab remains as the sponsor for SEA Games – KJ|publisher=Malaysia Gazette|date=30 May 2017|accessdate=13 July 2017|archivedate=5 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805065147/http://malaysiagazette.com/v2/en/2017/05/30/grab-remains-sponsor-sea-games-kj/}}</ref> Tenaga Nasional၊ Sony (Sony Music)<ref name="youtube.com"/> |- |'''ငွေ''' |100Plus၊<ref name="masocclose"/> Milo၊<ref name="masocclose"/> SCGM BHD–Benxon၊<ref name="masocclose"/> Prudential၊ McDonald's၊<ref>{{cite web|url=https://www.fourthofficial.com/2017/45801/mcdonalds-sign-rm-1million-sponsorship-deal-29th-sea-games/|title=McDonald’s sign RM 1million sponsorship deal with 29th SEA Games|author1=Gowri Krishnan|author2=Vijandren Ramadaas|publisher=Fourthofficial.com|date=25 April 2017|accessdate=13 July 2017|archivedate=27 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627062423/https://www.fourthofficial.com/2017/45801/mcdonalds-sign-rm-1million-sponsorship-deal-29th-sea-games/}}</ref> Spritzer၊<ref>{{cite web|url=https://www.thestar.com.my/sport/other-sport/2017/05/12/spritzer-back-as-silver-sponsor-for-sea-games/|title=Spritzer back as Silver sponsor for SEA Games|author=Tan Ming Wai|publisher=The Star|date=12 May 2017|accessdate=13 July 2017}}</ref> Pavilion Kuala Lumpur၊ Royal Selangor၊<ref name="grabremains"/> AEON Malaysia<ref name="youtube.com"/> |- |'''ကြေး''' |Double Happiness၊ Gloria Jean's Coffees၊ JVC Kenwood၊ La Martina၊ Maha Mas Medic၊ Maju Group၊ Marathon Thailand၊ Maxwin၊ Mikasa-Sunrise၊ MLS-Zimmer-Airflex၊ Molten Corporation၊ MRCB၊ Nittaku၊ Otto Bock၊ Sunstar, Trybe၊ Victor, Wiraka<ref name="youtube.com"/> |} == ပွဲများနှင့်အားကစား == === ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား === အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကို [[ဘူကစ်ဂျာလီ အမျိုးသားအားကစားကွင်း]]တွင် ၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ ခုနှစ် [[မလေးရှား စံတော်ချိန်|MST]] ([[UTC+08:00|UTC+8]]) ၂၀:၁၇ တွင် စတင်ကျင်းပခဲ့ပြီး မလေးရှားယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းကြောင်းကို အဓိကထား ပြသခဲ့သည်။ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကျင်းပမှု ဦးစီးခြင်းကို မလေးရှားရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာ [[:en:Saw Teong Hin|Saw Teong Hin]] မှ မလေးရှားတပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ Memories Entertainment creative team မှ ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.pressreader.com/malaysia/new-straits-times/20170415/281771334059707|title=Director Saw to produce 2017 SEA Games opening, closing events|newspaper=New Straits Times|via=[[PressReader]]|date=15 April 2017|accessdate=20 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/sports/article/kl2017-opening-will-leave-lasting-memories|title=KL 2017 opening will leave lasting memories, says committee|publisher=The Malay Mail|date=18 August 2017|accessdate=19 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pts.com.my/berita/lelaki-penting-disebalik-kejayaan-persembahan-pembukaan-sea-games-2017/|title=Lelaki Penting Disebalik Kejayaan Persembahan Pembukaan SEA Games 2017|trans-title=The important man behind the success of the 2017 SEA Games Opening Performance|author=Asri Yussof|language=Malay|publisher=PTS|date=21 August 2017|accessdate=23 August 2017}}</ref> ဖွင့်ပွဲကျင်းပချိန်ကို မလေးရှားနိုင်ငံမှ အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပသော ၂၉ ကြိမ်မြောက် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲကို အမှတ်ရစေရန် ရည်ရွယ်၍ ၂၀:၁၇ တွင် ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ === ပိတ်ပွဲအခမ်းအနား === ၂၀၁၇အ​ရှေ့​တောင်အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ၏ ပိတ်ပွဲအခမ်းအနားကို ဩဂုတ်လ ၃၀ရက်​​နေ့ ည ၈:၂၁ အချိန်တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးချုပ် နာဂျစ်က ပွဲ​တော်ကို ပိတ်သိမ်း​ပေးခဲ့ပြီး ၂၀၁၉အားကစားပွဲ​တော်ကို လက်ခံကျင်းပမည့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ အ​ရှေ့​တောင်အာရှအားကစားအဖွဲ့ချုပ်အလံကို လွှဲ​​ပြောင်း​ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ===ပါဝင်သည့် နိုင်ငံများ=== * {{အလံ|BRU|}} (၁၀၅) * {{အလံ|CAM|}} (၁၆၉) * {{အလံ|INA|}} (၅၃၅) * {{အလံ|LAO|}} (၁၉၅) * {{အလံ|MAS|}} (၈၄၄) * {{အလံ|MYA|}} (၄၀၅) * {{အလံ|PHI|}} (၄၉၇) * {{အလံ|SGP|}} (၅၆၉) * {{အလံ|THA|}} (၈၁၈) * {{အလံ|TLS}} (၅၀) * {{အလံ|VIE|}} (၄၆၀) === အားကစားနည်းများ === * ​ရေပိုင်းဆိုင်ရာအားကစားနည်းများ ** [[File:Diving_pictogram.svg|20px]]ဒိုင်ဗင် ** [[File:Swimming_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ရေကူး ** [[File:Synchronized swimming pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​Synchronised swimming ** [[File:Water_polo_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဝါတာပိုလို * [[File:Archery_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]မြားပစ် * [[File:Athletics_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ပြေးခုန်ပစ် * [[File:Badminton_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ကြက်တောင်ရိုက် * [[File:Basketball_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဘတ်စကက်​ဘော * [[File:Cue sports_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဘီလိယက်နှင့် စနူကာ * [[File:Boxing_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]လက်​ဝှေ့ * [[File:Bowling_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဘိုလင်း * [[File:Cricket_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ခရစ်ကတ် * စက်ဘီးစီး ** [[File:Cycling (BMX) pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​BMX ** [[File:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​Mountain ** [[File:Cycling (road) pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​Road ** [[File:Cycling (track) pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​Track *မြင်းစီး **[[File:Equestrian_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]မြင်းစီး **[[File:Polo_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]မြင်းစီး (ပိုလို) * [[File:Fencing_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဓားသိုင်း * [[File:Football_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ဘောလုံး **[[File:Futsal_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ဖူဆယ် * [[File:Golf_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ဂေါက်သီးရိုက် * [[File:Gymnastics_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ကျွမ်းဘား **Artistic **Rhythmic * [[File:Hockey_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ဟော်ကီ **ရုံတွင်း **ကွင်းပြင် *[[File:Ice hockey pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ရေခဲပြင်​ဟော်ကီ *​ရေခဲပြင်စကိတ် **[[File:Figure skating pictogram.svg|20px|alt=|link=]]Figure skating **[[File:Short track speed skating pictogram.svg|20px|alt=|link=]]Short track speed skating * [[File:Judo_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဂျူဒို * [[File:Karate_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ကရာ​တေး * [[File:Lawn bowls_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]Lawn Bowls * [[File:Muay_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​မွေထိုင်း * [[File:Netball_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​Netball * [[File:Pencak silat_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ပန်ကြပ်ဆီလပ် * [[File:Petanque_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ပီတန်း * [[File:Rugby pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ရက်ဘီ * [[File:Sailing_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ရွက်​လှေ * [[File:Sepaktakraw_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ပိုက်​ကျော်ခြင်း ** ခြင်းလုံး * [[File:Shooting_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​သေနတ်ပစ် * [[File:Squash pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​စကွက်ရှ် * [[File:Table tennis_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]စားပွဲတင်တင်းနစ် * [[File:Taekwondo_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]တိုက်ကွမ်ဒို * [[File:Tennis_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]တင်းနစ် * [[File:Triathlon_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]၃မျိုးဆင့် အားကစား * [[File:Volleyball_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ဘော်လီ​ဘော * [[File:Water skiing pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​​ရေလွှာလှိုင်းစီး * [[File:Weightlifting_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]အ​လေးမ * [[File:Wushu_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဝူရှုး === ပွဲစဉ်ဇယား === {{၂၀၁၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်ဇယား}} === ဆုတံဆိပ်ဇယား === ၂၀၁၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲတွင် ပြိုင်ပွဲပေါင်း ၄၀၄ ခုကျင်းပခဲ့ရာ ဆုတံဆိပ် ၄၀၄ ခုကို ချီးမြှင့်ရမည်ဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးအမြင့်ခုန်နှင့် men's pommel horse ပြိုင်ပွဲများတွင် ပထမနေရာကို ပူးတွဲရရှိခဲ့သဖြင့် ထိုပြိုင်ပွဲများအတွက် ရွှေတံဆိပ်ကို ၂ ခုစီ ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ထိုကြောင့် ထိုပြိုင်ပွဲများအတွက် ငွေတံဆိပ်ကို ချီးမြှင့်ခဲ့ခြင်း မရှိခဲ့ချေ။ အချို့သော ပြိုင်ပွဲများ၌ ကြေးတံဆိပ်နှစ်ခု ချီးမြှင့်ခဲ့ရာ သိုင်းပညာပြိုင်ပွဲတချို့နှင့် ရော့ကတ်ဖြင့် ရိုက်၍ကစားရသော ပြိုင်ပွဲအားလုံးပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် Rhythmic Gymnastics women's hoop dvent နှင့် Swimming women's 50 m backstroke event တို့တွင် ကြေးတံဆိပ်ကို ပူးတွဲရရှိခဲ့ရာ နောက်ထပ်အနေဖြင့် ကြေးတံဆိပ်စုစုပေါင်း ၁၂၃ ခု ထပ်တိုးချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ အခြားအနေဖြင့် men's 3000 m relay short track speed skating တွင် ကြေးတံဆိပ်ချီးမြှင့်ခဲ့ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် စုစုပေါင်းအနေဖြင့် ပြိုင်ပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၁၃၃၄ ခု ချီးမြှင့်ခဲ့ရာ ရွှေတံဆိပ်စုစုပေါင်း ၄၀၆ ခု၊ ငွေတံဆိပ်စုစုပေါင်း ၄၀၂ ခု၊ ကြေးတံဆိပ်စုစုပေါင်း ၅၂၆ ခု ပါဝင်ခဲ့သည်။ အိမ်ရှင်မလေးရှားအနေဖြင့် ပြိုင်ပွဲတွင် ရွှေတံဆိပ်အများဆုံးရရှိခဲ့ရာ ၎င်းနောက်တွင် ထိုင်း၊ ဗီယက်နမ်တို့မှ အသီးသီးရရှိခဲ့သည်။ {{၂၀၁၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ ဆုတံဆိပ်ဇယား}} == ကိုးကား == {{reflist|2}} == ပြင်ပလင့်များ == * {{Official website|https://www.kualalumpur2017.com.my/|name=2017 Southeast Asian Games Official Website}} {{en icon}} * [http://www.sports247.my/v1/tag/29th-sea-games-malaysia-2017/ 29th SEA Games Malaysia 2017 - Tag Archive - Sports247.My] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823154950/http://www.sports247.my/v1/tag/29th-sea-games-malaysia-2017/ |date=23 August 2017 }} {{sequence| |prev=[[၂၀၁၅ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၅]]<br />စင်ကာပူ |list=၂၉ ကြိမ်မြောက် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ<br />၂၀၁၇<br />[[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]၊ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] |next=[[၂၀၁၉ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၉]]<br />နယူးကလပ်, [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] }} {{အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲများ}} [[Category:၂၀၁၇ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ]] csjpcw0wxyugc4lj06qa4zqu1eb5uk6 0 83619 1028687 386692 2026-04-30T17:02:22Z ~2026-26171-11 142175 မွေးနေ့မှားနေခြင်း ပြင်ခဲ့သည် 1028687 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |native_name = | parents = Janakinath Bose (ဖခင်)<br>Prabhavati Devi (မိခင်) |image = Netaji Subhas Chandra Bose.jpg | alt = Bose |caption = |birth_name =Subash Chandra Bose |birth_date = {{birth date|1897|1|23|df=y}} <!-- Do not add flag icons to place of birth/death, per [[Wikipedia:Don't overuse flags]] --> |birth_place = [[Cuttack]], [[Bengal Presidency|Orissa Division, Bengal Presidency]], [[British Raj|British India]] (present-day [[Odisha]], [[India]]) |death_date = {{death date and age|1945|8|18|1897|1|23|df=y}}{{sfn|Bayly|Harper|2007|p=2}} |death_place = [[ထိုင်ပေ|Taihoku]], Japanese Taiwan (လက်ရှိ [[ထိုင်ပေမြို့]]၊ [[ထိုင်ဝမ်]]){{sfn|Bayly|Harper|2007|p=2}} |nationality = အိန္ဒိယလူမျိုး |known_for = အိန္ဒိယ လွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှု |title =အိန္ဒိယ အမျိုးသား ကွန်ဂရက် ဥက္ကဋ္ဌ (၁၉၃၈) <br /> Head of State, Prime Minister, Minister of War and Foreign Affairs of [[Azad Hind|Provisional Government of Free India]] based in the Japanese-occupied [[Andaman and Nicobar Islands]] (1943–1945) | education = [[Ravenshaw Collegiate School]], Cuttack |party = အိန္ဒိယ အမျိုးသား ကွန်ဂရက် (၁၉၂၁–၁၉၄၀),<br /> [[Forward Bloc]] faction within the Indian National Congress (1939–1940) |alma_mater = ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ်<br />ဖစ်ဇ်ဝီလျံ ကောလိပ်၊ ကိန်းဘရစ် |spouse = or companion,{{Sfn|Gordon|1990|pp=344–345}} [[Emilie Schenkl]] <br /> (secretly married without ceremony or witnesses in 1937, unacknowledged publicly by Bose.{{Sfn|Hayes|2011|p=15}}) |children = Anita Bose Pfaff |relatives = | signature = | signature_alt = | signature_size = }} '''ဆူဘတ်ချန္ဒရာဘို့(စ်)''' ({{lang-en|Subhas Chandra Bose}}; ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၁၈၉၇&nbsp;– ၁၈ ဩဂုတ် ၁၉၄၅) သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ လွတ်လပ်ရေး၏ ဗိသုကာကြီး တစ်ဦးဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ကာလကတ္တားမြို့ရှိ ဒမ်ဒမ်လေဆိပ်ကို ဆူဘတ်ချန္ဒရာဘို့(စ်) အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်ဟု ဂုဏ်ပြုခေါ်စေသည်။ ဆူဘတ်ချန္ဒရာဘို့(စ်)ကို အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ အိုရစ်ဆာပြည်နယ်၊ ကူဘတ်မြို့တွင် ၁၈၉၇-ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၂၃)ရက် စနေနေ့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူမှာ ကူဘတ်မြို့တွင် ရှေ့နေအဖြစ် အ​ခြေချနေထိုင်ခဲ့သူ ဂျာကီဘို့(စ်) ဖြစ်သည်။ မိခင်၏ အမည်မှာ ပရာဘာဘတီဖြစ်သည်။ ဘို့(စ်)မှာ မွေးချင်း ကိုးယောက်အနက် ဆဋ္ဌမမြောက်သား ဖြစ်သည်။ ဘို့(စ်)မွေးဖွားချိန်တွင် ဖခင်ဖြစ်သူမှာ အောင်မြင်ကျော်ကြားနေသော ရှေ့နေကြီးဖြစ်သည်။<ref>{{cite magazine|author=လှမိုး(ပညာရေး)|title=ထူးဆန်းသောပျောက်ဆုံးမှုကြီးများ|magazine=သူရဇ္ဇ မဂ္ဂဇင်း|volume=အတွဲ-၆၊ အမှတ်(၇)|date=April 2006}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၈၉၇|၁၉၄၅}} {{bio-stub}} juegeaasr2l30h9bp3g4jqkbqdbwv39 0 88952 1028667 719373 2026-04-30T13:46:56Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028667 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘောလုံး ကိုယ်ရေးရာဇဝင်|name=အူနိုင်း အမ်မရီ<br>Unai Emery|image=Sev tren 2016 (3).jpg|image_size=200|caption=ဆီဗီလာတွင်​တွေ့ရ​သော အမ်မရီ|fullname=Unai Emery Etxegoien<ref name=BDFutbol>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/l/l2558.html |title=Emery: Unai Emery Etxegoien: Manager |publisher=BDFutbol |accessdate=21 May 2018}}</ref>|birth_date={{birth date and age|1971|11|3|df=y}}<ref name=BDFutbol/>|birth_place={{Flag|Spain}}|height=1.80 m<ref name=BDFutbol/>|position=ကွင်းလယ်|currentclub=[[အာဆင်နယ်]]|youthclubs1=Real Sociedad|clubs1=Real Sociedad B|youthyears1=1986–1990<ref>{{cite web|url=http://cadenaser.com/emisora/2015/06/29/radio_san_sebastian/1435587584_888506.html|title=Emery: "¿La Real? Me debo al Sevilla, pero mis orígenes no los olvido"|trans-title=Real? I owe much to Sevilla, but I haven't forgotten my origins|publisher=[[Cadena SER]]|language=Spanish|date=29 May 2015|accessdate=30 December 2017|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225054841/https://cadenaser.com/emisora/2015/06/29/radio_san_sebastian/1435587584_888506.html|url-status=dead}}</ref>|years1=၁၉၉၀-၁၉၉၅|caps1=၈၉|goals1=၇|clubs2=Real Sociedad|years2=၁၉၉၅-၁၉၉၆|caps2=၅|goals2=၁|clubs3=CD Toledo|years3=၁၉၉၆-၂၀၀၀|caps3=၁၂၆|goals3=၂|clubs4=Racing Ferrol|years4=၂၀၀၀-၂၀၀၂|caps4=၆၁|goals4=၇|clubs5=Leganés|years5=၂၀၀၂-၂၀၀၀၃|caps5=၂၈|goals5=၀|clubs6=Lorca Deportiva|years6=၂၀၀၃-၂၀၀၄|caps6=၃၀|goals6=၁|totalcaps=၃၃၉|totalgoals=၁၈|managerclubs1=Lorca Deportiva|manageryears1=၂၀၀၄-၂၀၀၆|managerclubs2=Almería|manageryears2=၂၀၀၆-၂၀၀၈|managerclubs3=Valencia|manageryears3=၂၀၀၈-၂၀၁၂|managerclubs4=Spartak Moscow|manageryears4=၂၀၁၂|managerclubs5=Sevilla|manageryears5=၂၀၁၃-၂၀၁၆|managerclubs6=Paris Saint-Germain|manageryears6=၂၀၁၆-၂၀၁၈|managerclubs7=[[အာဆင်နယ်]]|manageryears7=၂၀၁၈-}}'''အူနိုင်း အမ်မရီ'''သည် [[အာဆင်နယ်|အာဆင်နယ်အသင်း]]၏လက်ရှိနည်းပြဖြစ်​သောစပိန်လူမျိုးဖြစ်သည်။ သူသည် နည်းပြ[[အာဆင်ဝင်းဂါး|အာစင်ဝင်းဂါး]]ပြီး​နောက်အာဆင်နယ်အသင်း၏၂၇​ယောက်​မြောက်နည်းပြဖြစ်လာသည်။ စပိန်လိဂ်တစ်ခုဖြစ်​သော ဆီဂန်တာလိဂ်တွင်ကစားသမားဘဝအများစုကုန်ဆုံးခဲ့ပြီး  ​လော်ကာနှင့်အယ်မီရီးယားအသင်းတို့တွင်နည်းပြစဖြစ်လာသည်။ ထို့​နောက် ဗလင်စီယာအသင်းနည်းပြဖြစ်လာပြီး အသင်းကို အဆင့်၃​နေရာတွင် ရာသီ၄ခု၌ရပ်တည်ခဲ့သည်။ စပါတပ်​မော်စကိုတွင်​ခေတ္တမျှ​နည်းပြပြီး ဆီဗီလာသို့ ၂၀၀၃တွင်​ပြောင်း​ခဲ့သည်။ ဆီဗီလာအသင်းကို ယူရိုပါလိဂ်၃ကြိမ်ဆက်တိုက်ရ​အောင်စွမ်း​ဆောင်​ပေးခဲ့သည်။၂၀၁၆တွင် ပီအက်ဂျီအသင်းသို့​ပြောင်းလာပြီးပထမရာသီတွင်ပင်ဖလား၃လုံးကိုရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယရာသီတွင် ပြည်တွင်းဖလား၄လုံးရယူနိုင်ခဲ့သည်။၂၀၁၈ ​​မေလတွင်အာဆင်နယ်အသင်း၏နည်းပြဖြစ်လာသည်။ == အ​စောပိုင်းကစားသမားဘဝ == အ​​ဖေနှင့်အဘိုးမှာ ဂိုးသမားများဖြစ်ကြသည်။ ပွဲ​ပေါင်း၃၃၉ပွဲကစားခဲ့သည်။ == ပုဂ္ဂိုလ်​ရေးဘဝ == ၁၉၉၈တွင် လူဇာနှင့်လက်ထပ်ကာ ၂၀၀၃တွင် သား၁​ယောက်​​မွေးဖွားခဲ့သည်။ == နည်းပြဘဝ == === အာဆင်နယ် === ၂၀၁၈​မေလ၂၃ရက်​နေ့တွင် အာဆင်နယ်အသင်းမှ အူနိုင်းကို အာဆင်နယ်နည်းပြအဖြစ်၂နှစ်စာချုပ်ချုပ်​ကြောင်း တရားဝင်အတည်ပြုခဲ့သည်။ == နည်းပြဘဝအချက်အလက်များ == {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" |+ Managerial record by team and tenure ! rowspan="2" |Team ! rowspan="2" |From ! rowspan="2" |To ! colspan="5" |Record |- !{{Tooltip|P|Matches played}} !{{Tooltip|W|Matches won}} !{{Tooltip|D|Matches drawn}} !{{Tooltip|L|Matches lost}} !{{Tooltip|Win %|Win percentage}} |- | align="left" |Lorca Deportiva<ref>{{Cite web|url=http://www.bdfutbol.com/en/p/l2558.html?temp=2004-05|title=Emery: Unai Emery Etxegoien|publisher=BDFutbol|accessdate=20 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bdfutbol.com/en/p/l2558.html?temp=2005-06|title=Emery: Unai Emery Etxegoien|publisher=BDFutbol|accessdate=20 March 2016}}</ref> | align="left" |6 January 2005 | align="left" |22 June 2006 |၇၀||၃၄||၁၆||၂၀||၄၈.၆ |- | align="left" |Almería<ref>{{Cite web|url=http://www.bdfutbol.com/en/p/l2558.html?temp=2006-07|title=Emery: Unai Emery Etxegoien|publisher=BDFutbol|accessdate=20 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bdfutbol.com/en/p/l2558.html?temp=2007-08|title=Emery: Unai Emery Etxegoien|publisher=BDFutbol|accessdate=20 March 2016}}</ref> | align="left" |22 June 2006 | align="left" |22 May 2008 |၈၄||၃၉||၂၀||၂၅||၄၆.၄ |- | align="left" |Valencia<ref>{{Cite web|url=http://www.bdfutbol.com/en/p/l2558.html?temp=2008-09|title=Emery: Unai Emery Etxegoien|publisher=BDFutbol|accessdate=20 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bdfutbol.com/en/p/l2558.html?temp=2009-10|title=Emery: Unai Emery Etxegoien|publisher=BDFutbol|accessdate=20 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bdfutbol.com/en/p/l2558.html?temp=2010-11|title=Emery: Unai Emery Etxegoien|publisher=BDFutbol|accessdate=20 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bdfutbol.com/en/p/l2558.html?temp=2011-12|title=Emery: Unai Emery Etxegoien|publisher=BDFutbol|accessdate=20 March 2016}}</ref> | align="left" |22 May 2008 | align="left" |14 May 2012 |၂၂၀||၁၀၇||၅၈||၅၅||၄၈.၆ |- | align="left" |Spartak Moscow | align="left" |14 May 2012 | align="left" |25 November 2012 |၂၆||၁၂||၃||၁၁||၄၆.၂ |- | align="left" |Sevilla<ref>{{Cite web|url=http://www.skysports.com/sevilla-results/2012-13|title=Sevilla results|publisher=[[Sky Sports]]|accessdate=13 February 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skysports.com/sevilla-results/2013-14|title=Sevilla results|publisher=Sky Sports|accessdate=13 February 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skysports.com/sevilla-results/2014-15|title=Sevilla results|publisher=Sky Sports|accessdate=13 February 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skysports.com/sevilla-results/2015-16|title=Sevilla results|publisher=Sky Sports|accessdate=13 February 2016}}</ref> | align="left" |14 January 2013 | align="left" |12 June 2016 |၂၀၅||၁၀၆||၄၃||၅၆||၅၁.၇ |- | align="left" |Paris Saint-Germain | align="left" |28 June 2016 | align="left" |14 May 2018 |၁၁၄||၈၇||၁၅||၁၂||၇၆.၃ |- | align="left" |[[အာဆင်နယ်]]<ref>{{Cite web|url=https://www.arsenal.com/news/welcome-unai%7C|title=Welcome Unai|publisher=Arsenal|accessdate=23 May 2018}}{{Dead link|date=December 2020 }}</ref> | align="left" |23 May 2018 | align="left" | ''Present'' ||-||-||-||-||- |- ! colspan="3" |စုစု​ပေါင်း |၇၁၉||၃၈၅||၁၅၅||၁၇၉||၅၃.၅ |} == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:၁၉၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:အာဆင်နယ်ဘောလုံးနည်းပြများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:စပိန်ဘောလုံးသမားများ]] [[Category:အာဆင်နယ် ဘောလုံးအသင်း]] m9zs2tewrpgsjnowsrf47nkeid581oq 0 91075 1028683 759944 2026-04-30T15:50:26Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028683 wikitext text/x-wiki {{Infobox games|name=နဝမအကြိမ် အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ<br>IX ASEAN Para Games|logo=File:9th Para Games Logo.png|size=250 px|host city={{flagicon|MAS}}[[ကွာလာလမ်ပူမြို့|ကွာလာလမ်ပူ]]|Motto=Rising Together<br/>({{lang-ms|Bangkit Bersama}})|nations participating=၁၁|Athletes participating=၁၄၅၂|Events=၃၆၉(၁၆မျိုး)|Opening ceremony=၁၇ စက်တင်ဘာ|closing ceremony=၂၃ စက်တင်ဘာ|officially opened by=[[နာဂျစ် ရာဇက်|ဝန်ကြီးချုပ်နာဂျစ် ရာဇက်]]|athlete's oath=Sharifah Raudzah Syed Akil|Judge's oath=Teo Kian Joo|torch lighter=Hasihin Sanawi|stadium=[[:en:Bukit Jalil National Stadium|ဘူကစ်ဂျာလီအားကစားကွင်း]]|previous=[[၂၀၁၅ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၅]]|next=[[၂၀၂၂ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၂၂]]<br> <s>[[၂၀၂၀ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၂၀]]<s/>|website=[http://kualalumpur2017.com.my/ 2017 ASEAN Para Games]}} '''၂၀၁၇ အာဆီယံ မသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ'''သည် [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]တွင် စက်တင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့မှ ၂၃ ရက်နေ့အထိ ကျင်းပသော နဝမအကြိမ် [[အာဆီယံ မသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ]] ဖြစ်သည်။ မလေးရှားနိုင်ငံအနေဖြင့် တတိယအကြိမ်မြောက် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး [[၂၀၁၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၇ကွာလာလမ်ပူဆီးဂိမ်း]]အပြီး ၁၇ ရက် အကြာတွင် ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နိုင်ငံ ၁၁ နိုင်ငံမှ အားကစားသမား ၁၄၅၂ ဦးမှ အားကစားနည်း ၁၆ မျိုးတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှားနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့မှ ပထမ၊ ဒုတိယနှင့် တတိယရရှိခဲ့သည်။ == လက်ခံကျင်းပခြင်း == အစဉ်အလာအရ ပါရာဂိမ်းကို ဆီးဂိမ်းအပြီးမှ ကျင်းပရသည်။ ၂၀၁၂ ဇူလိုင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ကျင်းပသည့် [[အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|SEAGF]]အစည်းအဝေးတွင် မလေးရှားမှ[[၂၀၁၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၇ဆီးဂိမ်း]]ကို လက်ခံကျင်းပမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ [[မလေးရှား အိုလံပစ်ကောင်စီ|OCM]] အတွင်းရေးမှူးမှ ပြောရာတွင် မြန်မာက ၂၀၁၃၊ စင်ကာပူက ၂၀၁၅၊ ထို့နောက် ၂၀၁၇မှာ [[ဘရူနိုင်းဒါရုစလမ် အမျိုးသား အိုလံပစ်ကောင်စီ|ဘရူနိုင်း]]၏ အလှည့်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဘရူနိုင်းက [[၂၀၁၉ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၉ပွဲတော်]]ကိုသာ လက်ခံကျင်းပရန် ဆန္ဒရှိသည့်အတွက် မလေးရှားက ၂၀၁၇ ပွဲတော်များကိုသာ လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ ဇွန်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် အာဆီယံမသန်စွမ်းအားကစားအဖွဲ့ချုပ်၏ ဘုတ်အဖွဲ့အစည်းအဝေးတွင် မလေးရှားမှ [[အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|ဆီးဂိမ်း]]နှင့် [[အာဆီယံတေးသီချင်း|ပါရာဂိမ်း]] ၂ ခုလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်ကျင်းပရန် တင်ပြလာခဲ့သော်လည်း [[လာအိုနိုင်ငံ အမျိုးသား အိုလံပစ်ကော်မတီ|လာအို]]နှင့်[[မလေးရှား အိုလံပစ်ကောင်စီ|မလေးရှား]]မှအပ ကျန် ၉ နိုင်ငံမှ ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပါရာဂိမ်းကို စက်တင်ဘာလသို့ ပြောင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/1897288|title=SEAGF stands with decision to reject Malaysia's proposal|work=Bernama|publisher=The Sun|date=14 July 2016|accessdate=16 July 2016}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> မလေးရှား ဆီးဂိမ်းကျင်းပရေး ဦးစီးကော်မတီကို ၂၀၁၇ ပါရာဂိမ်းအတွက် ၂၀၁၅ ခုနှစ်က ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ === ကွင်းများ === ၂၀၁၇ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲကို နေရာ ၁၇ နေရာတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ {| border="1" style="border-collapse: collapse; text-align: left; font-size: 100%; border: 2px solid rgb(255, 204, 27); margin-bottom: 10px;" |State |Competition Venue |Sports |- ! rowspan="17" |[[ကွာလာလမ်ပူမြို့|ကွာလာလမ်ပူ]] ! colspan="2" |National Sports Complex, Malaysia |- |National Aquatic Centre |Swimming |- |Sintetic Turf Field |Archery |- |Bukit Jalil National Stadium |Athletics, Opening and closing ceremonies |- |Axiata Arena |Badminton |- |Malaysia National Hockey Stadium |Football 5-a-side |- |Field C |Football 7-a-side |- ! colspan="2" |Malaysian International Trade & Exhibition Centre (MITEC) |- |Hall 6 |Boccia |- |Hall 4 |Chess |- |Hall 8 |Goalball |- |Hall 3 |Powerlifting |- |Hall 7 |Table tennis |- |Hall 11 |Sitting volleyball |- |Hall 9 and 10 |Wheelchair basketball |- ! colspan="2" |Others |- |National Tennis Centre, Jalan Duta |Wheelchair tennis |- |'''Selangor''' |Megalanes, Sunway Pyramid |Bowling |- |'''Putrajaya''' |Putrajaya |Cycling Road |- |'''Negeri Sembilan''' |Nilai Velodrome and BMX Circuit |Cycling Track |} ==ပြိုင်ပွဲအထိမ်းအမှတ်များ== ===အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်=== ၂၀၁၇ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်မှာ ဝါအူ ဘူလန် ([[:en:Wau Bulan|Wau Bulan]]) ဟုခေါ်သော မလေးရှားကျွန်းဆွယ်၏ အရှေ့ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်တွင် လူသိများသော လခြမ်းပုံသဏ္ဌာန် စွန်ပုံ ဖြစ်သည်။ လိုဂို၏ အရောင်များနှင့် အစင်းများသည် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံ ၁၁ နိုင်ငံ၏ အလံများ၏ အရောင်များကို ယူ၍ ပြုလုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/news/2015/11/111481/rising-together-rimau-drive-kl-sea-games|title=Rising together, Rimau to drive KL Sea Games|publisher=New Straits Times|date=14 November 2015|accessdate=19 November 2015}}</ref> ကွာလာလမ်ပူ ၂၀၁၇ လိုဂိုသည် ၂၀၁၇ ဆီးဂိမ်းအတွက်လည်း အတူတူပင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ [[File:Kuala Lumpur 2017 logo.png|''Wau'', ၂၀၁၇ ကွာလာလမ်ပူလိုဂို (ဆီးဂိမ်းလိုဂိုနှင့် ၂၀၁၇ ပါရာဆီးဂိမ်းလိုဂို ပေါင်းဆက်ထားခြင်း|thumb]] === လာဘ်ကောင် === ၂၀၁၇ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ လာဘ်ကောင်ရုပ်မှာ မလေးရှားကျားပုံဖြစ်ပြီး ''Rimau'' ဟု အမည်ရသည်။ လာဘ်ကောင်ရုပ်၏အမည်မှာ မလေးရှားဘာသာဖြင့် ကျားဟု အဓိပ္ပာယ်ရရုံသာမက သူ၏ စကားလုံးတစ်လုံးသည်လည်း အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးစီရရှိပြီး Respect(အပြန်အလှန်လေးစားမှု)၊ Integrity(တည်ကြည်မှု)၊ Move(လှုပ်ရှားမှု)၊ Attitude(စိတ်ထား)၊ Unity(ညီညွတ်မှု) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သူသည် ယဉ်ကျေးပျူငှာခြင်း၊ ဖော်ရွေရင်းနှီးခြင်း၊ ယှဉ်ပြိုင်လိုစိတ်နှင့် ကျန်းမာကြံ့ခိုင်သော အားကစားသမားများအဖြစ် ဖော်ဆောင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.kualalumpur2017.com.my/about-brandmascot.cshtml|title=Brand Story|publisher=Official website|date=14 November 2015|accessdate=14 November 2015|archivedate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170117185744/http://www.kualalumpur2017.com.my/about-brandmascot.cshtml}}</ref> [[File:2017 SEA games mascot.png|thumb|right|တရားဝင် လာဘ်ကောင်ရုပ်ဖြစ်သော ''ရီမူး(Rimau)''(မလေးရှားကျား)]] == ပွဲများနှင့်အားကစား == === ဖွင့်ပွဲ === ၂၀၁၇ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ ဖွင့်ပွဲကို စက်တင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့ ည ၈:၁၇ က ဘူကစ်ဂျာလီအားကစားကွင်းတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ည ၈:၁၇ (၂၀:၁၇ PM) ကို ရွေးချယ်ရခြင်းမှာ 2017 ခုနှစ်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ် နာဂျစ်က ပွဲတော်ကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ [[File:Philippines_2017_ASEAN_ParaGames_delegate_opening.jpg|right|thumb|ဖိလစ်ပိုင်အဖွဲ့ချီတက်လာစဉ်]] === ပိတ်ပွဲ === ၂၀၁၇ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ ပိတ်ပွဲကို စက်တင်ဘာ ၂၃ ရက်နေ့ ည ၈:၃၀ တွင် ဘူကစ်ဂျာလီအားကစားကွင်း၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၁၉ ပွဲတော်ကျင်းပမည့် [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]ကို အားကစားရေးရာများလွဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ === ပါဝင်သောနိုင်ငံများ === {{Div col|colwidth=22em}} * {{flag|Brunei}} <span style="font-size:90%;">(၂၇)</span> * {{flag|Cambodia}} <span style="font-size:90%;">(၇၅)</span> * {{flag|Indonesia}} <span style="font-size:90%;">(၁၉၂)</span> * {{flag|Laos}} <span style="font-size:90%;">(၅၀)</span> * {{flag|Malaysia}} <span style="font-size:90%;">(၃၃၁)</span> * {{flag|Myanmar}} <span style="font-size:90%;">(၁၂၀)</span> * {{flag|Philippines}} <span style="font-size:90%;">(၁၁၅)</span> * {{flag|Singapore}} <span style="font-size:90%;">(၉၂)</span> * {{flag|Thailand}} <span style="font-size:90%;">(၂၉၁)</span> * {{flag|East Timor}} <span style="font-size:90%;">(၁၄)</span> * {{flag|Vietnam}} <span style="font-size:90%;">(၁၅၀)</span> {{div col end}} === အားကစားနည်းများ === *မြှားပစ် *ပြေးခုန်ပစ် *ကြက်တောင်ရိုက် *ဘော့စီးယား *ဘိုလင်း *စစ်တုရင် *စက်ဘီးစီး **လမ်းချော **လမ်းကြမ်း *ဘောလုံး(၇ယောက်) *ဘောလုံး(၅ယောက်) *မျက်မမြင်ဘောလုံး *အလေးမ *အထိုင်ဘောလီဘော *ရေကူး *စားပွဲတင်တင်းနစ် *ဝှီးချဲ ဘတ်စကတ်ဘော *ဝှီးချဲ တင်းနစ် === ဆုတံဆိပ်ဇယား === ၂၀၁၇ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲတွင် ရွှေတံဆိပ် ၃၆၉ ခု၊ ငွေတံဆိပ် ၃၆၂ ခု၊ ကြေးတံဆိပ် ၃၇၄ ခု၊ စုစုပေါင်းဆုတံဆိပ် ၁၁၀၅ ခု ချီးမြှင့်နိုင်ခဲ့သည်။ [[အရှေ့တီမောနိုင်ငံ]]အနေဖြင့် ၎င်း၏ အာဆီယံမသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲပထမဆုံး ရွှေတံဆိပ်ကို ရရှိခဲ့သည်။ ;Key {{color box|border=darkgray|#ccccff|&nbsp;<nowiki>*</nowiki>&nbsp;}} အိမ်ရှင်နိုင်ငံ {|{{RankedMedalTable|class=wikitable sortable plainrowheaders|team=NPC|caption=2017 ASEAN Para Games medal table}} |- | ၁ ||align=left|{{flag|INA}}|| ၁၂၆ || ၇၅ || ၅၀ || ၂၅၁ |- style="background:#ccf;" | ၂ ||align=left|{{flag|MAS}}*|| ၉၀ || ၈၅ || ၈၃ || ၂၅၈ |- | ၃ ||align=left|{{flag|THA}}|| ၆၈ || ၇၃ || ၉၅ || ၂၃၆ |- | ၄ ||align=left|{{flag|VIE}}|| ၄၀ || ၆၁ || ၆၀ || ၁၆၁ |- | ၅ ||align=left|{{flag|PHI}}|| ၂၀ || ၂၀ || ၂၉ || ၆၉ |- | ၆ ||align=left|{{flag|MYA}}|| ၁၁ || ၁၅ || ၁၇ || ၄၃ |- | ၇ ||align=left|{{flag|SGP}}|| ၁၀ || ၁၈ || ၂၄ || ၅၂ |- | ၈ ||align=left|{{flag|BRU}}|| ၂ || ၆ || ၆ || ၁၄ |- | ၉ ||align=left|{{flag|TLS|2017}}|| ၂ || ၀ || ၁ || ၃ |- | ၁၀ ||align=left|{{flag|CAM}}|| ၀ || ၅ || ၅ || ၁၀ |- | ၁၁ ||align=left|{{flag|LAO}}|| ၀ || ၄ || ၄ || ၈ |- !colspan=2|Total (11 NPCs)|| ၃၆၉ || ၃၆၂ || ၃၇၄ || ၁၁၀၅ |- !colspan=6|Source: [http://gms.kualalumpur2017.com.my/rs2017P/bm/cm/MedalsTally.aspx?sname=9TH%20ASEAN%20PARA%20GAMES%20KL2017 2017 ASEAN Para Games Medal Standings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924045037/http://gms.kualalumpur2017.com.my/rs2017P/bm/cm/MedalsTally.aspx?sname=9TH%20ASEAN%20PARA%20GAMES%20KL2017 |date=24 September 2017 }} |} == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == *[[၂၀၁၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{အာဆီယံ မသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲများ}} [[Category:အာဆီယံ မသန်စွမ်း အားကစားပြိုင်ပွဲများ]] nni7ev2rbs3ympcza3wqaltxf3ibgxx 0 103509 1028599 1028598 2026-04-30T11:59:14Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028599 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = Higashi-Mukō Station | native_name = 東向日駅 | native_name_lang = ja | type = | image = Higashi-Muko stn.jpg | alt = | caption = Station building behind bus terminal | other_name = | address = Kotsukuda Teradochō, Mukō-shi Kyoto-fu 617-0002 | country = Japan | coordinates = {{coord|34|57|11.62|N|135|42|16.64|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator= [[File:Hankyu Railway Logo.svg|20px]] [[Hankyu Railway]]. | line= {{Color| limegreen |■}} [[Hankyu Kyoto Line]] | distance = {{convert|35.0|km|mile|abbr=on}} from {{STN|Jūsō|x}} | platforms = 2 side platforms | connections = {{Plainlist| * Bus terminal }} | structure = | accessible = yes | code = HK-79 | status = Staffed | website = {{Official|1=https://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html}} | opened = {{Start date|1928|11|01|df=y}} | closed = | former = Higashi-Mukōmachi (until 1972) | passengers = 16,128 (daily) | pass_year = 2019 | map_type = Japan Osaka Prefecture#Japan | map_dot_label = Higashi-Mukō Station | mapframe = yes | mapframe-zoom = 17 | services = }} ''' ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာ ''' (東向日駅'' ဟိဂရှိ − မုခိုး - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုစီရင်စု]]၊ [[မုခိုးမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=HKweb>{{Cite web|url=http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html|title=東向日駅|author=Hankyu Corporation|accessdate=January 1, 2016}}</ref> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category}} * [http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html Higashi-Mukō Station] from Hankyu Railway website {{in lang|ja}} {{Hankyu Kyoto Line}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] rpiz9w3k2psr09dglox3p0pwyop2ydj 1028600 1028599 2026-04-30T11:59:35Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဟန်းခယူးကျိုတိုပင်မရထားလိုင်း]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028600 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = Higashi-Mukō Station | native_name = 東向日駅 | native_name_lang = ja | type = | image = Higashi-Muko stn.jpg | alt = | caption = Station building behind bus terminal | other_name = | address = Kotsukuda Teradochō, Mukō-shi Kyoto-fu 617-0002 | country = Japan | coordinates = {{coord|34|57|11.62|N|135|42|16.64|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator= [[File:Hankyu Railway Logo.svg|20px]] [[Hankyu Railway]]. | line= {{Color| limegreen |■}} [[Hankyu Kyoto Line]] | distance = {{convert|35.0|km|mile|abbr=on}} from {{STN|Jūsō|x}} | platforms = 2 side platforms | connections = {{Plainlist| * Bus terminal }} | structure = | accessible = yes | code = HK-79 | status = Staffed | website = {{Official|1=https://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html}} | opened = {{Start date|1928|11|01|df=y}} | closed = | former = Higashi-Mukōmachi (until 1972) | passengers = 16,128 (daily) | pass_year = 2019 | map_type = Japan Osaka Prefecture#Japan | map_dot_label = Higashi-Mukō Station | mapframe = yes | mapframe-zoom = 17 | services = }} ''' ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာ ''' (東向日駅'' ဟိဂရှိ − မုခိုး - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုစီရင်စု]]၊ [[မုခိုးမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=HKweb>{{Cite web|url=http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html|title=東向日駅|author=Hankyu Corporation|accessdate=January 1, 2016}}</ref> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category}} * [http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html Higashi-Mukō Station] from Hankyu Railway website {{in lang|ja}} {{Hankyu Kyoto Line}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဟန်းခယူးကျိုတိုပင်မရထားလိုင်း]] tbkc8v0vls0v8oloch2t9x45n0i56jq 1028601 1028600 2026-04-30T11:59:45Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် 1028601 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = Higashi-Mukō Station | native_name = 東向日駅 | native_name_lang = ja | type = | image = Higashi-Muko stn.jpg | alt = | caption = Station building behind bus terminal | other_name = | address = Kotsukuda Teradochō, Mukō-shi Kyoto-fu 617-0002 | country = Japan | coordinates = {{coord|34|57|11.62|N|135|42|16.64|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator= [[File:Hankyu Railway Logo.svg|20px]] [[Hankyu Railway]]. | line= {{Color| limegreen |■}} [[Hankyu Kyoto Line]] | distance = {{convert|35.0|km|mile|abbr=on}} from {{STN|Jūsō|x}} | platforms = 2 side platforms | connections = {{Plainlist| * Bus terminal }} | structure = | accessible = yes | code = HK-79 | status = Staffed | website = {{Official|1=https://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html}} | opened = {{Start date|1928|11|01|df=y}} | closed = | former = Higashi-Mukōmachi (until 1972) | passengers = 16,128 (daily) | pass_year = 2019 | map_type = Japan Osaka Prefecture#Japan | map_dot_label = Higashi-Mukō Station | mapframe = yes | mapframe-zoom = 17 | services = }} ''' ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာ ''' (東向日駅'' ဟိဂရှိ − မုခိုး - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုစီရင်စု]]၊ [[မုခိုးမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=HKweb>{{Cite web|url=http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html|title=東向日駅|author=Hankyu Corporation|accessdate=January 1, 2016}}</ref> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category}} * [http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html Higashi-Mukō Station] from Hankyu Railway website {{in lang|ja}} {{Hankyu Kyoto Line}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဟန်းခယူးကျိုတိုပင်မရထားလိုင်း]] diwroc54igx38f4g6596b1ebw15lict 1028602 1028601 2026-04-30T11:59:59Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028602 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = Higashi-Mukō Station | native_name = 東向日駅 | native_name_lang = ja | type = | image = Higashi-Muko stn.jpg | alt = | caption = Station building behind bus terminal | other_name = | address = Kotsukuda Teradochō, Mukō-shi Kyoto-fu 617-0002 | country = Japan | coordinates = {{coord|34|57|11.62|N|135|42|16.64|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator= [[File:Hankyu Railway Logo.svg|20px]] [[Hankyu Railway]]. | line= {{Color| limegreen |■}} [[Hankyu Kyoto Line]] | distance = {{convert|35.0|km|mile|abbr=on}} from {{STN|Jūsō|x}} | platforms = 2 side platforms | connections = {{Plainlist| * Bus terminal }} | structure = | accessible = yes | code = HK-79 | status = Staffed | website = {{Official|1=https://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html}} | opened = {{Start date|1928|11|01|df=y}} | closed = | former = Higashi-Mukōmachi (until 1972) | passengers = 16,128 (daily) | pass_year = 2019 | map_type = Japan Osaka Prefecture#Japan | map_dot_label = Higashi-Mukō Station | mapframe = yes | mapframe-zoom = 17 | services = }} ''' ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာ ''' (東向日駅'' ဟိဂရှိ − မုခိုး - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုစီရင်စု]]၊ [[မုခိုးမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=HKweb>{{Cite web|url=http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html|title=東向日駅|author=Hankyu Corporation|accessdate=January 1, 2016}}</ref> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category}} * [http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html Higashi-Mukō Station] from Hankyu Railway website {{in lang|ja}} {{Hankyu Kyoto Line}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဟန်းခယူးကျိုတိုပင်မရထားလိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] sj31f7rovrt8o7dj6a6iuqtp44gjsbe 1028603 1028602 2026-04-30T12:00:25Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မုခိုးမြို့]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028603 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = Higashi-Mukō Station | native_name = 東向日駅 | native_name_lang = ja | type = | image = Higashi-Muko stn.jpg | alt = | caption = Station building behind bus terminal | other_name = | address = Kotsukuda Teradochō, Mukō-shi Kyoto-fu 617-0002 | country = Japan | coordinates = {{coord|34|57|11.62|N|135|42|16.64|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator= [[File:Hankyu Railway Logo.svg|20px]] [[Hankyu Railway]]. | line= {{Color| limegreen |■}} [[Hankyu Kyoto Line]] | distance = {{convert|35.0|km|mile|abbr=on}} from {{STN|Jūsō|x}} | platforms = 2 side platforms | connections = {{Plainlist| * Bus terminal }} | structure = | accessible = yes | code = HK-79 | status = Staffed | website = {{Official|1=https://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html}} | opened = {{Start date|1928|11|01|df=y}} | closed = | former = Higashi-Mukōmachi (until 1972) | passengers = 16,128 (daily) | pass_year = 2019 | map_type = Japan Osaka Prefecture#Japan | map_dot_label = Higashi-Mukō Station | mapframe = yes | mapframe-zoom = 17 | services = }} ''' ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာ ''' (東向日駅'' ဟိဂရှိ − မုခိုး - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုစီရင်စု]]၊ [[မုခိုးမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=HKweb>{{Cite web|url=http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html|title=東向日駅|author=Hankyu Corporation|accessdate=January 1, 2016}}</ref> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category}} * [http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html Higashi-Mukō Station] from Hankyu Railway website {{in lang|ja}} {{Hankyu Kyoto Line}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဟန်းခယူးကျိုတိုပင်မရထားလိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:မုခိုးမြို့]] 9dc52v7gs0ez4mbxgo0via05obi1ws0 1028606 1028603 2026-04-30T12:01:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028606 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာ | native_name = 東向日駅 | native_name_lang = ja | type = | image = Higashi-Muko stn.jpg | alt = | caption = Station building behind bus terminal | other_name = | address = Kotsukuda Teradochō, Mukō-shi Kyoto-fu 617-0002 | country = Japan | coordinates = {{coord|34|57|11.62|N|135|42|16.64|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator= [[File:Hankyu Railway Logo.svg|20px]] [[Hankyu Railway]]. | line= {{Color| limegreen |■}} [[Hankyu Kyoto Line]] | distance = {{convert|35.0|km|mile|abbr=on}} from {{STN|Jūsō|x}} | platforms = 2 side platforms | connections = {{Plainlist| * Bus terminal }} | structure = | accessible = yes | code = HK-79 | status = Staffed | website = {{Official|1=https://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html}} | opened = {{Start date|1928|11|01|df=y}} | closed = | former = Higashi-Mukōmachi (until 1972) | passengers = 16,128 (daily) | pass_year = 2019 | map_type = Japan Osaka Prefecture#Japan | map_dot_label = Higashi-Mukō Station | mapframe = yes | mapframe-zoom = 17 | services = }} ''' ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာ ''' (東向日駅'' ဟိဂရှိ − မုခိုး - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုစီရင်စု]]၊ [[မုခိုးမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=HKweb>{{Cite web|url=http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html|title=東向日駅|author=Hankyu Corporation|accessdate=January 1, 2016}}</ref> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category}} * [http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html Higashi-Mukō Station] from Hankyu Railway website {{in lang|ja}} {{Hankyu Kyoto Line}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဟန်းခယူးကျိုတိုပင်မရထားလိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:မုခိုးမြို့]] pnt6c485u54owopmlegooy9by9homzj 1028607 1028606 2026-04-30T12:04:33Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပြင်ပလင့်များ */ 1028607 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာ | native_name = 東向日駅 | native_name_lang = ja | type = | image = Higashi-Muko stn.jpg | alt = | caption = Station building behind bus terminal | other_name = | address = Kotsukuda Teradochō, Mukō-shi Kyoto-fu 617-0002 | country = Japan | coordinates = {{coord|34|57|11.62|N|135|42|16.64|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator= [[File:Hankyu Railway Logo.svg|20px]] [[Hankyu Railway]]. | line= {{Color| limegreen |■}} [[Hankyu Kyoto Line]] | distance = {{convert|35.0|km|mile|abbr=on}} from {{STN|Jūsō|x}} | platforms = 2 side platforms | connections = {{Plainlist| * Bus terminal }} | structure = | accessible = yes | code = HK-79 | status = Staffed | website = {{Official|1=https://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html}} | opened = {{Start date|1928|11|01|df=y}} | closed = | former = Higashi-Mukōmachi (until 1972) | passengers = 16,128 (daily) | pass_year = 2019 | map_type = Japan Osaka Prefecture#Japan | map_dot_label = Higashi-Mukō Station | mapframe = yes | mapframe-zoom = 17 | services = }} ''' ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာ ''' (東向日駅'' ဟိဂရှိ − မုခိုး - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုစီရင်စု]]၊ [[မုခိုးမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=HKweb>{{Cite web|url=http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html|title=東向日駅|author=Hankyu Corporation|accessdate=January 1, 2016}}</ref> ==ရထားလိုင်းများ== ဟိဂရှိ − မုခိုးဘူတာသည် ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်းပေါ်တွင် ရှိသည်။ ခရီးဆုံးဘူတာဖြစ်သည့် [[ဂျူးဆိုးဘူတာ]]မှ ၃၅ ကီလိုမီတာ အကွာ၊ [[အိုဆာကာ - အုမဲဒဘူတာ]]မှ ၃၇.၄ ကီလိုမီတာအကွာတွင် ရှိသည်။ ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category}} * [http://www.hankyu.co.jp/station/higashimuko.html Higashi-Mukō Station] from Hankyu Railway website {{in lang|ja}} {{Hankyu Kyoto Line}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဟန်းခယူးကျိုတိုပင်မရထားလိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:မုခိုးမြို့]] 3f1gowem3o32cw6om7u0296hp3fqd2r 0 106848 1028643 870762 2026-04-30T12:41:00Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1028643 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|帷子ノ辻駅|かたびらのつじ}} | native_name_lang = ja | image = Katabiranotsuji Station (01) IMG 7776 R 20141130.JPG | alt = Station platforms, {{Date|2014}} | caption = Station platforms, {{Date|2014}} | address = [[Ukyo-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35.0152384|N|135.7002836|E|display=inline,title}}<ref name="map" /> | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = {{Unbulleted list|[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]]|[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|Randen Kitano Line]]}} | distance = {{ubl|{{convert|5.2|km|abbr=on}} from {{STN|Shijō-Ōmiya}}|{{convert|3.8|km|abbr=on}} from {{STN|Kitano-Hakubaichō}}}} | platforms = 3 | tracks = 4 | train_operators = | connections = [[JR West]] [[Sagano Line]]<br />(JR-E07: {{STN|Uzumasa}}) | structure = At-grade | parking = | bicycle = | disabled = | code = A8 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php|Official}} {{ja icon}} | opened = {{start date|1926|03|10}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 1.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} ''' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ ''' (帷子ノ辻駅'' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤမီးရထားဘူတာသည် ရှိဂျောအိုးမိယဘူတာတွင် စတင်ပြီး အရရှိယာမဘူတာတွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်သည့် ရန်ဒန်အရရှိယာရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘူတာသည် အုခယောရပ်ကွက်မှ ခိတရပ်ကွက်သို့ ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂိတ်ဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရထားလိုင်းသည် ခိတနို - ဟခုဘအိချောဘူတာတွင် ခရီးဆုံးသည်။ ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php | script-title=ja:帷子ノ辻 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="map">{{cite web | url = http://www.openstreetmap.org/node/4095203264 | title = Node: Katabiranotsuji (4095203264) | publisher = [[OpenStreetMap]] | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=帷子ノ辻&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] fe9pkigkgnvze0qtz8uv702lxthd3wl 1028644 1028643 2026-04-30T12:41:13Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပြင်ပလင့်များ */ 1028644 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|帷子ノ辻駅|かたびらのつじ}} | native_name_lang = ja | image = Katabiranotsuji Station (01) IMG 7776 R 20141130.JPG | alt = Station platforms, {{Date|2014}} | caption = Station platforms, {{Date|2014}} | address = [[Ukyo-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35.0152384|N|135.7002836|E|display=inline,title}}<ref name="map" /> | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = {{Unbulleted list|[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]]|[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|Randen Kitano Line]]}} | distance = {{ubl|{{convert|5.2|km|abbr=on}} from {{STN|Shijō-Ōmiya}}|{{convert|3.8|km|abbr=on}} from {{STN|Kitano-Hakubaichō}}}} | platforms = 3 | tracks = 4 | train_operators = | connections = [[JR West]] [[Sagano Line]]<br />(JR-E07: {{STN|Uzumasa}}) | structure = At-grade | parking = | bicycle = | disabled = | code = A8 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php|Official}} {{ja icon}} | opened = {{start date|1926|03|10}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 1.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} ''' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ ''' (帷子ノ辻駅'' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤမီးရထားဘူတာသည် ရှိဂျောအိုးမိယဘူတာတွင် စတင်ပြီး အရရှိယာမဘူတာတွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်သည့် ရန်ဒန်အရရှိယာရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘူတာသည် အုခယောရပ်ကွက်မှ ခိတရပ်ကွက်သို့ ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂိတ်ဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရထားလိုင်းသည် ခိတနို - ဟခုဘအိချောဘူတာတွင် ခရီးဆုံးသည်။ ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Katabiranotsuji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Arashiyama Line}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php | script-title=ja:帷子ノ辻 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="map">{{cite web | url = http://www.openstreetmap.org/node/4095203264 | title = Node: Katabiranotsuji (4095203264) | publisher = [[OpenStreetMap]] | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=帷子ノ辻&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] 9d7b5knzykwi9908ix8lpu47x58o9p7 1028645 1028644 2026-04-30T12:42:00Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028645 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = Katabiranotsuji Station | native_name = {{Unbulleted list|帷子ノ辻駅|かたびらのつじ}} | native_name_lang = ja | image = Katabiranotsuji Station (01) IMG 7776 R 20141130.JPG | alt = Station platforms, 2014 | caption = Station platforms, 2014 | address = [[Ukyo-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35.0152384|N|135.7002836|E|display=inline,title}}<ref name="map" /> | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = {{Unbulleted list|[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]]|[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|Randen Kitano Line]]}} | distance = {{ubl|{{convert|5.2|km|abbr=on}} from {{STN|Shijō-Ōmiya|x}}|{{convert|3.8|km|abbr=on}} from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}}}} | platforms = 3 | tracks = 4 | train_operators = | connections = [[JR West]] [[Sagano Line]]<br />(JR-E07: {{STN|Uzumasa|x}}) | structure = At-grade | parking = | bicycle = | code = A8 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1926|03|10}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 1.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} ''' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ ''' (帷子ノ辻駅'' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤမီးရထားဘူတာသည် ရှိဂျောအိုးမိယဘူတာတွင် စတင်ပြီး အရရှိယာမဘူတာတွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်သည့် ရန်ဒန်အရရှိယာရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘူတာသည် အုခယောရပ်ကွက်မှ ခိတရပ်ကွက်သို့ ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂိတ်ဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရထားလိုင်းသည် ခိတနို - ဟခုဘအိချောဘူတာတွင် ခရီးဆုံးသည်။ ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Katabiranotsuji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Arashiyama Line}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php | script-title=ja:帷子ノ辻 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="map">{{cite web | url = http://www.openstreetmap.org/node/4095203264 | title = Node: Katabiranotsuji (4095203264) | publisher = [[OpenStreetMap]] | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=帷子ノ辻&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] jfpmsob5sv3858nxr7mlx81b30c22q2 1028646 1028645 2026-04-30T12:43:43Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028646 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|帷子ノ辻駅|かたびらのつじ}} | native_name_lang = ja | image = Katabiranotsuji Station (01) IMG 7776 R 20141130.JPG | alt = Station platforms, 2014 | caption = Station platforms, 2014 | address = [[အုခယောရပ်ကွက်]], [[ကျိုတိုမြို့]] | borough = [[ကျိုတိုစီရင်စု]] | country = [[ဂျပန်]] | coordinates = {{coord|35.0152384|N|135.7002836|E|display=inline,title}}<ref name="map" /> | operator = [[ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း]] | line = {{Unbulleted list|[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]]|[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|Randen Kitano Line]]}} | distance = {{ubl|{{convert|5.2|km|abbr=on}} from {{STN|Shijō-Ōmiya|x}}|{{convert|3.8|km|abbr=on}} from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}}}} | platforms = 3 | tracks = 4 | train_operators = | connections = [[JR West]] [[ဆဂနိုရထားလိုင်း]]<br />(JR-E07:[[အုဇုမဆဘူတာ]]) | structure = At-grade | parking = | bicycle = | code = A8 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1926|03|10}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 1.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} ''' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ ''' (帷子ノ辻駅'' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤမီးရထားဘူတာသည် ရှိဂျောအိုးမိယဘူတာတွင် စတင်ပြီး အရရှိယာမဘူတာတွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်သည့် ရန်ဒန်အရရှိယာရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘူတာသည် အုခယောရပ်ကွက်မှ ခိတရပ်ကွက်သို့ ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂိတ်ဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရထားလိုင်းသည် ခိတနို - ဟခုဘအိချောဘူတာတွင် ခရီးဆုံးသည်။ ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Katabiranotsuji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Arashiyama Line}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php | script-title=ja:帷子ノ辻 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="map">{{cite web | url = http://www.openstreetmap.org/node/4095203264 | title = Node: Katabiranotsuji (4095203264) | publisher = [[OpenStreetMap]] | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=帷子ノ辻&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] 2ff4n7qqt8os0321gvearbcorv4tc5n 1028647 1028646 2026-04-30T12:44:14Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028647 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|帷子ノ辻駅|かたびらのつじ}} | native_name_lang = ja | image = Katabiranotsuji Station (01) IMG 7776 R 20141130.JPG | alt = Station platforms, 2014 | caption = Station platforms, 2014 | address = [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]], [[ကျိုတိုမြို့]] | borough = [[ကျိုတိုစီရင်စု]] | country = [[ဂျပန်]] | coordinates = {{coord|35.0152384|N|135.7002836|E|display=inline,title}}<ref name="map" /> | operator = [[ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း]] | line = {{Unbulleted list|[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]]|[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|Randen Kitano Line]]}} | distance = {{ubl|{{convert|5.2|km|abbr=on}} from {{STN|Shijō-Ōmiya|x}}|{{convert|3.8|km|abbr=on}} from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}}}} | platforms = 3 | tracks = 4 | train_operators = | connections = [[JR West]] [[ဆဂနိုရထားလိုင်း]]<br />(JR-E07:[[အုဇုမဆဘူတာ]]) | structure = At-grade | parking = | bicycle = | code = A8 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1926|03|10}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 1.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} ''' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ ''' (帷子ノ辻駅'' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤမီးရထားဘူတာသည် ရှိဂျောအိုးမိယဘူတာတွင် စတင်ပြီး အရရှိယာမဘူတာတွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်သည့် ရန်ဒန်အရရှိယာရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘူတာသည် အုခယောရပ်ကွက်မှ ခိတရပ်ကွက်သို့ ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂိတ်ဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရထားလိုင်းသည် ခိတနို - ဟခုဘအိချောဘူတာတွင် ခရီးဆုံးသည်။ ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Katabiranotsuji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Arashiyama Line}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php | script-title=ja:帷子ノ辻 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="map">{{cite web | url = http://www.openstreetmap.org/node/4095203264 | title = Node: Katabiranotsuji (4095203264) | publisher = [[OpenStreetMap]] | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=帷子ノ辻&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] of2e5qih4uv2sgztkzy0bnqrohrbsmb 1028649 1028647 2026-04-30T12:44:55Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028649 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|帷子ノ辻駅|かたびらのつじ}} | native_name_lang = ja | image = Katabiranotsuji Station (01) IMG 7776 R 20141130.JPG | alt = Station platforms, 2014 | caption = Station platforms, 2014 | address = [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]], [[ကျိုတိုမြို့]] | borough = [[ကျိုတိုစီရင်စု]] | country = [[ဂျပန်]] | coordinates = {{coord|35.0152384|N|135.7002836|E|display=inline,title}}<ref name="map" /> | operator = [[ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း]] | line = {{Unbulleted list|[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]]|[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|Randen Kitano Line]]}} | distance = {{ubl|{{convert|5.2|km|abbr=on}} from {{STN|Shijō-Ōmiya|x}}|{{convert|3.8|km|abbr=on}} from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}}}} | platforms = 3 | tracks = 4 | train_operators = | connections = [[JR West]] [[ဆဂနိုရထားလိုင်း]]<br />(JR-E07:[[အုဇုမဆဘူတာ]]) | structure = At-grade | parking = | bicycle = | code = A8 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1926|03|10}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 1.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} ''' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ ''' (帷子ノ辻駅'' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤမီးရထားဘူတာသည် ရှိဂျောအိုးမိယဘူတာတွင် စတင်ပြီး အရရှိယာမဘူတာတွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်သည့် ရန်ဒန်အရရှိယာရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘူတာသည် အုခယောရပ်ကွက်မှ ခိတရပ်ကွက်သို့ ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂိတ်ဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရထားလိုင်းသည် ခိတနို - ဟခုဘအိချောဘူတာတွင် ခရီးဆုံးသည်။ ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Katabiranotsuji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Arashiyama Line}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php | script-title=ja:帷子ノ辻 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="map">{{cite web | url = http://www.openstreetmap.org/node/4095203264 | title = Node: Katabiranotsuji (4095203264) | publisher = [[OpenStreetMap]] | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=帷子ノ辻&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] 59udeq1ob8ptkgir032nzv3lke0yjh1 1028652 1028649 2026-04-30T12:46:46Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028652 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|帷子ノ辻駅|かたびらのつじ}} | native_name_lang = ja | image = Katabiranotsuji Station (01) IMG 7776 R 20141130.JPG | alt = Station platforms, 2014 | caption = Station platforms, 2014 | address = [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]], [[ကျိုတိုမြို့]] | borough = [[ကျိုတိုစီရင်စု]] | country = [[ဂျပန်]] | coordinates = {{coord|35.0152384|N|135.7002836|E|display=inline,title}}<ref name="map" /> | operator = [[ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း]] | line = {{Unbulleted list|[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]]|[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|Randen Kitano Line]]}} | distance = {{ubl|{{convert|5.2|km|abbr=on}} from {{STN|Shijō-Ōmiya|x}}|{{convert|3.8|km|abbr=on}} from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}}}} | platforms = 3 | tracks = 4 | train_operators = | connections = [[JR West]] [[ဆဂနိုရထားလိုင်း]]<br />(JR-E07:[[အုဇုမဆဘူတာ]]) | structure = At-grade | parking = | bicycle = | code = A8 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1926|03|10}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 1.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} ''' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ ''' (帷子ノ辻駅'' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤမီးရထားဘူတာသည် ရှိဂျောအိုးမိယဘူတာတွင် စတင်ပြီး အရရှိယာမဘူတာတွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်သည့် ရန်ဒန်အရရှိယာရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘူတာသည် အုခယောရပ်ကွက်မှ ခိတရပ်ကွက်သို့ ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂိတ်ဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရထားလိုင်းသည် [[ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ]]တွင် ခရီးဆုံးသည်။ ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Katabiranotsuji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Arashiyama Line}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php | script-title=ja:帷子ノ辻 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="map">{{cite web | url = http://www.openstreetmap.org/node/4095203264 | title = Node: Katabiranotsuji (4095203264) | publisher = [[OpenStreetMap]] | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=帷子ノ辻&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] o3ibrz729jbfsj7koguralngxe7i6ze 1028753 1028652 2026-05-01T01:58:22Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဘူတာပုံစံ */ 1028753 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|帷子ノ辻駅|かたびらのつじ}} | native_name_lang = ja | image = Katabiranotsuji Station (01) IMG 7776 R 20141130.JPG | alt = Station platforms, 2014 | caption = Station platforms, 2014 | address = [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]], [[ကျိုတိုမြို့]] | borough = [[ကျိုတိုစီရင်စု]] | country = [[ဂျပန်]] | coordinates = {{coord|35.0152384|N|135.7002836|E|display=inline,title}}<ref name="map" /> | operator = [[ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း]] | line = {{Unbulleted list|[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]]|[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|Randen Kitano Line]]}} | distance = {{ubl|{{convert|5.2|km|abbr=on}} from {{STN|Shijō-Ōmiya|x}}|{{convert|3.8|km|abbr=on}} from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}}}} | platforms = 3 | tracks = 4 | train_operators = | connections = [[JR West]] [[ဆဂနိုရထားလိုင်း]]<br />(JR-E07:[[အုဇုမဆဘူတာ]]) | structure = At-grade | parking = | bicycle = | code = A8 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1926|03|10}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 1.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} ''' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ ''' (帷子ノ辻駅'' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤမီးရထားဘူတာသည် ရှိဂျောအိုးမိယဘူတာတွင် စတင်ပြီး အရရှိယာမဘူတာတွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်သည့် ရန်ဒန်အရရှိယာရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘူတာသည် အုခယောရပ်ကွက်မှ ခိတရပ်ကွက်သို့ ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂိတ်ဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရထားလိုင်းသည် [[ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ]]တွင် ခရီးဆုံးသည်။ ==ဘူတာပုံစံ== ဘူတာတွင် မြေပြင်ညီတွင် တည်ဆောက်ထားသည့် ပလက်ဖောင်း (၄) ခု ပါရှိသည်။ ပလက်ဖောင်းအမှတ် (၁) နှင့် (၂) သည် အရရှိယာမရထားလိုင်းအတွက် ဖြစ်သည်။ ပလက်ဖောင်းအမှတ် (၃) နှင့် (၄) သည် ခိတနိုရထားလိုင်းအတွက်ဖြစ်ကာ ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာသို့ ပြေးဆွဲပေးသည်။ ပလက်ဖောင်းများတွင် ဝှီးချဲများဖြင့် ဝင်ရောက်နိုင်သည့်အပြင် လက်မှတ်ဂိတ်များလည်း ရှိသည်။<ref name="planner" /> ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Katabiranotsuji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Arashiyama Line}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php | script-title=ja:帷子ノ辻 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="map">{{cite web | url = http://www.openstreetmap.org/node/4095203264 | title = Node: Katabiranotsuji (4095203264) | publisher = [[OpenStreetMap]] | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=帷子ノ辻&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] 07q1apflzxmjpzxkyavc47am1dv51bz 1028754 1028753 2026-05-01T01:58:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကပ်လျက်ဘူတာများ */ 1028754 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|帷子ノ辻駅|かたびらのつじ}} | native_name_lang = ja | image = Katabiranotsuji Station (01) IMG 7776 R 20141130.JPG | alt = Station platforms, 2014 | caption = Station platforms, 2014 | address = [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]], [[ကျိုတိုမြို့]] | borough = [[ကျိုတိုစီရင်စု]] | country = [[ဂျပန်]] | coordinates = {{coord|35.0152384|N|135.7002836|E|display=inline,title}}<ref name="map" /> | operator = [[ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း]] | line = {{Unbulleted list|[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]]|[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|Randen Kitano Line]]}} | distance = {{ubl|{{convert|5.2|km|abbr=on}} from {{STN|Shijō-Ōmiya|x}}|{{convert|3.8|km|abbr=on}} from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}}}} | platforms = 3 | tracks = 4 | train_operators = | connections = [[JR West]] [[ဆဂနိုရထားလိုင်း]]<br />(JR-E07:[[အုဇုမဆဘူတာ]]) | structure = At-grade | parking = | bicycle = | code = A8 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1926|03|10}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 1.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} ''' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ ''' (帷子ノ辻駅'' ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤမီးရထားဘူတာသည် ရှိဂျောအိုးမိယဘူတာတွင် စတင်ပြီး အရရှိယာမဘူတာတွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်သည့် ရန်ဒန်အရရှိယာရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘူတာသည် အုခယောရပ်ကွက်မှ ခိတရပ်ကွက်သို့ ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂိတ်ဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရထားလိုင်းသည် [[ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ]]တွင် ခရီးဆုံးသည်။ ==ဘူတာပုံစံ== ဘူတာတွင် မြေပြင်ညီတွင် တည်ဆောက်ထားသည့် ပလက်ဖောင်း (၄) ခု ပါရှိသည်။ ပလက်ဖောင်းအမှတ် (၁) နှင့် (၂) သည် အရရှိယာမရထားလိုင်းအတွက် ဖြစ်သည်။ ပလက်ဖောင်းအမှတ် (၃) နှင့် (၄) သည် ခိတနိုရထားလိုင်းအတွက်ဖြစ်ကာ ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာသို့ ပြေးဆွဲပေးသည်။ ပလက်ဖောင်းများတွင် ဝှီးချဲများဖြင့် ဝင်ရောက်နိုင်သည့်အပြင် လက်မှတ်ဂိတ်များလည်း ရှိသည်။<ref name="planner" /> ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== {{J-railservice start}} {{J-route|route=[[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|{{Color|#ffffff|Randen Arashiyama Line}}]]|col=#9d2917|f=w}} {{J-rserv|service=Local|previous={{STN|Uzumasa-Kōryūji|x}} (A7)|next={{STN|Arisugawa|x}} (A9)}} {{J-route|route=[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|{{Color|#ffffff|Randen Kitano Line}}]]|col=#32536d|f=w}} {{J-rserv|service=Local|previous=''Terminus''|next={{STN|Satsueisho-mae|x}} (B1)}} {{S-end}} ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Katabiranotsuji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Arashiyama Line}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/katabiranotsuji.php | script-title=ja:帷子ノ辻 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="map">{{cite web | url = http://www.openstreetmap.org/node/4095203264 | title = Node: Katabiranotsuji (4095203264) | publisher = [[OpenStreetMap]] | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=帷子ノ辻&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] k28nvcfjq1fx2edvffh0lx77nfbbkmf 0 107056 1028824 1024027 2026-05-01T07:40:59Z Mgkaungmyatlwin 128048 /* အင်္ဂါစဉ် (၂၀၁၆-၂၀၂၁) */ 1028824 wikitext text/x-wiki '''ပြည်ထောင်စုအင်္ဂါစဉ်'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် နိုင်ငံတော်အခမ်းအနားများနှင့် နိုင်ငံတော်သမ္မတဦးဆောင်သော အစည်းအဝေးများတွင်လည်းကောင်း၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာနအချင်းချင်း ဆက်သွယ်ရာတွင်လည်းကောင်း စနစ်တကျရှိစေရန်နှင့် မှန်ကန်မြန်ဆန်စွာဆောင်ရွက်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ထားသော အင်္ဂါစဉ်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.moi.gov.mm/ppd/?q=book/bid-4079|title=အတွဲ (၆၉)၊ အမှတ် (၃၀)၊ ၁၅-၇-၂၀၁၆ ရက်ထုတ်စာစောင်|last=|first=|author2=|date= |publisher=ပုံနှိပ်ရေးနှင့်ထုတ်ဝေရေးဦးစီးဌာန၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|accessdate=}}</ref> ==အင်္ဂါစဉ် (၂၀၁၆-၂၀၂၁)== {| class="wikitable" |'''စဉ်''' |'''ရာထူး''' |- |၁ |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] |- |၂ |[[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] |- |၃ |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ-၁]] |- |၄ |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ-၂]] |- |၅ |[[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]^* |- |၆ |[[အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]* |- |၇ |[[ပြည်ထောင်စု တရားလွှတ်တော်ချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားသူကြီးချုပ်]] |- |၈ |[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] |- |၉ |[[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး|နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး ဥက္ကဋ္ဌ]] |- |၁၀ |[[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ]] |- |၁၁ |[[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] |- |၁၂ |ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ |- |၁၃ |အမျိုးသားလွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ |- | |colspan=2|[[ဝန်ကြီးဌာန နှင့် အကြီးအကဲများ စာရင်း|ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ]] |- |၁၅ |[[ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်|ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်]] |- |၁၆ |[[ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်ရုံး|ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်]] |- |၁၇ |[[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ]] |- |၁၈ |[[နေပြည်တော်ကောင်စီ|နေပြည်တော်ကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ]] |- | |colspan=2|[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်|ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ]] |- |၂၀ |[[မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်|မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဥက္ကဋ္ဌ]] |- |၂၁ |ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး (ကြည်း၊ရေ၊လေ) |- | |colspan=2|တပ်မတော်မှ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ |- | |colspan=2|ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် တရားသူကြီးများ |- | |colspan=2|နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး အဖွဲ့ဝင်များ |- | |colspan=2|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်အဖွဲ့ဝင်များ |- | |colspan=2|[[ဥပဒေကြမ်း ကော်မတီ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်|ဥပဒေကြမ်းကော်မတီ]] |- | |colspan=2|ပြည်သူ့ငွေစာရင်းကော်မတီ |- | |colspan=2|လွှတ်တော်အခွင့်အရေးကော်မတီ |- | |colspan=2|အစိုးရ၏အာမခံချက်များ၊ ကတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များစိစစ်ရေးကော်မတီ |- | |colspan=2|[[တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] တိုင်းမှူးများ |- | |colspan=2|ဒုတိယဝန်ကြီးများ |- |၃၂ |ဒုတိယရှေ့နေချုပ် |- |၃၃ |ဒုတိယစာရင်းစစ်ချုပ် |- | |colspan=2|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့ အဖွဲ့ဝင်များ |- | |colspan=2|နေပြည်တော်ကောင်စီဝင်များ |- | |colspan=2|[[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ]] |- |၃၇ |မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ |- | |colspan=2|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနမှ ညွှန်ကြားရေးမှူးများ |} {{small| *^၁ယခင်က နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်မရှိခဲ့၍ ဒုတိယသမ္မတ-၁မှာ အဆင့်၂နေရာတွင်ရှိသည်။ *^*ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယကရာထူးသည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်အစည်းအဝေးကျင်းပသည့် ကာလအတွက်သာဖြစ်၍ ပြည်ထောင်စုအင်္ဂါစဉ်တွင် အကျုံးမဝင်ပေ။}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး]] g1rsvfo684qch2wlj3yzuvy49473drv 0 114294 1028799 944960 2026-05-01T04:48:45Z ~2026-26240-34 142169 1028799 wikitext text/x-wiki '''ရေယဉ်ကတော်'''သည် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|မြန်မာ့မိရိုးဖလာကိုးကွယ်ယုံကြည်]]ကြသည့် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]]တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ရေယဉ်ကတော်ကို ရေယဉ်ကတော်၊ အနောက်မယ်ရေယဉ်၊ အမယ်အိုကြီးနတ်၊အမေကြီးစသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ခေါ်ကြသေးသည်။ အမေကြီးသည် ရိုးရာ နတ်တပါးဖြစ်သလို စုန်း၊ကဝေ၊ပညာသည်တို့၏အချုပ်ဖြစ်သည်။အောက်ဝိဇ္ဇာဓိုရ် တပါးဖြစ်သည်။ဇနပဒဂန္ဓာရီ ပညာရပ်များလေ့ကျင်သူတို့ ပူဇော်ကြသည့်နတ်တစ်ပါးဖြစ်သည်။ ဆပ်သဖူနဲ့ ရေဦးသူ၊ဆပ်သဘင်နဲ့‌ေရယဉ်သူဟုစာဆိုရှသည်။ef name="မြန်မာ့မိရိုးဖလာဓလေ့ နတ်သမိုင်း">{{cite book |title=မြန်မာ့မိရိုးဖလာဓလေ့ နတ်သမိုင်း |author= ဦးထွေးဟန် |publisher= ရွှေပုရပိုက်စာပေ |location = ရန်ကုန် |date = ဇူလိုင် ၁၉၉၁ |pages= ၁၂၀ }}<nowiki></ref></nowiki> ==သမိုင်း== အမေရေယဉ်သည် အလုံဘိုးတော်ကြီးခေါ် ဗဒုံနတ်ကြီး၏ နှမတော်စပ်သည်ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ ==ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများ== တပေါင်းလဆန်း ၃ ရက်နေ့မှ ၉ ရက်နေ့အထိ [[မုံရွာခရိုင်]]၊ [[ယင်းမာပင်မြို့နယ်]]၊ ဇီးတောရွာအနီးရှိ ရေယဉ်ကတော်၏ နတ်ပွဲပြုလုပ်ကြသည်။ အနယ်နယ်အရပ်ရပ်မှ သိုးဆောင်းကြီး၊ သိုးဆောင်းကလေး၊ နတ်ထိန်း၊ နတ်ကတော်များသည် ပွဲတော်သို့ လာရောက်ကြ၍ ကန္နားဆက်ကြသည်။ တောင်ခြေအနီးအရှိ ချောင်းယောင်ယောင် မြောင်းယောင်ယောင် ချိုင့်ဝှမ်းနေရာသည် နတ်ပွဲမရှိလျှင် ခန်းခြောက်နေတတ်ပြီး နတ်ပွဲရှိသည့်အခါတွင် ရေပြည့်လျှံနေသည်။ ၎င်းနေရာကို ရေယှဉ်ချောင်း သို့မဟုတ် ရေယဉ်ချောင်းဟု အချို့က ခေါ်ကြသည်။ ပွဲတော်သို့ ဆားလင်း၊ ပုလဲ၊ ယင်းမာပင် စသည့် မြို့များမှ လှည်းအစီးပေါင်း ၅၀၀၀ မျှ လာရောက်ကြသည်။ နတ်ပွဲပြုလုပ်သည့်ရက်အတွင်းတွင် ယင်းမာပင်မြို့နယ်ရှိ ကျေးရွာများတွင် မည်သည့်အလှူမင်္ဂလာပျော်ပွဲရွှင်ပွဲမျှ မပြုလုပ်ရဘဲ ရပ်ဆိုင်းထားကြရသည်။<ref name="မြန်မာ့မိရိုးဖလာဓလေ့ နတ်သမိုင်း"/> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{နတ်}} [[Category:နတ်]] mm9gq9twf585mbnj8a27u4dbjyh0u0t 0 142905 1028835 550638 2026-05-01T10:00:14Z Ninjastrikers 22896 1028835 wikitext text/x-wiki {{ဂရိဒဏ္ဍာရီ}} [[file:Greek - Procession of Twelve Gods and Goddesses - Walters 2340.jpg|thumb|upright=1.8|[[ဟဲလင်နစ်စတစ်ခေတ်]] ကျောက်သားဖောင်းကြွထွင်းထုထားခြင်း အပိုင်းအစ (ဘီစီ ၁ ရာစု {{endash}} အေဒီ ၁ ရာစု)။ အိုလံပတ်တောင်နတ်ဘုရား ၁၂ ပါးသည် ၎င်းတို့၏ မူလအရည်အသွေးများကို ကိုင်ဆောင်ထားခြင်းအား အတန်းလိုက် ဖော်ကျူးထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဘယ်မှ ညာသို့ : ဟက်စ်တီယာ (တောင်ဝှေး)၊ ဟားမီးဇ် (တောင်ပံပါသော ဦးထုပ်နှင့် ကျိုင်း)၊ အဲဖရာဒိုက်တီ (ဇာပဝါခြုံ)၊ အဲရီးဇ် (ဦးထုပ်နှင့် လှံ)၊ ဒစ်မီးတာ (တောင်ဝှေး နှင့် ဂျုံသီးနှံ)၊ ဟစ်ဖီးစတပ်စ် (ကျိုင်း)၊ ဟဲရာ (တောင်ဝှေး)၊ ပိုဆိုက်ဒန် (သုံးခွခရင်း)၊ အသီးနာ (ဇီးကွက်နှင့် ဦးထုပ်)၊ ဇုစ် (မိုးကြိုးသွားနှင့် ကျိုင်း)၊ အားတစ်မစ် (ဒူးလေးနှင့် ကျည်တောက်)၊ အပေါလို (ဗျပ်စောင်း)။ ဝေါလ်တာဇ် အနုပညာပြတိုက်မှ ဖြစ်သည်။<ref>Walters Art Museum, [http://art.thewalters.org/detail/38764 accession number 23.40].</ref>]] ရှေးခေတ် ဂရိဘာသာတရားနှင့် [[ဂရိဒဏ္ဍာရီ]] တွင် '''အိုလံပတ်တောင် နတ်ဘုရား (၁၂)ပါး''' ဆိုသည်မှာ ဂရိတို့ ကိုးကွယ်သော အဓိကနတ်ဘုရားအစုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်း (၁၂) ပါး၌ [[ဇုစ်]]၊ [[ဟီရာ|ဟဲရာ]]၊ [[ပိုဆိုက်ဒန်]]၊ [[ဒစ်မီးတာ]]၊ [[အသီးနာ]]၊ [[အပေါလို]]၊ [[အားတစ်မစ်]]၊ [[အဲရီးဇ်]]၊ [[ဟစ်ဖီးစတပ်စ်]]၊ [[အဲဖရာဒိုက်တီ]]၊ [[ဟားမီးဇ်]] နှင့် [[ဟက်စ်တီယာ]] (သို့) [[ဒိုင်ယာနိုက်ဆပ်စ်]] တို့ပါဝင်ကြသည်ဟု အများအားဖြင့် သတ်မှတ်ယူဆကြသည်။<ref>Hansen, [https://books.google.com/books?id=a-NmaO-kM2UC&pg=PA250 p. 250]; Burkert, pp. 125 ff.; Dowden, [https://books.google.com/books?id=yOQtHNJJU9UC&pg=PA43 p. 43]; Chadwick, [https://archive.org/details/mycenaeanworld00chad/page/85 p. 85]; Müller, [https://archive.org/details/ancientartandit00welcgoog/page/n439 pp. 419 ff.]; Pache, [https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC&pg=RA2-PA308 pp. 308 ff.]; Thomas, [https://books.google.com/books?id=9CUxDwAAQBAJ&pg=PT35 p. 12]; Shapiro, [https://books.google.com/books?id=7q1LDrb9btkC&pg=PT362 p. 362]; Long, [https://books.google.com/books?id=3dUUAAAAIAAJ&pg=PA140 pp. 140&ndash;141]; Morford, p. 113; Hard [https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&pg=PA80 p. 80].</ref> အင်္ဂလိပ်စကားလုံး ''Olympians'' (အလင်းပီယန် - အိုလံပတ်တောင် နတ်ဘုရားများ) ဟုခေါ်ခြင်းမှာ ထိုနတ်များသည် [[အိုလံပတ်တောင် (ဂရိ)|အိုလံပတ်တောင်]] တွင် နေထိုင်ကြသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ [[ဟေးဒီးစ်]]သည် ရှေးဂရိတို့၏ အဓိကနတ်ဘုရားနှင့် အိုလံပတ်တောင်၏ ပထမမျိုးဆက် ညီအကိုမောင်နှမ (ဇုစ်၊ ပိုဆိုက်ဒန်၊ ဟဲရာ၊ ဒစ်မီးတာ၊ ဟက်စ်တီယာ) ဖြစ်သော်လည်း ၎င်း၏ အုပ်စိုးသော နယ်မြေမှာ အိုလံပတ်တောင်နှင့် ကွာဝေးသော မြေအောက်ကမ္ဘာဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ ပုံမှန်အားဖြင့် ၎င်းကို အိုလံပတ်တောင် နတ်ဘုရား (၁၂) ပါးတွင် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခြင်းမရှိပေ။ ဤ (၁၂) ပါးအပြင် အခြားများစွာသော ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ (၁၂) ပါး နတ်အုပ်စုများရှိခဲ့ကြသေးသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} {{stub}} 0j5y945xuahd6g60jt2q4q0nxsok3yq 0 148329 1028831 966141 2026-05-01T09:39:24Z ~2026-26465-23 142199 အမည်မှန် 1028831 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ကအ်ဗိန် | official_name = ကော့ဘိန်းရွာ | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ | image_skyline = Kawt Bein, Myanmar (Burma) - panoramio.jpg | image_map = | map_caption = | settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]] | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] | subdivision_name1 = {{flag|ကရင်ပြည်နယ်}} | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]] | subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] | subdivision_name4 = ကော့ဘိန်း | unit_pref = imperial | area_total_km2 = | population = | population_as_of = | coordinates = {{Coord|16.546760559082|97.8572769165039|region:MM|format=dms|display=inline,title}} | elevation_ft = | elevation_m = | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] | utc_offset = +6.30 | website = }} '''ကော့ဘိန်းရွာ'''({{Lang-en|Kawtbein}})သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]]၊ [[ကော့ဘိန်းကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၀၆၃၂ ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း#၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း]]အရ ကော့ဘိန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် အိမ်ခြေပေါင်း ၂၅၈၈ အိမ် ရှိကာ၊ [[လူဦးရေ]]စုစုပေါင်း ၁၀၉၉၇ ဦး နေထိုင်သည်။ ၁.၃၈ ဧကကျယ် အထက-ကော့ဘိန်း ရှိသည်။ ကျိုက်ဗုဒ္ဓသီရိဒီပစေတီကို တည်ထားကိုးကွယ်သည်။ မဟာဝိဟာရပရိယတ္တိကျောင်းတော်ကြီးတွင် ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏကဆရာတော် ကျောင်းထိုင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=21 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = ကော့ဘိန်း |North = ဂျိုင်းမြစ် |Northeast = - |East = ကော့ပေါက် |Southeast = - |South = - |Southwest = - |West = ဖားပျောက်ချောင်း |Northwest = ဂျိုင်းမြစ် }} {{ကော့ကရိတ်မြို့နယ်}} [[ကဏ္ဍ:ကော့ကရိတ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ]] {{Kayin-geo-stub}} nlf1yoxf9lqlv7d338mw67btmbqdfka 1028836 1028831 2026-05-01T10:01:31Z Ninjastrikers 22896 [[Special:Contributions/~2026-26465-23|~2026-26465-23]] ([[User talk:~2026-26465-23|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုကို [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 966141 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ကော့ဘိန်း |official_name = ကော့ဘိန်းရွာ |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_skyline = Kawt Bein, Myanmar (Burma) - panoramio.jpg |image_map = |map_caption = |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]] |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|ကရင်ပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 = ကော့ဘိန်း |unit_pref = imperial |area_total_km2 = |population = |population_as_of = |coordinates = {{Coord|16.546760559082|97.8572769165039|region:MM|format=dms|display=inline,title}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''ကော့ဘိန်းရွာ'''({{Lang-en|Kawtbein}})သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]]၊ [[ကော့ဘိန်းကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၀၆၃၂ ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း#၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း]]အရ ကော့ဘိန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် အိမ်ခြေပေါင်း ၂၅၈၈ အိမ် ရှိကာ၊ [[လူဦးရေ]]စုစုပေါင်း ၁၀၉၉၇ ဦး နေထိုင်သည်။ ၁.၃၈ ဧကကျယ် အထက-ကော့ဘိန်း ရှိသည်။ ကျိုက်ဗုဒ္ဓသီရိဒီပစေတီကို တည်ထားကိုးကွယ်သည်။ မဟာဝိဟာရပရိယတ္တိကျောင်းတော်ကြီးတွင် ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏကဆရာတော် ကျောင်းထိုင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=21 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = ကော့ဘိန်း |North = ဂျိုင်းမြစ် |Northeast = - |East = ကော့ပေါက် |Southeast = - |South = - |Southwest = - |West = ဖားပျောက်ချောင်း |Northwest = ဂျိုင်းမြစ် }} {{ကော့ကရိတ်မြို့နယ်}} [[ကဏ္ဍ:ကော့ကရိတ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ]] {{Kayin-geo-stub}} my8cmhsvhkot3gnwfraid79tnee1q2r 0 202302 1028771 1021313 2026-05-01T02:11:50Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1028771 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်းမင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == မှတ်စု == {{notelist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] 5yi1h0k3glv0phl77umwf90syfzbv3m 1028772 1028771 2026-05-01T02:12:17Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1028772 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == မှတ်စု == {{notelist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] fydoacobdhlxaamm8j16a9coumh8us5 1028776 1028772 2026-05-01T02:17:15Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1028776 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015}}</ref> ၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မှတ်စု == {{notelist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] nbebhyuildxvdkjtp4n9ajwbwv3byv6 1028777 1028776 2026-05-01T02:17:34Z Chenzeyan29 141880 /* ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် */ 1028777 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015}}</ref> ၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မှတ်စု == {{notelist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] 91338x9bzbi132ve5o0csxyziuox0mx 1028778 1028777 2026-05-01T02:18:07Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1028778 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto" />၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မှတ်စု == {{notelist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] cjk0p6o5j1p9ghcqs986hfqu3ay8pi4 1028779 1028778 2026-05-01T02:35:51Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇ */ 1028779 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto" />၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ဟန်လူမျိုးတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အများဆုံး လေ့လာခြင်းခံရသည့် လူမျိုးစုများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားချက်များ ရှိသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ဟန်လူမျိုး နှင့် တိဗက်-ဗမာ တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးတွင် O-M122 (O3) ဗီဇ အမြောက်အမြား ပါဝင်သဖြင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Wen2004" /> မွန်ဂိုတို့တွင် ပါဝင်သော Haplogroup C သည် မြောက်ဘက် [[အာလ်တေးအစ် ဘာသာစကားများ|အာလ်တေးအစ်နွယ်ဝင်]] များ၏ အမှတ်အသားဖြစ်ပြီး ဟန်လူမျိုးတို့တွင် ထိုဗီဇ အလွန်နည်းပါးသည်။ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်တို့တွင် ဟန်လူမျိုး၏ O3 ဗီဇ ပါဝင်သော်လည်း၊ ဂျပန်လူမျိုးတွင် ရှေးဦးအာရှဗီဇ (D) နှင့် ကိုရီးယားတွင် ကိုယ်ပိုင်ဗီဇ (O2b) များ ပါဝင်နေသဖြင့် ဟန်လူမျိုးနှင့် ကွဲပြားသော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကြောင်းရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဦးစိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Wen2004">{{cite journal |last1=Wen |first1=B |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုသို့ပြန့်နှံ့ရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇမှာ အဓိကအစုအဝေးအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ဟန်လူမျိုးတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ 'မြောက်ဘက် မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ရှမ်းနှင့် ဗီယက်နမ်တို့သည် တောင်ဘက် (South China/Indochina) ဒေသခံ မျိုးရိုးဗီဇများ ဖြစ်ကြသည်။ထို့ကြောင့် တောင်ပိုင်းဟန် (Southern Han) လူမျိုးများသည် မြောက်ပိုင်းဟန်များထက် ရှမ်းနှင့် ဗီယက်နမ်လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ ပိုမိုနီးစပ်မှု ရှိကြောင်း လေ့လာမှုများက ဆိုကြသည်။<ref name="ScienceAdvances2017" /> {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! ကဏ္ဍ !! မြောက်ပိုင်းဟန် (Northern Han) !! တောင်ပိုင်းဟန် (Southern Han) |- | '''အဓိက Haplogroups''' || '''A, C, D, G, M8a, M9, Z''' || '''B, F, R9, N9a''' |- | '''မျိုးရိုးဗီဇ လက္ခဏာ''' || မြောက်အာရှနှင့် ဗဟိုအာရှ လူမျိုးစုများ (ဥပမာ- မွန်ဂို) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ || တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများ နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ |- | '''သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှု''' || ရှေးဦးဟွာရှား (Huaxia) မျိုးရိုးကို ပိုမိုသန့်စင်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသည်။ || မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဟန်အမျိုးသားများနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသခံ အမျိုးသမီးများအကြား ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ |} === အနှစ်ချုပ် === မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ တောင်ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့မှုသည် "ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်နှံ့ခြင်း" (Cultural diffusion) ထက် "လူဦးရေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း" (Demic diffusion) ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော ဗီဇ (Y-DNA) မှာ မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း ဆင်တူနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဗီဇ (mtDNA) မှာမူ တောင်ပိုင်းဒေသရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} ဟန်အမျိုးသားများ၏ Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးရာတွင် '''Haplogroup O-M175''' သည် အများဆုံး (၈၀% ကျော်) ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းသည် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးမှာ တစ်စုတစ်ဝေးတည်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] များမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Y-DNA">{{cite journal |title=Y-chromosome evidence of southern origin of the East Asian-specific haplogroup O3-M122 |journal=American Journal of Human Genetics |year=2005}}</ref> ဟန်လူမျိုးများကို မြောက်ပိုင်းဟန် နှင့် တောင်ပိုင်းဟန် ဟူ၍ ခွဲခြားလေ့လာရာတွင်မြောက်ပိုင်းဟန် လူမျိုးများသည် ဗဟိုအာရှနှင့် မြောက်အာရှရှိ လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပိုမိုနီးစပ်သည်။တောင်ပိုင်းဟန် တို့တွင် တောင်တရုတ်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်း-ကဒိုင် (Tai-Kadai) နှင့် အော်စထရိုအေးရှားတစ် (Austroasiatic) လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်မှု ရှိသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> သို့သော်လည်း ခြုံငုံကြည့်ပါက ဟန်လူမျိုးအားလုံးသည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးစပ်ကြပြီး ၎င်းတို့အားလုံး၏ အဓိက မျိုးရိုးဗီဇ အုတ်မြစ်မှာ မြောက်တရုတ် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသမှပင် ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] 9eqpgzkyfgdliiug47dj6vicv1kl3ld 1028780 1028779 2026-05-01T02:36:58Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇ */ 1028780 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto" />၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ဟန်လူမျိုးတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အများဆုံး လေ့လာခြင်းခံရသည့် လူမျိုးစုများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားချက်များ ရှိသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ဟန်လူမျိုး နှင့် တိဗက်-ဗမာ တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးတွင် O-M122 (O3) ဗီဇ အမြောက်အမြား ပါဝင်သဖြင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Wen2004" /> မွန်ဂိုတို့တွင် ပါဝင်သော Haplogroup C သည် မြောက်ဘက် [[အာလ်တေးအစ် ဘာသာစကားများ|အာလ်တေးအစ်နွယ်ဝင်]] များ၏ အမှတ်အသားဖြစ်ပြီး ဟန်လူမျိုးတို့တွင် ထိုဗီဇ အလွန်နည်းပါးသည်။ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်တို့တွင် ဟန်လူမျိုး၏ O3 ဗီဇ ပါဝင်သော်လည်း၊ ဂျပန်လူမျိုးတွင် ရှေးဦးအာရှဗီဇ (D) နှင့် ကိုရီးယားတွင် ကိုယ်ပိုင်ဗီဇ (O2b) များ ပါဝင်နေသဖြင့် ဟန်လူမျိုးနှင့် ကွဲပြားသော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကြောင်းရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဦးစိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Wen2004">{{cite journal |last1=Wen |first1=B |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုသို့ပြန့်နှံ့ရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇမှာ အဓိကအစုအဝေးအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! ကဏ္ဍ !! မြောက်ပိုင်းဟန် (Northern Han) !! တောင်ပိုင်းဟန် (Southern Han) |- | '''အဓိက Haplogroups''' || '''A, C, D, G, M8a, M9, Z''' || '''B, F, R9, N9a''' |- | '''မျိုးရိုးဗီဇ လက္ခဏာ''' || မြောက်အာရှနှင့် ဗဟိုအာရှ လူမျိုးစုများ (ဥပမာ- မွန်ဂို) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ || တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများ နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ |- | '''သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှု''' || ရှေးဦးဟွာရှား (Huaxia) မျိုးရိုးကို ပိုမိုသန့်စင်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသည်။ || မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဟန်အမျိုးသားများနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသခံ အမျိုးသမီးများအကြား ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ |} === အနှစ်ချုပ် === မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ တောင်ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့မှုသည် "ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်နှံ့ခြင်း" (Cultural diffusion) ထက် "လူဦးရေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း" (Demic diffusion) ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော ဗီဇ (Y-DNA) မှာ မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း ဆင်တူနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဗီဇ (mtDNA) မှာမူ တောင်ပိုင်းဒေသရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} ဟန်အမျိုးသားများ၏ Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးရာတွင် '''Haplogroup O-M175''' သည် အများဆုံး (၈၀% ကျော်) ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းသည် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးမှာ တစ်စုတစ်ဝေးတည်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] များမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Y-DNA">{{cite journal |title=Y-chromosome evidence of southern origin of the East Asian-specific haplogroup O3-M122 |journal=American Journal of Human Genetics |year=2005}}</ref> ဟန်လူမျိုးများကို မြောက်ပိုင်းဟန် နှင့် တောင်ပိုင်းဟန် ဟူ၍ ခွဲခြားလေ့လာရာတွင်မြောက်ပိုင်းဟန် လူမျိုးများသည် ဗဟိုအာရှနှင့် မြောက်အာရှရှိ လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပိုမိုနီးစပ်သည်။တောင်ပိုင်းဟန် တို့တွင် တောင်တရုတ်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်း-ကဒိုင် (Tai-Kadai) နှင့် အော်စထရိုအေးရှားတစ် (Austroasiatic) လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်မှု ရှိသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> သို့သော်လည်း ခြုံငုံကြည့်ပါက ဟန်လူမျိုးအားလုံးသည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးစပ်ကြပြီး ၎င်းတို့အားလုံး၏ အဓိက မျိုးရိုးဗီဇ အုတ်မြစ်မှာ မြောက်တရုတ် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသမှပင် ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] pz3jxlccmluobkvmid76rxueqtzwz9m 1028781 1028780 2026-05-01T02:37:25Z Chenzeyan29 141880 1028781 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto" />၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ဟန်လူမျိုးတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အများဆုံး လေ့လာခြင်းခံရသည့် လူမျိုးစုများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားချက်များ ရှိသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ဟန်လူမျိုး နှင့် တိဗက်-ဗမာ တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးတွင် O-M122 (O3) ဗီဇ အမြောက်အမြား ပါဝင်သဖြင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Wen2004" /> မွန်ဂိုတို့တွင် ပါဝင်သော Haplogroup C သည် မြောက်ဘက် [[အာလ်တေးအစ် ဘာသာစကားများ|အာလ်တေးအစ်နွယ်ဝင်]] များ၏ အမှတ်အသားဖြစ်ပြီး ဟန်လူမျိုးတို့တွင် ထိုဗီဇ အလွန်နည်းပါးသည်။ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်တို့တွင် ဟန်လူမျိုး၏ O3 ဗီဇ ပါဝင်သော်လည်း၊ ဂျပန်လူမျိုးတွင် ရှေးဦးအာရှဗီဇ (D) နှင့် ကိုရီးယားတွင် ကိုယ်ပိုင်ဗီဇ (O2b) များ ပါဝင်နေသဖြင့် ဟန်လူမျိုးနှင့် ကွဲပြားသော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကြောင်းရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဦးစိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Wen2004">{{cite journal |last1=Wen |first1=B |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုသို့ပြန့်နှံ့ရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇမှာ အဓိကအစုအဝေးအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! ကဏ္ဍ !! မြောက်ပိုင်းဟန် (Northern Han) !! တောင်ပိုင်းဟန် (Southern Han) |- | '''အဓိက Haplogroups''' || '''A, C, D, G, M8a, M9, Z''' || '''B, F, R9, N9a''' |- | '''မျိုးရိုးဗီဇ လက္ခဏာ''' || မြောက်အာရှနှင့် ဗဟိုအာရှ လူမျိုးစုများ (ဥပမာ- မွန်ဂို) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ || တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများ နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ |- | '''သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှု''' || ရှေးဦးဟွာရှား (Huaxia) မျိုးရိုးကို ပိုမိုသန့်စင်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသည်။ || မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဟန်အမျိုးသားများနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသခံ အမျိုးသမီးများအကြား ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ |} === အနှစ်ချုပ် === မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ တောင်ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့မှုသည် "ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်နှံ့ခြင်း" (Cultural diffusion) ထက် "လူဦးရေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း" (Demic diffusion) ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော ဗီဇ (Y-DNA) မှာ မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း ဆင်တူနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဗီဇ (mtDNA) မှာမူ တောင်ပိုင်းဒေသရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} ဟန်အမျိုးသားများ၏ Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးရာတွင် '''Haplogroup O-M175''' သည် အများဆုံး (၈၀% ကျော်) ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းသည် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးမှာ တစ်စုတစ်ဝေးတည်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] များမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Y-DNA">{{cite journal |title=Y-chromosome evidence of southern origin of the East Asian-specific haplogroup O3-M122 |journal=American Journal of Human Genetics |year=2005}}</ref> ဟန်လူမျိုးများကို မြောက်ပိုင်းဟန် နှင့် တောင်ပိုင်းဟန် ဟူ၍ ခွဲခြားလေ့လာရာတွင်မြောက်ပိုင်းဟန် လူမျိုးများသည် ဗဟိုအာရှနှင့် မြောက်အာရှရှိ လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပိုမိုနီးစပ်သည်။တောင်ပိုင်းဟန် တို့တွင် တောင်တရုတ်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်း-ကဒိုင် (Tai-Kadai) နှင့် အော်စထရိုအေးရှားတစ် (Austroasiatic) လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်မှု ရှိသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> သို့သော်လည်း ခြုံငုံကြည့်ပါက ဟန်လူမျိုးအားလုံးသည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးစပ်ကြပြီး ၎င်းတို့အားလုံး၏ အဓိက မျိုးရိုးဗီဇ အုတ်မြစ်မှာ မြောက်တရုတ် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသမှပင် ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] 2f4wljxuwt0aqh2q05dahlgb87fvhwr 1028782 1028781 2026-05-01T02:37:50Z Chenzeyan29 141880 1028782 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto" />၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ဟန်လူမျိုးတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အများဆုံး လေ့လာခြင်းခံရသည့် လူမျိုးစုများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားချက်များ ရှိသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ဟန်လူမျိုး နှင့် တိဗက်-ဗမာ တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးတွင် O-M122 (O3) ဗီဇ အမြောက်အမြား ပါဝင်သဖြင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Wen2004" /> မွန်ဂိုတို့တွင် ပါဝင်သော Haplogroup C သည် မြောက်ဘက် [[အာလ်တေးအစ် ဘာသာစကားများ|အာလ်တေးအစ်နွယ်ဝင်]] များ၏ အမှတ်အသားဖြစ်ပြီး ဟန်လူမျိုးတို့တွင် ထိုဗီဇ အလွန်နည်းပါးသည်။ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်တို့တွင် ဟန်လူမျိုး၏ O3 ဗီဇ ပါဝင်သော်လည်း၊ ဂျပန်လူမျိုးတွင် ရှေးဦးအာရှဗီဇ (D) နှင့် ကိုရီးယားတွင် ကိုယ်ပိုင်ဗီဇ (O2b) များ ပါဝင်နေသဖြင့် ဟန်လူမျိုးနှင့် ကွဲပြားသော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကြောင်းရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဦးစိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Wen2004">{{cite journal |last1=Wen |first1=B |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုသို့ပြန့်နှံ့ရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇမှာ အဓိကအစုအဝေးအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! ကဏ္ဍ !! မြောက်ပိုင်းဟန် (Northern Han) !! တောင်ပိုင်းဟန် (Southern Han) |- | '''အဓိက Haplogroups''' || '''A, C, D, G, M8a, M9, Z''' || '''B, F, R9, N9a''' |- | '''မျိုးရိုးဗီဇ လက္ခဏာ''' || မြောက်အာရှနှင့် ဗဟိုအာရှ လူမျိုးစုများ (ဥပမာ- မွန်ဂို) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ || တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများ နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ |- | '''သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှု''' || ရှေးဦးဟွာရှား (Huaxia) မျိုးရိုးကို ပိုမိုသန့်စင်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသည်။ || မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဟန်အမျိုးသားများနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသခံ အမျိုးသမီးများအကြား ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ |} === အနှစ်ချုပ် === မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ တောင်ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့မှုသည် "ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်နှံ့ခြင်း" (Cultural diffusion) ထက် "လူဦးရေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း" (Demic diffusion) ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော ဗီဇ (Y-DNA) မှာ မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း ဆင်တူနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဗီဇ (mtDNA) မှာမူ တောင်ပိုင်းဒေသရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> ဟန်အမျိုးသားများ၏ Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးရာတွင် '''Haplogroup O-M175''' သည် အများဆုံး (၈၀% ကျော်) ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းသည် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးမှာ တစ်စုတစ်ဝေးတည်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] များမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Y-DNA">{{cite journal |title=Y-chromosome evidence of southern origin of the East Asian-specific haplogroup O3-M122 |journal=American Journal of Human Genetics |year=2005}}</ref> ဟန်လူမျိုးများကို မြောက်ပိုင်းဟန် နှင့် တောင်ပိုင်းဟန် ဟူ၍ ခွဲခြားလေ့လာရာတွင်မြောက်ပိုင်းဟန် လူမျိုးများသည် ဗဟိုအာရှနှင့် မြောက်အာရှရှိ လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပိုမိုနီးစပ်သည်။တောင်ပိုင်းဟန် တို့တွင် တောင်တရုတ်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်း-ကဒိုင် (Tai-Kadai) နှင့် အော်စထရိုအေးရှားတစ် (Austroasiatic) လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်မှု ရှိသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> သို့သော်လည်း ခြုံငုံကြည့်ပါက ဟန်လူမျိုးအားလုံးသည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးစပ်ကြပြီး ၎င်းတို့အားလုံး၏ အဓိက မျိုးရိုးဗီဇ အုတ်မြစ်မှာ မြောက်တရုတ် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသမှပင် ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] 39tm6oogz3es9wnj9hucreefe4ymmac 1028783 1028782 2026-05-01T02:38:57Z Chenzeyan29 141880 1028783 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto" />၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ဟန်လူမျိုးတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အများဆုံး လေ့လာခြင်းခံရသည့် လူမျိုးစုများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားချက်များ ရှိသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ဟန်လူမျိုး နှင့် တိဗက်-ဗမာ တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးတွင် O-M122 (O3) ဗီဇ အမြောက်အမြား ပါဝင်သဖြင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Wen2004" /> မွန်ဂိုတို့တွင် ပါဝင်သော Haplogroup C သည် မြောက်ဘက် [[အာလ်တေးအစ် ဘာသာစကားများ|အာလ်တေးအစ်နွယ်ဝင်]] များ၏ အမှတ်အသားဖြစ်ပြီး ဟန်လူမျိုးတို့တွင် ထိုဗီဇ အလွန်နည်းပါးသည်။ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်တို့တွင် ဟန်လူမျိုး၏ O3 ဗီဇ ပါဝင်သော်လည်း၊ ဂျပန်လူမျိုးတွင် ရှေးဦးအာရှဗီဇ (D) နှင့် ကိုရီးယားတွင် ကိုယ်ပိုင်ဗီဇ (O2b) များ ပါဝင်နေသဖြင့် ဟန်လူမျိုးနှင့် ကွဲပြားသော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကြောင်းရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဦးစိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Wen2004">{{cite journal |last1=Wen |first1=B |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုသို့ပြန့်နှံ့ရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇမှာ အဓိကအစုအဝေးအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! ကဏ္ဍ !! မြောက်ပိုင်းဟန် (Northern Han) !! တောင်ပိုင်းဟန် (Southern Han) |- | '''အဓိက Haplogroups''' || '''A, C, D, G, M8a, M9, Z''' || '''B, F, R9, N9a''' |- | '''မျိုးရိုးဗီဇ လက္ခဏာ''' || မြောက်အာရှနှင့် ဗဟိုအာရှ လူမျိုးစုများ (ဥပမာ- မွန်ဂို) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ || တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများ နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ |- | '''သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှု''' || ရှေးဦးဟွာရှား (Huaxia) မျိုးရိုးကို ပိုမိုသန့်စင်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသည်။ || မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဟန်အမျိုးသားများနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသခံ အမျိုးသမီးများအကြား ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ |} မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ တောင်ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့မှုသည် "ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်နှံ့ခြင်း" (Cultural diffusion) ထက် "လူဦးရေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း" (Demic diffusion) ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော ဗီဇ (Y-DNA) မှာ မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း ဆင်တူနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဗီဇ (mtDNA) မှာမူ တောင်ပိုင်းဒေသရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] ldvuh1rbiseyoxp527uhvuxglbyt9zu 1028785 1028783 2026-05-01T02:39:21Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇ */ 1028785 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto" />၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ဟန်လူမျိုးတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အများဆုံး လေ့လာခြင်းခံရသည့် လူမျိုးစုများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားချက်များ ရှိသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ဟန်အမျိုးသားများ၏ Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးရာတွင် '''Haplogroup O-M175''' သည် အများဆုံး (၈၀% ကျော်) ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းသည် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးမှာ တစ်စုတစ်ဝေးတည်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] များမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Y-DNA">{{cite journal |title=Y-chromosome evidence of southern origin of the East Asian-specific haplogroup O3-M122 |journal=American Journal of Human Genetics |year=2005}}</ref> ဟန်လူမျိုး နှင့် တိဗက်-ဗမာ တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးတွင် O-M122 (O3) ဗီဇ အမြောက်အမြား ပါဝင်သဖြင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Wen2004" /> မွန်ဂိုတို့တွင် ပါဝင်သော Haplogroup C သည် မြောက်ဘက် [[အာလ်တေးအစ် ဘာသာစကားများ|အာလ်တေးအစ်နွယ်ဝင်]] များ၏ အမှတ်အသားဖြစ်ပြီး ဟန်လူမျိုးတို့တွင် ထိုဗီဇ အလွန်နည်းပါးသည်။ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်တို့တွင် ဟန်လူမျိုး၏ O3 ဗီဇ ပါဝင်သော်လည်း၊ ဂျပန်လူမျိုးတွင် ရှေးဦးအာရှဗီဇ (D) နှင့် ကိုရီးယားတွင် ကိုယ်ပိုင်ဗီဇ (O2b) များ ပါဝင်နေသဖြင့် ဟန်လူမျိုးနှင့် ကွဲပြားသော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကြောင်းရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဦးစိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Wen2004">{{cite journal |last1=Wen |first1=B |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုသို့ပြန့်နှံ့ရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇမှာ အဓိကအစုအဝေးအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! ကဏ္ဍ !! မြောက်ပိုင်းဟန် (Northern Han) !! တောင်ပိုင်းဟန် (Southern Han) |- | '''အဓိက Haplogroups''' || '''A, C, D, G, M8a, M9, Z''' || '''B, F, R9, N9a''' |- | '''မျိုးရိုးဗီဇ လက္ခဏာ''' || မြောက်အာရှနှင့် ဗဟိုအာရှ လူမျိုးစုများ (ဥပမာ- မွန်ဂို) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ || တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများ နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ |- | '''သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှု''' || ရှေးဦးဟွာရှား (Huaxia) မျိုးရိုးကို ပိုမိုသန့်စင်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသည်။ || မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဟန်အမျိုးသားများနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသခံ အမျိုးသမီးများအကြား ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ |} မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ တောင်ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့မှုသည် "ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်နှံ့ခြင်း" (Cultural diffusion) ထက် "လူဦးရေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း" (Demic diffusion) ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော ဗီဇ (Y-DNA) မှာ မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း ဆင်တူနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဗီဇ (mtDNA) မှာမူ တောင်ပိုင်းဒေသရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] fqw8afuuyu52xjp2bqwzffmckjd98to 1028786 1028785 2026-05-01T02:39:34Z Chenzeyan29 141880 1028786 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto" />၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ဟန်လူမျိုးတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အများဆုံး လေ့လာခြင်းခံရသည့် လူမျိုးစုများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားချက်များ ရှိသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ဟန်အမျိုးသားများ၏ Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးရာတွင် '''Haplogroup O-M175''' သည် အများဆုံး (၈၀% ကျော်) ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းသည် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးမှာ တစ်စုတစ်ဝေးတည်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] များမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Y-DNA">{{cite journal |title=Y-chromosome evidence of southern origin of the East Asian-specific haplogroup O3-M122 |journal=American Journal of Human Genetics |year=2005}}</ref> ဟန်လူမျိုး နှင့် တိဗက်-ဗမာ တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးတွင် O-M122 (O3) ဗီဇ အမြောက်အမြား ပါဝင်သဖြင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Wen2004" /> မွန်ဂိုတို့တွင် ပါဝင်သော Haplogroup C သည် မြောက်ဘက် [[အာလ်တေးအစ် ဘာသာစကားများ|အာလ်တေးအစ်နွယ်ဝင်]] များ၏ အမှတ်အသားဖြစ်ပြီး ဟန်လူမျိုးတို့တွင် ထိုဗီဇ အလွန်နည်းပါးသည်။ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်တို့တွင် ဟန်လူမျိုး၏ O3 ဗီဇ ပါဝင်သော်လည်း၊ ဂျပန်လူမျိုးတွင် ရှေးဦးအာရှဗီဇ (D) နှင့် ကိုရီးယားတွင် ကိုယ်ပိုင်ဗီဇ (O2b) များ ပါဝင်နေသဖြင့် ဟန်လူမျိုးနှင့် ကွဲပြားသော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကြောင်းရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဦးစိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Wen2004">{{cite journal |last1=Wen |first1=B |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုသို့ပြန့်နှံ့ရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇမှာ အဓိကအစုအဝေးအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! ကဏ္ဍ !! မြောက်ပိုင်းဟန် (Northern Han) !! တောင်ပိုင်းဟန် (Southern Han) |- | '''အဓိက Haplogroups''' || '''A, C, D, G, M8a, M9, Z''' || '''B, F, R9, N9a''' |- | '''မျိုးရိုးဗီဇ လက္ခဏာ''' || မြောက်အာရှနှင့် ဗဟိုအာရှ လူမျိုးစုများ (ဥပမာ- မွန်ဂို) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ || တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများ နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ |- | '''သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှု''' || ရှေးဦးဟွာရှား (Huaxia) မျိုးရိုးကို ပိုမိုသန့်စင်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသည်။ || မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဟန်အမျိုးသားများနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသခံ အမျိုးသမီးများအကြား ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ |} မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ တောင်ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့မှုသည် "ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်နှံ့ခြင်း" (Cultural diffusion) ထက် "လူဦးရေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း" (Demic diffusion) ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော ဗီဇ (Y-DNA) မှာ မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း ဆင်တူနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဗီဇ (mtDNA) မှာမူ တောင်ပိုင်းဒေသရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] dcr26qku7sbzia5o9ibj8m45t3rp0lq 0 209213 1028675 864284 2026-04-30T14:27:55Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028675 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = Eijirō | logo =Eijiro cd logo.png | logo alt = | screenshot = <!-- Image name is enough --> | caption = | screenshot alt = | collapsible = | author = Electronic Dictionary Project | developer = | released = before April 1998 | discontinued = | latest release version = Ver. 159 | latest release date = {{Start date and age|2020|1|15|df=no}} | latest preview version = | latest preview date = <!-- {{Start date and age|YYYY|MM|DD|df=yes/no}} --> | programming language = Plain text (Shift JIS) / [[:en:PDIC (software)|PDIC]] | operating system = | platform = | size = | language = | language count = <!-- Number only --> | language footnote = | genre = Reference software | license = [[:en:Proprietary software|Proprietary]] commercial software | website = {{URL|https://www.eijiro.jp/}} | standard = | AsOf = }} '''အဲအိဂျိရိုး''' (英辞郎, Eijirō) သည် အလွန်ကြီးမားသည့် အင်္ဂလိပ် - ဂျပန်ဘာသာပြန် ဒေတာဘေ့တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အီလက်ထရွန်နစ်အဘိဓာန်ပရောဂျက်၏ တည်းဖြတ်သူများက တီထွင်ခဲ့ပြီး ဘာသာပြန်သူများအတွက် ရည်ရွယ်သည်။ အဲအိဂျိရိုးသည် လက်ရှိအချိန်တွင် အင်တာနက်ပေါ်ရှိ အထင်ရှားဆုံးသော အဘိဓာန်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ပါဝင်သည့်အကြောင်းအရာများသည် နည်းပညာပိုင်းအရ တူညီသော်လည်း အီလက်ထရွန်နစ်အဘိဓာန်စီမံကိန်း (EDP) က အင်္ဂလိပ်-ဂျပန်ဒေတာဘေ့ကို Waeijirō (和英辞郎) အဖြစ် ရည်ညွှန်းသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== အဲအိဂျိရိုးစီမံကိန်းကို အမည်သိရှိရခြင်းမရှိသည့် ဂျပန်ဘာသာပြန်သူတစ်ဦးက စတင်ခဲ့သည်။ စတင်သည့်အချိန်က သူ၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သူများထံမှ မှတ်ချက်ကောင်းများ ရရှိခဲ့သည်။ သူသည် အီလက်ထရွန်နစ်အဘိဓာန်စီမံကိန်းကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုစီမံကိန်းသည် ဝီကီကဲ့သို့ တည်ဆောက်ပုံတူကာ အသုံးပြုသူများအား အဓိဓာန်တွင် ပါဝင်ပူးပေါင်းနိုင်အောင် လုပ်ဆောင်ထားသည်။{{citation-needed|date=May 2020}} ထိုကဲ့သို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်နိုင်စေသည့်အချက်ကြောင့်ပင် ဒေတာဘေ့၏ လေးကြိမ်ကြောင့် ထုတ်ဝေမှုတွင် ဒေတာအချက်အလက်ပေါင်း ၁.၆၆ သန်းကျော် ရှိခဲ့သည်။<ref>{{in lang|ja}} [http://shop.alc.co.jp/cnt/eijiro/ 英辞郎 第四版：アルクオンラインショップ<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011171556/http://shop.alc.co.jp/cnt/eijiro/ |date=2007-10-11 }}</ref> ==အသွင်အပြင်များ== အဘိဓာန်ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ခေါ်သော်လည်း အဲအိဂျိရိုးသည် အခြားသောဂျပန်အဘိဓာန်များနှင့် ကွဲပြားသည်။ ==ရရှိနိုင်မှု== အဲအိဂျိရိုးကို အွန်လိုင်မှတဆင့် ဝယ်ယူကာ CD-R သို့မဟုတ် ဒေါင်းလုပ်ဖိုင်အနေဖြင့် သက်သာသောဈေးနှုန်းဖြင့် ရရှိနိုင်သည်။ SpaceALC မှ အဲအိဂျိရိုကို ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသည်။ SpaceALC ဗားရှင်းသည်၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ရှစ်ကြိမ်မြောက်ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{in lang|ja}} [http://www.alc.co.jp/alc/eng/main_his_e3.htm History<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927091019/http://www.alc.co.jp/alc/eng/main_his_e3.htm |date=2008-09-27 }}</ref> ထို့အပြင် အဲအိဂျိရိုး၏ အွန်လိုင်းဗားရှင်း SpaceALC ဂျပန်ဘာသာစကားဝဘ်ကဆိုက်မှတစ်ဆင့် အခမဲ့ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။ ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://eijiro.jp/ Eijirō Homepage] {{in lang|ja}} **[http://www.eijiro.jp/e/eijiro.htm What is Eijirō?]{{Dead link|date=March 2025 }} {{in lang|ja}} *[http://www.alc.co.jp/ SpaceALC] {{in lang|ja}} – a portal site which includes an online dictionary based on Eijirō. **[https://web.archive.org/web/20071007122738/http://www.alc.co.jp/eow/pocket/yomu.html Pocket Eijirō] {{in lang|ja}} *[http://www.stippy.com/japan-language/the-story-behind-eijiro-the-most-popular-japanese-english-dictionary-on-the-net/ The Story Behind Eijiro]{{Dead link|date=April 2026 }} – A first-hand blog entry outlining the history of Eijirō ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်ဘာသာအဘိဓာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:အွန်လိုင်းအဘိဓာန်များ]] 1ae05g8ezdve3hpweafbdax74xyafkq 0 234821 1028661 950523 2026-04-30T13:25:19Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028661 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|title=အီထယ်ဝန်လူပိမှု|image=File:Itaewon (이태원) 2022 Halloween.jpg|image_alt=|caption=ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်ပွားပြီး ညနေပိုင်းတွင် အသေအပျောက်အများဆုံးဖြစ်သည့် အီထယ်ဝန်ဘူတာမှ ဟောလိုဝင်းလူအုပ်ကြီး|time={{circa|22:15&nbsp;}} [[Time in South Korea|KST]]|date={{Start date|df=yes|2022|10|29}}|Location=[[အီထယ်ဝန်ရပ်ကွက်]]၊ [[ယုံဆန်းခရိုင်]]၊ [[ဆိုးလ်မြို့]]၊ [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]|map={{Mapframe|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=200|frame-coordinates={{Coord|37.5347|126.9933}}|zoom=11|type=point|coord={{Coord|37.5347|126.9933}}}}|coordinates={{Coord|37|32|05|N|126|59|36|E|display=inline,title}}|type=[[လူပိမှု]]|cause=စုံစမ်းနေဆဲ|outcome=|missing=|reported property damage=|burial=|reported deaths=၁၅၈|injuries=၁၉၇|inquest=|coroner=|arrests=|suspects=|accused=|convicted=|charges=|trial=|verdict=|convictions=|sentence=|litigation=}} ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ (၂၉) ရက်ညတွင် [[ဆိုးလ်မြို့|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၊ ဆိုးလ်မြို့]]၊ [[အီထယ်ဝန်ရပ်ကွက်]] [[ဟောလိုဝင်း]]ပွဲတော်အတွင်း [[လူပိမှု]]ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အနည်းဆုံး လူ (၁၅၈) ဦး သေဆုံးပြီး (၁၉၆) ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ <ref name="Reuters">{{Cite news|date=2 November 2022|title=South Korea PM urges police to explain response to Halloween crush emergency calls|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/skorea-pm-police-must-explain-response-emergency-calls-over-halloween-crush-2022-11-02/|archivedate=3 November 2022}}</ref> သေဆုံးသူအများစုမှာ အရွယ်ရောက်ပြီးသူများဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news|date=2 November 2022|title=Desperate calls for help came hours before the Seoul crowd surge turned deadly|language=en|url=https://www.npr.org/2022/11/02/1133475117/investigators-raid-seoul-police-over-the-deadly-crowd-surge|archivedate=3 November 2022}}</ref> လူစုလူဝေး နှိပ်စက်ခြင်း သည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် MV <nowiki><i id="mwFQ">Sewol</i></nowiki> နစ်မြုပ်ခြင်းပြီးနောက်ပိုင်း တောင်ကိုရီးယားတွင် အသေအပျောက်အများဆုံး ကပ်ဘေးဖြစ်ပြီး ဆိုးလ်တွင် ၁၉၉၅ ခုနှစ် ဆမ်ဖွန်းကုန်တိုက် ပြိုကျခြင်း ပြီးနောက်ပိုင်း အကြီးမားဆုံး အသေအပျောက်ဒဏ်ရာရမှု ဖြစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ <ref name=":0">{{Cite web|date=29 October 2022|title=The Itaewon tragedy is the worst peacetime disaster in South Korea since the Sewol ferry sank in 2014, killing more than 300 people.|url=https://www.nytimes.com/live/2022/10/29/world/korea-halloween-stampede-itaewon/91cdc8ff-08c1-5125-828e-055161c8a4c4|archivedate=29 October 2022}}</ref> <ref name="Myung-il1">{{Cite news|date=30 October 2022|postscript=ko:이태원 참사, 세월호 이후 최다 인명피해|language=ko|url=https://www.chosun.com/national/national_general/2022/10/30/2KWREWIKUJFSPHHGFXR2YAP4XU/|archivedate=30 October 2022}}</ref> ဘူဆန်မြူနီစီပယ်အားကစားကွင်းတွင် လူပေါင်း (၆၇) ဦး သေဆုံးခဲ့သည့် ၁၉၅၉ ဖြစ်ရပ်ထက် နိုင်ငံ၏ လူသေဆုံးမှုအများဆုံး လူစုလူဝေး နှိပ်စက်မှုဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web|date=30 October 2022|title=Chronology of major stampedes in S. Korea|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20221030005500315|archivedate=2022-11-05|language=en}}</ref> == လူပိမှု == [[ဖိုင်:Itaewon_Halloween_crush_map.svg|thumb| ဧရိယာမြေပုံ <ref>{{Cite web|url=http://channelnewsasia.com/asia/south-korea-halloween-crush-stampede-seoul-itaewon-injured-deaths-funerals-3033306|title=South Korea mourns, wants answers after Halloween crush kills 153 people}}</ref>]] [[ဖိုင်:Itaewon_Crowd_Crush_Alleyway_2_November_2022.jpg|alt=The Itaewon alleyway during the week-long national mourning.|right|thumb| ရက်သတ္တပတ်ကြာ နိုင်ငံတော် ဝမ်းနည်းခြင်း အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အီထယ်ဝန်လမ်းကြား။]] လူပိမှု ဖြစ်ပွားမီတွင် ရဲတပ်ဖွဲ့သည် ပွဲတော်အတွင်း လူစုလူဝေးကို ထိန်းချုပ်ရန် အခက်အခဲရှိခဲ့သည်။ ဟာမီလ်တန်ဟိုတယ်အနီးရှိ ကျဉ်းမြောင်းသော တောင်ဆင်းလမ်းများ အပါအဝင် လမ်းများတွင် ပါတီပွဲကျင်းပသူများဖြင့် ပြည့်ကျပ်နေကြောင်း မျက်မြင်သက်သေများက ပြောသည်။ <ref name="auto1">{{Cite web|date=30 October 2022|title=South Korea declares period of national mourning after 154 people killed in Seoul crowd crush|url=https://inews.co.uk/news/seoul-what-happened-south-korea-national-mourning-dead-halloween-stampede-1943029}}</ref> ဒေသစံတော်ချိန် ၁၉ ၀၀ တွင် မနေ့ညက ရောက်ရှိလာသူ တစ်ဦးက လူများသောကြောင့် အီထယ်ဝန်ဘူတာမှ တစ်မိနစ်ခန့် တွေ့ဆုံရန် ၁၀ မိနစ်ကျော် အချိန်ယူခဲ့ရသည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>{{Cite web|date=30 October 2022|title='It was chaos': how my Halloween night out in Itaewon went from fun to horror|url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/30/it-was-chaos-how-my-halloween-night-out-in-itaewon-went-from-fun-to-horror|archivedate=31 October 2022|language=en}}</ref> ၁၈ ၀၀ နှင့် ၂၂ ၀၀ ကြားတွင် အရေးပေါ်ဖုန်းခေါ်ဆိုမှု အနည်းဆုံး ခုနစ်ဆယ့်ကိုးခုကို 112 သို့ ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ပထမအကြိမ် ၁၈ ၃၄ တွင်လူပိခြင်းမဖြစ်မီ၊ ဖုန်းခေါ်ဆိုမှုတွင်၊ ဟာမီလ်တန်ဟိုတယ်ဘေးရှိ လမ်းကြားတစ်ခုသည် အလွန်လူစည်ကားပြီး အန္တရာယ်ဖြစ်လာကြောင်း ဖုန်းခေါ်ဆိုသူမှ ပြောကြားခဲ့သည်။ တစ်စုံတစ်ဦး ပြုတ်ကျပါက ကြီးမားသော မတော်တဆမှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားနိုင်သည်ဟု တာဝန်ရှိသူများက အကြောင်းကြားပြီးနောက် ခေါ်ဆိုသူမှ ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|date=1 November 2022|title=Itaewon crush: First emergency call came hours before crush|language=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63467204|archivedate=2 November 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|date=4 November 2022|title=Same problems, same frustrations: Why Itaewon feels like deja vu|url=https://m.koreaherald.com/view.php?ud=20221104000525|archivedate=2022-11-04|language=en}}</ref> လူစုလူဝေးပိမှုမှာ ဒေသစံတော်ချိန် ၂၂ ၂၀ အချိန်တွင် အီထယ်ဝန်ဘူတာရုံ ထွက်ပေါက်အမှတ် (၁) နှင့် ဟယ်မီလ်တန်ဟိုတယ်အနီးရှိ <ref name=":4">{{Cite web|date=29 October 2022|title=Halloween stampede updates: At least 146 dead in crowd surge, officials say|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/at-least-120-dead-in-crowd-crush-during-halloween-festivities-in-seoul-officials/ar-AA13vV6n|archive-url=https://web.archive.org/web/20221103114356/https://www.msn.com/en-us/news/world/at-least-120-dead-in-crowd-crush-during-halloween-festivities-in-seoul-officials/ar-AA13vV6n|archive-date=3 November 2022|language=en-US|access-date=17 November 2022}}</ref> <ref name="Reuters1">{{Cite news|title=South Korea stampede death toll rises to 120, fire authorities say|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-korea-stampede-death-toll-rises-120-fire-authorities-2022-10-29/|archivedate=29 October 2022|date=29 October 2022}}</ref> လမ်းကြားတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref name=":0"/> <ref name="PBS1">{{Cite news|date=29 October 2022|title=At least 59 dead, 150 injured in Seoul after Halloween crowd crush|url=https://www.pbs.org/newshour/world/at-least-59-dead-150-injured-in-seoul-after-halloween-crowd-crush|archivedate=29 October 2022}}</ref> မျက်မြင်သက်သေများ၏ ဗွီဒီယိုများတွင် လူပေါင်း ရာနှင့်ချီသော ကျဉ်းမြောင်းသော လမ်းကြားတွင် လူငါးဦး သို့မဟုတ် ခြောက်ဦး အနက်မှ ထုထည်ကြီးမားသော အလောင်းများအဖြစ်သို့ ဖိသိပ်ခံခဲ့ရကြောင်း ပြသခဲ့သည်။ <ref name=":1">{{Cite web|date=30 October 2022|title=How Itaewon turned into epicenter of tragedy|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2022/10/281_338862.html|archivedate=30 October 2022|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|date=30 October 2022|title=Crush kills at least 151 at Halloween festivities in Seoul|url=https://www.msn.com/en-ca/news/world/crush-kills-at-least-151-at-halloween-festivities-in-seoul/ar-AA13vSnK|archive-url=https://web.archive.org/web/20221102145801/https://www.msn.com/en-ca/news/world/crush-kills-at-least-151-at-halloween-festivities-in-seoul/ar-AA13vSnK|archive-date=2 November 2022|language=en-CA|access-date=17 November 2022}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|date=30 October 2022|title=South Korea Seoul Stampede: Crush kills at least 151 in Seoul, leaves several injured|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/59-killed-over-150-injured-after-stampede-in-south-korea/articleshow/95169466.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116170112/https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/59-killed-over-150-injured-after-stampede-in-south-korea/articleshow/95169466.cms|archive-date=16 November 2022|language=en|access-date=17 November 2022}}</ref> အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူအချို့က အလုပ်ချိန်ကုန်သွားသောကြောင့် အနှိပ်စက်ခံရမှုမှလွတ်မြောက်ရန် အနီးနားရှိစက်ရုံများမှ လူများဝင်ရောက်ခြင်းမပြုရန် ပိတ်ဆို့ထားသည်ဟုဆိုသည်။ <ref>{{Cite news|date=30 October 2022|title=Witnesses describe scenes of horror in Seoul after Halloween stampede|language=en|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/10/30/witnesses-describe-scenes-of-horror-in-seoul-after-halloween-stampede_6002287_4.html|archivedate=3 November 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|date=30 October 2022|title=S Korea in national mourning after deadly Halloween crowd crush|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/30/s-korea-declares-national-mourning-over-deadly-halloween-stampede|language=en}}</ref> လူအချို့သည် ပါတီပွဲကျင်းပပြီး လူနာတင်ယာဉ်များ အခင်းဖြစ်ပွားရာနေရာသို့ မရောက်ရှိအောင် တားဆီးထားသည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည့် ဗီဒီယိုဖိုင်တစ်ခု အွန်လိုင်းပေါ်တွင် ဒေါသများထွက်ပေါ်စေခဲ့သည်။ <ref>{{ကိုးကားခြင်း|title=People party next to ambulances after Halloween crowd crush in Itaewon|date=31 October 2022|url=https://www.youtube.com/watch?v=kek1_N53ykY}}</ref> <ref>{{Cite news|date=30 October 2022|title=Disturbing video shows people dancing after fatal stampede|url=https://www.news.com.au/world/asia/disturbing-video-shows-people-dancing-after-fatal-stampede/news-story/7f1df6ac3c90f60df10cda8315ec5622}}</ref> ထိုညတွင် မည်သည့်ရာဇဝတ်မှုများအတွက်မဆို တုံ့ပြန်ရန် စောင့်ဆိုင်းရန် ညွှန်ကြားထားသည့် အရာရှိတစ်ဦးသည် ထိုညတွင် လူစုလူဝေးကို ထိန်းချုပ်ရန် သို့မဟုတ် ဟယ်လိုလိုကိုတက်မည့်နေ့ရက်များကို ဖော်ပြထားခြင်းမရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ လမ်းကြားအနီးတွင် မသင်္ကာဖွယ် ရန်ဖြစ်မှုတစ်ခုအား တုံ့ပြန်စဉ် နှိပ်စက်ခြင်းကို သတိပြုမိခဲ့ပြီး လမ်းကြားထိပ်သို့ လူများဝင်ရောက်ခြင်းကို ရပ်တန့်ခြင်းဖြင့် လူများစီးဆင်းမှုကို သက်သာစေရန် ကြိုးပမ်းမှုအား မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|last=Marsh|first=Nick|date=4 November 2022|title=Itaewon crush: The policeman who tried to stop Seoul's Halloween disaster|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63505168|archivedate=2022-11-05}}</ref> == ခံရသူများ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; float:right; clear:right;" |+သေဆုံးကြောင်း အတည်ပြုခြင်း<br /> (၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ (၁၃) ရက်နေ့ အထိ) <ref>{{Cite web|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/005/0001566262?sid=102|title=이태원 참사 사망자 1명 추가…총 158명|access-date=13 November 2022|work=Naver|language=ko}}</ref> ! နိုင်ငံသား ! သေဆုံးမှုများ ! {{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- |{{Flagicon|KOR}} တောင်ကိုရီးယား |{{Center|131}} | <ref name="YH158">{{Cite web|title=Death toll from Halloween crowd crush rises to 158|date=November 14, 2022|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20221114000700315}}</ref> |- |{{Flagicon|IRN}} အီရန် |{{Center|5}} | <ref>{{Cite news|title=دست‌کم پنج ایرانی در میان قربانیان حادثه مرگبار سئول؛ رهبران جهان تسلیت گفتند|url=https://ir.voanews.com/a/foreign-leaders-offer-condolences-over-deadly-south-korea-crush/6811608.html|archivedate=1 November 2022|language=fa}}</ref> |- |{{Flagicon|CHN}} တရုတ် |{{Center|4}} | <ref name="SCMP1">{{Cite news|last=Chen|first=S.|title=Seoul Halloween crush: 4 Chinese among more than 150 dead|url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3197756/seoul-halloween-crush-4-chinese-among-more-150-dead|archivedate=30 October 2022|date=30 October 2022}}</ref> <ref name="auto1"/> |- |{{Flagicon|RUS}} ရုရှား |{{Center|4}} | <ref>{{Cite web|title=Число погибших в давке в Сеуле возросло до 156 человек|work=RIA Novosti|url=https://ria.ru/20221101/davka-1828305598.html|date=1 November 2022|access-date=1 November 2022|language=ru}}</ref> |- |{{Flagicon|JPN}} ဂျပန် |{{Center|2}} | <ref>{{Cite web|url=https://news.ntv.co.jp/category/politics/6e40c20749c44bde9b17587c1a1d5ba2|title=韓国・転倒事故 10代と20代の日本人女性2人が死亡|language=ja|date=30 October 2022|access-date=17 November 2022|archive-date=30 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030091254/https://news.ntv.co.jp/category/politics/6e40c20749c44bde9b17587c1a1d5ba2}}</ref> |- |{{Flagicon|USA}}</img> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု |{{Center|2}} | <ref>{{Cite web|last=Rahman|first=Khaleda|date=30 October 2022|title=South Korea Halloween tragedy: Two U.S. citizens among 153 killed|url=https://www.newsweek.com/south-korea-halloween-two-americans-killed-1755625|access-date=30 October 2022|work=Newsweek|language=en}}</ref> <ref name="auto1" /> |- |{{Flagicon|AUS}} ဩစတြေးလျ |{{Center|2}} | <ref name="Na-young">{{Cite news|last=Na-young|first=K.|title=Australian survivor of Itaewon stampede looks for body of friend|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20221030005200315|archivedate=30 October 2022|work=Yonhap News Agency|date=30 October 2022}}</ref> <ref name="newscomau">{{Cite news|last=<!--not stated-->|title=Halloween stampede: One Australian killed as death toll rises to 153|url=https://www.news.com.au/travel/travel-updates/incidents/at-least-120-people-killed-in-halloween-stampede/news-story/32154d93f8b1ad686a5c85a6694ee7fb?amp|archivedate=4 November 2022|work=[[news.com.au]]|date=1 November 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Parkes-Hupton|first=H.|title=Second Australian death from Halloween crowd crush in Seoul confirmed|url=https://www.abc.net.au/news/2022-11-15/second-australian-death-from-south-korea-crush-/101657010}}</ref> |- |{{Flagicon|AUT}} ဩစတြီးယား |{{Center|1}} | <ref>{{Cite news|url=https://www.derstandard.at/story/2000140399333/massenpanik-bei-halloween-feiern-in-suedkorea-151-tote-83-verletzte|title=Massenpanik bei Halloween-Feiern in Südkorea: 153 Tote, 83 Verletzte – auch Österreicher darunter|date=30 October 2022|language=de}}</ref> |- |{{Flagicon|FRA}} ပြင်သစ် |{{Center|1}} | <ref>{{Cite news|url=https://kr.ambafrance.org/Quartier-d-Itaewon-a-Seoul|title=Quartier d'Itaewon à Séoul|date=30 October 2022|accessdate=17 November 2022|archivedate=15 November 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221115100609/https://kr.ambafrance.org/Quartier-d-Itaewon-a-Seoul}}</ref> |- |{{Flagicon|KAZ}} ကာဇက်စတန် |{{Center|1}} | <ref>{{Cite web|last=INFORM.KZ|date=30 October 2022|title=Kazakh student dies in Seoul stampede: 30 October 2022, 13:55 – news on inform.kz|url=https://www.inform.kz/en/article/3995885|access-date=30 October 2022|work=Казинформ|language=en|archive-date=17 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117161928/https://www.inform.kz/en/kazakh-student-dies-in-seoul-stampede_a3995885}}</ref> |- |{{Flagicon|NOR}} နော်ဝေး |{{Center|1}} | <ref>{{Cite news|last=Waaler|first=Ingrid Emilie|date=31 October 2022|title=Nordmann bekreftet omkommet i halloween-trengselen i Seoul|language=no|work=NRK.no|url=https://www.nrk.no/urix/flere-omkommet-i-halloween-ulykke-i-sor-korea-1.16158147|archivedate=1 November 2022}}</ref> |- |{{Flagicon|SRI}}</img> သီရိလင်္ကာ |{{Center|1}} | <ref>{{Cite web|title=More details released on Sri Lankan killed in South Korea stampede|url=http://www.adaderana.lk/news/85839/more-details-released-on-sri-lankan-killed-in-south-korea-stampede|access-date=30 October 2022|work=adaderana.lk|date=30 October 2022|language=en}}</ref> |- |{{Flagicon|THA}} ယိုးဒယား |{{Center|1}} | <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/thai/articles/cpr7wlvnq97o|title=อิแทวอน : คนไทยเสียชีวิต 1 ราย เหตุเบียดกันตายในกรุงโซล ยอดเสียชีวิตรวม 153 ราย|date=30 October 2022}}</ref> |- |{{Flagicon|UZB}} ဥဇဘက္ကစ္စတန် |{{Center|1}} | <ref>{{Cite news|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/10/30/national/diplomacy/Korea-crowd-crush-death/20221030183308464.html|title=Diplomatic missions in Korea scramble to make contact with citizens after Itaewon crush|archivedate=29 October 2022|date=30 October 2022}}</ref> |- |{{Flagicon|VIE}} ဗီယက်နမ် |{{Center|1}} | <ref>{{Cite news|title=One Vietnamese killed in Seoul stampede|url=https://e.vnexpress.net/news/news/one-vietnamese-killed-in-itaewon-crowd-crush-4529797.html|archivedate=29 October 2022|date=29 October 2022}}</ref> |- ! စုစုပေါင်း !{{Center|158}} ! |} သေဆုံးသွားသူအများစုမှာ အမျိုးသမီးများဖြစ်သည်။ ဆွန်းရှီးလ် ဆိုက်ဘာ တက္ကသိုလ်မှ မီးဘေးနှင့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ် ကာကွယ်ရေး ပါမောက္ခတစ်ဦး၏ အဆိုအရ အမျိုးသမီးများ၏ ခန္ဓာကိုယ်များသည် အမျိုးသားများထက် ဖိအားဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်နည်းပါသည်။ <ref>{{Cite web|last=Min-sik|first=Yoon|date=31 October 2022|title=[Newsmaker] Why Itaewon disaster was more fatal for women than men|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20221031000536|access-date=2022-11-05|language=en}}</ref> သို့သော်လည်း University of Suffolk မှ လူစုလူဝေးသိပ္ပံ ပါမောက္ခ က အမျိုးသမီးများသည် Compressive asphyxia ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများကြောင်း အထောက်အထား ခိုင်လုံခြင်း မရှိဟု ဆိုပါသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ၎င်းတို့၏ ရင်ဘတ်အပေါ်ပိုင်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ်အပေါ်ပိုင်း ကြံ့ခိုင်မှုနည်းသော အမျိုးသားများထက် ခန္ဓာကိုယ်အလေးချိန် ပိုနည်းသော အမျိုးသမီးများထက် သာမန်အားဖြင့် ပိုနည်းသည်ဟု သူက ညွှန်းဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|last=Young|first=Jin Yu|date=October 30, 2022|title=Why did so many more women than men die in the Itaewon Halloween disaster? Evidence that women may face greater risks in crowd crushes is inconclusive, an expert said.|url=https://www.nytimes.com/2022/10/29/world/asia/women-victims-korea-crowd-crush.html|access-date=November 14, 2022}}</ref> {{Multiple image|caption_align=center|footer_background=center|image9=Seoul Halloween crowd crush memorial at Itaewon Station Exit 1.jpg|image6=Itaewon memorial 2.jpg}} [[Category:Pages using multiple image with manual scaled images]] အောက်တိုဘာလ (၃၁) ရက်က ဆိုးလ်မြို့တော်ဝန်၊ ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် သမ္မတအပါအဝင် လူပေါင်း ၄၀၀၀ ခန့်သည် ဆိုးလ်ပလာဇာ တွင် အောက်မေ့ဖွယ်အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ [[ဘူဆန်မြို့]]၊ [[ဒယ်ဂူးမြို့]]နှင့် [[အင်ချွန်းမြို့]]အပါအဝင် မြို့ပေါင်း (၁၇) မြို့၌ အောက်မေ့ဖွယ် အထိမ်းအမှတ်များကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကျန်းမာရေးနှင့် လူမှုဖူလုံရေး ဝန်ကြီးဌာန (တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ) က [[ဆိုးလ်မြို့]]ရှိ အောက်မေ့ဖွယ် အခမ်းအနားများတွင် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြံဉာဏ်ပေးသည့် ပြခန်းများတွင် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကူအညီများ ပေးအပ်သွားမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကူအညီများကိုလည်း ဒုက္ခသည်များ ပညာသင်ကြားနေသည့် ကျောင်းများတွင်လည်း ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။ <ref name="donga1">{{Cite news|title='이태원 참사' 사망자 1명 늘어 155명…부상자 3명 추가|url=https://www.donga.com/news/Society/article/all/20221031/116250787/1|archivedate=31 October 2022|date=31 October 2022|language=ko}}</ref> နိုဝင်ဘာလ (၁၃) ရက်နေ့တွင် အီထယ်ဝန် ဘူတာရုံထွက်ပေါက် အမှတ် (၁) အနီးတွင်ပြုလုပ်ခဲ့သောပထမဆုံးအောက်မေ့ဖွယ်အမှတ်အသားကိုဘူတာရုံမှစင်္ကြံမှ (၂၀) မီတာခန့်အကွာတွင်သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်ပွားခဲ့သည့်လမ်းကြားအဝင်ပေါက်အထိဖုံးလွှမ်းရန်တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ အမည်မသိ စေတနာ့ဝန်ထမ်း အများအပြားသည် အခမ်းအနား စားပွဲတစ်ခုမှတစ်ဆင့် ကွယ်လွန်သူအား ဆွမ်းတော် နှင့် အချိုရည်များ ချန်ထားခဲ့သကဲ့သို့ အမှိုက်ပုံး သို့မဟုတ် ပုပ်နေသော အစားအစာများ ကင်းစင်စေရန် အထိမ်းအမှတ် လက်ရာကောင်းများ ထားရှိရန် အတူတကွ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ယုံဆန်းခရိုင်အရာရှိများ၏အကူအညီဖြင့် ၎င်းတို့သည် အောက်မေ့ဖွယ်အထိမ်းအမှတ်နှင့် ပူဇော်သက္ကာများကို မိုးရွာခြင်း သို့မဟုတ် အခြားရာသီဥတုဒဏ်မှ ကာကွယ်ရန်အတွက်လည်း ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ခဲ့ပါသည်။ <ref>{{Cite web|date=2022-11-13|title=Volunteers anonymously tidy up Itaewon memorial as mourning continues|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2022/11/281_339727.html|archivedate=2022-11-13|language=en}}</ref> နိုဝင်ဘာလ (၁၁) ရက်နေ့တွင် ယုံဆန်းရဲစခန်းမှ ရဲအရာရှိတစ်ဦး မိမိကိုယ်ကို အဆုံးစီရင်ခဲ့သည်။ အာဏာကို အလွဲသုံးစားလုပ်မှု၊ အထောက်အထားများ ဖျက်ဆီးမှုနှင့် ကျွမ်းကျင်မှုဆိုင်ရာ ပေါ့ဆမှုတို့ကြောင့် အီထယ်ဝန်တွင် လူစုလူဝေးများစုဝေးမှု အန္တရာယ်ဆိုင်ရာ သတိပေးချက်အတွင်း ထောက်လှမ်းရေးအစီရင်ခံစာကို ဖျက်ပစ်ရန် အမိန့်ပေးမှုဖြင့် သူ့ကို စုံစမ်းစစ်ဆေးလျက်ရှိသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2022/11/113_339644.html|title=Yongsan police officer found dead amid investigation into Itaewon tragedy|date=11 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111155345/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2022/11/113_339644.html|archivedate=11 November 2022|archive-date=11 November 2022}}</ref> ထိုနေ့တွင် ဆိုးလ်မြို့တော် အစိုးရ လုံခြုံရေး ထောက်ပံ့ရေး ဌာနမှ အကြီးတန်း အရာရှိ တစ်ဦးသည် မိမိကိုယ်ကို သတ်သေသည်ဟု ယူဆရသော ကြောင့် သေဆုံး သွားသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ သူသည် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေးအစီအမံများနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြံပေးအစီအစဉ်များဆိုင်ရာ အရေးပေါ်စစ်ဆေးမှုများအတွက် စာရွက်စာတမ်းများ၏ နောက်ဆုံးအတည်ပြုသူဖြစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းသည် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာနေရာ၌ အလုပ်မလုပ်ခဲ့ဘဲ ရဲတပ်ဖွဲ့မှ စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်းမပြုခဲ့ကြောင်း သတင်းရရှိခဲ့သည်။ <ref name=":7">{{Cite web|date=2022-11-13|title=Two officials dead in apparent suicides as Itaewon investigation continues|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/11/13/national/socialAffairs/Korea-Itaewon-crowd-crush/20221113182458238.html|archivedate=2022-11-13|language=en}}</ref> == တုံ့ပြန်မှု == === ပြည်တွင်း === [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|တောင်ကိုရီးယား သမ္မတ]] [[ယွန်းဆော့ယော|ယွန်းဆော့ခ်ယောလ်]]သည် အရေးပေါ် ရှင်းလင်းပွဲသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဒဏ်ရာရသူများကို အမြန်ကုသရန်နှင့် ပွဲတော်နေရာများ၏ လုံခြုံရေးကို ပြန်လည်သုံးသပ်ရန် အကြံပြုခဲ့သည်။ <ref name="sky1">{{Cite news|date=29 October 2022|title=At least 59 dead and 150 injured after stampede during Halloween festivities in Itaewon, South Korea|url=https://news.sky.com/story/dozens-injured-in-stampede-during-halloween-festivities-in-south-koreas-capital-seoul-12733277|archivedate=29 October 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|date=30 October 2022|title=South Korea Halloween stampede 'should not have happened': President Yoon|url=https://www.livemint.com/news/world/south-korea-halloween-stampede-should-not-have-happened-president-yoon-11667094066799.html|archivedate=30 October 2022|language=en}}</ref> မနက်တွင် သူသည် လူမျိုးကို မိန့်ခွန်းပြောပြီး အခင်းဖြစ်ပွားရာနေရာကို သွားရောက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|postscript=ko:윤 대통령, 이태원 압사 사고 현장 방문|url=https://www.busan.com/view/busan/view.php?code=2022103011171062256|archivedate=30 October 2022|date=30 October 2022}}</ref> နိုဝင်ဘာ ၅ ရက်အထိ နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ဝမ်းနည်းခြင်း တစ်ပတ်ကို သမ္မတ ယွန်းက ကြေညာခဲ့ပြီး အစိုးရ အဆောက်အအုံများနှင့် အများပြည်သူရုံးများတွင် အလံများကို တိုင်တစ်ဝက် တွင် လွှင့်တင်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ <ref name="Shin1">{{Cite news|title=South Korea's Yoon Declares National Mourning Period Over Stampede – Yonhap|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-10-29/south-koreas-yoon-declares-national-mourning-period-over-stampede-yonhap|archivedate=30 October 2022|date=30 October 2022}}</ref> <ref name="straitstimes3">{{Cite news|title=South Korea cancels concerts, government briefings after Itaewon stampede|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/south-korea-cancels-concerts-government-briefings-after-itaewon-stampede|archivedate=30 October 2022|date=30 October 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|date=29 October 2022|title=Crush kills at least 151 at Halloween festivities in Seoul|url=https://apnews.com/article/arrests-seoul-south-korea-61ba79a6f2c3e204c25fad9245fb36a2|archivedate=30 October 2022|language=en}}</ref> အခင်းဖြစ်ပွားချိန်တွင် ဥရောပသို့ ခရီးထွက်နေသည့် ဆိုးလ်မြို့တော်ဝန် [[အိုဆဲဟွန်း|အိုဆယ်ဟွန်း]] သည် ဆိုးလ်မြို့သို့ ပြန်လာခဲ့သည်။ <ref name="sky1" /> အနှိပ်စက်ခံရပြီးနောက် ရက်ပိုင်းအတွင်း အခမ်းအနားစီမံခန့်ခွဲမှုအပေါ် ဝေဖန်မှုများ တိုးပွားလာကာ [[ပြည်ထဲရေးနှင့် ဘေးကင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန (တောင်ကိုရီးယား)၊|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန (တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ)]] လီဆန်မင်က တရားဝင် တောင်းပန်စကား ပြောကြားခဲ့ပြီး အမျိုးသားရဲချုပ် ယွန်ဟီးကွင်က “ရဲတပ်ဖွဲ့ကို တိုင်ကြားမှု အများအပြား ရှိခဲ့ပါတယ်။ အခင်းဖြစ်ပွားသည့်နေရာ၌ လူအုပ်ကြီး စုရုံးရောက်ရှိလာပြီး အန္တရာယ်၏ အရေးပေါ်အခြေအနေကို ညွှန်ပြနေကြောင်းသိရသည်။ သို့သော်လည်း သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မလုံလောက်သဖြင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ထံမှ လုံလောက်သော တုံ့ပြန်မှု မရှိခဲ့ပါ။" <ref name=":2">{{Cite web|last=TG24|first=Sky|title=Strage di Halloween a Seul, il ministro dell'Interno si scusa|url=https://tg24.sky.it/mondo/2022/11/01/strage-halloween-seul-scuse-ministro|access-date=1 November 2022|language=it}}</ref> ယွန်းက ဦးညွှတ်တောင်းပန်လိုက်သည်။ === နိုင်ငံတကာ === စည်းလုံးညီညွတ်မှုနှင့် အကူအညီပေးမှုများကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံ့ခေါင်းဆောင်အများအပြားက တိုးမြှင့်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=Tragedia a Seul, la musica continua a suonare mentre si portano i primi soccorsi|url=https://www.rainews.it/video/2022/10/tragedia-a-seul-la-musica-continua-a-suonare-mentre-si-portano-i-primi-soccorsi-f4d9f923-c604-4dbe-b001-5378c2618b50.html|archivedate=1 November 2022|date=29 October 2022|language=it}}</ref> [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သမ္မတ|အမေရိကန်သမ္မတ]] [[ဂျိုး ဘိုင်ဒင်|ဂျိုးဘိုင်ဒင်]] က “ကျွန်တော်တို့ ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံနဲ့ ဝမ်းနည်းကြေကွဲရပြီး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူတွေအားလုံးကို အမြန်ပြန်ကောင်းလာစေဖို့ ကျွန်တော်တို့ အကောင်းဆုံးဆုမွန်ကောင်း တောင်းလိုက်ပါတယ်” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref name=":4"/> ဂျပန်ဝန်ကြီးချုပ် [[ဖူမီအို ခီရှိဒ|ဖူမီယို ကီရှီဒါ]]က “တန်ဖိုးကြီးတဲ့ အသက်ပေါင်းများစွာ ဆုံးရှုံးလိုက်ရတဲ့အတွက် တုန်လှုပ်ခြောက်ခြား ဝမ်းနည်းမိပါတယ်” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ တရုတ်နိုင်ငံ သမ္မတ [[ရှီကျင့်ဖျင်|ရှီကျင့်ဖျင်]]သည် သေဆုံးသူများအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်း စာတစ်စောင်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ဗြိတိန်ဝန်ကြီးချုပ် [[ရီရှီ ဆူးနက်ခ်]]က "ကျွန်ုပ်တို့၏ အတွေးအမြင်များအားလုံးသည် ယခုအချိန်တွင် တုံ့ပြန်သူများနှင့် တောင်ကိုးရီးယားအားလုံးသည် ဤအလွန်စိတ်ပျက်စရာကောင်းသောအချိန်တွင် ရှိနေသည်" ဟု တွစ်တာတွင် ရေးသားခဲ့သည်။ . ရုရှား၊ နော်ဝေး၊ ကနေဒါ၊ ဗာတီကန်နှင့် အီတလီနိုင်ငံတို့အပါအဝင် အခြားခေါင်းဆောင်များသည် တောင်ကိုရီးယားပြည်သူများကို စာနာကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news|title=Foreign leaders offer condolences over deadly South Korea crush|date=30 October 2022|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/international-leaders-offer-condolences-over-deadly-south-korea-halloween-crush-2022-10-30/}}</ref> အိန္ဒိယ၊ <ref>{{Cite web|date=31 October 2022|title=PM Modi writes to South Korean Prez, expresses deep anguish over Seoul stampede|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/pm-modi-writes-to-south-korean-prez-expresses-deep-anguish-over-seoul-stampede-101667174428458.html|archivedate=1 November 2022|language=en}}</ref> မလေးရှား၊ <ref>{{Cite web|date=30 October 2022|title=Itaewon tragedy: Malaysia expresses condolences to South Korea|url=https://www.thesundaily.my/local/itaewon-tragedy-malaysia-expresses-condolences-to-south-korea-CE10058082|archivedate=4 November 2022|language=en|access-date=17 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104011537/https://www.thesundaily.my/local/itaewon-tragedy-malaysia-expresses-condolences-to-south-korea-CE10058082|url-status=dead}}</ref> နှင့် ဗီယက်နမ် ခေါင်းဆောင်များက ဝမ်းနည်းကြောင်း ပေးပို့ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|date=30 October 2022|title=President sends condolences over Seoul stampede {{!}} Politics {{!}} Vietnam+ (VietnamPlus)|url=https://en.vietnamplus.vn/president-sends-condolences-over-seoul-stampede/242955.vnp|archivedate=1 November 2022|language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist|2}} [[ကဏ္ဍ:ဟောလိုဝင်း ဖြစ်ရပ်များ]] fmv5ncmstzb30fb7oqi3l16ppvjjfaz 0 243995 1028811 1028459 2026-05-01T05:06:27Z Salai Rungtoi 22844 /* ကိုးကား */ 1028811 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} အောက်ပါသည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ ဆန္ဒပြမှုများ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ဆန္ဒပြပွဲများ]] ပြီးနောက် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ၏ ထင်ရှားသော ဖြစ်ရပ်များ မှတ်တမ်း ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ရှိနှင့်ပြီးသော [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] ပြန်လည်အစပြုခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ == ၂၀၂၁ == === မတ်လ === * မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် လူငယ်ပေါင်းများစွာ သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအနက်မှ တစ်ခုအောက်တွင် စာရင်းသွင်းရန်နှင့် လေ့ကျင့်ရန် မြန်မာနိုင်ငံနယ်စပ်ဒေသများသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြောင်းနှင့် <ref name="fishbeinetal2021">{{Cite web|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/the-last-fight-with-growing-support-for-federal-army-kachin-prepares-for-war/|title='The last fight': With growing support for federal army, Kachin prepares for war|date=3 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210403142738/https://www.frontiermyanmar.net/en/the-last-fight-with-growing-support-for-federal-army-kachin-prepares-for-war/}}</ref> နိုင်ငံတစ်ဝန်း ပြည်တွင်းစစ်အန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စေနိုင်သည်ဟု သတင်းများက ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news|title=UN envoy urges action to prevent Myanmar 'civil war'|url=https://elevenmyanmar.com/news/un-envoy-urges-action-to-prevent-myanmar-civil-war|date=1 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=23 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523052132/https://elevenmyanmar.com/news/un-envoy-urges-action-to-prevent-myanmar-civil-war}}</ref> CRPH သည် စစ်တပ်ကို တိုက်ဖျက်ရန်အတွက် "ဖက်ဒရယ်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့" ဖွဲ့စည်းရန်လည်း အဆိုပြုခဲ့သည်။ <ref name="MMN30321">{{Cite news|title=As slaughter of civilians continues, some decide it's time to take up arms|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/as-slaughter-of-civilians-continues-some-decide-its-time-to-take-up-arms|date=30 March 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=30 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210330105416/https://myanmar-now.org/en/news/as-slaughter-of-civilians-continues-some-decide-its-time-to-take-up-arms}}</ref> [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) <ref name="KIAbizasusual2021">{{Cite web|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-says-more-clashes-likely-despite-juntas-ceasefire-announcement|title=KIA says more clashes likely despite junta's ceasefire announcement|accessdate=14 February 2022|archivedate=2 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210402113940/https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-says-more-clashes-likely-despite-juntas-ceasefire-announcement}}</ref> သည် ဖေဖော်ဝါရီလမှ စတင်ကာ စစ်တပ်ကို ထိုးစစ်ဆင်နေပြီး မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] သည် [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]မှ မှ အရပ်သားများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်နေခြင်းကို မရပ်တန့်ပါက စစ်ပွဲ ထပ်မံ ဖြစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ <ref name="brotherhoodthreat2021">{{Cite web|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/brotherhood-alliance-tells-military-to-stop-killings-threatens-to-abandon-ceasefire|title=Brotherhood Alliance tells military to stop killings, threatens to abandon ceasefire|accessdate=14 February 2022|archivedate=30 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210330145217/https://www.myanmar-now.org/en/news/brotherhood-alliance-tells-military-to-stop-killings-threatens-to-abandon-ceasefire}}</ref> * မတ်လနှောင်းပိုင်းမှစ၍ ပြည်သူများသည် စစ်တပ်ကို ခုခံကာကွယ်ရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် တူမီးကဲ့သို့သော လက်လုပ်လက်နက်များ ကိုင်ဆောင်လာကြသည်။ ပြည်သူများနှင့် စစ်တပ် ကြား လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲများ ပိုမိုဖြစ်ပွားလာနေသလို [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] မှလည်း စစ်တပ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး အဆောက်အအုံများနှင့် ရဲစခန်းများကို တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် မိုင်းထောင်ဖောက်ခွဲခြင်းများလည်း ပိုမိုဖြစ်ပွားလာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|date=2 April 2021|title=The Junta Is Dragging Myanmar Into Full-Blown Civil War|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/commentary/junta-dragging-myanmar-full-blown-civil-war.html|language=en-US|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410165357/https://www.irrawaddy.com/opinion/commentary/junta-dragging-myanmar-full-blown-civil-war.html}}</ref> * မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် လိုင်ဇာ အနီးရှိ အလောဘွမ် စစ်စခန်းအား [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] မှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဧပြီလ (၁၁)ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]သည် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုနှင့် မြေပြင်တပ်များကို အသုံးပြုကာ အခြေစိုက်စခန်းအား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အသေအပျောက်အများအပြာနှင့်အတူ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/juntas-armed-forces-launch-attack-to-reclaim-base-seized-by-kia|title=Junta's armed forces launch attack to reclaim base seized by KIA|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603024127/https://www.myanmar-now.org/en/news/juntas-armed-forces-launch-attack-to-reclaim-base-seized-by-kia}}</ref> * [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]သည် မတ်လ ၂၆ ရက်က စစ်စခန်းတစ်ခုအား တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်သား ၁၀ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး အခြားသူများကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=10 soldiers killed in Myanmar base attack: Rebel group|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/10-soldiers-killed-in-myanmar-base-attack-rebel-group/2190195|date=27 March 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410122729/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/10-soldiers-killed-in-myanmar-base-attack-rebel-group/2190195}}</ref> * အာဏာသိမ်းမှုအား ပြောင်ပြောင်တင်းတင်းဆန့်ကျင်သော ပထမဆုံး လက်နက်ကိုင်ပစ်ခတ်မှုမှာ မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကလေး မြို့၌ ဆန္ဒပြသပိတ်စခန်းတစ်ခုအား စစ်သားများနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များတိုက်ခိုက်မှုကို ပြန်လည်ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းနောက် ကလေးမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာများတွင်လည်း တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|date=2 April 2021|title=Myanmar Villagers Take Up Homemade Weapons Against Regime's Security Forces|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-villagers-take-homemade-weapons-regimes-security-forces.html|language=en-US|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410172353/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-villagers-take-homemade-weapons-regimes-security-forces.html}}</ref> === ဧပြီလ === * ဧပြီ ၈ ရက်က ပြည်သူများသည် အမဲလိုက်ရိုင်ဖယ်များနှင့် မီးလောင်ဗုံးများဖြင့် စစ်သားများကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ခုခံသူ ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး စစ်တပ်မှလည်း အများအပြား ဒါဏ်ရာရခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် တန့်ဆည်မြို့သည် မကြာခဏ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားရာ နေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်မှစ၍ အာဏာသိမ်းဆန့်ကျင်ရေး ဆန္ဒပြမှုများကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း သေဆုံးသူ မှာ ဧပြီ ၈ ရက်နေ့အထိ ၆၀၀ ကျော်အထိ ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Eleven killed as Myanmar protesters fight troops with hunting rifles, firebombs – media|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/eleven-killed-as-myanmar-protesters-fight-troops-with-hunting-rifles-firebombs-media-idUSKBN2BV0EH|work=Reuters|date=8 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=8 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210408082100/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/eleven-killed-as-myanmar-protesters-fight-troops-with-hunting-rifles-firebombs-media-idUSKBN2BV0EH}}</ref> * [[တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ်|တစ်နိုင်ငံလုံး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး]] စာချုပ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည့် [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသား ဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]] နှင့် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကရင်အမျိုးသား အစည်းအရုံး]] တို့ အပါအဝင် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ ၇ ဖွဲ့သည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြု ကော်မတီနှင့် ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=MYANMAR'S MEDIATION BLUES: Negotiation or zero-sum game?|url=https://www.bnionline.net/en/news/myanmars-mediation-blues-negotiation-or-zero-sum-game|work=BNI|date=3 June 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603040243/https://www.bnionline.net/en/news/myanmars-mediation-blues-negotiation-or-zero-sum-game}}</ref> * ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့က [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] ၊ [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] တို့ ပါဝင်သော [[မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့|မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်အဖွဲ့]] က ရှမ်းပြည်နယ် [[နောင်မွန်ရွာ၊ လားရှိုးမြို့နယ်|နောင်မွန်]]ရဲကင်းစခန်းကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Ten Myanmar policemen killed in attack by ethnic armies opposed to junta-report|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-armies/ten-myanmar-policemen-killed-in-attack-by-ethnic-armies-opposed-to-junta-report-idUSKBN2BX056|work=Reuters|date=10 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410075547/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-armies/ten-myanmar-policemen-killed-in-attack-by-ethnic-armies-opposed-to-junta-report-idUSKBN2BX056}}</ref> * ဒီမိုကရေစီအရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ နိုင်ငံရေးသမား [[မင်းကိုနိုင်]]က ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]]ကို ဖွဲ့စည်းကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရသော [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] နှင့် [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးဝင်းမြင့်]] တို့မှာ ၎င်းတို့၏ မူလရာထူးများအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ စင်ပြိုင်အစိုးရသစ်တွင် ကချင်နှင့် ကရင်လူနည်းစုများက ထိပ်တန်းဦးစားပေးနေရာများတွင် ရှိနေသည်။ အဆိုပါကြေညာချက်တွင် မင်းကိုနိုင်သည် စင်ပြိုင်အစိုးရကို အသိအမှတ်ပြုရန် နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Aung San Suu Kyi supporters unveil Myanmar 'national unity government'|url=https://www.ft.com/content/65d18000-f728-441e-8197-d637ac73cece|work=[[Financial Times]]|date=16 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=16 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416161137/https://www.ft.com/content/65d18000-f728-441e-8197-d637ac73cece}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Opponents of Myanmar's junta set up national unity government|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210416-opponents-of-myanmar-s-junta-set-up-national-unity-government|work=[[France24]]|date=16 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=9 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509175927/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210416-opponents-of-myanmar-s-junta-set-up-national-unity-government}}</ref> * ဧပြီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ချင်းပြည်နယ် ကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့သည် [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]] တွင် လက်နက်ကိုင် တော်လှန်ရေး စတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-57197081|title=Archived copy|accessdate=14 February 2022|archivedate=2 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602213654/https://www.bbc.com/news/world-asia-57197081}}</ref> မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်သည် ဆန့်ကျင်မှုကို နှိမ်နင်းရန် အင်အားသုံးပြီး မြို့တွင်သို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ === မေလ === * မေလ ၁၆ ရက်နေ့က ချင်းပြည်နယ် ဟားခါးမြို့တွင် ချင်းပြည်နယ် ကာကွယ်ရေးတပ်က ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ရာ စစ်သား ၆ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။<ref name="Jazeera42721">{{Cite news|title=Fighting erupts in eastern Myanmar near Thai border|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/4/27/fighting-erupts-in-eastern-myanmar-near-thai-border|work=www.aljazeera.com|accessdate=14 February 2022|archivedate=12 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210512120546/https://www.aljazeera.com/news/2021/4/27/fighting-erupts-in-eastern-myanmar-near-thai-border}}</ref>ထိုနေ့တွင်ပင် ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်မှ စစ်တပ် အခြေစိုက် စခန်းတခုအား သိမ်းယူခြင်းအား တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် စစ်တပ်မှ ကရင်ပြည်နယ်အတွင်း လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ * စစ်တပ် ၏ တိုက်ခိုက်မှုများမှ ကာကွယ်ရန်နှင့် ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စု တပ်မတော်ဆီသို့ ပထမဆုံး ခြေလှမ်းအဖြစ် အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရက မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) ကို ဖွဲ့စည်းကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Can Myanmar's New 'People's Defense Force' Succeed?|url=https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/|date=26 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=9 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509135933/https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/}}</ref> * မူဆယ်မြို့တွင် မေလ ၂၃ ရက်က စစ်တပ်ာ်နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်တို့ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၃ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar rebels claim police killings as Aung San Suu Kyi appears in court|url=https://www.theguardian.com/world/2021/may/24/myanmar-police-clashes-anti-coup-movement-deaths-peoples-defence-force|work=The Guardian|date=24 May 2021|language=en|accessdate=14 February 2022|archivedate=25 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210525013456/https://www.theguardian.com/world/2021/may/24/myanmar-police-clashes-anti-coup-movement-deaths-peoples-defence-force}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Myanmar: 13 security forces members killed in clash with anti-coup bloc's defence force|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/myanmar-13-security-forces-members-killed-in-clash-with-anti-coup-blocs-defence-force20210524083029|work=ANI News|date=24 May 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=26 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526074425/https://www.aninews.in/news/world/asia/myanmar-13-security-forces-members-killed-in-clash-with-anti-coup-blocs-defence-force20210524083029/}}</ref> * ကယားပြည်နယ် ရှိ ကရင်နီပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (KPDF) မှ အဖွဲ့ဝင်များသည် ပြည်နယ်မြို့တော် လွိုင်ကော် အနီးရှိ စစ်တပ် စခန်းအချို့ကိုလည်း ဝင်ရောက် သိမ်းပိုက် ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Karenni resistance fighters open new front against junta|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-open-new-front-against-junta|work=Myanmar Now|date=26 May 2021|language=en|accessdate=14 February 2022|archivedate=26 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526202734/https://www.myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-open-new-front-against-junta}}</ref> * ၂၀၂၁ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့ နှင့် ၃၀ ရက်နေ့တို့တွင် စစ်တပ် သည် အမြောက်နှင့် ရဟတ်ယာဉ်များကို အသုံးပြု၍ လွိုင်ကော်နှင့် ဒီမောဆိုးရှိ PDF နှင့် KPDF စခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/myanmar-carries-out-air-strikes-after-militia-attacks-witnesses-2021-05-31 |accessdate=14 February 2022 |archivedate=1 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210601034353/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/myanmar-carries-out-air-strikes-after-militia-attacks-witnesses-2021-05-31/ }}</ref> * မေလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (KIA) မှ အာဏာသိမ်းမှု ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် ပူးပေါင်းကာ ကသာမြို့နယ်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားရာ စစ်သား ၈ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ ပူတာအို၊ ဖားကန့်နှင့် မိုးမောက်မြို့နယ်များတွင်လည်း တိုက်ပွဲတွေ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-forces-and-kia-in-fresh-fighting-in-northern-myanmar.html|title=Myanmar Junta Forces and KIA in Fresh Fighting in Northern Myanmar|date=31 May 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=2 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602234925/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-forces-and-kia-in-fresh-fighting-in-northern-myanmar.html}}</ref> === ဇွန်လ === * ဇွန် ၁ ရက်မှ ၃ ရက်အထိ စစ်တပ်နှင့် [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ကရင်နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် ကရင်တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များနှင့် PDF ပူးပေါင်းအဖွဲ့တို့ဖြင့် [[မြဝတီခရိုင်]] အတွင်း တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ဒါဇင်နှင့်ချီ၍ ကျဆုံးခဲ့သည်။ <ref name="Irr6321">{{Cite news|title=Karen Rebel Leader Warns Myanmar Regime of More Fighting|url=https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/karen-rebel-leader-warns-myanmar-regime-of-more-fighting.html|date=3 June 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=5 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210605233950/https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/karen-rebel-leader-warns-myanmar-regime-of-more-fighting.html}}</ref> * ဇွန်လ ၂၂ ရက်နေ့က မန္တလေးမြို့ရှိ ပီဒီအက်ဖ်၏ လုံခြုံစိတ်ချရသော အဆောက်အအုံကို စစ်တပ်က သံချပ်ကာယာဉ်များ အပါအဝင် အသုံးပြု၍ ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ပြီး တိုက်ခိုက်ရေးသမား အများအပြားကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Troops Battle Civilian Resistance Fighters in Mandalay|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-battle-civilian-resistance-fighters-in-mandalay.html|date=22 June 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214075443/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-battle-civilian-resistance-fighters-in-mandalay.html}}</ref> === ဇူလိုင်လ === * ဇူလိုင်လ ၂ ရက်နေ့ က [[ဒီပဲယင်းမြို့]]လယ်တွင် တော်လှန်ရေးတပ် များနှင့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်မှုအတွင်း လူ ၂၅ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/myanmar-military-kill-at-least-25-people-in-raid-on-central-town|title=Myanmar military kills at least 25 people in raid on central town|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203013141/https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/myanmar-military-kill-at-least-25-people-in-raid-on-central-town}}</ref> * === ဩဂုတ်လ === * ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် [[ဂန့်ဂေါမြို့နယ်]]တွင် တော်လှန်ရေးသမားများက မြေမြှုပ်မိုင်းများဖြင့် ဆက်တိုက် တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီ တပ်သား ၅၀ ခန့် ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>50 Myanmar Junta Soldiers Killed in Landmine Attacks https://www.irrawaddy.com/news/burma/50-myanmar-junta-soldiers-killed-in-landmine-attacks.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214061731/https://www.irrawaddy.com/news/burma/50-myanmar-junta-soldiers-killed-in-landmine-attacks.html |date=14 February 2022 }}</ref> === စက်တင်ဘာလ === * စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် NUG သည် တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် [[နိုင်ငံတော် အရေးပေါ်အခြေအနေ|အရေးပေါ်အခြေအနေ]] အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး စစ်အာဏာရှင်ကိုဆန့်ကျင်သည့် ပြည်သူ့ ခုခံတော်လှန်စစ်ကို စတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=၂၀၂၁ မြန်မာစစ်အာဏာသိမ်း - NUG က နိုင်ငံတော်ကို အရေးပေါ်အခြေအနေကြေညာ - ဘီဘီစီ မြန်မာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/burma-58396049?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=6136cfb33fa7c437236bc4cf%26%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%20%E1%80%85%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%20NUG%20%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%8A%E1%80%AC%262021-09-07T02%3A34%3A28.599Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:16c20cc4-1cd3-4a66-80fe-fa39eacd5f09&pinned_post_asset_id=6136cfb33fa7c437236bc4cf&pinned_post_type=share|accessdate=14 February 2022|archivedate=19 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220119131047/https://www.bbc.com/burmese/live/burma-58396049?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=6136cfb33fa7c437236bc4cf%26%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%20%E1%80%85%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%20NUG%20%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%8A%E1%80%AC%262021-09-07T02:34:28.599Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:16c20cc4-1cd3-4a66-80fe-fa39eacd5f09&pinned_post_asset_id=6136cfb33fa7c437236bc4cf&pinned_post_type=share}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/07/myanmar-opposition-announces-defensive-war-against-junta|title=Myanmar opposition announces 'defensive war' against junta|date=7 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=2 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202134355/https://www.theguardian.com/world/2021/sep/07/myanmar-opposition-announces-defensive-war-against-junta}}</ref> * [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်၊ [[မြင်သားရွာ၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်|မြင်သားကျေးရွာ]]တွင် စက်တင်ဘာ ၁၀ ရက်က စစ်တပ်နှင့် တော်လှန်ရေးတပ်တို့ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားရာ အနည်းဆုံး လူ ၁၇ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>Deadly unrest reported in Myanmar after opposition urges 'defensive war' https://www.reuters.com/world/asia-pacific/deadly-unrest-reported-myanmar-after-opposition-urges-defensive-war-2021-09-10 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118194903/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/deadly-unrest-reported-myanmar-after-opposition-urges-defensive-war-2021-09-10/ |date=18 January 2022 }}</ref> * လွန်ခဲ့သည့် သုံးလတာကာလအတွင်း တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၇၀၀ ကျော် ကျဆုံးပြီး ၆၃၀ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက စက်တင်ဘာ ၁၄ ရက်တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-1700-myanmar-junta-soldiers-killed-in-past-three-months-civilian-govt-says.html|title=Over 1700 Junta Soldiers Killed in Past Three Months, Civilian Government Says|date=14 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213184102/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-1700-myanmar-junta-soldiers-killed-in-past-three-months-civilian-govt-says.html}}</ref> * စက်တင်ဘာ ၂၁ ရက်က ကယားပြည်နယ်နှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးတို့တွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ တိုက်ပွဲများအတွင်း အရပ်သား တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၆ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/scores-of-myanmar-regime-troops-killed-in-clashes-with-civilian-ethnic-groups.html|title=Scores of Myanmar Regime Troops Killed in Clashes With Civilian/Ethnic Groups|date=21 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214055356/https://www.irrawaddy.com/news/burma/scores-of-myanmar-regime-troops-killed-in-clashes-with-civilian-ethnic-groups.html}}</ref> * စက်တင်ဘာ ၂၂ ရက်က ချင်းပြည်နယ် ထန်တလန်မြို့မှ ဒေသခံ ၈,၀၀၀ နီးပါးသည် စစ်တပ်မှ နေအိမ်များ လက်နက်ကြီးများဖြင့်ပစ်ခတ်ခြင်း မီးရှို့ခြင်း တို့ကြောင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မီဇိုရမ်မြို့သို့ ထွက်ပြေး တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။ <ref>{{Cite web|title=Myanmar: Whole town flees amid fierce fighting|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58650762|accessdate=14 February 2022|archivedate=26 November 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211126130250/https://www.bbc.com/news/world-asia-58650762}}</ref> * ပြီးခဲ့သည့် သီတင်းပတ်အတွင်း စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ချင်းပြည်နယ်နှင့် ကယားပြည်နယ်ရှိ မြို့နယ်အချို့တွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၀ ကျော်နှင့် တော်လှန်ရေးတပ်သား ၁၄ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-30-myanmar-junta-troops-killed-in-fierce-weekend-fighting.html|title=Over 30 Junta Soldiers Killed In Fierce Weekend Fighting|date=27 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214005244/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-30-myanmar-junta-troops-killed-in-fierce-weekend-fighting.html}}</ref> * စက်တင်ဘာ ၂၈ ရက်ကလည်း ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ခြုံခိုတိုက်ခိုက်မှုအတွင်း စစ်တပ်မှ စစ်သား ၂၀ ထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ တိုက်ပွဲများအတွင်း ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၄ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သလို လက်နက်မဲ့ အသက် ၇၀ အရွယ် အရပ်သားတစ်ဦးလည်း စစ်တပ်၏ လက်ချက်ဖြင့် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-ambushed-in-shan-state.html|title=Myanmar Junta Troops Ambushed in Shan State|date=28 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214005113/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-ambushed-in-shan-state.html}}</ref> === အောက်တိုဘာလ === * အောက်တိုဘာလ အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နေ့က မကွေးတိုင်း ဂန့်ဂေါမြို့နယ်တွင် ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခံရခြင်းကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄၀ ကျော် ကျဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-40-myanmar-junta-soldiers-killed-in-ambush.html|title=Over 40 Myanmar Soldiers Killed in Ambush|publisher=The Irrawaddy|date=6 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=6 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211006085942/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-40-myanmar-junta-soldiers-killed-in-ambush.html}}</ref> * ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့မှစပြီး တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အနည်းဆုံး စစ်တပ်သတင်းပေးသူ/ဒလန် ၄၀၆ ဦး သေဆုံးပြီး ၂၈၅ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း စစ်အစိုးရထိန်းချုပ်ထားသော မီဒီယာများက အောက်တိုဘာ ၇ ရက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hundreds-of-myanmar-junta-informants-killed-or-wounded.html|title=Hundreds Of Myanmar Junta Informants Killed Or Wounded|publisher=The Irrawaddy|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007103445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/hundreds-of-myanmar-junta-informants-killed-or-wounded.html}}</ref> ထိုနေ့တွင်ပင် [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] တိုင်းမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် ဖြိုးသန့်အား ဘက်ပြောင်းရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် ဆက်သွယ်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရကာ ယခုအချိန်အထိ ရာထူးမှ လွတ်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် အဆင့်အမြင့်ဆုံး အရာရှိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-detains-north-western-commander-for-planning-to-defect-ethnic-insurgent-sources.html|title=Myanmar Military Detains North Western Commander For Planning to Defect: Ethnic Insurgent Sources|publisher=The Irrawaddy|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007102131/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-detains-north-western-commander-for-planning-to-defect-ethnic-insurgent-sources.html}}</ref> * ပြီးခဲ့သည့် သီတင်းပတ်ကုန်က စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် မကွေးတိုင်း ဒေသကြီးနှင့် ကယားပြည်နယ်တို့၌ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ စစ်အစိုးရ စစ်သည် ၉၀ ခန့် ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း အောက်တိုဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် သိရသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/some-90-myanmar-junta-soldiers-killed-during-intense-weekend-fighting.html|title=Some 90 Junta Soldiers Killed During Intense Weekend Fighting|date=11 October 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214003054/https://www.irrawaddy.com/news/burma/some-90-myanmar-junta-soldiers-killed-during-intense-weekend-fighting.html}}</ref> === နိုဝင်ဘာလ === * နိုဝင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီး [[ကလေးမြို့]] ပီဒီအက်ဖ် အခြေစိုက် စခန်းအား စစ်အစိုးရ တပ်ဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကလေးပီဒီအက်ဖ်မှ ဆေးတပ်သား ၉ ဦး ဖမ်းမိခဲ့ကာ ကလေး PDF တပ်ရင်း ၃ မှ တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Soldiers capture PDF medics during raid on resistance base camp in Kalay|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-capture-pdf-medics-during-raid-on-resistance-base-camp-in-kalay|accessdate=14 February 2022|archivedate=28 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128121442/https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-capture-pdf-medics-during-raid-on-resistance-base-camp-in-kalay}}</ref> * နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်ကလည်း ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်း [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]ရှိ မိုးဗြဲပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) ၏ ကင်းစခန်းအား ဒါဇင်နှင့်ချီသော အစိုးရ တပ်ဖွဲ့များက ခြုံခိုတိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ကင်းစခန်းအား စောင့်ကြပ်နေသော PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများ အိပ်ပျော်နေစဉ် ခြေမြန်တပ်ရင်း (ခမရ) ၄၂၂ မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရတပ်များက ဝိုင်းရံထားသောကြောင့် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများသည် ကင်းစခန်းမှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|title=Dozens of junta troops ambush Moebye PDF outpost|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/dozens-of-junta-troops-ambush-moebye-pdf-outpost|accessdate=14 February 2022|archivedate=20 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120192337/https://www.myanmar-now.org/en/news/dozens-of-junta-troops-ambush-moebye-pdf-outpost}}</ref> * နိုဝင်ဘာ ၂၃ ရက်ကလည်း စစ်ကိုင်းတိုင်း မုံရွာခရိုင် [[ပလ္လင်ရွာ၊ ကနီမြို့နယ်|ပလ္လင်ကျေးရွာ]]အနီးရှိ ပီဒီအက်ဖ် နယ်မြေခံတပ်ရင်း ၂၀၅ အား ဘူဒိုဇာမြေထိုးစက်များအပါအဝင် စစ်ကား ၁၀ စီး၊ စစ်သား ၃၀ ခန့်က ချောင်းမြောင်းဖျက်ဆီးခဲ့သဖြင့် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့သည်။ အခြေစိုက်စခန်းသည် PDF မှ ဖောက်ခွဲရေးပစ္စည်းများပြုလုပ်သည့် အလုပ်ရုံနေရာလည်းဖြစ်သည်။ စီးနင်းမှုအတွင်း စစ်အစိုးရတပ်များက လက်နက်များ သိုလှောင်ထားသည့် အဆောက်အအုံနှစ်ခုကို မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Military raid destroys resistance base in Monywa, PDF says|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says|accessdate=14 February 2022|archivedate=27 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127221223/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says}}</ref> * နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ကယားပြည်နယ် ဒီမောဆိုးမြို့နယ် [[ဟိုဖိတ်ရွာ၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်|ဟိုဖိတ်ကျေးရွာ]]အနီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကရင်နီအမျိုးသား ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (KNDF) မှ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၄ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ အဆိုပါ ၄ ဦးမှာ နံနက် ၅ နာရီ ၃၀ ခန့်တွင် ခြေမြန်တပ်ရင်း ၄၂၇ မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်များ၏ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခံရသော ကင်းထောက်အဖွဲ့မှ တပ်သား ၆ ဦးဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news|title=Military kills four KNDF members in Demoso|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-kills-four-kndf-members-in-demoso|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211203102554/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-kills-four-kndf-members-in-demoso}}</ref> * ထို့အပြင်[[ရွှေကူမြို့]]အရှေ့ဘက် ၁၆ ကီလိုမီတာအကွာရှိ ကချင်အေးကျေးရွာအနီးတွင် ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် နှင့် စစ်တပ်မှ စစ်သား ၁၀၀ ခန့် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ကေအိုင်အေက ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်သည်ဟူသော ကောလာဟလများကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး တိုက်ပွဲကြောင့် KIA ၏ ကျဆုံးသူစာရင်းကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားခြင်းမရှိပေ။ မကြာသေးမီက ရရှိထားသော [[ဆူခွိုင်း ၃၀|Su-30]] ဂျက်တိုက်လေယာဉ် ၂ စင်းက စမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ခဲ့သည့် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက် တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news|title=Military deploys Russian-made fighter jets against KIA targets|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-deploys-russian-made-fighter-jets-against-kia-targets|accessdate=14 February 2022|archivedate=6 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206010220/https://myanmar-now.org/en/news/military-deploys-russian-made-fighter-jets-against-kia-targets}}</ref> * ထိုနေ့တွင်ပင် မတူပီ CDF သည် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]နှင့် ပူးပေါင်းကာ [[မတူပီမြို့]]နှင့် [[ပလက်ဝမြို့]]ကို ဆက်သွယ်သည့် လမ်းပေါ်တွင် ခြေမြန်တပ်ရင်း ၃၀၄ ကင်းစခန်းအား တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆုတ်ခွာသွားခြင်းမပြုမီတွင် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များက အစောင့်တပ်သား ၂ ဦးကိုသာ သတ်ဖြတ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="auto" /> * နိုဝင်ဘာ ၂၆ ရက်က ချင်းပြည်နယ် [[မတူပီမြို့]]အနီးတွင် တပ်စွဲထားသည့် ချင်းပြည်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CDF) မှ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများက စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးအား တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်သား ၂ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref name="auto">{{Cite news|title=Chinland Defence Force attacks junta soldiers in Matupi|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/chinland-defence-force-attacks-junta-soldiers-in-matupi|accessdate=14 February 2022|archivedate=1 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220201001003/https://www.myanmar-now.org/en/news/chinland-defence-force-attacks-junta-soldiers-in-matupi}}</ref> * [[မတ္တရာမြို့နယ်]] အရှေ့တောင်ဘက် တောတောင်ကုန်းများတွင် ယခင်က ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသော PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားတစ်ဦး၏ ရုပ်အလောင်းကို နိုဝင်ဘာ ၂၈ ရက်က တွေ့ရှိခဲ့သည်။ PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမား ရဲသူနိုင်အား နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖမ်းမိခဲ့ပြီး စစ်သားများက စခန်းအား မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည့် PDF အခြေစိုက်စခန်းသို့ အတင်းအဓမ္မ ပို့ဆောင်ခိုင်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=PDF member in Mandalay Region killed in junta custody|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/pdf-member-in-mandalay-region-killed-in-junta-custody|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211203102555/https://www.myanmar-now.org/en/news/pdf-member-in-mandalay-region-killed-in-junta-custody}}</ref> === ဒီဇင်ဘာလ === * မိုးညှင်းတွင် လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ပြီး တစ်ပတ်ခန့်အကြာ ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော် ခြေမြန်တပ်ရင်း (၄၂) မှ စစ်သား ၅၀ ခန့်က [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]] ညောင်ထောက်ရွာအနီး KIA နယ်မြေကို နံနက် ၈ နာရီ ဝန်းကျင်တွင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ညနေ ၆ နာရီခန့်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ KIA ပြန်ကြားရေးတာဝန်ခံက ၎င်းတို့ဘက်မှ ထိခိုက်ကျဆုံးမှု အသေးစိတ်ကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားခြင်း မရှိပေ။ ဖားကန့်မြို့လယ် ၁၇ မိုင်ခန့်အကွာ၊ [[ဖားကန့်မြို့]]နှင့် [[မိုးညှင်းမြို့]]ကို ဆက်သွယ်သည့် ကားလမ်းတစ်လျှောက်ရှိ ဝေလုံကျေးရွာအနီး၌လည်း တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ ခြေလျင်တပ်ရှေ့တိုးနိုင်ရေးအတွက် ညနေ ၃ နာရီမှ ၈ နာရီအထိ လက်နက်ကြီး အမြောက်အချက်ရေ ၃၀ ခန့်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=KIA clashes with junta soldiers in Hpakant and Mohnyin|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-clashes-with-junta-soldiers-in-hpakant-and-mohnyin|accessdate=14 February 2022|archivedate=6 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206011605/https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-clashes-with-junta-soldiers-in-hpakant-and-mohnyin}}</ref> စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များကလည်း ညလုံးပေါက် စစ်ဆင်ရေးပြုလုပ်ခဲ့ရာ တိုက်ပွဲပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် သိန်းမင်း PDF (TM-PDF) စခန်းကို သိမ်းပိုက်ပြီး မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရပြီး TM-PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂ ဦး သေဆုံးကာ အခြားအများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ <ref>Awaiting for official news report to be used as citation</ref> * ဒီဇင်ဘာ ၇ ရက်က [[ဆားလင်းကြီးမြို့နယ်]] [[ဒုံးတောရွာ၊ ဆားလင်းကြီးမြို့နယ်|ဒုံးတောရွာ]]အတွင်း၌ စစ်တပ်မှ အရပ်သား ၁၁ ဦးအား ဖမ်းဆီး၍ မီးရှို့သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီးနောက် မီးလောင်ကျွမ်းဆဲဖြစ်သော အလောင်းများကို ဒေသခံများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ အနီးနားတွင် သွားလာနေသော စစ်ကောင်စီယာဉ်တန်းအား PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများက ဖောက်ခွဲရေးပစ္စည်းများဖြင့် ဖောက်ခွဲတိုက်ခိုက်ခဲ့မှုအပြီးတွင် စစ်အစိုးရစစ်သား ၁၀၀ ခန့်က ရွာကို ဝင်ရောက်မွှေနှောက်သွားခဲ့သည်။ မီးလောင်မှုတွင် နောက်ထပ်လူတစ်ဦးမှာ အရပ်သားတစ်ဦးဖြစ်ပြီး မည်သူမည်ဝါဖြစ်သည်ကို မသိရပေ။<ref>{{Cite news|title=လူအစုလိုက် မီးရှို့သတ်ခံရသည့် ဆားလင်းကြီးတွင် ရုပ်အလောင်းထပ်တွေ့|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/9596|author=မောင်ရွှေဝါ|date=၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214152914/https://www.myanmar-now.org/mm/news/9596}}</ref> * ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်က သိမ်းပိုက်ထားသော ထန်တလန်မြို့တွင် စစ်တပ် နှင့် CDF တပ်ဖွဲ့တို့ မိနစ် ၉၀ ကြာ တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စစ်တပ်က CDF မှ မြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်စေရန် ဦးတည်သည့် ကြီးမားသော ထိုးစစ်ကို ထပ်မံထိုးစစ်ဆင်ပြီးနောက်၊ တိုက်ပွဲအတွင်း CDF တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၃ ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ အဆိုပါသီတင်းပတ်အတွင်း စစ်တပ်သိမ်းပိုက်ထားသည့် ထန်တလန်မြို့တွင် နေအိမ် ၁၂ လုံး မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့ပြီး ချင်းပြည်နယ် မြို့တွင်း အဆောက်အအုံ လေးပုံတစ်ပုံကျော် ပျက်စီးခဲ့ကာ ၂ဘက်လုံးမှ အကာအကွယ်ယူ ပစ်ခတ်ရန် ခက်ခဲသွားသည်။ <ref>{{Cite news|title=Well over a quarter of Thantlang now destroyed by fire as rebel group vows to 'drive out' junta soldiers|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/well-over-a-quarter-of-thantlang-now-destroyed-by-fire-as-rebel-group-vows-to-drive-out-junta|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211210154834/https://www.myanmar-now.org/en/news/well-over-a-quarter-of-thantlang-now-destroyed-by-fire-as-rebel-group-vows-to-drive-out-junta}}</ref> * မကွေးတိုင်းဒေသကြီး မြိုင်ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) မှ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများက ဒီဇင်ဘာ ၉ ရက် နံနက်အစောပိုင်းက လက်လုပ်ဗုံး ၃ လုံးဖြင့် စစ်ကားနှစ်စီးအား ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်မှုတွင် အနည်းဆုံး စစ်သား ၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း PDF တွင်က ဆိုသည်။ မွန်းတည့်အချိန်၌ PDF သည် [[မင်းသားကျ (တောင်)ရွာ၊ မြိုင်မြို့နယ်|မင်းသားကျကျေးရွာ]]သို့ ခြေလျင်ထွက်ခွာလာသော စစ်သားများအား ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး နှစ်ဖက်အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုတိုက်ပွဲနှင့် ပတ်သက်၍ အသေအပျောက် သတင်းများ မရှိခဲ့ပေ။ <ref>{{Cite news|title=Soldiers target villagers after ambush by Myaing PDF|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf|accessdate=14 February 2022|archivedate=17 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220117130024/https://myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf}}</ref> * KNDF နှင့် ကရင်နီတပ်မတော် (ကေအေ) တပ်ဖွဲ့များနှင့် တပ်မတော် ခြေမြန်တပ်ရင်း (၄၂၈) မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့တို့ တိုက်ပွဲများ ၄ ရက်ကြာ တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်သား (၄)ဦး ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း KNDF ကဆိုသည်။ "သေသွားတာလားတော့ မသိဘူး။ အနည်းဆုံးခန့်မှန်းခြေကတော့ သုံးယောက်နဲ့ လေးယောက်ကြားမှာ စစ်တပ်ဘက်က ပြင်းပြင်းထန်ထန် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရထားတယ်လို့ ယူဆထားတယ်" ဟု KNDF ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |title=ကယားပြည်နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေ |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/9658 |website=Myanmar NOW |language=my |accessdate=14 February 2022 |archivedate=14 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214144642/https://www.myanmar-now.org/mm/news/9658 }}</ref> <ref>{{Cite news|title=Clashes in Kayah State kill at least four regime soldiers: KNDF|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/clashes-in-kayah-state-kill-at-least-four-regime-soldiers-kndf|accessdate=14 February 2022|archivedate=25 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211225174335/https://www.myanmar-now.org/en/news/clashes-in-kayah-state-kill-at-least-four-regime-soldiers-kndf}}</ref> နှစ်ရက်ကြာဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများအတွင်း စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး [[ခေါင်းကွဲရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ခေါင်းကွဲကျေးရွာ]]၌ တပ်မတော်မှ တပ်ဖွဲ့ဝင် ၄ ဦးနှင့် PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၃ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ထို့နောက် တပ်မတော်မှ လက်နက်ကြီးများနှင့် စနိုက်ပါများဖြင့် အင်အားအလွန်အကျွံ အသုံးပြုပြီးနောက် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများသည် ရွာမှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|title=Soldiers kill and burn five people in Sagaing Region village after clashes with PDF|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-kill-and-burn-five-people-in-sagaing-region-village-after-clashes-with-pdf|accessdate=14 February 2022|archivedate=8 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208210310/https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-kill-and-burn-five-people-in-sagaing-region-village-after-clashes-with-pdf}}</ref> * ထိုနေ့တွင်ပင် ခုခံ ခိုအောင်းရာ နေရာ နှစ်ခုကို စစ်တပ်က ဝင်ရောက် စီးနင်းမှု ကြောင့် မန္တလေး အရပ်ဘက် ပြောက်ကျားတပ်သား ၈ ဦးကို သေဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တပ် တပ်ဖွဲ့ဝင်များက မဟာအောင်မြေနှင့် ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်များရှိ ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) များကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ တပ်မတော်တပ်သားများအား တိုက်ခိုက်မှုတွင် ပါဝင်ခဲ့သူဟု သံသယရှိသူတစ်ဦးမှ ဝန်ခံပြီးနောက် အဆိုပါစီးနင်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ မဟာအောင်မြေစခန်း၌ ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲတွင် PDF အဖွဲ့ဝင် ၇ ဦး ကျဆုံးကာ စစ်ကောင်စီတပ်သားတစ်ဦး ဝမ်းဗိုက်တွင် ကျည်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ပြည်ကြီးတံခွန်စခန်း၌ စစ်အစိုးရတပ်များအား လက်လုပ်ဗုံးဖြင့် ပစ်ပေါက်ကာ ထွက်ပြေးကြစဉ် PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Claims to Have Killed 8 Resistance Fighters in Mandalay Raids|work=Myanmar NOW|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html|accessdate=14 February 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213180339/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html}}</ref> * ဒီဇင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်က အမြောက်မြားဖြင့် ပစ်ခတ်ကူညီနေသည့် စစ်ကိုင်းတိုင်း အရာတော်မြို့နယ် [[ကဲဘာရွာ၊ အရာတော်မြို့နယ်|ကဲဘာကျေးရွာ]]တွင် ဇေယျာ ၇ ဟု ခေါ်သည့် အခြား ဒေသခံ တော်လှန်ရေးသမားများအား ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများသည် စစ်တပ်၏ လက်နက်အင်အား သာလွန်ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar military torches 100 homes in Sagaing Region village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village|accessdate=14 February 2022|archivedate=15 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211215064637/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village}}</ref> * ထို့အပြင် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး [[လှိုင်သာယာမြို့နယ်]]တွင် ဗုံးအများအပြား ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဒဏ်ရာရရှိသူ ၃ ဦး အပါအဝင် သံသယရှိသူ ၁၂ ဦးကို တပ်မတော်မှ PDF ဟုစွပ်စွဲပြီး ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားသည့် နောက်ထပ် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂ ဦးကိုလည်း ကျည်ကာအင်္ကျီများ ဝတ်ဆင်ထားသည့် အရပ်ဝတ် လက်နက်ကိုင် စစ်ကောင်စီတပ်သားများက ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ လက်လုပ်ဖောက်ခွဲရေးပစ္စည်းများကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားပြောက်ကျားတိုက်ခိုက်ရေးသမားများ သေဆုံးမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Three injured guerrilla fighters among 12 arrested after accidental explosion in Yangon|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/three-injured-guerrilla-fighters-among-12-arrested-after-accidental-explosion-in-yangon|accessdate=14 February 2022|archivedate=15 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211215064635/https://www.myanmar-now.org/en/news/three-injured-guerrilla-fighters-among-12-arrested-after-accidental-explosion-in-yangon}}</ref>ဒီပဲယင်း PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများ နေရာယူထားသည့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး ဒီပဲယင်းမြို့နယ်ကို တပ်မတော်မှ ဝိုင်းရံထားသည်ဟု ဒီပဲယင်း PDF ခေါင်းဆောင်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ “တော်တော်အခြေအနေဆိုးနေပြီ။ မနားတော့ဘူးဗျ။ စစ်ကြောင်းက တစ်ကြောင်းပြီးတစ်ကြောင်း လာနေတာ။ တစ်ကြောင်းက ဒီရွာကို ဖြတ်သွားရင် နောက်ထပ်တစ်ကြောင်းက ဒီရွာကို ဦးတည်နေပြီ။ အဲဒီလိုမျိုးဖြစ်နေတာ” ဟု ဒီပဲယင်း PDF ခေါင်းဆောင်မှ Myanmar NOW သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။ လွန်ခဲ့သည့်လမှစတင်၍ တပ်မတော်သည် လေကြောင်း ချေမှုန်းရေး မစ်ရှင်များ ဆောင်ရွက်ရန်အတွက် ဒီပဲယင်းမြို့ အနောက်ဘက်သို့ ရဟတ်ယာဉ် ခြောက်စီးဖြင့် လေကြောင်းချီတပ်မှ စစ်သား ၁၅၀ ခန့် စေလွှတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Junta soldiers murder three more villagers in Depayin|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220210222452/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin}}</ref> * ကေအဲန်ယူ တပ်မဟာ ၆ လက်အောက်ရှိ ထိုင်းနယ်စပ်အနီး [[လေးကေ့ကော်|လေးကကော်မြို့သစ်]]တွင် ဒီဇင်ဘာ ၁၄ ရက်က တပ်မတော်မှ စစ်သား ၂၀၀ ခန့်ဖြင့် ရှာဖွေစစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ NLD အမတ် ဝေလင်းအောင် အပါအဝင် စစ်အစိုးရ ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်ဟု ယူဆရသော လူအများအပြားကို စစ်တပ်က ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ခြေမြန်တပ်ရင်း ၅၆၀ မှ ယာဉ်တန်းလေးစီးဖြင့် ရောက်ရှိလာသည့် တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် လေးကေကော်မြို့ ငြိမ်းချမ်းရေး ရပ်ကွက်တွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများနှင့် ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို ရှာဖွေခဲ့သည်။ အဆိုပါ စီးနင်းမှုကို ခွင့်ပြုထားခြင်း ရှိ၊ မရှိ မေးမြန်းရန် ဖုန်းခေါ်ဆိုမှုများကို KNU တပ်မဟာ (၆) မှ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ဖြေကြားခြင်း မရှိပေ။ * ယောဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (YDF) အစည်းဝေးကျင်းပနေသည့် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး ဂန့်ဂေါမြို့နယ် [[နှမ်းခါးရွာ၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်|နှမ်းခါးကျေးရွာ]]ကို တပ်မတော်က လေကြောင်းမှ ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်က ယောကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့မှ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂၀ ကျဆုံးခဲ့သည်။ ရွာကို လေကြောင်းထိုးစစ်ဆင်ရာတွင် ရဟတ်ယာဉ်သုံးစင်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ နှမ်းခါးရွာကို စစ်အစိုးရ ကျောထောက်နောက်ခံပြု ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ဝင် ၁၅၀ ခန့်က သိမ်းပိုက်ထားသည်ဟု ရွာခံတစ်ဦးက ပြောသည်။ <ref>{{Cite news|title=At least 20 killed in air raid on Magway village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village|accessdate=14 February 2022|archivedate=27 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211227131155/https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village}}</ref> ထို့အပြင် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး [[သန်လျင်မြို့နယ်]]တွင် တပ်မတော်က ဝင်ရောက်စီးနင်းမှုအတွင်း ဒေသခံ လက်နက်ကိုင် တော်လှန်ရေး အဖွဲ့ ဝင်တစ်ဦး ပစ်သတ်ခံရပြီး အခြား သုံးဦးကိုလည်း ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ နံနက် ၉ နာရီခန့်တွင် [[လဟာယက်|လဟာရပ်ကျေးရွာ]]အနီးရှိ နေအိမ်တစ်လုံးအား စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါအဖွဲ့မှ အသက် ၃၀ အရွယ် အမျိုးသားတစ်ဦး ရင်ဘတ်နှင့် ပေါင်တို့တွင် သေနတ်ဒဏ်ရာဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီး အမျိုးသားနှစ်ဦးနှင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးတို့ကို ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ သေဆုံးနေသည့် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား၏ ရုပ်အလောင်းကို စစ်သားများက သိမ်းယူသွားကာ သေဆုံးသူမှာ ဖြိုးမောင်မောင်ဦးဖြစ်ကြောင်း သန်လျင်အခြေစိုက် ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာမျက်နှာတစ်ခုက ဆိုသည်။ <ref>{{Cite news|title=One resistance fighter killed, three arrested in Thanlyin raid|work=Myanmar NOW|url=https://myanmar-now.org/en/news/one-resistance-fighter-killed-three-arrested-in-thanlyin-raid|accessdate=14 February 2022|archivedate=21 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221031550/https://www.myanmar-now.org/en/news/one-resistance-fighter-killed-three-arrested-in-thanlyin-raid}}</ref> * ပြီးခဲ့သည့် သီတင်းပတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ကရင်နီအမျိုးသား ကာကွယ်ရေးတပ် (KNDF) မှ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကယား(ကရင်နီ)ပြည်နယ် လွိုင်ကော်မြို့နယ် [[ကွန်နားရွာ၊ လွိုင်ကော်မြို့နယ်|ကွန်နားကျေးရွာ]]မှ တပ်မတော် တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဒီဇင်ဘာ ၂၀ ရက်တွင် ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ KNDF အဖွဲ့ဝင်များ၏ ပြောကြားချက်အရ သီတင်းပတ်ကုန်တွင် ခွန်းနား တွင် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၃၀ ခန့် တပ်စွဲထားကြောင်း သိရသည်။ ပြီးခဲ့သည့် သီတင်းပတ်က တနင်္လာနေ့နှင့် ကြာသပတေးနေ့များတွင် တိုက်ပွဲ နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ပွားပြီးနောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများ ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း မရှိဟု ၎င်းက ဆက်လက်ပြောသည်။<ref>{{cite web |author1=အက်စတာဂျေ |title=လွိုင်ကော်မြို့နယ် ကွန်နားရွာတွင် နေအိမ်အများအပြား မီးထပ်ရှို့ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/9737 |website=Myanmar NOW |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ |accessdate=15 February 2022 |archivedate=15 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215081334/https://myanmar-now.org/mm/news/9737 }}</ref> ==== ခရစ္စမတ်အကြို လူသတ်ပွဲ ==== {{main|မိုဆို လူသတ်ပွဲ}} * ကယားပြည်နယ် ဖရူဆိုမြို့နယ် [[မိုဆိုရွာ၊ ဖရူဆိုမြို့နယ်|မိုဆိုရွာ]]အနီးတွင် စစ်ဘေးရှောင်ယာဉ်တန်းကို [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]က ဒီဇင်ဘာ ၂၄ ရက်က အလစ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ လူ ၃၅ ဦးထက်မနည်း သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။ အဆိုပါသေဆုံးမှုများတွင် အကျိုးအမြတ်မယူသော Save the Children အဖွဲ့မှ ဝန်ထမ်းနှစ်ဦး ပါဝင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=UN 'horrified' by massacre of dozens of civilians in Myanmar|work=Myanmar NOW|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/26/united-nations-horrified-myanmar-massacre-dozens-civilians|date=December 26, 2021|accessdate=February 1, 2022|archivedate=26 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211226231042/https://www.aljazeera.com/news/2021/12/26/united-nations-horrified-myanmar-massacre-dozens-civilians}}</ref> အဆိုပါဖြစ်ရပ်နှင့်ပတ်သက်၍ 'စေ့စေ့စပ်စပ် ပွင့်လင်းမြင်သာသော စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု' ပြုလုပ်ရန် ကုလသမဂ္ဂက တောင်းဆိုထားသည်။ == ၂၀၂၂ == === ဇန်နဝါရီလ === * ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်က မကွေး၊ စစ်ကိုင်းနှင့် တနင်္သာရီတိုင်း ဒေသကြီးနှင့် ချင်းပြည်နယ်၊ ရှမ်းနှင့် ကယားပြည်နယ်တို့တွင် သုံးရက်ကြာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခံရမှုအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး ၃ ဒါဇင်ထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-kills-dozens-of-junta-soldiers-in-three-days-of-clashes.html|title=Myanmar Resistance Kills Dozens of Junta Soldiers in Three Days of Clashes|publisher=The Irrawaddy|date=January 31, 2022|accessdate=February 1, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140918/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-kills-dozens-of-junta-soldiers-in-three-days-of-clashes.html}}</ref> === ဖေဖော်ဝါရီ === * ၁ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်း ကနီမြို့နယ်အတွင်း စစ်ကောင်စီ တပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် မဟာမိတ်ပျူစောထီးပြည်သူ့တပ်ဖွဲ့ဝင် အယောက် ၃၀ ထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရက ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများနှင့် စစ်သည်များ သယ်ဆောင်သည့် သင်္ဘောများကို ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး တိုက်ခိုက်မှုအတွင်း အနည်းဆုံး သင်္ဘောတစ်စီး မီးလောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html|title=Thirty Junta Soldiers reportedly killed in Upper Myanmar|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214193946/https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html}}</ref> * ၂ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်အစိုးရလိုလားသော လူထုစုဝေးပွဲတွင် ဗုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် လူ ၂ ဦး သေဆုံးပြီး ၃၈ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-killed-38-injured-at-rally-attack-on-myanmar-coup-anniversary.html|title=Two Killed, 38 Injured at Rally Attack on Myanmar Coup Anniversary|publisher=The Irrawaddy|date=February 2, 2022|accessdate=February 2, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140526/https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-killed-38-injured-at-rally-attack-on-myanmar-coup-anniversary.html}}</ref> * ၃ ဖေဖော်ဝါရီ - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၏ ပြောကြားချက်အရ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက် အာဏာသိမ်းမှုမှ စတင်ကာ ပစ်မှတ်ထားသော တိုက်ခိုက်မှုများတွင် စစ်အစိုးရက ခန့်အပ်ထားသော အရာရှိ ၃၆၇ ဦး လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/almost-370-myanmar-junta-officials-assassinated-since-coup.html|title=Almost 370 Junta Officials Assassinated Since Coup|publisher=The Irrawaddy|date=February 2, 2022|accessdate=February 3, 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214194001/https://www.irrawaddy.com/news/burma/almost-370-myanmar-junta-officials-assassinated-since-coup.html}}</ref> * ၇ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးအတွင်း နယ်မြေခံ PDF များ၏ လျပ်တပြတ် တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်သား ၃၈ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုများတွင် ဒရုန်းများ အသုံးပြုမှုလည်း ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html|title=38 Junta Soldiers Reported Killed in Upper Myanmar|publisher=The Irrawaddy|date=February 7, 2022|accessdate=February 7, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140304/https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html}}</ref> ကချင်ပြည်နယ် ဖားကန့်မြို့နယ်တွင် သုံးရက်ကြာ တိုက်ပွဲများအတွင်း တပ်ရင်းမှူး အပါအဝင် စစ်ကောင်စီ စစ်သည် ၂၀၀ ခန့် ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]က ပြောဆိုထားသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-200-myanmar-junta-troops-killed-in-three-days-kachin-independence-army.html|title=Over 200 Myanmar Junta Troops Killed in Three Days: Kachin Independence Army|publisher=The Irrawaddy|date=February 7, 2022|accessdate=February 7, 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214193909/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-200-myanmar-junta-troops-killed-in-three-days-kachin-independence-army.html}}</ref> * ၈ ဖေဖော်ဝါရီ - [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] [[မောင်တောမြို့နယ်]]တွင် [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့တို့ တိုက်ပွဲ အနည်းဆုံး နှစ်ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ [[မီးတိုက်ရွာ|မီးတိုက်ကျေးရွာ]] အရှေ့မြောက်ဘက် လက်ပံတောင်အနီးရှိ AA ကင်းစခန်းအား ဖေဖော်ဝါရီ ၄ ရက်က ခိုးဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ AA ကင်းသမားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း AA ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ [[ခိုင်သုခ]]က ပြောသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့အထိ ၃ နာရီကြာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် AA နှင့်စစ်တပ်တို့ကြား ၂၀၂၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလမှ စတင်၍ အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သော အလွတ်သဘော အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ပျက်ပြားသွားမည့်အရေးကို စိုးရိမ်မှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-troops-clash-with-arakan-army-in-western-myanmar.html|title=Junta Troops Clash With Arakan Army in Western Myanmar|publisher=The Irrawaddy|date=February 8, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140146/https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-troops-clash-with-arakan-army-in-western-myanmar.html}}</ref> မောင်တောမြို့နယ် မြောက်ပိုင်းတွင် ဖေဖော်ဝါရီ ၇ ရက် ညက ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများကြောင့် အရပ်သား နှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=စစ်တပ်နှင့် AA တို့ တိုက်ပွဲကြား အရပ်သား ၂ ဦး သေဆုံး |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/08/249707.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |date=၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=15 February 2022 |archivedate=15 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215124905/https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/08/249707.html }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-civilians-dead-in-clash-between-aa-regime-troops-in-myanmars-rakhine-state.html|title=Two Civilians Dead in Clash Between AA, Regime Troops in Myanmar's Rakhine State|publisher=The Irrawaddy|date=February 8, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213142004/https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-civilians-dead-in-clash-between-aa-regime-troops-in-myanmars-rakhine-state.html}}</ref> *၉ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းနှင့် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးများတွင် နယ်မြေခံ PDF များ ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်သား ၃၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-groups-claim-to-kill-35-myanmar-junta-troops.html|title=Resistance Groups Claim to Kill 35 Myanmar Junta Troops|publisher=The Irrawaddy|date=February 9, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140059/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-groups-claim-to-kill-35-myanmar-junta-troops.html}}</ref> အရပ်သားများကို လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုအတွက် တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် [[ရန်ကုန်မြို့]]ရှိ [[တပ်မတော် (လေ)|လေတပ်]] လေယာဉ်မှူးများ၏ နေအိမ်များကို ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=လေတပ်အရာရှိ နေအိမ်များကို တိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ပြုလုပ် ဟု PDF ဆို |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/09/249720.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |date=၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=15 February 2022 |archivedate=15 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215081530/https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/09/249720.html }}</ref> * ၁၀ ဖေဖေော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီး မြို့နယ် ၃ ခုတွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များက ဝင်ရောက် စီးနင်း တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၅၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html|title=Resistance Fighters Claim To Have Killed Around 50 Myanmar Junta Personnel|publisher=The Irrawaddy|date=February 10, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213130332/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html}}</ref> *၁၁ ဖေဖော်ဝါရီလ - ရခိုင်ပြည်နယ် မောင်တောမြို့နယ်ရှိ AA ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဗိုလ်မှူးတစ်ဦး အပါအဝင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် အများအပြား ကျဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=တကျော့ပြန် ရခိုင်တိုက်ပွဲ ဗိုလ်မှူးအဆင့် အပါအဝင် စစ်တပ်အကျအဆုံးများ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/10/249756.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |date=၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=15 February 2022 |archivedate=15 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215081245/https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/10/249756.html }}</ref> ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀ ရက်နှင့် ၁၁ ရက်တို့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးနှင့် ကယားပြည်နယ်တို့၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃၈ ဦးနှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၅ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/dozens-of-junta-soldiers-killed-in-sagaing-kayah-myanmar-resistance-groups-say.html|title=Dozens of Junta Soldiers Killed in Sagaing, Kayah, Myanmar Resistance Groups Say|publisher=The Irrawaddy|date=February 11, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213122752/https://www.irrawaddy.com/news/burma/dozens-of-junta-soldiers-killed-in-sagaing-kayah-myanmar-resistance-groups-say.html}}</ref> * ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ - နေပြည်တော်၊ မကွေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် PDF တပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ နှင့် ၁၃ ရက်များတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html|title=Junta Soldiers Killed; Social Media Users Boycott Myanmar Coup Leader’s Parade|publisher=The Irrawaddy|date=14 February 2022|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214143540/https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html}}</ref> *၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ခင်ဦးမြို့နယ်၊ [[မြို့သစ်ရွာ၊ ခင်ဦးမြို့နယ်|မြို့သစ်ရွာ]]အနီး၌ စစ်သားနှင့် ပျူစောထီးအင်အား ၈၀ ခန့်နှင့် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင်များ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ အသက် ၁၅ နှစ်အရွယ် နှစ်ဦးအပါအဝင် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၁၄ ဦးကျဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=ခင်ဦးမြို့ တိုက်ပွဲတွင် လူငယ် ၁၄ ဦး သေဆုံး |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10499 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=20 February 2022 |archivedate=20 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220220093932/https://www.myanmar-now.org/mm/news/10499 }}</ref> ထိုနေ့မှာပင် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်၊ မိုးဗြဲ ဝါရီဆူးပလိုင်ရွာအနီးတွင် ထိုးစစ်ဆင်လာသော စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ကရင်နီပူးပေါင်းတပ်များ တိုက်ပွဲပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀ ဝန်းကျင်ခန့် ကျဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည့် မိုးဗြဲနှင့် ခင်ဦးတွင် PDF ၃၀ ဝန်းကျင် ကျဆုံး |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/18/250030.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |date=၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=20 February 2022 |archivedate=20 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220220093950/https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/18/250030.html }}</ref> * ၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပေါက်မြို့နယ် ရေပြာရွာ ရဲစခန်းကို ပေါက်၊ မြိုင်၊ ရေစကြိုမြို့နယ်တို့မှ PDF အဖွဲ့များ ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စခန်းမှူးအပါဝင် ရဲ ၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=မောင်ရွှေဝါ |title=ပေါက်မြို့ ရေပြာရဲစခန်းကို PDF ၃ ဖွဲ့ ဝင်တိုက်၊ စခန်းမှူးအပါအဝင် ၅ ဦး သေ |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10567 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |archivedate=25 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220225041955/https://www.myanmar-now.org/mm/news/10567 }}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ကချင်ပြည်နယ် ကာမိုင်းမြို့အနီးရှိ စစ်ဆေးရေးဂိတ်တစ်ခုကို KIA တပ်မဟာ ၉ လက်အောက်ခံ တပ်ရင်း ၄၄ နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် ပူးပေါင်းတပ်များက ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်မှ ၂ ဦးနှင့် အရပ်သား ၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=ကချင် ကာမိုင်းစစ်ဆေးရေးဂိတ်ကို KIA နှင့် PDF ဝင်တိုက် |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10569 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> * ၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ရွှေဘိုမြို့နယ်]]၊ [[ငါးပိအိုးရွာ၊ ရွှေဘိုမြို့နယ်|ငါးပိအိုးကျေးရွာ]]သို့ စစ်ကောင်စီတပ်များ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် လူတစ်ဦးသေဆုံးကာ အိမ်ခြေ ၄၀ ကျော် မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=ကိုချို |title=ရွှေဘိုမြို့ ငပိအိုးရွာကို စစ်တပ်ဝင်၊ အိမ် ၄၀ မီးလောင်ပြီး လူငယ် ၁ ဦး သေဆုံး |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10575 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ရွှေဘိုမြို့နယ်၊ [[နှမစားရစ်ရွာ၊ ရွှေဘိုမြို့နယ်|နှမစားရစ်ရွာ]]သို့ စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ပျူစောထီးပူးပေါင်းအဖွဲ့တို့ လေးကြိမ်မြောက် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဒေသခံ ၃ ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး အိမ်ခြေ ၄၀၀ ကျော် မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=ကိုချို |title=စစ်တပ်ဝင်သည့် ရွှေဘိုမြို့ နှမစားရစ်ရွာတွင် ၃ ဦးသေ၊ အိမ် ၄၀၀ မီးလောင် |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10585 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> ===မတ်=== လွန်ခဲ့သော ရက်သတ္တပတ်အတွင်း ကယားပြည်နယ်၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်တွင် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့နှင့် ကရင်နီပူးပေါင်းအဖွဲ့တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၈၅ ဦး သေဆုံးပြီး နှစ်ဦး ဖမ်းဆီးရမိကြောင်း မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-suffers-heavy-losses-in-kayah-state-resistance.html|title=Myanmar Junta Suffers Heavy Losses in Kayah State: Resistance|publisher=The Irrawaddy|date=March 7, 2022|accessdate=March 7, 2022|archivedate=18 January 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118022742/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-suffers-heavy-losses-in-kayah-state-resistance.html}}</ref> === စက်တင်ဘာ === * ၂ စက်တင်ဘာ - ** ရွေးကောက်ပွဲ မဲသမာမှုတွင် အပြစ်ရှိသည်ဟုဆိုကာ ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ထောင်ဒဏ် သုံးနှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။ ယင်းအတွက်ကြောင့် သူမသည် အမှုမျိုးစုံမှ ပြစ်ဒဏ်စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၂၀ နှစ် ကျခံနေရသည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar's Aung San Suu Kyi gets 3 years' jail for election fraud |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/2/myanmars-aung-san-suu-kyi-gets-3-years-prison-for-election-fraud |access-date=2022-09-21 |website=www.aljazeera.com |language=en |archivedate=19 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221019052656/https://www.aljazeera.com/news/2022/9/2/myanmars-aung-san-suu-kyi-gets-3-years-prison-for-election-fraud }}</ref> ** [[ဗန်းမောက်မြို့နယ်]]နှင့် [[ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်]]ရှိ [[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်]]စခန်းများအား ကေအိုင်အေနှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]က လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar junta ally attacked in northern Sagaing |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-ally-attacked-in-northern-sagaing |date=2 September 2022 |author=Nyein Swe |work=Myanmar Now |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=10 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230810051933/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-ally-attacked-in-northern-sagaing/ }}</ref> * ၁၆ စက်တင်ဘာလ ၁၆ - [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]၊ [[လက်ယက်ကုန်းရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|လက်ယက်ကုန်းရွာ]]ရှိ စာသင်ကျောင်းအား [[တပ်မတော်|မြန်မာစစ်တပ်]]မှ [[လက်ယက်ကုန်းရွာ ပစ်ခတ်မှု|လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှုများ]] ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ကလေးငယ် ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၁၇ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar army helicopters fire on school, killing 6: reports |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Myanmar-army-helicopters-fire-on-school-killing-6-reports |access-date=2022-09-22 |website=Nikkei Asia |language=en-GB |archivedate=19 September 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919182346/https://asia.nikkei.com/Politics/Myanmar-army-helicopters-fire-on-school-killing-6-reports }}</ref> လက်ယက်ကုန်းရွာတွင် [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]တို့ရှိနေသည့်အတွက် တိုက်ခိုက်ရခြင်းဖြစ်သည်ဟု မြန်မာစစ်တပ်က ဆိုသည်။<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2022-09-20 |title=Myanmar army helicopters fire on school, killing 13, media and residents say |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-army-helicopters-fire-school-killing-six-media-residents-2022-09-19/ |access-date=2022-09-22 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=22 September 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922030633/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-army-helicopters-fire-school-killing-six-media-residents-2022-09-19/ }}</ref> [[ကုလသမဂ္ဂ|ကုလသမဂ္ဂနှင့်]] [[ဥရောပ သမဂ္ဂ|ဥရောပသမဂ္ဂတို့အပါအဝင်]] နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများက တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ထိခိုက်သေဆုံးမှုများအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |date=2022-09-20 |title=Myanmar: Guterres strongly condemns army attacks which left 11 children dead |url=https://news.un.org/en/story/2022/09/1127201 |access-date=2022-09-22 |website=UN News |language=en |archivedate=22 September 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922030644/https://news.un.org/en/story/2022/09/1127201 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar: Statement by the spokesperson on the latest attack against a school in Tabayin {{!}} EEAS Website |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/myanmar-statement-spokesperson-latest-attack-against-school-tabayin_en |access-date=2022-09-22 |website=www.eeas.europa.eu |archivedate=22 September 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922030635/https://www.eeas.europa.eu/eeas/myanmar-statement-spokesperson-latest-attack-against-school-tabayin_en }}</ref> * ၂၃ စက်တင်ဘာ - [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] ဒုဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သော ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး[[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]၏ ဆရာဖြစ်သူ အငြိမ်းစား ဗိုလ်ချုပ်[[အုန်းသွင်]] အား ရန်ကုန်မြို့ပြပျောက်ကြားအဖွဲ့တစ်ခုက လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ဤလုပ်ကြံမှုသည် သတ်ဖြတ်ခံရသော တပ်မတော်၏ အမြင့်ဆုံးရာထူးဖြစ်သောကြောင့် ရာထူးကြီးစစ်တပ်ခေါင်းဆောင်များအနေဖြင့် လုံခြုံရေးအား တိုးမြှင့်စေခဲ့သည်။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=27 September 2022 |title=Retired Myanmar Brigadier General Shot Dead by Yangon Resistance Group |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/retired-myanmar-brigadier-general-shot-dead-by-yangon-resistance-group.html |work=The Irrawaddy |location=Yangon |access-date=19 October 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=19 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221019102837/https://www.irrawaddy.com/news/burma/retired-myanmar-brigadier-general-shot-dead-by-yangon-resistance-group.html }}</ref> === အောက်တိုဘာ === {{See also|ဖားကန့် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု}} * ၈ အောက်တိုဘာ - စစ်အာဏာရှင် ဆန့်ကျင်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ အားနည်းစေရန်ရည်ရွယ်သော "[[ဖြတ်လေးဖြတ်]]"ဗျူဟာအား အကောင်အထည်ဖော်သည့်အနေဖြင့် စစ်ကိုင်းနှင့် မကွေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အနည်းဆုံး ရွာ ၂၀ ကျော်အား စစ်ကောင်စီတပ်များက မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း စစ်ကိုင်းအခြေစိုက် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ အဆိုအရ ယင်းသို့ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရသဖြင့် အားလုံးဆုံးရှုံးသွားခဲ့သူများမှာ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |author=Nay Thit |title=Why Myanmar Junta's 'Four Cuts' Arson Strategy is Failing to Quell Resistance |url=https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/why-myanmar-juntas-four-cuts-arson-strategy-is-failing-to-quell-resistance.html |work=The Irrawaddy |date=22 October 2022 |access-date=2022-10-22 |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=22 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221022174503/https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/why-myanmar-juntas-four-cuts-arson-strategy-is-failing-to-quell-resistance.html }}</ref> * အောက်တိုဘာလ အလယ်ပိုင်း - ၂၀၂၃ ခုနှစ် အကုန်တွင် နွေဦးတော်လှန်ရေး အောင်ပွဲရမည်ဟု [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယင်းအတွက် မြို့ပြနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် တိုက်ပွဲများ အရှိန်မြင့်လာခဲ့သည်။<ref name="at20221104">{{cite news |first=Anthony |last=Davis |title=Myanmar's NUG going for broke before its time |url=https://asiatimes.com/2022/11/myanmars-nug-going-for-broke-before-its-time/?fbclid=IwAR05DLA_u3Wj36rVzbn0sqQrLuZX2J6KXdBE1DPQcLh8JL-I-tS68MC2Vu0 |date=4 November 2022 |work=Asia Times |accessdate=23 May 2023 |archivedate=5 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221105215701/https://asiatimes.com/2022/11/myanmars-nug-going-for-broke-before-its-time/?fbclid=IwAR05DLA_u3Wj36rVzbn0sqQrLuZX2J6KXdBE1DPQcLh8JL-I-tS68MC2Vu0 }}</ref> * ၁၆ အောက်တိုဘာ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[တောင်မြင့်ရွာ၊ ပေါက်မြို့နယ်|တောင်မြင့်ရွာ]]အား စစ်ကောင်စီတပ်များက ဝင်ရောက်စီနင်းခဲ့ကာ ကျောင်းဆရာ ဦးစောထွန်းမိုးအား ခေါင်းဖြတ်သတ်ဖြတ်ကာ ဦးခေါင်းအား [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ|NUG]]၏ စာသင်ကျောင်းဝင်ပေါက်တွင် ချိတ်ဆွဲထားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar villagers say army beheaded high school teacher |last=Peck |first=Grant |url=https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-813a18fd0ab77cd6ccdaaa36a0bf8965 |work=AP News |date=21 October 2022 |access-date=2022-10-22 |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=22 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221022174502/https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-813a18fd0ab77cd6ccdaaa36a0bf8965 }}</ref> * ၂၁ အောက်တိုဘာ - [[ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] ဦးဆောင်သော တပ်များက ကော့ကရိတ်မြို့ကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့သည်။ မြို့အနီး အာရှလမ်းမကြီးနှင့် မြို့တွင်းရှိ အစိုးရအဆောက်အဦများတွင် တိုက်ပွဲများ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Heavy Fighting Between Myanmar Junta, Resistance Reported in Karen's Kawkareik |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/heavy-fighting-between-myanmar-junta-resistance-reported-in-karens-kawkareik.html |work=The Irrawaddy |date=21 October 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=20 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220212821/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/heavy-fighting-between-myanmar-junta-resistance-reported-in-karens-kawkareik.html }}</ref> * ၂၂ အောက်တိုဘာ - ညနေပိုင်းတွင် ကော့ကရိတ်မြို့မှ [[ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] ဦးဆောင်သော တပ်များ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ အနီးတဝိုက်တွင် တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="at20221104"/> * ၂၃ အောက်တိုဘာ - ဖားကန့်မြို့နယ်တွင် [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကေအိုင်အေ]]၏ ၆၂ နှစ်မြောက်အခမ်းအနားကျင်းပနေစဉ် [[ဖားကန့် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]]ကြောင့် လူအနည်းဆုံး ၈၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဤပြည်တွင်းစစ် ပြန်လည်စတင်ချိန်မှစ၍ အရပ်သားအများဆုံး သေဆုံးခဲ့သော ပထမဆုံး တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂက တိုက်ခိုက်မှုအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်းပြောဆိုခဲ့သော်လည်း စစ်ကောင်စီက အရပ်သားသေဆုံးမှုအား ငြင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Ethnic group says Myanmar air attack kills 80 at celebration |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethnic-group-myanmar-air-attack-kills-60-celebration-91995775 |last=Peck |first=Grant |work=ABCNews |date=23 October 2022 |access-date=2022-10-24 |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=24 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221024125159/https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethnic-group-myanmar-air-attack-kills-60-celebration-91995775 }}</ref> * ၂၇ အောက်တိုဘာ - [[ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] ဦးဆောင်သော တပ်ဖွဲ့များက ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်ရှိ အမှတ် ၃၃၉ ခြေမြန်တပ်ရင်းအား ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Karen Resistance Forces Seize Myanmar Junta Base, Capture 17 Soldiers |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-resistance-forces-seize-myanmar-junta-base-capture-17-soldiers.html |work=The Irrawaddy |date=27 October 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=27 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221027144636/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-resistance-forces-seize-myanmar-junta-base-capture-17-soldiers.html }}</ref> === နိုဝင်ဘာ === * ၁၃ နိုဝင်ဘာ - [[တပ်မတော် (လေ)]]၏ [[Mil Mi-24|Mi-34]] ရဟတ်ယာဉ်က စစ်ကောင်စီတပ်အပေါ် မှားယွင်းပစ်ခတ်မှုကြောင့် တပ်သား ၆၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Regime Helicopter Kills At Least 60 Junta Troops in Sagaing Region: Resistance |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-regime-helicopter-kills-at-least-60-junta-troops-in-sagaing-region-resistance.html |work=The Irrawaddy |author=Hein Htoo Zan |date=14 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=18 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118022742/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-regime-helicopter-kills-at-least-60-junta-troops-in-sagaing-region-resistance.html }}</ref> * ၁၄ နိုဝင်ဘာ - [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး]]အဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်ရမည်စိုးသဖြင့် ထွက်ပြေးခဲ့သော မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ပေါက်မြို့နယ်]]ရှိ ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများအား စစ်ကောင်စီက ဒဏ်ငွေတပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar's military punishes families of administrators who fled militia training |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmars-military-punishes-families-of-administrators-who-fled-militia-training |author=Maung Shwe Wah |date=15 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=14 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114112736/https://myanmar-now.org/en/news/myanmars-military-punishes-families-of-administrators-who-fled-militia-training }}</ref> * ၁၅ နိုဝင်ဘာ - စစ်ကောင်စီကားတစ်စီးသည် ရက္ခိုင့်တပ်တော်မှ ထောင်ထားသော မြေမြှပ်မိုင်းထိခဲ့သဖြင့် ရခိုင်ပြည်နယ် ရန်ကုန်-စစ်တွေကားလမ်းပေါ်ရှိ ကျေးရွာများအား စစ်ကောင်စီက လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ ဒေသခံများမှာ ပုဏ္ဏားကျွန်း သို့မဟုတ် စစ်တွေမြို့ပေါ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။<ref>{{cite news |title=Thousands of Rakhine Villagers Flee Myanmar Junta's Deadly Wrath |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thousands-of-rakhine-villagers-flee-myanmar-juntas-deadly-wrath.html |date=15 November 2022 |work=The Irrawaddy |accessdate=23 May 2023 |archivedate=4 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204230917/https://www.irrawaddy.com/news/burma/thousands-of-rakhine-villagers-flee-myanmar-juntas-deadly-wrath.html }}</ref> * ၁၆–၂၂ နိုဝင်ဘာ - ချင်းပြည်နယ် ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များက ဒရုန်းများ အသုံးပြုကာ ဖလမ်းမြို့နယ်ရှိ ရှေ့တန်းစစ်စခန်းအား တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အခြေစိုက်စစ်ကောင်စီတပ်သား ၇၄ % ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ လေကြောင်းမှ ပစ်ခတ်မှုများကြောင့် [[ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] အနေဖြင့် စခန်းအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite news |title=Chin resistance forces fail to take outpost after week-long siege |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/chin-resistance-forces-fail-to-take-outpost-after-week-long-siege |date=22 November 2022 |language=en |work=Myanmar Now |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126133119/https://www.myanmar-now.org/en/news/chin-resistance-forces-fail-to-take-outpost-after-week-long-siege }}</ref> * ၁၉ နိုဝင်ဘာ - [[ခင်ဦးမြို့နယ်]]ရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့စခန်းအား ဝင်ရောက်စီးနင်းရာတွင် နေအိမ်များနှင့် ဒေသခံပြည်သူများ သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=IN PICTURES : Sagaing locals flee Myanmar junta's arson campaign |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/in-pictures-sagaing-locals-flee-myanmar-juntas-arson-campaign |work=Myanmar Now |date=22 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126133109/https://www.myanmar-now.org/en/news/in-pictures-sagaing-locals-flee-myanmar-juntas-arson-campaign }}</ref> * ၂၁–၂၅ နိုဝင်ဘာ - [[မိုးညှင်းမြို့နယ်|မိုးညှင်း]]၊ [[ဗန်းမောက်မြို့နယ်|ဗန်းမောက်]]နှင့် [[ကသာမြို့နယ်]]ရှိ [[ကေအိုင်အေ]]စခန်းများအား [[တပ်မတော် (လေ)]]က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။.<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-jets-target-kachin-resistance-forces.html |title=Myanmar Junta Jets Target Kachin Resistance Forces |date=25 November 2022 |language=en |work=The Irrawaddy |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126125028/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-jets-target-kachin-resistance-forces.html }}</ref> * ၂၂ နိုဝင်ဘာ ** [[မြိုင်မြို့နယ်]]ရှိ ရဲစခန်းတစ်ခုအား ဆက်လက်နေထိုင်နိုင်ခြင်း မရှိတော့သောကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်များက မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar military torches own police station in Magway |author=Maung Shwe Wah |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-own-police-station-in-magway |work=Myanmar Now |date=22 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126133111/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-own-police-station-in-magway }}</ref> ** [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မိုးညိုမြို့နယ်]]ရှိ ရဲစခန်း အဆောက်အဦတစ်ခုအား ပီဒီအက်ဖ်က ဗုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Nearly 60 Myanmar Regime Forces Killed in Two Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/nearly-60-myanmar-regime-forces-killed-in-two-days-of-resistance-attacks.html |work=The Irrawaddy |date=24 November 2022 |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=29 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221129183848/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/nearly-60-myanmar-regime-forces-killed-in-two-days-of-resistance-attacks.html }}</ref> * ၂၄ နိုဝင်ဘာ - ကာဒီနယ် [[ချားလ်မောင်ဘို]]၏ နေအိမ်အပါအဝင် [[မုံလှရွာ၊ ခင်ဦးမြို့နယ်|မုံလှရွာ]]ရှိ နေအိမ်များအား စစ်ကောင်စီတပ်များက မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-torches-home-village-of-catholic-cardinal.html |title=Myanmar Junta Torches Home Village of Catholic Cardinal |language=en |work=The Irrawaddy |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126131302/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-torches-home-village-of-catholic-cardinal.html }}</ref> * ၂၆ နိုဝင်ဘာ - ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]]ရှိ ရဲစခန်းတစ်ခုအား ပဲခူးပီဒီအက်ဖ်များက ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/over-70-myanmar-junta-forces-killed-in-three-days-of-resistance-attacks.html |title=Over 70 Myanmar Junta Forces Killed in Three Days of Resistance Attacks |work=The Irrawaddy |language=en |date=28 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=29 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221129183850/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/over-70-myanmar-junta-forces-killed-in-three-days-of-resistance-attacks.html }}</ref> * ၂၇ နိုဝင်ဘာ - [ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်များ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Military and Arakan Army Agree Temporary Truce in Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-military-and-arakan-army-agree-temporary-truce-in-rakhine-state.html |date=28 November 2022 |work=The Irrawaddy |accessdate=23 May 2023 |archivedate=29 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221129183848/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-military-and-arakan-army-agree-temporary-truce-in-rakhine-state.html }}</ref> * ၃၀ နိုဝင်ဘာ - [[ချင်းရွှေဟော်မြို့]]အနီးရှိ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]၏ စခန်းတစ်ခုအား စစ်ကောင်စီတပ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Military launches major assault on Kokang base on China-Myanmar border |url=https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |work=Myanmar NOW |date=2 December 2022 |language=en |author=Nyein Swe |accessdate=23 May 2023 |archivedate=31 December 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221231140615/https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border }}</ref> === ဒီဇင်ဘာ === * ၆ ဒီဇင်ဘာ - ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[မိုဆို လူသတ်ပွဲ]]အတွက် တာဝန်ရှိသူ စစ်ကောင်စီအရာရှိ သုံးဦးနှင့် တပ်သားတစ်ဦးကို [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]က ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Karenni forces capture soldiers linked to last year's Christmas Eve massacre |url=https://myanmar-now.org/en/news/karenni-forces-capture-soldiers-linked-to-last-years-christmas-eve-massacre |author=Esther J |date=6 December 2022 |accessdate=24 May 2023 |archivedate=4 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230104141538/https://myanmar-now.org/en/news/karenni-forces-capture-soldiers-linked-to-last-years-christmas-eve-massacre }}</ref> * ၇ ဒီဇင်ဘာ - နမ့်ဆန်မြို့နယ်ရှိ [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]နှင့် တပ်မတော် (ကြည်း)တို့ မြေပြင်တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Military Council suffered massive casualties Battle of Namhsan |url=https://www.bnionline.net/en/news/military-council-suffered-massive-casualties-battle-namhsan |work=BNI |date=14 December 2022 |access-date=24 May 2023 |archivedate=9 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109143631/https://www.bnionline.net/en/news/military-council-suffered-massive-casualties-battle-namhsan }}</ref> * ၁၃ ဒီဇင်ဘာ - နမ့်ဆန်တိုက်ပွဲတွင် တပ်မတော်က လေကြောင်းမှ ဗုံးများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar army drops massive aerial bombs during northern Shan State clashes, TNLA says |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-drops-massive-aerial-bombs-during-northern-shan-state-clashes-tnla-says |date=13 December 2022 |author=Nyein Swe |accessdate=24 May 2023 |archivedate=31 December 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221231140613/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-drops-massive-aerial-bombs-during-northern-shan-state-clashes-tnla-says }}</ref> * ၁၆ ဒီဇင်ဘာ - [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]တွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူများအား ပိတ်ဆို့အရေးယူမည့် BURMA Act အား ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://foreignaffairs.house.gov/2022/4/meeks-issues-statement-on-house-passage-of-burma-act |title=Meeks Issues Statement on House Passage of BURMA Act |date=6 April 2022 |website=House Foreign Affairs Committee |access-date=24 May 2023 |archivedate=31 December 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221231150112/https://foreignaffairs.house.gov/2022/4/meeks-issues-statement-on-house-passage-of-burma-act }}</ref><ref>{{cite web |title=U.S. Senate Passes Burma Act Bill |url=https://www.abc-usa.org/2022/12/u-s-senate-passes-burma-act-bill/ |website=American Baptist Churches USA |date=16 December 2022 |access-date=24 May 2023 |archivedate=2 February 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202184408/https://www.abc-usa.org/2022/12/u-s-senate-passes-burma-act-bill/ }}</ref> * ၁၇ ဒီဇင်ဘာ - တပ်သား ၉၈ ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်များက နန့်ဆန်တိုက်ပွဲမှ ဆုတ်ခွာခဲ့ကာ TNLA နှင့် နားလည်မှုလွဲမှားခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ TNLA က ယင်းထုတ်ပြန်ချက်ကို ငြင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls Ta'ang Army Battle a 'Misunderstanding' |date=19 December 2022 |work=Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-taang-army-battle-a-misunderstanding.html |accessdate=24 May 2023 |archivedate=9 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109143629/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-taang-army-battle-a-misunderstanding.html }}</ref> * ၂၇ ဒီဇင်ဘာ - [[ရွှေဘိုမြို့နယ်]]ရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များက အလစ်တိုက်ခိုက်ရန်အတွက် စစ်ကောင်စီတပ်သားများက အရပ်သုံးထရပ်ကားတွင် အလုပ်သမားများအဖြစ် ပုန်းခိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Several people killed in Myanmar military ambush of Sagaing resistance checkpoint |url=https://myanmar-now.org/en/news/several-people-killed-in-myanmar-military-ambush-of-sagaing-resistance-checkpoint |author=Thura Maung |date=31 December 2022 |accessdate=24 May 2023 |archivedate=31 December 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221231140611/https://myanmar-now.org/en/news/several-people-killed-in-myanmar-military-ambush-of-sagaing-resistance-checkpoint }}</ref> * ၂၉ ဒီဇင်ဘာ - ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦး[[လှမိုးအောင်]]အပါအဝင် [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] အစိုးရအဖွဲ့ဝင်ဟောင်းများအား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/ayeyarwady-regions-nld-ministers-released.html |title=Ayeyarwady Region's NLD Ministers Released |date=30 December 2022 |work=The Irrawaddy |accessdate=24 May 2023 |archivedate=22 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230922151244/https://www.irrawaddy.com/news/burma/ayeyarwady-regions-nld-ministers-released.html }}</ref> * ၃၀ ဒီဇင်ဘာ - ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ထောင်ဒဏ် ၃၃ နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar court extends Aung San Suu Kyi's prison sentence to 33 years |url=https://www.cnn.com/2022/12/30/asia/myanmar-aung-san-suu-kyi-court-verdict-intl-hnk/index.html |last=Mogul |first=Rhea |work=CNN |date=30 December 2022 |accessdate=24 May 2023 |archivedate=19 May 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230519081122/https://www.cnn.com/2022/12/30/asia/myanmar-aung-san-suu-kyi-court-verdict-intl-hnk/index.html }}</ref> ==၂၀၂၃== === ဇန်နဝါရီ === * ၅ ဇန်နဝါရီ - [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်]]က ကျေးရွာများအား စပိဘုတ်ထောက်ပံ့ပေးရန်နှင့် ပျူစောထီးအဖွဲ့သို့ ဝင်ရန် ဖိအားပေးမှုများကြောင့် [[အင်းလေး]]ဒေသ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်တို့အကြား ထိတွေ့တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Fighting Breaks Out Near Inle Lake in Southern Shan State |author=Hein Htoo Zan |date=5 January 2023 |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/fighting-breaks-out-near-inle-lake-in-southern-shan-state.html |work=The Irrawady |accessdate=24 May 2023 |archivedate=9 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109200852/https://www.irrawaddy.com/news/burma/fighting-breaks-out-near-inle-lake-in-southern-shan-state.html }}</ref> * ၃၁ ဇန်နဝါရီ - "နိုင်ငံတော်အား သစ္စာစောင့်သိသော" နိုင်ငံသားများအား လိုင်စင်ဖြင့် လက်နက်ကိုင်ဆောင်ခွင့်ပြုမည်ဖြစ်ကြောင်း စစ်ကောင်စီ [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန]]က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Tin Htet Paing |date=2023-02-13 |title=Myanmar regime issues right to arms policy enabling easier weapons access for pro-junta individuals and militias |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-issues-right-to-arms-policy-enabling-easier-weapons-access-for-pro-junta |access-date=2023-03-16 |website=Myanmar NOW |language=en |archivedate=16 March 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316191848/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-issues-right-to-arms-policy-enabling-easier-weapons-access-for-pro-junta }}</ref> === ဖေဖော်ဝါရီ === * ၇ ဖေဖော်ဝါရီ - [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]]က နိုင်ငံတော်၏ အရေးပေါ်အခြေအနေအား နောက်ထပ် ခြောက်လ သက်တမ်းထပ်တိုးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar regime extends military rule for another six months |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-extends-military-rule-for-another-six-months |access-date=2023-03-12 |website=Myanmar NOW |language=en |archivedate=11 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230811023532/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-extends-military-rule-for-another-six-months/ }}</ref> * ၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ - [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ နောက်ထပ် မြို့နယ် ၃ မြို့နယ်အား စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-02-23 |title=Myanmar Junta Extends Martial Law in Resistance Stronghold Sagaing Region |url=https://www.irrawaddy.com/news/myanmar-junta-extends-martial-law-in-resistance-stronghold-sagaing-region.html |access-date=2023-03-11 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=6 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111742/https://www.irrawaddy.com/news/myanmar-junta-extends-martial-law-in-resistance-stronghold-sagaing-region.html }}</ref> တပ်မတော် (ကြည်း)၏ [[အမှတ်(၉၉)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|အမှတ် ၉၉ ခြေမြန်တပ်မ]]သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ ကျေးရွာများအား စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-03-06 |title=Myanmar army killed 17 people in 2 villages, residents say |url=https://apnews.com/article/myanmar-burma-army-village-killings-beheading-f67a2070a43cfa60c5800881a38f0b82 |access-date=2023-03-11 |website=AP NEWS |language=en |archivedate=13 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230913161001/https://apnews.com/article/myanmar-burma-army-village-killings-beheading-f67a2070a43cfa60c5800881a38f0b82 }}</ref> * ၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ - ကန်တော်ကျေးရွာတွင် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များနှင့် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ လူငယ် နှစ်ဦးအပါအဝင် ခုခံရေးသမား လေးဦး ခေါင်းဖြတ်သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=":3">{{Cite web |date=2023-03-03 |title=Child fighters beheaded as Myanmar killings rise after martial law |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/myanmar-beheading-sagaing-03032023151949.html |access-date=2023-03-11 |website=Radio Free Asia |language=en |archivedate=3 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240203184532/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/myanmar-beheading-sagaing-03032023151949.html }}</ref> === မတ် === {{See also|တာတိုင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|ပင်လောင်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု}} * ၂ မတ် - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးတွင် [[အမှတ်(၉၉)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|အမှတ် ၉၉ ခြေမြန်တပ်မ]]တပ်သားများက [[တာတိုင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု]]အတွင်း ရွာသူရွာသား ၁၇ ဦးအား သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ နှစ်ဦးမှာ ခေါင်းဖြတ်သတ်ခံခဲ့ရပြီး အမျိုးသမီးသုံးဦးမှာ အသတ်မခံရမီ မုဒိမ်းကျင့်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=":1">{{Cite web |last=Maung Shwe Wah |date=2023-03-11 |title=In Myanmar's heartland, new horrors from a junta struggling for control |url=https://myanmar-now.org/en/news/in-myanmars-heartland-new-horrors-from-a-junta-struggling-for-control |access-date=2023-03-11 |website=Myanmar NOW |language=en |archivedate=11 March 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311150651/https://myanmar-now.org/en/news/in-myanmars-heartland-new-horrors-from-a-junta-struggling-for-control }}</ref> * ၁၁ မတ် - [[ပင်လောင်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု]]တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီး သုံးပါးအပါအဝင် ရွာသူရွာသား အနည်းဆုံး ၃၀ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Esther J |date=2023-03-16 |title=Bodies of monks killed in Pinlaung massacre showed signs of torture |url=https://myanmar-now.org/en/news/bodies-of-monks-killed-in-pinlaung-massacre-showed-signs-of-torture |access-date=2023-03-16 |website=Myanmar NOW |language=en |archivedate=16 March 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316175602/https://myanmar-now.org/en/news/bodies-of-monks-killed-in-pinlaung-massacre-showed-signs-of-torture }}</ref> === ဧပြီ === {{see also | ပဇီကြီး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု}} * ၁၁ ဧပြီ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကန့်ဘလူမြို့နယ်]]၊ [[ပဇီကြီးရွာ၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်|ပဇီကြီးရွာ]]တွင် ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေးရုံးဖွင့်ပွဲ ပြုလုပ်နေစဉ်အတွင်း [[တပ်မတော် (လေ)]]က လေကြောင်းမှ ပစ်ခတ်ခဲ့သဖြင့် ကလေးသူငယ်များအပါအဝင် အရပ်သား အနည်းဆုံး ၁၂၀ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Paddock |first1=Richard C. |title=Airstrike in Rebel-Held Region of Myanmar Kills at Least 100 |url=https://www.nytimes.com/2023/04/11/world/asia/myanmar-airstrike.html |work=The New York Times |date=11 April 2023 |accessdate=24 May 2023 |archivedate=12 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230412112258/https://www.nytimes.com/2023/04/11/world/asia/myanmar-airstrike.html }}</ref> === မေ === * ၇ မေ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မုံရွာမြို့]]အရှေ့မြောက်ဘက် [[ရေကန်စုရွာ၊ မုံရွာမြို့နယ်|ရေကန်စုရွာ]]အနီးရှိ မုံရွာခရိုင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း အမှတ် (၂၇) လက်အောက်ခံတပ်ခွဲ (၂) စခန်းကို စစ်ကောင်စီတပ် အင်အား ၈၀ ခန့်က ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၄ ဦးနှင့် အရပ်သား ၂ ဦးတို့ကို ပစ်သတ်ကာ မီးရှို့ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |first1=မောင်ရွှေဝါ |title=မုံရွာ PDF စခန်း စစ်တပ်ဝင်စီး၊ အမျိုးသမီး ၂ ဦး အပါအဝင် ၆ ဦးကို သတ်ဖြတ် – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37726/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၈ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617142156/https://myanmar-now.org/mm/news/37726/ }}</ref> * ၂၅ မေ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ပခုက္ကူမြို့နယ်]]အခြေစိုက် ဒေသခံကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့မှ ခေါင်းဆောင် အပါအဝင် တပ်ဖွဲ့ဝင်ရှစ်ဦးသည် လက်နက်၊ ငွေကြေးတွေများ ယူဆောင်ကာ စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်ချအညံ့ခံ ထွက်ပြေးသွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=ပခုက္ကူ ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့က ခေါင်းဆောင်နဲ့ အဖွဲ့ဝင်ရှစ်ဦး စစ်ကောင်စီထံထွက်ပြေး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/pakokku-pdf-05282023052944.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601080519/https://www.rfa.org/burmese/news/pakokku-pdf-05282023052944.html }}</ref> * ၂၆ မေ ** [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေစကြိုမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ ဧရာဝတီနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဆုံရာ ရေလယ်ကျွန်းဒေသအား စစ်တပ်က သုံးရက်ကြာ ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ ဒေသခံ ၅ ဦးသတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရပြီး ကျေးရွာ ၂၇ ရွာ မီးရှို့ခံခဲ့ရကာ နေအိမ် ၆၀၀ ကျော်မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=သူရမောင် |title=ဧရာဝတီနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဆုံ၌ လူ ၅ ဦး အသတ်ခံရကာ ရွာ ၃၀ နီးပါး မီးရှို့ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37413/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=1 ဇွန် 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601074311/https://myanmar-now.org/mm/news/37413/ }}</ref> ** အမျိုးသားရေးအမည်ခံသည့် လှုပ်ရှားမှုများ၊ စစ်တပ်ထောက်ခံပွဲများကို ဦးဆောင်ပြုလုပ်လေ့ရှိသည့် မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ အမျိုးသားရေးအစည်းအရုံး (MNO) ဥက္ကဋ္ဌ<ref>{{cite news |first1=RFA Burmese |title=စစ်တပ်ထောက်ခံသူ သေနတ်ပစ်ခတ်ခံရပြီး အရေးပေါ်ဆေးကုသနေ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-supporter-shoot-05312023164924.html |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |agency=RFA Burmese |language=my}}</ref> ဦးတင့်လွင်အား သေနတ်သမားတစ်ဦးမှ ပစ်ခတ်လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=ဟန်သစ် |first2=မြတ်သွယ် |title=ရန်ကုန်တွင် နာမည်ကြီးစစ်တပ်ထောက်ခံသူနှစ်ဦး ရှေ့ဆင့်နောက်ဆင့် ပစ်သတ်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37395/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=31 မေ 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601074320/https://myanmar-now.org/mm/news/37395/ }}</ref> * ၂၇ မေ ** ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]၊ [[မိုးဗြဲရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်|မိုးဗြဲမြို့]]တွင် စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေး တပ်မတော်တို့အကြား သုံးရက်ဆက်တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ကလေးငယ်နှစ်ဦး အပါအဝင် လေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=အက်စတာဂျေ |title=တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေသည့် မိုးဗြဲတွင် ကလေး ၂ ဦးအပါအဝင် ၄ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37317/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=30 မေ 2023 }}{{Dead link|date=July 2025 }}</ref> ** ကရင်နီတော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစု (KRU) မှ ဆေးမှူးတပ်ဖွဲ့ဝင် လူငယ်လေးဦးသည် ကယားပြည်နယ် ရှေ့တန်းစစ်မြေပြင်တွင် ဒဏ်ရာရသူများအား ကယ်ဆယ်ရေးလုပ်ဆောင်နေစဉ် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=တိုက်ပွဲကြား ကရင်နီဆေးမှူးတပ်ဖွဲ့ဝင် လေးဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/youth-died-in-karenni-battle-05282023170555.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601080532/https://www.rfa.org/burmese/news/youth-died-in-karenni-battle-05282023170555.html }}</ref> * ၂၉ မေ - ချင်းပြည်နယ် [[ဟားခါးမြို့]]နှင့် [[ထန်တလန်မြို့]]ကြား သီးမစ်လွင်ပြင်တွင် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (CNA) နှင့် [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] ပူးပေါင်းအဖွဲ့နှင့် စစ်ကောင်စီကြား တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်စွာဖြစ်ပွားနေရာ တော်လှန်ရေးသမား ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last1=Now |first1=Myanmar |title=ချင်းပြည်နယ် ဟားခါး၊ ထန်တလန်ကြားတွင် တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37330/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=30 မေ 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601075523/https://myanmar-now.org/mm/news/37330/ }}</ref> * ၃၀ မေ ** [[ဝက်လက်မြို့]]အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ [[စခမ်းသာရွာ၊ ရေဦးမြို့နယ်|စခန်းသာ (ရှပ်ပြဲ) ရွာ]]အနီး ရောက်လာသော စစ်ကြောင်းကို [[ရွှေဘိုမြို့နယ်]]အခြေစိုက် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များဖြစ်သည့် Black Wolf Army နှင့် WHO AM I – ARMY တို့က ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးသီး ၇ ခုချ၍ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းသည် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရပြီးနောက် ဝက်လက်မြို့ဘက်သို့ ပြန်ဆုတ်သွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=မောင်ရွှေဝါ |title=ဝက်လက်တွင် စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းနှစ်ခု ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37375/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=31 မေ 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601075511/https://myanmar-now.org/mm/news/37375/ }}</ref> ** မွန်ပြည်နယ်၊ [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]]၊ [[အဝန်းကြီးရွာ၊ ဘီးလင်းမြို့နယ်|အဝန်းကြီးကျေးရွာ]]ကို တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိဘဲ ဘီးလင်းမြို့အခြေစိုက် စစ်ကောင်စီ၏ အမှတ် (၃၁၄) အမြောက်တပ်ရင်းက လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ သံဃာတော် ၃ ပါးနှင့် အရပ်သား ၂ ဦးတို့ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=လင်းထင် |first2=ငြိမ်းဆွေ |title=ဘီးလင်းတွင် စစ်တပ်လက်နက်ကြီးကြောင့် သံဃာနှင့် သာမဏေများ ဒဏ်ရာရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37322/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=30 မေ 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601075522/https://myanmar-now.org/mm/news/37322/ }}</ref> ** တပ်မတော် ထောက်ခံသူနှင့် အမျိုးသားရေးတက်ကြွလှုပ်ရှားသူ၊ အဆိုတော် လီလီနိုင်ကျော်အား သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခံရသဖြင့် အရေးပေါ်ဆေးကုသမှုခံယူနေရသည်။<ref>{{cite web |title=အဆိုတော် ဒေါ်လီလီနိုင်ကျော် သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်လုပ်ကြံခံရ |url=https://news-eleven.com/article/248964 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း မြို့နယ် ၂၈ မြို့နယ်မှ စစ်အာဏာရှင် ဆန့်ကျင်ရေးတွင် ပါဝင်နေသော နိုင်ငံရေး၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းပေါင်း ၁၇၃ ဖွဲ့နှင့် လေ့လာသူ ၃၁ ဦးတို့ပါဝင်သော ပထမအကြိမ် စစ်ကိုင်းဖိုရမ်ကို နှစ်ရက်ကြာ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း အတိုင်ပင်ခံကောင်စီ ဖွဲ့စည်းမည် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/sagaing-counsalor-council-05312023171137.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> ** ကရင်ပြည်နယ်၊ [[ကျုံဒိုးမြို့|ကျုံဒိုးရဲစခန်း]]ကို [[KNLA]] ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ဒရုန်းနှင့် ဗုံးချတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ခလရ (၅၄၆) စစ်တပ်က လက်နက်ကြီး ပြန်လည်ပစ်ခတ်ရာတွင် ဒေသခံတစ်ဦး သေဆုံးပြီး တစ်ဦးဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=စစ်တပ် လက်နက်ကြီးကြောင့် ကျုံဒိုးဒေသခံတစ်ဦး သေဆုံး၊ တစ်ဦးဒဏ်ရာရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/karen-military-battle-05312023115429.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601080531/https://www.rfa.org/burmese/news/karen-military-battle-05312023115429.html }}</ref> * ၃၁ မေ ** ကန့်ဘလူမြို့နယ် [[ဖုတ်ကုန်းရွာ၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်|ဖုတ်ကုန်းရွာ]] ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့စခန်းကို စစ်သား ၆၀ ဝန်းကျင်က ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ တော်လှန်ရေးသမားလေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name="mmnow8"/> ** ချောင်းဦးမြို့မြောက်ဘက် သုံးမိုင်အကွာ ခင်မွန်ရွာအနီးရှိ Area 71 People Defense Force Monywa စခန်းကို စစ်ကောင်စီ အင်အား ၁၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်က ဝင်ရောက်စီးနင်းရာ တော်လှန်ရေးသမားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name="mmnow8">{{cite web |first1=မောင်ရွှေဝါ |first2=သူရမောင် |title=စစ်ကိုင်းတွင် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ စခန်းနှစ်ခု စီးနင်းခံရ၊ ငါးဦး သေဆုံး – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37442/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=18 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230618025229/https://myanmar-now.org/mm/news/37442/ }}</ref> === ဇွန် === * ၂ ဇွန် - ကရင်ပြည်နယ်၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်အတွင်းရှိ စစ်ကောင်စီလက်အောက်ခံ အုပ်ချုပ်ရေးရုံးများကို ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်းတပ်များက ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကြာအင်းဆိပ်ကြီးကို KNU ဝင်တိုက် – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37481/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=17 June 2023 |archivedate=20 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230620181743/https://myanmar-now.org/mm/news/37481/ }}</ref> * ၃ ဇွန် - ဖယ်ခုံမြို့နယ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော တပ်မ (၆၆) လက်အောက်ခံတပ်ကို မြို့အနောက်ဘက် ၅ မိုင်ခန့်အကွာရှိ [[ခေါင်းအီရွာမရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်|ခေါင်းအိရွာ]]နှင့် [[စက်တော်ရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်|စက်တော်ရွာ]]အကြားတွင် ကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် ဖယ်ခုံအခြေစိုက် အမှတ်(၁၀၀၂) တပ်ရင်း၊ ဒီးမော့ဆိုအခြေစိုက် အမှတ် (၁၁၀၁)၊ (၁၁၀၂)၊ (၁၁၀၇) တပ်ရင်းများ၊ မိုးမြို့ဗြဲအခြေစိုက် အမှတ် (၁၀၀၅)၊ (၁၀၀၇)၊ (၁၀၀၈)၊ (၁၀၀၉)၊ လွိုင်ကော်အခြေစိုက် PDF တပ်ရင်း (LKPDF) များနှင့် ကရင်နီအမျိုးသားများကာကွယ်ရေးတပ် (KNDF)၊ ကယား(ကရင်နီ)တော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစု (KRU) တို့ ပူးပေါင်း ပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်ရာမှ ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့အထိတိုက်ပွဲများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=လင်းထင် |title=ဖယ်ခုံမြို့နယ်တွင် တိုက်ပွဲ ဆက်တိုက်ဖြစ်နေပြီး နှစ်ဖက် အထိအခိုက်ရှိ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37998/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၅ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617150534/https://myanmar-now.org/mm/news/37998/ }}</ref> * ၅ ဇွန် ** ရှမ်းပြည်နယ်၊ လားရှိုးမြို့၊ အမှတ် (၁၂) ရပ်ကွက် ရဲစခန်း၊ အမှတ် (၅) ရပ်ကွက်ရှိ (၅၀၇) စစ်တပ်စခန်း၊ [[ပန်ဟုန်းရွာ၊ လားရှိုးမြို့နယ်|ပန်ဟုန်းရွာ]]ရှိ စစ်တပ်စခန်းတို့ကို [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=မြတ်ပန်း |title=လားရှိုးမြို့ပေါ် ရဲစခန်းနှင့် စစ်တပ်စခန်းများ တိုက်ခိုက်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37605/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၆ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617233654/https://myanmar-now.org/mm/news/37605/ }}</ref> ** ကလေးမြို့နယ်၊ လက်ပံချောင်း-ရာဇဂြိုဟ်လမ်းမကြီးဘေးရှိ [[ရှုခင်းသာရွာ၊ ကလေးမြို့နယ်|ရှုခင်းသာကျေးရွာ]]ရှိ စာသင်ကျောင်းကို စစ်တပ်က MI 35 အမျိုးအစား တိုက်ခိုက်ရေးရဟတ်ယာဉ်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ လူ ၄ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=မြတ်သွယ် |title=ကလေးမြို့နယ်တွင် စာသင်ကျောင်း တိုက်ခိုက်ခံရပြီး ၄ ဦး ဒဏ်ရာရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37534/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၅ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=18 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230618002204/https://myanmar-now.org/mm/news/37534/ }}</ref> * ၆ ဇွန် ** ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း မိုးဗြဲမြို့တွင် စစ်ကောင်စီတပ် ပစ်ခတ်သဖြင့် အရပ်သား သုံးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=အက်စတာဂျေ |title=မိုးဗြဲမြို့တွင် တစ်ရက်အတွင်း အရပ်သား သုံးဦး အသတ်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37673/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617145205/https://myanmar-now.org/mm/news/37673/ }}</ref> ** ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့နယ်]]ရှိ [[နတ်သံကွင်းမြို့]] ရဲစခန်း၊ တံတားရဲကင်း နှစ်ခု၊ ရေတွင်းကုန်းရွာနှင့် ဘုံသတောရွာအနီးရှိ အခြားစစ်ရေးပစ်မှတ် နှစ်ခုတို့ကို KNU တပ်မဟာ ၃ လက်အောက်ခံတပ်များ၊ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်၏ တပ်ဖွဲ့များက ဝင်တိုက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး နတ်သံကွင်းတံတားကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဘက်မှ ၃၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ကာ KNU,PDF ပူးပေါင်းတပ်ဘက်မှ ၄ ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=လင်းထင် |title=စစ်တောင်းမြစ်ကူး နတ်သံကွင်းတံတား ဖျက်ဆီးခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37664/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=19 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230619182335/https://myanmar-now.org/mm/news/37664/ }}</ref> * ၇ ဇွန် ** ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကျောက်တံခါးမြို့နယ်]] စစ်ကောင်စီအဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးနေလင်းဦးနှင့် [[ဗောဓိကွင်းရွာ၊ ကျောက်တံခါးမြို့နယ်|ဗောဓိကွင်းရွာ]]အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ဦးသူရတို့ကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များက ပစ်သတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=အောင်နိုင် |title=ကျောက်တံခါးတွင် ဗိုလ်မှူးနှင့် ရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ပစ်သတ်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37721/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၈ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=17 June 2023 |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617115133/https://myanmar-now.org/mm/news/37721/ }}</ref> ** ပဇီကြီးရွာတွင် စစ်ကောင်စီတပ်၏ [[ပဇီကြီး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|လေကြာင်း တိုက်ခိုက်မှု]]ကြောင့် သေဆုံးခဲ့သူများအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်း လူမှုကွန်ရက်ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာမျက်နှာမှာ ရေးသားခဲ့ခြင်းကြောင့် သရုပ်ဆောင် မေပန်းချီကို အင်းစိန်အကျဉ်းထောင်တွင်း စစ်ခုံရုံးက ပုဒ်မ ၅၀၅ (က) ဖြင့် ထောင်ဒဏ်သုံးနှစ်ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သရုပ်ဆောင် မေပန်းချီကို စစ်ခုံရုံးက ထောင်သုံးနှစ်ချ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/may-panche-three-years-in-prison-06122023030210.html |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=20 June 2023 |archivedate=20 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230620153215/https://www.rfa.org/burmese/news/may-panche-three-years-in-prison-06122023030210.html }}</ref> * ၉ ဇွန် - ဆားလင်းကြီးမြို့နယ်၊ [[ညောင်ပင်ကြီးရွာ၊ ဆားလင်းကြီးမြို့နယ်|ညောင်ပင်ကြီးရွာ]] ရဲစခန်းကို ဒေသကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များက စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name="mmnow9">{{cite web |title=ဆားလင်းကြီးတွင် စစ်တပ်က နေ့စဉ် ရွာမီးရှို့၊ ရွာသား ၁ ဦးကို ပစ်သတ် – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37959/ |publisher=Myanmar Now |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၄ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617142159/https://myanmar-now.org/mm/news/37959/ }}</ref> * ၁၂ ဇွန် - ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ် မိုးဗြဲမြို့ ရပ်ကွက်များအတွင်း စစ်တပ် ဝင်ရောက်တပ်စွဲထားစဉ် မေ ၂၇ မှ ဇွန် ၉ အတွင်း အရပ်သား ၁၃ ဦးထက်မနည်း ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |first1=အက်စတာဂျေ |title=စစ်တပ် တပ်စွဲထားသည့် မိုးဗြဲတွင် ပစ်သတ်ခံရသူ ၁၃ ဦးထက်မနည်း ရှိလာ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37834/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617182106/https://myanmar-now.org/mm/news/37834/ }}</ref> * ၁၃ ဇွန် ** ကယားပြည်နယ်၊ မယ်စဲ့မြို့နယ်ရှိ သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ကမ်း [[တောင်လှရွာ၊ မယ်စဲမြို့နယ်|တောင်လှကျေးရွာ]]အနီးရှိ တောင်လှစခန်း၊ မယ်လနွယ်စခန်းနှင့် မြန်မာ-ထိုင်း နှစ်နိုင်ငံနယ်ခြားမှတ်တိုင်အမှတ် ၁၄ ရှိ BP 14 စခန်းကုန်းနှင့် မြို့မရဲစခန်းတို့ကို ကရင်နီတော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များက တစ်ပြိုင်တည်း ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ မြို့နယ်ရဲမှူး သေဆုံးပြီး၊ စခန်း ၃ ခုမှ မောင်းပြန်သေနတ် ၄၀ ခန့် ရရှိခဲ့ကြောင်း KMIC ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ခူးညေးရယ်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=အက်စတာဂျေ |title=မယ်စဲ့မြို့ရှိ စစ်ကောင်စီ စခန်းလေးခု တစ်ပြိုင်တည်း တိုက်ခိုက်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37939/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၄ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617152040/https://myanmar-now.org/mm/news/37939/ }}</ref> ** ဇာမဏီအမည်ရှိ မြင်းမူနှင့် မြောင်မြို့နယ် အခြေစိုက် ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင် ကိုဇော်မိုးနှင့် အခြား ၃ ဦးကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ လက်အောက်ခံ မြောင်ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ အဖွဲ့က လူသတ်မှုသံသယဖြင့် ဖမ်းဆီးစစ်ဆေးနေစဉ် သေဆုံးသွားကြောင်း မြန်မာနောင်း မီဒီယာ က ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=မိုးဦး |author2=သူရမောင် |title=မြောင်ပလဖ ဖမ်းဆီးထားသော တော်လှန်ရေးသမား ၄ ဦး သေဆုံး – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37899/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၃ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617145032/https://myanmar-now.org/mm/news/37899/ }}</ref> * ၁၅ ဇွန် - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မင်းဘူးခရိုင်၊ [[စေတုတ္တရာမြို့နယ်]]၊ [[တပွင်ရွာ၊ စေတုတ္ထရာမြို့နယ်|တပွင်ရွာ]]ရဲစခန်းကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် မင်းဘူးခရိုင် တပ်ရင်း-၃ က တိုက်ခိုက် မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး]] ၂ ယောက်ကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စေတုတ္တရာ တပွင်ရွာရဲစခန်းကို PDF မီးရှို့ဖျက်ဆီးပြီး ပျူစောထီး ၂ ဦး ဖမ်းမိ (ရုပ်သံ) |url=https://burmese.dvb.no/archives/600035 |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=DVB |date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃}}</ref> * ၁၇ ဇွန် - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ရွှေဘိုမြို့နယ်၊ [[ကင်းပြားရွာ၊ ရွှေဘိုမြို့နယ်|ကင်းဗျားကျေးရွာ]]တွင် စစ်ကောင်စီတပ်က ဓားစာခံအဖြစ် ဖမ်းဆီးသွားသည့် အမျိုးသားများအနက် ၅ ဦး၏ ရုပ်အလောင်းများကို ဒေသခံများက ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=သူရမောင် |title=ရွှေဘိုတွင် စစ်တပ်ဖမ်းသွားသော ရွာသား ၅ ဦး အသတ်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38221/ |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=20 June 2023 |archivedate=20 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230620154719/https://myanmar-now.org/mm/news/38221/ }}</ref> * ၁၉ ဇွန် ** ရန်ကုန်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် လုံခြုံရေးအကြီးအကဲ ဗိုလ်မှူးဟောင်း ဦးရဲခိုင်ကို ရန်ကုန်အခြေစိုက် မြို့ပြပြောက်ကျားအဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည့် Urban Owls က ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=ဟန်သစ် |title=ရန်ကုန်လေဆိပ် လုံခြုံရေးအကြီးအကဲ ဗိုလ်မှူးဟောင်း ပစ်သတ်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38244/ |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=20 June 2023 |archivedate=20 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230620181745/https://myanmar-now.org/mm/news/38244/ }}</ref> ** ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးများတွင် [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]၏ မွေးနေ့ကို ဂုဏ်ပြုသည့်အနေဖြင့် ပန်းကိုင်ဆောင် သွားလာခြင်း၊ ပန်းပန်ခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သူများကို စစ်ကောင်စီ တပ်သားများက ဖမ်းဆီးခဲ့ရာ လူပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မွေးနေ့ ပန်းသပိတ်လှုပ်ရှားမှု လူပေါင်း ၁၃၀ ကျော်ဖမ်းဆီးခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/dassk-birthday-activists-arrested-06202023070640.html |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> * ၂၀ ဇွန် - မြင်းခြံမြို့နယ်၊ [[ယုန်ထိုးရွာ၊ မြင်းခြံမြို့နယ်|ယုန်ထိုးရွာ]]အနီးတွင် စစ်ကောင်စီ ကင်းပုန်းအဖွဲ့၏ ကြားဖြတ်ပစ်ခတ်ခဲ့မှုကြောင့် PDF တပ်ရင်း (၁) နှင့် (၈) ပူးပေါင်းအဖွဲ့မှ ၁၀ ဦး တိုက်ခိုက်ခံရပြီး ၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မိုးဦး |first2=သူရမောင် |title=မြင်းခြံတွင် PDF များ ချုံခိုတိုက်ခံရ၊ ၅ ဦး သေဆုံး – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38408/ |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၂ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703040849/https://myanmar-now.org/mm/news/38408/ }}</ref> * ၂၁ ဇွန် - [[မြောင်မြို့]]ပေါ်ရှိ မြို့မရဲစခန်း၊ မြို့နယ်အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရုံးနှင့် ရဲဝန်ထမ်းအိမ်ရာတို့ကို PDF မြင်းခြံခရိုင် အမှတ် (၈) တပ်ရင်းအပါအဝင် မြောင်မြို့နယ်အတွင်း အခြေစိုက်သည့် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ ၉ ဖွဲ့က တစ်နာရီနီးပါး တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မိုးဦး |title=မြောင်မြို့ စစ်ကောင်စီပစ်မှတ် ၃ ခုကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ဝင်တိုက် – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38403/ |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၂ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703040848/https://myanmar-now.org/mm/news/38403/ }}</ref> * ၂၄ ဇွန် - မယ်စဲ့မြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီအခြေစိုက်စခန်း ၆ ခုကို ကရင်နီတပ်ပေါင်းစုက ဇွန် ၁၃ မှ ၂၄ အတွင်း သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=အက်စတာဂျေ |title=မယ်စဲ့မြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းအားလုံး ကရင်နီတပ်ပေါင်းစု သိမ်းယူ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38487/ |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703042353/https://myanmar-now.org/mm/news/38487/ }}</ref> * ၂၅ ဇွန် - စစ်ကိုင်းမြို့နယ်၊ [[ကင်းတော်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|ကင်းတော်ရွာ]]အနီးရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေး တပ်စခန်းတစ်ခုကို စစ်တပ်က ဝင်ရောက်စီးနင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ဒေသခံကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးနှင့် အရပ်သား ၃ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကင်းတော်ရွာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးစခန်း စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု ၁ ဒါဇင်ခန့်သေဆုံး |url=https://burmese.voanews.com/a/about-1-dozen-pdfs-were-killed-in-the-attack-on-kintaw-village/7153236.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၆ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> * ၂၇ ဇွန် ** စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ပုလဲမြို့နယ်၊ [[ညောင်ကုန်းရွာ၊ ပုလဲမြို့နယ်|ညောင်ကုန်းရွာ]]နှင့် [[ချင်ပြစ်ရွာ၊ ပုလဲမြို့နယ်|ချင်ပြစ်ရွာ]]ကို စစ်တပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် သံဃာတော်တစ်ပါးအပါအဝင် အရပ်သား ၁၀ ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ အရပ်သားထိခိုက်သေဆုံးမှုရှိ |url=https://burmese.voanews.com/a/sagaing-pearl-airstrikes-civillian-deaths/7155156.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၈ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032047/https://burmese.voanews.com/a/sagaing-pearl-airstrikes-civillian-deaths/7155156.html }}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မြောင်မြို့နယ်အနောက်ခြမ်းတွင် စစ်ကောင်စီတပ်က ဖမ်းဆီးသွားသည့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) ခရိုင်တပ်ရင်းခေါင်းဆောင် အသတ်ခံခဲ့ရပြီး လိုက်လံကယ်တင်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် သားဖြစ်သူအပါအဝင် ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၃ ဦးလည်း သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=သူရမောင် |title=မြောင်တွင် PDF ခေါင်းဆောင် အပါအဝင် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၄ ဦး သေဆုံး – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38623/ |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703040901/https://myanmar-now.org/mm/news/38623/ }}</ref> * ၂၈ ဇွန် ** မွန်ပြည်နယ်၊ [[ဘီးလင်းမြို့]]နှင့် [[သထုံမြို့]]အကြားက ရွှေရောင်ပြတံတားကို ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ် KNLA/PDF ပူးပေါင်းတပ်များက မိုင်းခွဲ ဖျက်ဆီးခဲ့ရာ အိမ်စီးကား ၃ စီး တံတားအောက် ထိုးကျကာ လူတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သထုံ၊ ဘီးလင်းလမ်း KNU တိုက်ခိုက်မှု ထိခိုက်သေဆုံးသူတချို့ရှိ |url=https://burmese.voanews.com/a/ethnic-armed-knu-launches-an-roadsite-attack-on-a-highway-in-karen-state/7159908.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၉ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032053/https://burmese.voanews.com/a/ethnic-armed-knu-launches-an-roadsite-attack-on-a-highway-in-karen-state/7159908.html }}</ref> တံတားပေါက်ကွဲမှုအပြီး စစ်ကောင်စီဘက်က ပြန်လည်ပြင်ဆင်မှုသွားရောက်လုပ်ကိုင်နေစဉ်အတွင်း ထပ်မံပစ်ခတ်ခံရမှုကြောင့် လူ၂၀ ကျော် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ခရိုင်အင်ဂျင်နီယာတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ဇွန် ၂၉ ရက်ထိပ်တန်းသတင်းများ-ဘီးလင်းကျုံအိတ်တံတား ဖောက်ခွဲခံရမှု အနည်းဆုံး နှစ်ဦး သေ၊ ၂၀ ကျော်ဒဏ်ရာရ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cq5g1p7wnqzo |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=BBC News မြန်မာ |date=၂၉ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032047/https://www.bbc.com/burmese/articles/cq5g1p7wnqzo }}</ref> ** စစ်ကိုင်းမြို့နယ်၊ [[စဉ့်ကိုင်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|စဉ့်ကိုင်ရွာ]]အနီးရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေးတပ်စခန်းတစ်ခုကို စစ်တပ်က ဝင်ရောက် စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၄ ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ကိုင်း စဉ့်ကိုင်ရွာအနီးတိုက်ပွဲ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၁၄ဦးသေဆုံး |url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-military-raid-saging-pda-camp/7158813.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၉ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032051/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-military-raid-saging-pda-camp/7158813.html }}</ref> * ၂၉ ဇွန် ** စစ်ကိုင်းမြို့နယ် [[စမွန်းရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|စမွန်းရွာ]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့က ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ အရပ်သားလေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ကိုင်းမြို့နယ် စမွန်းရွာ စီးနင်းခံရပြီး အရပ်သားလေးဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/death-samun-village-07012023070514.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032046/https://www.rfa.org/burmese/news/death-samun-village-07012023070514.html }}</ref> ** ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[မူဆယ်မြို့နယ်]] ကြူကုတ် (ပန်ဆိုင်း) အနီး မုံးပေါ်ရွာအနီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် MNDAA ကိုးကန့်တပ်အကြား တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ကောင်စီ နဲ့ ကိုးကန့်တပ် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းမှာ တိုက်ပွဲပြင်းထန် |url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-military-council-and-the-kokant-army-fought-fiercely-in-northern-shan-state/7161806.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၃၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032049/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-military-council-and-the-kokant-army-fought-fiercely-in-northern-shan-state/7161806.html }}</ref> * ၃၀ ဇွန် ** စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မော်လိုက်မြို့နယ်]]၊ [[တောင်းအင်ရွာ၊ မော်လိုက်မြို့နယ်|တောင်းအင်ရွာ]]အနီးရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ အမှတ် ၁ စစ်ဒေသ၊ မော်လိုက်ခရိုင် တပ်ရင်း ၂ က ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်မှ ၁၀ ဦး သေဆုံးပြီး လက်နက်ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရရှိခဲ့သည်ဟု NUG ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=မော်လိုက်မြို့နယ် တောင်းအင်ရွာ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်း စီးနင်းခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/occupied-military-camp-07022023043408.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကောလင်းမြို့]]ပေါ်တွင် လက်နက်ကြီးကျည် ကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့ရာ အသက် ရှစ်နှစ်အရွယ် မိန်းကလေးတစ်ဦး အပါအဝင် မြို့ခံလေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကောလင်းမြို့ပေါ်လက်နက်ကြီးကျပြီး ကလေးအပါ လေးဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/kawlin-weapon-died-07012023074419.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> ** [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|ရန်ကုန်စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဒုဥက္ကဋ္ဌ ကိုထက်ပိုင်စိုးကို စစ်ကောင်စီက အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ ပုဒ်မ ၅၀ (ည)ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ဆယ်နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ဖမ်းဆီးခံ ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဒုဥက္ကဋ္ဌ ထောင် ဆယ်နှစ်ချမှတ်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/student-prison-06302023123037.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၃၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> === ဇူလိုင် === * ၁၅ ဇူလိုင် - မန္တလေးတိုင်း၊ မတ္တရာမြို့နယ်အရှေ့ခြမ်း အမှတ် (၁၀၁၄) လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ် အခြေစိုက်စခန်းနှင့် ကင်းစခန်းတို့ကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မိုးဦး |title=မတ္တရာမြို့နယ်ရှိ လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးစခန်းကို PDF တိုက်ခိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39642/ |access-date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=23 July 2023 |archivedate=23 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723145935/https://myanmar-now.org/mm/news/39642/ }}</ref> * ၂၀ ဇူလိုင် - စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းတစ်ခုသည် ချင်းပြည်နယ်၊ ဟားခါးခရိုင်၊ ထန်တလန်မြို့အနီး တောင်ကုန်းပေါ်ရှိ [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့]] (CDF) စခန်းငယ်တစ်ခုကို လေတပ်အကူအညီဖြင့် စီးနင်းသိမ်းယူခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ထန်တလန် CDF စခန်းတစ်ခုကို စစ်ကောင်စီတပ် သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39859/ |access-date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=23 July 2023 |archivedate=23 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723145933/https://myanmar-now.org/mm/news/39859/ }}</ref> * ၂၁ ဇူလိုင် ** ကရင်ပြည်နယ်၊ မြဝတီမြို့အနီးရှိ လက်ခတ်တောင်ကြောပေါ်တွင် အခြေစိုက်ထားသည့် စစ်ကောင်စီ စခန်းကုန်းကို ဇူလိုင် ၂၁ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် KNU လက်အောက်ရှိ ကော်ဘရာစစ်ကြောင်း၊ ကျားသစ်နက်စစ်ကြောင်း၊ Federal Wings စသည့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့က သိမ်းယူခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=လင်းထင် |title=မြဝတီမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ လက်ခတ်တောင်စခန်းကုန်း အသိမ်းခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39883/ |access-date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=23 July 2023 |archivedate=23 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723145938/https://myanmar-now.org/mm/news/39883/ }}</ref> ** စစ်ကောင်စီတပ်မှ အင်အား ၈၀ ခန့်ပါသည့် စစ်ကြောင်းသည် ယင်းမာပင်မြို့နယ်၊ စုန်းချောင်းရွာအား နံနက် ၂ နာရီခန့်တွင် ရုတ်တရက် ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ပြီး ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး ပစ်သတ်ခံရခဲ့ကာ ရွာခံ ၁၁ ဦးကို ဖမ်းဆီးသွားခဲ့ပြီး ရွာမှ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာစဉ် ပစ်သတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ယင်းမာပင်၊ စုန်းချောင်းရွာ စစ်တပ်ဝင်စီးပြီး အသက်မပြည့်သေးသူ ၃ ဦးအပါအဝင် အစုလိုက်အပြုံလိုက်သတ်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39903/ |access-date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=23 July 2023 |archivedate=23 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723145936/https://myanmar-now.org/mm/news/39903/ }}</ref> === ဩဂုတ် === * ၄ ဩဂုတ် - [[ကနောင်စစ်ဆင်ရေး]]အရ နောင်ချိုမြို့အနီးတွင် အရာရှိတစ်ဦးအပါအဝင် အင်အား ၁၅ ဦးပါ စစ်ကားတစ်စီးကို PDF က ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ကားပေါ်ပါ အားလုံး သေဆုံးခဲ့ကာ လက်နက်ခဲယမ်းများ ရခဲ့သည်။<ref name="kanaung">{{cite news |last1=သူရမောင် |first1=မိုးဦး, မြတ်ပန်း |title=တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီတပ် အထိနာဟု မန္တလေး PDF ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41819/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=29 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929234718/https://myanmar-now.org/mm/news/41819/ }}</ref> * ၇ ဩဂုတ် - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဘုတလင်မြို့]]လယ်ရှိ မီးသတ်စခန်းကို ဒေသခံကာကွယ်ရေးတပ်များက ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ပြီး မြို့နယ်မီးသတ်ဦးစီးမှူးအပါအဝင် စခန်းအတွင်းနေထိုင်သူ ၂၁ ဦးကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ဘုတလင်မြို့ မီးသတ်စခန်းကို PDF စီးနင်းပြီး မီးသတ်သမားများကို ဖမ်းဆီး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/40502/ |access-date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |accessdate=14 August 2023 |archivedate=14 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230814165302/https://myanmar-now.org/mm/news/40502/ }}</ref> * ၁၁ ဩဂုတ် - အင်အား ၅၀ ပါ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့တစ်ခုကို နောင်ချိုမြို့နယ်အတွင်းတွင် မိုင်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ရာ စစ်ကြောင်းမှူး အပါအဝင် ၁၀ ဦး သေဆုံးပြီး ၆ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref name="kanaung"/> * ၁၂ ဩဂုတ် - ဘုတလင်မြို့နယ် [[သခွတ္တနယ်ရွာ၊ ဘုတလင်မြို့နယ်|သခွတ္တနယ်ကျေးရွာ]] ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းဝင်းအတွင်း ဖွင့်လှစ်ထားသည့် အခမဲ့ဆေးခန်းနှင့် ထိုရွာရှိ နေအိမ် ၄၀ ဝန်းကျင်ကို အင်အား ၇၀ နီးပါးပါသည့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့က မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ဘုတလင်တွင် ပရဟိတဆေးခန်းနှင့် အိမ်များ မီးရှို့ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/40691/ |access-date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |accessdate=14 August 2023 |archivedate=14 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230814165300/https://myanmar-now.org/mm/news/40691/ }}</ref> * ၁၄ ဩဂုတ် - ချင်းပြည်နယ်၊ ထန်တလန်မြို့နယ်တွင် စစ်ကောင်စီ တပ်စွဲထားသည့် တောင်ကုန်းကို [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များ]]က စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ လက်နက် ၆ လက် သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ကာ ချင်းကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ထန်တလန် စစ်ကောင်စီစခန်းကို တော်လှန်ရေးတပ်များ ဝင်ရောက်စီးနင်း |url=https://myanmar-now.org/mm/news/40730/ |access-date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |accessdate=14 August 2023 |archivedate=14 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230814165252/https://myanmar-now.org/mm/news/40730/ }}</ref> * ၃၁ ဩဂုတ် - ချင်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ [[တွန်းဇံမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] ယာယီစခန်းတစ်ခု အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့အဖြစ် ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းထားသည့် [[ဇိုမီးတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]] (ZRA) က စီးနင်းခဲ့ရာ CDF တပ်ဖွဲ့ဝင် တစ်ဦး သေဆုံးပြီး ဒရုန်းများ၊ လက်နက်ကြီးများ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။<ref name="cdf">{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ချင်းပြည်နယ် တော်လှန်ရေးစခန်းနှစ်ခုကို ဇိုမီးနယ်ခြားစောင့်တပ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41872/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=11 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231011071230/https://myanmar-now.org/mm/news/41872/ }}</ref> === စက်တင်ဘာ === * ၃ စက်တင်ဘာ - [[မြဝတီမြို့]]ရှိ ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးရုံးကို ဗုံးတပ်ဒရုန်းလေယာဉ်ငယ်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ယာယီတပ်ရင်းမှူး ဒုဗိုလ်မှူးကြီးတစ်ဦး၊ ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးတစ်ဦး အပါအဝင် ၅ ဦး သေဆုံးပြီး၊ ဒဏ်ရာပြင်းထန်သူ ၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=ကိုချို |title=မြဝတီခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးရုံး ဗုံးကြဲခံရပြီးနောက် လုံခြုံရေးတင်းကျပ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41640/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=6 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230906152506/https://myanmar-now.org/mm/news/41640/ }}</ref> * ၆ စက်တင်ဘာ - မုံရွာမြို့နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ စခန်းတစ်ခုကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဝင်ရောက် စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မောင်ရွှေဝါ |title=မုံရွာတောင်ပိုင်း ကာကွယ်ရေးစခန်းတစ်ခု စီးနင်းခံရ၊ ၄ ဦး သေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41719/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=8 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230908100342/https://myanmar-now.org/mm/news/41719/ }}</ref> * ၈ စက်တင်ဘာ - ပြင်ဦးလွင်-မိုးကုတ်ကားလမ်းဘေး၊ တောင်နီကျေးရွာအနီးရှိ တာဝါတိုင်ကုန်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်များအား ကနောင်စစ်ဆင်ရေးအဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်ဘက်မှ ၁၃ ဦး နှင့် PDF တစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name="kanaung"/> * ၁၀ စက်တင်ဘာ ** တွန်းဇံမြို့နယ်အတွင်းရှိ ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ ယာယီစခန်းတစ်ခုကို ဇိုမီးတော်လှန်ရေးတပ်မတော်က ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ CDF တပ်ဖွဲ့ဝင်တစ်ဦး သေဆုံးပြီး မောင်းပြန်သေနတ် ၁ လက် ဆုံးရှုံးခဲ့သည်ဟု CDF (တွန်းဇံ) က ဆိုသည်။<ref name="cdf"/> ** မကွေးတိုင်း ရေစကြိုမြို့ဘက်မှ လာသည့် စစ်သင်္ဘောတစ်စီးသည် ချင်းတွင်းမြစ်ကမ်းကျေးရွာများကို ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ ဖောင်းကတာကျေးရွာရှိ နေအိမ်နှစ်လုံးပေါ် လက်နက်ကြီးကျည် ကျရောက် ပေါက်ကွဲခဲ့ပြီး တစ်ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=စစ်သင်္ဘောပစ်ခတ်မှုကြောင့် ဆားလင်းကြီးဒေသခံ တစ်ဦးသေ၊ နှစ်ဦး ဒဏ်ရာရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41786/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=12 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230912053546/https://myanmar-now.org/mm/news/41786/ }}</ref> * ၁၁ စက်တင်ဘာ - မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]ရှိ [[ပြည်တွင်းအခွန်များ ဦးစီးဌာန|ပြည်တွင်းအခွန်များဦးစီးဌာန]]ရုံးကို လက်ပစ်ဗုံးဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခံရသော်လည်း အထိအခိုက်မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite news |first1=နေမင်းနီ |title=မန္တလေးတွင် အခွန်ဦးစီးဌာနရုံး ဗုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41892/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=13 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230913090008/https://myanmar-now.org/mm/news/41892/ }}</ref> * ၁၄ စက်တင်ဘာ **စစ်ကိုင်းမြို့နယ်၊ [[ကင်းတော်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|ကင်းတော်ကျေးရွာ]]၊ [[တံတားဦးရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|တံတားဦးကျေးရွာ]]တို့အနီးတွင် ရှိသည့် ကျေးရွာပကဖအဖွဲ့တို့၏ စခန်းများကို အင်အား ၁၀၀ ခန့်ပါ စစ်ကောင်စီတပ်က ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကာ [[မြင်းဆည်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|မြင်းဆည်ရွာ]]မှ အရပ်သား ၄ ဦးအား ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မိုးဦး |title=စစ်ကိုင်းတွင် အမျိုးသား ၄ ဦးကို စစ်ကောင်စီတပ် သတ်ဖြတ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/42050/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=11 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231011065251/https://myanmar-now.org/mm/news/42050/ }}</ref> ** [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်]] အရှေ့တောင်ဘက် မိုင် ၃၀ ကျော်ခန့်အကွာ ထိုင်း-မြန်မာ နယ်စပ်မျဉ်းအနီးတွင် တည်ရှိသည့် စစ်ကောင်စီ၏ ရေတံလျှောက်စခန်းကုန်းကို [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီဘက်မှ ၁၄ ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး ပူးပေါင်းအဖွဲ့မှ ၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=လင်းထင် |title=ထိုင်းနယ်စပ် စခန်းကုန်းတစ်ခုကို KNU တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/42027/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=15 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230915104351/https://myanmar-now.org/mm/news/42027/ }}</ref> === အောက်တိုဘာ === {{main article |လိုင်ဇာ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု}} *၉ အောက်တိုဘာ - စစ်ကောင်စီ [[တပ်မတော် (ကြည်း)|တပ်မတော်]]က [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]၏ မြို့ဖြစ်သော [[လိုင်ဇာမြို့]]ပေါ်သို့ လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ ပစ်ခတ်မှုကြောင့် မုန်လိုင်ခတ်စစ်ဘေးရှောင်စခန်းအား ထိမှန်ခဲ့ပြီး ကလေးငယ် ၁၃ ဦးအပါအဝင် အရပ်သား အနည်းဆုံး ၂၉ ဦး သေဆုံးကာ အများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Dozens killed and injured in military attack on Myanmar refugee camp |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/10/dozens-killed-and-injured-in-military-attack-on-myanmar-refugee-camp |agency=Al Jazeera |date=October 10, 2023 |accessdate=22 October 2023 |archivedate=7 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240207001508/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/10/dozens-killed-and-injured-in-military-attack-on-myanmar-refugee-camp }}</ref> {{main article|၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး}} *၂၇ အောက်တိုဘာ **[[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]နှင့် [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] တို့ပါဝင်သော [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]] က [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]ကို စတင်ခဲ့သည်။ မဟာမိတ်အဖွဲ့များက ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များတွင် စစ်ကောင်စီစခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite news |title=Alliance of 3 ethnic rebel groups carries out coordinated attacks in northeastern Myanmar |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/alliance-3-ethnic-rebel-groups-carries-coordinated-attacks-104431614 |access-date=October 27, 2023 |agency=ABC News |accessdate=22 November 2023 |archivedate=4 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231104221713/https://abcnews.go.com/International/wireStory/alliance-3-ethnic-rebel-groups-carries-coordinated-attacks-104431614 }}</ref> စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ကချင်ပြည်နယ်တို့တွင်လည်း တိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar: Escalation of clashes in northern Shan and the Southeast Flash Update #1 (As of 30 October 2023) |url=https://www.unocha.org/publications/report/myanmar/myanmar-escalation-clashes-northern-shan-and-southeast-flash-update-1-30-october-2023 |website=UNOCHA |access-date=October 30, 2023}}</ref> ** KNLA နှင့် ပီဒီအက်ဖ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့များက ကော့ကရိတ်မြို့တွင် တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-10-29 |title=ကော့ကရိတ်တိုက်ပွဲအတွင်း လက်နက်ကြီးကျလို့ ဒေသခံ ၆ ဦးသေဆုံး |language=Burmese |work=BBC Burmese |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/czd08g301xvo |access-date=2023-10-30 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=30 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231030042923/https://www.bbc.com/burmese/articles/czd08g301xvo }}</ref> *၃၀ အောက်တိုဘာ ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[နောင်ချိုမြို့]]နှင့် ဂုတ်တွင်းတံတားကို မဟာမိတ်တပ်များ စီးနင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-10-30 |title=နောင်ချိုမြို့နဲ့ ဂုတ်တွင်းတံတားကို မဟာမိတ်တပ်တွေ စီးနင်းထိန်းချုပ် |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/10/30/375890.html |access-date=2023-10-30 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=4 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231104222309/https://burma.irrawaddy.com/news/2023/10/30/375890.html }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[ကွမ်းလုံမြို့]]တွင် စစ်ကောင်စီမှ ခလရ ၁၄၃ တပ်ရင်းက လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-01 |title=ခလရ ၁၄၃ တပ်ရင်းတရင်းလုံး လက်နက်ချခဲ့ကြောင်း ညီနောင်မဟာမိတ် ၃ ဖွဲ့ထုတ်ပြန် |language=Burmese |work=VOA |url=https://burmese.voanews.com/a/7336659.html |access-date=2023-11-01 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=1 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231101103323/https://burmese.voanews.com/a/7336659.html }}</ref> === နိုဝင်ဘာ === [[File:Operation 1027.svg|thumb|၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အခြေအနေ (၂၀၂၄ ဇန်နဝါရီ ၉ အထိ)]] *၁ နိုဝင်ဘာ - **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: စစ်ကောင်စ်ီက နောင်ချိုမြို့သို့ စစ်ကူယာဉ်တန်းပို့ဆောင်ခဲ့ရာ မဟာမိတ်အဖွဲ့များနှင့် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကြာ သံချပ်ကာကားတစ်စင်း ပေါက်ကွဲပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-02 |title=နောင်ချိုမြို့အနီး စစ်ကောင်စီယာဉ်တန်းကို TNLAနှင့် MDY PDFတို့စစ်ဆင် |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/02/376015.html |access-date=2023-11-02 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=2 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231102152449/https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/02/376015.html }}</ref> **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[ချင်းရွှေဟော်မြို့]]၊ [[ပန်ဆန်းမြို့]] နှင့် [[သိန္နီမြို့]]များကို မဟာမိတ်အဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-02 |title=မြို့သုံးမြို့ကျသွားပြီဟု စစ်ကောင်စီဝန်ခံ |language=Burmese |work=DVB |url=https://burmese.dvb.no/post/623052 |access-date=2023-11-02 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=7 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231107103759/https://burmese.dvb.no/post/623052 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-11-02 |title=ညီနောင်မဟာမိတ်များ၏ စစ်ဆင်ရေး၇ရက်မြောက်နေ့တွင် မြို့လေးမြို့ကို အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ |language=Burmese |work=Ayeyarwaddy Times |url=https://ayartimes.com/?p=27362 |access-date=2023-11-02 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=3 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103150134/https://ayartimes.com/?p=27362 }}</ref> *၃ နိုဝင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: နမ့်ခမ်းမြို့အနီး ရွှေလီကြိုးတံတားကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-03 |title=နမ့်ခမ်းမြို့မှာ TNLA နဲ့ စစ်ကောင်စီတပ်တို့ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ၊စစ်တပ်ကလေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုလုပ် |language=Burmese |work=BBC Burmese |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ck5xg61z3ppo |access-date=2023-11-03 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=3 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103102012/https://www.bbc.com/burmese/articles/ck5xg61z3ppo }}</ref> *၆ နိုဝင်ဘာ - ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: ခရိုင်မြို့ဖြစ်သော [[ကောလင်းမြို့]]ကို အေအေ၊ ကေအိုင်အေနှင့် ပီဒီအက်ဖ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Myanmar Resistance Seizes First District Level Town in Sagaing as Offensive Expands |language=English |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-seizes-first-district-level-town-in-sagaing-as-offensive-expands.html |accessdate=23 November 2023 |archivedate=7 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231107031740/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-seizes-first-district-level-town-in-sagaing-as-offensive-expands.html }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[နမ့်ခမ်းမြို့]]တစ်မြို့လုံးနီးပါးကို တီအန်လယ်အေက ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-06 |title=နမ့်ခမ်းတစ်မြို့လုံးနီးပါး TNLAထိန်းချုပ် |language=Burmese |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/44666/ |accessdate=23 November 2023 |archivedate=7 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231107031753/https://myanmar-now.org/mm/news/44666/ }}</ref> *၇ နိုဝင်ဘာ - {{main article |၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး}} ** [[၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး]] ကို ကရင်နီပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက စတင်ခဲ့ကာ [[မယ်စဲ့မြို့နယ်]]ရှိ နယ်ခြားစောင့်စခန်းများကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-11-09 |title=ကရင်နီဒေသ ၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး တိုက်ပွဲ ဆင်နွှဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cyx2379qdz9o |access-date=2023-11-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my |archivedate=10 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231110124854/https://www.bbc.com/burmese/articles/cyx2379qdz9o }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-11-08 |title=ကရင်နီဒေသ ၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး စတင် |url=https://burmese.voanews.com/a/7346374.html |access-date=2023-11-10 |website=ဗွီအိုအေ |language=my |archivedate=10 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231110130401/https://burmese.voanews.com/a/7346374.html }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အနောက်ခြမ်း [[တမူးမြို့နယ်]]ရှိ [[ခမ်းပါတ်မြို့]]ကို ပီဒီအက်ဖ်အဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-07 |title=ကလေး- တမူးလမ်းပေါ်ရှိ ခါမ်းပါတ်မြို့ကို PDF သိမ်း |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/07/376153.html |access-date=2023-11-07 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=7 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231107165647/https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/07/376153.html }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[ကွမ်းလုံမြို့နယ်]] မုံးကိုးတိုက်ပွဲတွင် တပ်မ ၉၉ ဗျူဟာမှူး ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ကျော်လွင် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-07 |title=မုံးကိုးတိုက်ပွဲတွင် တပ်မ(၉၉)ဗျူဟာမှူးအပါအဝင် အရာရှိစစ်သည် ၃၀ကျော် သေဆုံး |language=Burmese |work=DVB |url=https://burmese.dvb.no/post/623785 |access-date=2023-11-07 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=8 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108131804/https://burmese.dvb.no/post/623785 }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: MNDAA က ကွမ်းလုံနှင့် [[မုံးကိုးမြို့]]များကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-08 |title=မုံးကိုးမြို့ကို အလုံးစုံထိန်းချုပ်နိုင်ပြီဖြစ်ကြောင်း MNDAAပြော |language=Burmese |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/44791/ |access-date=2023-11-08 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=8 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108131848/https://myanmar-now.org/mm/news/44791/ }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-11-07 |title=ကွမ်းလုံနဲ့ နမ့်ခမ်းမြို့ကို ညီနောင်မဟာမိတ်တပ်ထိန်းချုပ် |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/07/376163.html |access-date=2023-11-07 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=8 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108135526/https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/07/376163.html }}</ref> *၈ နိုဝင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: TNLA နှင့် MDY-PDF တို့ [[ဂုတ်ထိပ်တံတား]]အနီး စစ်တပ်စခန်းကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-08 |title=ဂုတ်ထိပ်တံတားအနီးရှိ စစ်တပ်စခန်းကို TNLA/PDFပူးပေါင်းအဖွဲ့တိုက်ခိုက်နေ |language=Burmese |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/44780/ |access-date=2023-11-08 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=8 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108131918/https://myanmar-now.org/mm/news/44780/ }}</ref> *၁၁ နိုဝင်ဘာ - {{main article |၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး}} ** ကယားပြည်နယ်မြို့တော် လွိုင်ကော်မြို့အား သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် [[၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး]] ကို KNDF, KA နှင့် မဟာမိတ်အဖွဲ့များ စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-14 |title=Tens of Thousands Trapped as Myanmar Resistance Strikes Kayah State Capital |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/tens-of-thousands-trapped-as-myanmar-resistance-strikes-kayah-state-capital.html |access-date=2023-11-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=2023-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231114143014/https://www.irrawaddy.com/news/burma/tens-of-thousands-trapped-as-myanmar-resistance-strikes-kayah-state-capital.html |url-status=live}}</ref> ** ၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး - [[တပ်မတော် (လေ)]]၏ တိုက်ခိုက်ရေးဂျက်လေယာဉ်တစ်စင်း ကယားပြည်နယ်တွင် ပျက်ကျခဲ့သည်။ KNDF က ပစ်ချခဲ့သည်ဟုဆိုသော်လည်း စက်ချို့ယွင်းမှုကြောင့် ပျက်ကျသည်ဟု တပ်မတော်က ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=A military jet crashes in eastern Myanmar. Ethnic resistance groups claim they shot it down |url=https://apnews.com/article/myanmar-kayah-karenni-resistance-jet-fighter-crash-57bea1e41f43313abe5095f9c9c3a9c6 |last=Peck |first=Grant |date=11 November 2023 |language=en |accessdate=23 November 2023 |archivedate=11 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111174038/https://apnews.com/article/myanmar-kayah-karenni-resistance-jet-fighter-crash-57bea1e41f43313abe5095f9c9c3a9c6 }}</ref> *၁၂ နိုဝင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: TNLA က [[သီပေါမြို့]]အနီးရှိ ကျင်သီတံတားဂိတ်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-12 |title=သီပေါ ကျင်တီတံတားတပ်စခန်းကို TNLAသိမ်းပိုက် |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2023/11/12/376307.html |access-date=2023-11-12 |archivedate=12 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231112050203/https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2023/11/12/376307.html |url-status=live |accessdate=23 November 2023 |archivedate=12 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231112050203/https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2023/11/12/376307.html }}</ref> *၁၃ နိုဝင်ဘာ - [[ရသေ့တောင်မြို့နယ်]]ရှိ နယ်ခြားစောင့်ရဲစခန်းနှစ်ခုကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရသေ့တောင်မြို့နယ် နယ်ခြားစောင့်ရဲစခန်းနှစ်ခုကို ရက္ခိုင့်တပ်တော် ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ဒုံးပိုက်စခန်းကိုသိမ်းပိုက်ရရှိပြီဟုဆို |trans-title=Two Rathedaung Township Border Guard Military Posts attacked by Arakan Army with Dong Paik camp being captured |date=13 November 2023 |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65516f28a30cc94f1526a1e6 |language=my |work=Narinjara News |accessdate=23 November 2023 |archivedate=13 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231113013729/https://burmese.narinjara.com/news/detail/65516f28a30cc94f1526a1e6 }}</ref> *၁၅ နိုဝင်ဘာ - **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: ရှမ်းပြည်နယ်တွင် မိသားစုဝင်များအပါအဝင် စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းတစ်ခုလုံး အလင်းဝင်လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-11-15 |title=An ethnic resistance group in northern Myanmar says an entire army battalion surrendered to it |url=https://www.nbcnews.com/news/world/entire-army-battalion-surrendered-myanmar-rcna125275 |access-date=2023-11-16 |website=NBC News |language=en |archivedate=30 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231130093234/https://www.nbcnews.com/news/world/entire-army-battalion-surrendered-myanmar-rcna125275 }}</ref> **၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး: KNDF က [[လွိုင်ကော်တက္ကသိုလ်]]ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီဘက်မှ ၁၁၀ ကျော်သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-15 |title=Kayah Resistance Seizes Myanmar Junta Bases in State Capital |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kayah-resistance-seizes-myanmar-junta-bases-in-state-capital.html |access-date=2023-11-15 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=16 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231116062451/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kayah-resistance-seizes-myanmar-junta-bases-in-state-capital.html }}</ref> *၁၆ နိုဝင်ဘာ - **စစ်တွေမြို့နှင့် မဝေးသော [[ပေါက်တောမြို့]]ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။ စစ်ကောင်စီက ရေတပ်နှင့် လေတပ်အသုံးပြု၍ ပစ်ခတ်မှုမျာ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ အရပ်သားနေအိမ်များ ထိမှန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA Captures Town in Rakhine, Prompting Bombardment by Myanmar Military |date=16 November 2023 |author=Hein Htoo Zan |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-captures-town-in-rakhine-prompting-bombardment-by-myanmar-military.html |work=The Irrawaddy |accessdate=23 November 2023 |archivedate=17 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231117203523/https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-captures-town-in-rakhine-prompting-bombardment-by-myanmar-military.html }}</ref> **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: အွန်လိုင်းရာဇဝတ်မှုခေါင်းဆောင် မြီရှောက်ချန်းနှင့် မိသားစုအာ စစ်ကောင်စီက ဖမ်းဆီးကာ တရုတ်နိုင်ငံသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.nbd.com.cn/articles/2023-11-17/3118050.html|title=最新消息！缅北电诈头目明学昌，已自杀身亡|work=National Business Daily|date=2023-11-17|language=zh-cn|access-date=23 November 2023|archivedate=4 December 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231204173627/https://www.nbd.com.cn/articles/2023-11-17/3118050.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Former lawmaker dies in police custody after arrest for Myanmar scams |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/lawmaker-11162023165911.html |access-date=2023-11-17 |website=Radio Free Asia |language=en |archivedate=18 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118082258/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/lawmaker-11162023165911.html }}</ref> * ၂၁ နိုဝင်ဘာ - ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်မြို့၊ [[ကနေဒီတောင်]]ပေါ်တွင် တပ်စွဲထားသော စစ်ကောင်စီ တပ်စခန်းကို ချင်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ PDF – Zoland က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကနေဒီတောင် စစ်ကောင်စီစခန်း ချင်းကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.voanews.com/a/the-chin-defense-forces-occupied-the-kennedy-peak-myanmar-military-base/7364067.html |access-date=၂၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=23 November 2023 |archivedate=28 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240228064921/https://burmese.voanews.com/a/the-chin-defense-forces-occupied-the-kennedy-peak-myanmar-military-base/7364067.html }}</ref> *၂၄ နိုဝင်ဘာ - ရန်ကုန်မြို့တွင် ညအချိန် သံချပ်ကာကားများ လှည့်လည်နေခြင်းကြောင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ညဉ့်မနက်မီ စောစီးစွာပိတ်သိမ်းကြသည်။<ref>{{cite news |title=Reports of Forced Conscription by Myanmar's Military Spark Panic in Yangon |author=Yuzana |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/reports-of-forced-conscription-by-myanmars-military-spark-panic-in-yangon.html |date=24 November 2023 |work=The Irrawaddy |language=en |accessdate=12 January 2024 |archivedate=9 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240409133020/https://www.irrawaddy.com/news/burma/reports-of-forced-conscription-by-myanmars-military-spark-panic-in-yangon.html }}</ref><ref>{{cite news |date=24 November 2023 |title=Parents Pull Children From Schools in Yangon as Myanmar Junta Troops Move In |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/parents-pull-children-from-schools-in-yangon-as-myanmar-junta-troops-move-in.html |work=The Irrawaddy |access-date=25 November 2023 |accessdate=12 January 2024 |archivedate=9 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240409133018/https://www.irrawaddy.com/news/burma/parents-pull-children-from-schools-in-yangon-as-myanmar-junta-troops-move-in.html }}</ref> *၂၅ နိုဝင်ဘာ - ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်က မတူပီမြို့နယ်ရှိ လိုင်လင်းပီမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2023-11-25 |title=Another town on the India-Myanmar border falls to the resistance |url=https://myanmar-now.org/en/news/another-town-on-the-india-myanmar-border-falls-to-the-resistance/ |access-date=2023-12-01 |website=Myanmar Now |language=en-US |archivedate=27 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231127132400/https://myanmar-now.org/en/news/another-town-on-the-india-myanmar-border-falls-to-the-resistance/ }}</ref> *၂၈ နိုဝင်ဘာ - **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: စစ်သည် ၁၈၆ ဦးပါဝင်သော အမှတ် ၁၂၅ ခြေမြန်တပ်ရင်းသည် MNDAA ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။ ကုန်းကြမ်းမြို့နယ်အား MNDAA က ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-29 |title=Another Entire Junta Battalion Raises the White Flag in Myanmar's Northern Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/another-entire-junta-battalion-raises-the-white-flag-in-myanmars-northern-shan-state.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=29 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231129205115/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/another-entire-junta-battalion-raises-the-white-flag-in-myanmars-northern-shan-state.html }}</ref><ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-30 |title=After Over 30 Years of Control, Myanmar Junta Loses Grip on Township Near China Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/after-over-30-years-of-control-myanmar-junta-loses-grip-on-township-near-china-border.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=1 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231201023257/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/after-over-30-years-of-control-myanmar-junta-loses-grip-on-township-near-china-border.html }}</ref> **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့သည် မူဆယ်မြို့သို့ ဦးတည်သော ကုန်းလမ်းများအား ထိန်းချုပ်ထားပြီးဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Regan |first1=Helen |title=Opponents vow 'beginning of the end' for Myanmar's junta as resistance launches nationwide offensive |url=https://www.cnn.com/2023/11/28/asia/myanmar-nationwide-offensive-junta-intl-hnk/index.html |access-date=28 November 2023 |agency=CNN |date=28 November 2023 |archivedate=28 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231128025624/https://www.cnn.com/2023/11/28/asia/myanmar-nationwide-offensive-junta-intl-hnk/index.html |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=28 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231128025624/https://www.cnn.com/2023/11/28/asia/myanmar-nationwide-offensive-junta-intl-hnk/index.html }}</ref> *၂၉ နိုဝင်ဘာ - ** CDF နှင့် CNA တို့က မတူပီမြို့နယ်ရှိ ရေဇွာမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Chin allied resistance claims big junta losses in western Myanmar |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/chin-fighting-11302023071854.html |access-date=2023-12-01 |website=Radio Free Asia |language=en |archivedate=2 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231202043350/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/chin-fighting-11302023071854.html }}</ref> ** [[သျှမ်းပြည်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကောင်စီ]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]]တို့အကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Cho |first=Ko |date=2023-11-30 |title=Rival Shan armies declare truce as other ethnic armed groups gain ground |url=https://myanmar-now.org/en/news/rival-shan-armies-declare-truce-as-other-ethnic-armed-groups-gain-ground/ |access-date=2023-12-01 |website=Myanmar Now |language=en-US |archivedate=27 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327180609/https://myanmar-now.org/en/news/rival-shan-armies-declare-truce-as-other-ethnic-armed-groups-gain-ground/ }}</ref> === ဒီဇင်ဘာ === {{see also|လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ}} * ၁ ဒီဇင်ဘာ - [[လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ]]: လောက်ကိုင်မြို့အရှေ့တောင်ပိုင်းကို MNDAA က စတင်ထိုးစစ်ဆင်သည်။ အရပ်သားများစွာ မြို့အတွင်း ပိတ်မိနေကာ ရန်ကုန်မြို့ရှိ တရုတ်သံရုံးက တရုတ်နိုင်ငံသားများ မြို့အတွင်းမှ ထွက်ခွာကြရန် ဆော်ဩသည်။<ref>{{cite news |title=After weeks of preparation, MNDAA says it has entered Laukkai |url=https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |date=1 December 2023 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=6 January 2024 |archivedate=1 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=1 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ }}</ref> * ၃ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: လောက်ကိုင်မြို့တောင်ဘက်ရှိ ဘုရားလေးဆူကုန်းရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို MNDAA က တိုက်ခိုက်သည်။ တိုက်ပွဲမှာ ရှစ်နာရီခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။<ref name=4bsh>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-12-05 |title=Ethnic Army Battles to Seize Another Base From Myanmar Junta Near Border With China |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-army-battles-to-seize-another-base-from-myanmar-junta-near-border-with-china.html |access-date=2023-12-07 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=6 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231206134554/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-army-battles-to-seize-another-base-from-myanmar-junta-near-border-with-china.html |url-status=live}}</ref> * ၄ ဒီဇင်ဘာ - ** ၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး: KNLA နှင့် ဒေသခံ PDF များက ကျောက်ကြီးမြို့နယ်ရှိ မုန်းမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း ပထမဆုံး သိမ်းပိုက်နိုင်သော မြို့ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-12-05 |title=Myanmar Resistance Seizes First Town in Bago Region: KNU |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-seizes-first-town-in-bago-region-knu.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=15 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240415180748/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-seizes-first-town-in-bago-region-knu.html }}</ref> ** လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: လောက်ကိုင်မှ ထွက်ပြေးသော စစ်ကောင်စီတပ်များအား MNDAA က လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name=4bsh/> * ၅ ဒီဇင်ဘာ - ပလက်ဝမြို့နယ်ရှိ တရွန်အိုင် ဗျူဟာစခန်းကုန်းအား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-12-06 |title=Arakan Army Declares Seizure of Major Myanmar Junta Base |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-seizure-of-major-myanmar-junta-base.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=7 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231207024830/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-seizure-of-major-myanmar-junta-base.html }}</ref> * ၆ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: ဘုရားလေးဆူကုန်းအား MNDAA က သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ လောက်ကိုင်မြို့ တောင်ပိုင်းကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-seizes-key-outpost-south-of-laukkai/ |title=MNDAA seizes key outpost south of Laukkai |date=6 December 2023 |access-date=6 December 2023 |archivedate=8 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231208173510/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-seizes-key-outpost-south-of-laukkai/ |url-status=live}}</ref> * ၇ ဒီဇင်ဘာ - [[အမှတ်(၁၂)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|အမှတ် (၁၂) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]] ဌာနချုပ်မှူးဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ဇော်လင်းကို အသေရမိခဲ့သည်ဟု ကိုးကန့်မီဒီယာများက ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း သေဆုံးမှုအား အတည်မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။<ref>{{Cite web |title=敏昂萊武裝第12野戰旅旅長在果敢戰場被擊斃 |url=https://kokang123.blogspot.com/2023/12/12.html |access-date=2023-12-08 |website=果敢资讯网 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231209231216/https://kokang123.blogspot.com/2023/12/12.html|archivedate=December 9, 2023|trans-title=Tatmadaw's 12th Military Operations Brigadier General Shot Dead in Kokang Battlefield|lang=zh}}</ref>{{Better source needed|date=December 2023}} * ၁၁ ဒီဇင်ဘာ - ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့နှင့် တပ်မတော်တို့အကြား ဆွေးနွေးပွဲကို တရုတ်နိုင်ငံက လက်ခံကျင်းပခဲ့ရာ 'အပြုသဘောဆောင်သော ရလဒ်များ' ရရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=China brokers talks in Myanmar between military junta and rebel groups that yield 'positive results' |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3244699/china-brokers-talks-myanmar-between-military-junta-and-rebel-groups-yield-positive-results |access-date=11 December 2023 |date=December 11, 2023 |accessdate=12 January 2024 |archivedate=11 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231211145421/https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3244699/china-brokers-talks-myanmar-between-military-junta-and-rebel-groups-yield-positive-results }}</ref> * ၁၃ ဒီဇင်ဘာ - တရုတ်ဦးဆောင်သော ဆွေးနွေးပွဲမှာ "၁၀ မိနစ်ခန့်သာ ကြာမြင့်ခဲ့သည်" ဟု ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့က ဆိုခဲ့ကာ ဆက်လက်တိုက်ပွဲဝင်သွားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Brotherhood Alliance Denies Myanmar Junta Peace Deal Rumors |work=The Irrawaddy |date=13 December 2023 |url=https://www.irrawaddy.com/news/politics/brotherhood-alliance-denies-myanmar-junta-peace-deal-rumors.html |language=en |accessdate=12 January 2024 |archivedate=1 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240101211111/https://www.irrawaddy.com/news/politics/brotherhood-alliance-denies-myanmar-junta-peace-deal-rumors.html }}</ref> * ၁၅ ဒီဇင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[နမ့်ဆန်မြို့]]အား TNLA က သိမ်းပိုက်ရရှိသည်။<ref>{{Cite web |date=2023-12-16 |title=Myanmar rebels seize town from military junta despite China-backed ceasefire |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20231216-myanmar-s-three-brotherhood-alliance-seizes-town-from-military-despite-china-backed-ceasefire |access-date=2023-12-18 |website=France 24 |language=en |archivedate=23 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231223164727/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20231216-myanmar-s-three-brotherhood-alliance-seizes-town-from-military-despite-china-backed-ceasefire }}</ref> * ၁၈ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်မြို့ မြောက်ဘက်ဝင်ပေါက်အနီးရှိ [[ထန်ပါကျိုင်းရွာ၊ လောက်ကိုင် (အထူးဒေသ ၁)မြို့နယ်|ထန်ပါကျိုင်းရွာ]]ရှိ MNDAA အပေါ် တပ်မတော်က လေကြောင်းမှ သုံးကြိမ် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |date=20 November 2023 |author=Kyaw Oo |url=https://myanmar-now.org/en/news/fighting-restarts-near-laukkai-as-mndaa-seizes-border-gate-and-trade-zone/ |title=Fighting restarts near Laukkai as MNDAA seizes border gate and trade zone |work=Myanmar Now |language=en |access-date=6 January 2024 |archivedate=26 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231226191555/https://myanmar-now.org/en/news/fighting-restarts-near-laukkai-as-mndaa-seizes-border-gate-and-trade-zone/ |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=26 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231226191555/https://myanmar-now.org/en/news/fighting-restarts-near-laukkai-as-mndaa-seizes-border-gate-and-trade-zone/ }}</ref> * ၁၉ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်ဝင်ပေါက် ရန်လုံးကြိုင်နယ်စပ်ဂိတ်ကို MNDAA က သိမ်းပိုက်ရရှိသည်။<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Myanmar ethnic armed group seizes another crossing point along the Chinese border, reports say |url=https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ |access-date=2024-01-05 |website=ABC News |date=20 December 2023 |language=en |archivedate=31 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240131114238/https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ }}</ref> * ၂၂ ဒီဇင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: မန်တုံမြို့ကို TNLA က သိမ်းပိုက်ရရှိပြီးနောက် [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]သည် TNLA ၏ အလုံးစုံထိန်းချုပ်မှုအောက် ရောက်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |author=Hein Htoo Zan |date=23 December 2023 |title=Brotherhood Alliance Seizes Another Ethnic Zone in Myanmar's northern Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/brotherhood-alliance-seizes-another-ethnic-zone-in-myanmars-northern-shan-state.html |access-date=25 December 2023 |website=The Irrawaddy |archivedate=23 December 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231223205345/https://www.irrawaddy.com/news/burma/brotherhood-alliance-seizes-another-ethnic-zone-in-myanmars-northern-shan-state.html }}</ref> * ၂၅ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: လောက်ကိုင်မြို့ပေါ်သို့ စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုနှင့် လက်နက်ကြီးပစ်ခတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၈ ဦးသေဆုံးကာ ၂၄ ဦး ဒဏ်ရာရရှိသည်။<ref name=most>{{cite news |title=Most of Laukkai now under MNDAA control |url=https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |date=28 December 2023 |author=Kyaw Oo |work=Myanmar Now |language=en |access-date=6 January 2024 |archivedate=30 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=30 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ }}</ref> * ၂၆ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: စုစုပေါင်း လူဦးရေ ၉၀ ပါဝင်သော တပ်မတော်၏ အမှတ် ၅၅ ခြေမြန်တပ်ရင်းနှင့် ဒေသခံ နယ်ခြားစောင့်တပ်မှူး ပယ်ဆောက်ချိန်တို့အပါဝင် နယ်ခြားစောင့်တပ် MNDAA ထံတွင် လက်နက်ချသည်။ လက်နက်ချပြီးနောက် MNDAA က မြို့အား ကင်းလှည့်လည်သည်။<ref name=cas>{{cite news |title=Myanmar Infantry Division Surrenders in Laukkai, Shan State: Reports |author=Saw Reh |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |language=en |date=26 December 2023 |access-date=6 January 2024 |archivedate=27 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231227230442/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=27 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231227230442/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html }}</ref> * ၂၇ ဒီဇင်ဘာ - ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရှိ နတ်သံကွင်းမြို့အား KNLA ဦးဆောင်သောအဖွဲ့မှ သိမ်းပိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-loses-another-town-in-bago-region-kills-four-children-in-airstrike.html |access-date=12 January 2024 |archivedate=18 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118022540/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-loses-another-town-in-bago-region-kills-four-children-in-airstrike.html }}</ref> * ၂၉ ဒီဇင်ဘာ - စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၅၁ ဦး အိန္ဒိယနိုင်ငံ မီဇီုရမ်ပြည်နယ်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://theprint.in/india/151-myanmar-soldiers-flee-to-mizoram-border-village-after-rebel-forces-capture-military-base/1905269/ |access-date=12 January 2024 |archivedate=14 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240114105949/https://theprint.in/india/151-myanmar-soldiers-flee-to-mizoram-border-village-after-rebel-forces-capture-military-base/1905269/ }}</ref> == ၂၀၂၄ == === ဇန်နဝါရီ === * ၄ ဇန်နဝါရီ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: လောက်ကိုင်မြို့ရှိ ဒေသကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်သည် လက်နက်ချခဲ့ရာ လက်နက်ခဲယမ်း အများအပြားကို MNDAA က သိမ်းပိုက်ရရှိသည်။ စစ်ကောင်စီတပ်သားနှင့် မိသားစုဝင်များ လားရှိုးမြို့သို့ ထွက်ခွာသည်။<ref name=end>{{cite news |title=Myanmar Regime Raises the White Flag in Kokang Zone on China Border in Shan State |date=5 January 2024 |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-regime-raises-the-white-flag-in-kokang-zone-on-china-border-in-shan-state.html |language=en |work=The Irrawaddy |accessdate=12 January 2024 |archivedate=18 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118021858/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-regime-raises-the-white-flag-in-kokang-zone-on-china-border-in-shan-state.html }}</ref> * ၅ ဇန်နဝါရီ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲပြီးဆုံးကာ [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]နှင့် [[လောက်ကိုင်မြို့]]အား MNDAA က အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=MNDAA captures military command centre outside Laukkai, taking full control of city |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ |date=5 January 2024 |language=en |work=Myanmar Now |accessdate=12 January 2024 |archivedate=11 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240111142130/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ }}</ref> စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၃၈၉ ဦးနှင့် မိသားစုဝင် ၁၆၀၀ ဦး လက်နက်ချသည်ဟု MNDAA က ထုတ်ပြန်သည်။ မိသားစုဝင်များ၏ အသက်အန္တရာယ်လုံခြုံရေးအတွက် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု စစ်ကောင်စီ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ဆိုသည်။<ref name=surr2>{{cite news |title=Myanmar ethnic minority armed groups: Over 2,300 military personnel surrendered |date=6 January 2024 |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ |work=NHK World- Japan |language=en |accessdate=12 January 2024 |archivedate=7 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240107114044/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ }}</ref> * ၈ ဇန်နဝါရီ - ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ကျောက်တော်မြို့နယ်ရှိ တောင်ရှည်တောင်စစ်စခန်းကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းယူသည်။ ယင်းတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၀၀ ခန့် လက်နက်ချသည်။<ref name=aakt>{{cite news |title=Myanmar Junta Loses Nearly 50 Troops, More Bases in Three Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-nearly-50-troops-more-bases-in-three-days-of-resistance-attacks.html |date=10 January 2024 |language=en |work=The Irrawaddy |accessdate=20 January 2024 |archivedate=15 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240115022517/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-nearly-50-troops-more-bases-in-three-days-of-resistance-attacks.html }}</ref> * ၉ ဇန်နဝါရီ - အင်ဒို-မြန်မာ [[ကုလားတန်မြစ်ကြောင်း ဘက်စုံဖွံ့ဖြိုးရေး စီမံကိန်း]]တွင် ဗျူဟာကျသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည့် [[ပလက်ဝမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သော [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]တွင်း တိုက်ပွဲများတွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref name=aakt/> * ၁၂ ဇန်နဝါရီ - ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့နှင့် စစ်ကောင်စီတို့အကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် ကြားဝင်စေ့စပ်ခဲ့ကြောင်း တရုတ်နိုင်ငံက ကြေညာသည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/12/myanmar-junta-and-armed-rebels-agree-ceasefire |access-date=20 January 2024 |archivedate=28 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240228144830/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/12/myanmar-junta-and-armed-rebels-agree-ceasefire }}</ref> * ၁၃ ဇန်နဝါရီ - [[လားရှိုးမြို့နယ်]]နှင့် [[ကျောက်မဲမြို့နယ်]]များအပါအဝင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ကာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ချိုးဖောက်ခဲ့သည်ဟု TNLA က ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Breaks Chinese-Brokered Ceasefire: TNLA |author=Yuzana |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-breaks-chinese-brokered-ceasefire-tnla.html |date=13 January 2024 |work=The Irrawaddy |language=en |accessdate=20 January 2024 |archivedate=13 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240113144010/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-breaks-chinese-brokered-ceasefire-tnla.html }}</ref> * ၁၅ ဇန်နဝါရီ - ၂၀၂၃ နိုဝင်ဘာ ၁၃ ရက်နေ့မှ စတင်ခဲ့သော တိုက်ပွဲများဖြင့် ချင်းပြည်နယ်၊ ပလက်ဝမြို့ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-victory-in-paletwa-myanmars-chin-state.html |access-date=20 January 2024 |archivedate=27 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240227180712/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-victory-in-paletwa-myanmars-chin-state.html }}</ref> * ၁၈ ဇန်နဝါရီ - ရက္ခိုင့်တပ်တော်နှင့် ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲများဖြင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၇၆ ဦးသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံဘက်သို့ ထွက်ပြေးကာ လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.ndtv.com/india-news/more-myanmar-soldiers-enter-mizoram-amid-conflict-with-armed-ethnic-group-4888638 |access-date=20 January 2024 |archivedate=19 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240119102953/https://www.ndtv.com/india-news/more-myanmar-soldiers-enter-mizoram-amid-conflict-with-armed-ethnic-group-4888638 }}</ref> * ၂၀ ဇန်နဝါရီ - ** စစ်ကောင်စီတပ်သား ၆၀၀ ကျော်သည် နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်က အိန္ဒိယစစ်တပ်ထံ ခိုလှုံမှုများနှင့် စစ်ဘေးရှောင်များ ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် မြန်မာနှင့် အိန္ဒိယနယ်စပ် ၁,၆၄၃ ကီလိုမီတာအား ခြံစည်းရိုးကာရန် အိန္ဒိယအစိုးရက ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=India-Myanmar border to be fenced soon, says Home Minister Amit Shah |url=https://www.thehindu.com/news/national/will-protect-myanmar-border-like-that-of-bangladesh-amit-shah/article67759383.ece |date=20 January 2024 |work=The Hindu |language=en |accessdate=6 February 2024 |archivedate=26 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240126182417/https://www.thehindu.com/news/national/will-protect-myanmar-border-like-that-of-bangladesh-amit-shah/article67759383.ece }}</ref> ** တပ်မတော်နှင့် [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]တို့သည် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်]]တွင် [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/firefight-erupts-as-myanmar-junta-troops-halt-pnlo-arms-convoy-in-shan-state.html Firefight Erupts as Myanmar Junta Troops Halt PNLO Arms Convoy in Shan State]. Brian Wei. January 23, 2024. [[The Irrawaddy]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124045933/https://www.irrawaddy.com/news/burma/firefight-erupts-as-myanmar-junta-troops-halt-pnlo-arms-convoy-in-shan-state.html|date=January 24, 2024}}</ref> * ၂၄ ဇန်နဝါရီ - ** [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့တို့သည် ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်နှင့် တပ်မတော်တို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဆီဆိုင်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ တပ်မတော်မှ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုနှင့် လက်နက်ကြီးများဖြင့် တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-now-at-war-with-ethnic-pa-o-army-and-allies-in-southern-shan-state.html Myanmar Military Now at War With Ethnic Pa-O Army And Allies in Southern Shan State]. Brian Wei. January 26, 2024. [[The Irrawaddy]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240126163421/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-now-at-war-with-ethnic-pa-o-army-and-allies-in-southern-shan-state.html|date=January 26, 2024}}</ref> ** ရေးမြို့နယ်တွင် စစ်ကောင်စီနှင့် နီးစပ်သော မွန်ငြိမ်းချမ်းရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ပိုင် ကားတစ်စီးကို ပီဒီအက်ဖ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ မွန်ငြိမ်းချမ်းရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်သုံးဦးသေဆုံးပြီး လက်နက်နှင့် ဗုံးပစ်လောင်ချာတို့ သိမ်းဆည်းရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=မွန်ငြိမ်းချမ်းရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး ပစ်သတ်ခံရ|trans-title=Three members of the Mon Peace Defense Force were shot dead|lang=my|url=https://burmese.monnews.org/2024/01/24/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BD/|date=January 24, 2024|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20240126160153/https://burmese.monnews.org/2024/01/24/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BD/|archivedate=|access-date=6 February 2024|archivedate=26 January 2024}}</ref> * ၂၅ ဇန်နဝါရီ - စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် အပြင်းအထန်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ပေါက်တောမြို့ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ မြို့ပေါ်ရှိ အဆောက်အုံအများအပြား ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=January 25, 2024 |title=Arakan Army Captures Key Town From Junta in Myanmar's Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-captures-key-town-from-junta-in-myanmars-rakhine-state.html |website=The Irrawaddy |access-date=6 February 2024 |archivedate=26 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240126031058/https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-captures-key-town-from-junta-in-myanmars-rakhine-state.html }}</ref> * ၂၆ ဇန်နဝါရီ - ရှမ်းပြည်နယ်၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]အား ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် က ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Pa-O, Karenni forces seize control of town in southern Shan State |url=https://myanmar-now.org/en/news/pa-o-karenni-forces-seize-control-of-town-in-southern-shan-state/ |author=Aung Naing |date=26 January 2024 |work=Myanmar Now |language=en |accessdate=6 February 2024 |archivedate=26 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240126121405/https://myanmar-now.org/en/news/pa-o-karenni-forces-seize-control-of-town-in-southern-shan-state/ }}</ref> * ၂၉ ဇန်နဝါရီ - ** KNLA နှင့် PDF တပ်ဖွဲ့များက တပ်မတော်၏ [[:en:Eurocopter AS365|ရဟတ်ယာဉ်]]တစ်စင်းအား စက်သေနတ်များ၊ စနိုက်ပါနှင့် ဒုံးပစ်လက်နက်တို့ဖြင့် ပစ်ချနိုင်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးချုပ်အေးမင်းနောင်၊ ဗိုလ်မှူးစိုးလွင်ထွန်း၊ ဗိုလ်မှူး တိုးဦးနှင့် အခြားနှစ်ဦးတို့ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/in-karen-state-another-myanmar-junta-chopper-shot-down.html In Karen State, Another Myanmar Junta Chopper Shot Down]. January 29, 2024. [[The Irrawaddy]]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240129142812/https://www.irrawaddy.com/news/burma/in-karen-state-another-myanmar-junta-chopper-shot-down.html|date=January 29, 2024}}</ref><ref> [https://www.barrons.com/news/sniper-shoots-dead-myanmar-brigadier-general-in-helicopter-6e829146 Sniper Shoots Dead Myanmar Brigadier-general In Helicopter]. January 29, 2024. [[Agence France-Presse|AFP]]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240129194457/https://www.barrons.com/news/sniper-shoots-dead-myanmar-brigadier-general-in-helicopter-6e829146|archivedate=January 29, 2024}}</ref> ** မင်းပြားမြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ အမှတ် ၃၈၀ ခြေမြန်တပ်ရင်းဌာနချုပ်အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Junta's infantry base seized by Arakan Army|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-myanmar-junta-infantry-base-seized.html|access-date=2024-01-29|website=Irrawady|accessdate=6 February 2024|archivedate=4 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204054158/https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-myanmar-junta-infantry-base-seized.html}}</ref> === ဖေဖော်ဝါရီ === * ၁ ဖေဖော်ဝါရီ - [[မြောက်ဦးမြို့နယ်|ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မြောက်ဦးမြို့နယ်]]ရှိ အမှတ် ၅၄၀ ခြေမြန်တပ်ရင်းအား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Another myanmar battalion base captured|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/another-myanmar-battalion-routed-in-rakhine-as-aa-eyes-state-capital.html|access-date=2024-02-01|website=Irrawady|accessdate=6 February 2024|archivedate=4 May 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240504195023/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/another-myanmar-battalion-routed-in-rakhine-as-aa-eyes-state-capital.html}}</ref> * ၅ ဖေဖော်ဝါရီ - ကယားပြည်နယ်၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်၊ [[ဒေါဆီအီရွာ၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်|ဒေါဆီအီရွာ]]ရှိ စာသင်ကျောင်းအား စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့်အတွက် ကလေးငယ် အနည်းဆုံး လေးဦး သေဆုံးကာ ၁၀ ဦးဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Warplanes Bomb School in Karenni State, Killing 4 Children|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-warplanes-bomb-school-in-karenni-state-killing-4-children.html|access-date=2024-02-06|website=Irrawady|accessdate=6 February 2024|archivedate=8 May 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240508031855/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-warplanes-bomb-school-in-karenni-state-killing-4-children.html}}</ref> * ၆ ဖေဖော်ဝါရီ - [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် [[ဖားကန့်မြို့နယ်|ဖားကန့်]]နှင့် [[မံစီမြို့နယ်]]များရှိ စစ်ကောင်စီ စစ်စခန်းနှစ်ခုကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=KIA, PDF Seize Two Myanmar Junta Outposts in Kachin State Within a Week|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-pdf-seize-two-myanmar-junta-outposts-in-kachin-state-within-a-week.html|access-date=2024-02-06|website=Irrawaddy|accessdate=11 February 2024|archivedate=13 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240213160055/https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-pdf-seize-two-myanmar-junta-outposts-in-kachin-state-within-a-week.html}}</ref> * ၇ ဖေဖော်ဝါရီ - ** မင်းပြားမြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ တပ်ရင်းဌာနချုပ် လက်ကျန်နှစ်ခုအား သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မင်းပြားမြို့နယ်အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmars-military-driven-out-of-township-in-northern-rakhine-reports-say.html |access-date=11 February 2024 |archivedate=7 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240207113816/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmars-military-driven-out-of-township-in-northern-rakhine-reports-say.html }}</ref> ** မြောက်ဦးနှင့် [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]]များတွင် တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားလျက်ရှိကာ ကျောက်တော်မြို့အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.narinjara.com/news/detail/65c4752be20c36ccd92cf253|title=AA captures six towns so far, two more waits for coming under their control|access-date=8 February 2024|website=Narinjara News|archivedate=8 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240208171938/https://www.narinjara.com/news/detail/65c4752be20c36ccd92cf253}}</ref> * ၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ - ** အသက် ၁၈ နှစ်မှ ၃၅ နှစ်အကြား အမျိုးသားနှင့် အသက် ၁၈ နှစ်မှ ၂၇ နှစ်ကြား အမျိုးသမီး အရွယ်ရောက်သူတိုင်း စစ်မှုထမ်းရမည့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ]]ကို ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အာဏာတည်ကြောင်း စစ်ကောင်စီက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar junta enforces compulsory military service law: Report|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/myanmar-junta-enforces-compulsory-military-service-law-report-101707581223173-amp.html|access-date=2024-02-10|website=[[Hindustan Times]]|accessdate=11 February 2024|archivedate=11 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240211051317/https://www.hindustantimes.com/world-news/myanmar-junta-enforces-compulsory-military-service-law-report-101707581223173-amp.html}}</ref> ** ရက္ခိုင့်တပ်တော်က မြောက်ဦးမြို့အား သိမ်းပိုက်လို်က်ကာ တပ်မတော်၏ ကမ်းတက်ရေယာဉ်သုံးစင်းကို နှစ်မြှုပ်ခဲ့သည်။ * ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ - ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ မြို့သုံးမြို့ သိမ်းပိုက်ခံရခြင်းအပေါ် တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]] [[ကုလားတန်မြစ်]]ကူးတံတားဖြစ်သော ကစ္ဆပနဒီတံတားကို စစ်ကောင်စီက ဖောက်ခွဲမှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ယင်းနေ့အစောပိုင်းတွင်လည်း စစ်တွေမြို့အဝင်ရှိ မီးချောင်းတံတားကိုလည်း ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar military blows bridge to Rakhine State capital as AA advances |author=Hein Htoo Zan |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-blows-bridges-to-rakhine-state-capital-as-aa-advances.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=12 February 2024 |accessdate=15 February 2024 |archivedate=13 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240213161248/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-blows-bridges-to-rakhine-state-capital-as-aa-advances.html }}</ref> * ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ - အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားသော [[ကောလင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်များက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref> [https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html Myanmar Junta Retakes Town From Civilian Government in Sagaing Region]. [[The Irrawaddy]]. February 13, 2024 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240213160046/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html|date=February 13, 2024}}</ref> * ၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ - ** အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ထိုးထားသော [[မွန်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် ယင်း၏ နိုင်ငံရေးပါတီ [[မွန်ပြည်သစ်ပါတီ]] မှ "မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး)" အမည်ဖြင့် ခွဲထွက်ကာ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းကာ စစ်ကောင်စီအား တိုက်ခိုက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဏာသိမ်းစစ်တပ်ကို တိုက်ခိုက်မည်ဟု မွန်ပြည်သစ်ပါတီ နိုင်ငံရေးစစ်ရေးဦးဆောင်အဖွဲ့ ကြေညာ |url=https://burmese.dvb.no/post/638482 |work=Democratic Voice of Burma |language=my |access-date=14 February 2024 |date=14 February 2024 |accessdate=15 February 2024 |archivedate=29 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240229120629/https://burmese.dvb.no/post/638482 }}</ref><ref>{{cite news |title=မွန်ပြည်သစ်ပါတီမှအတွင်းရေးမှူး၊ ဒုစစ်ဦးစီးချုပ်တို့မှ ပါတီတွင်းမှ ယုံကြည်ချက်တူသူများနှင့် လက်တွဲ၍ စစ်ကောင်စီကို တိုက်ခိုက်သွားမည်ဟု ကြေညာချက်ထုတ် |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/65cc4d61a17cfc013770fe67 |work=Narinjara |language=my |access-date=14 February 2024 |date=14 February 2024 |accessdate=15 February 2024 |archivedate=22 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240322032425/https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/65cc4d61a17cfc013770fe67 }}</ref> ** [[ကရင်နီ တပ်မတော်]]နှင့် [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]သည် [[ရှားတောမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ကယားပြည်နယ်အတွင်း ကရင်နီအဖွဲ့များက ထိန်းချုပ်နိုင်သော ဒုတိယမြောက်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/karenni-resistance-forces-capture-shadaw-as-hilltop-junta-base-falls.html Karenni Resistance Forces Capture Shadaw as Hilltop Junta Base Falls]. [[The Irrawaddy]]. Hein Htoo Zan. February 14, 2024. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240214152425/https://www.irrawaddy.com/news/burma/karenni-resistance-forces-capture-shadaw-as-hilltop-junta-base-falls.html|date=February 14, 2024}}</ref> * ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကောင်စီတပ်များ စွန့်ခွာသွားပြီးနောက် [[မြေပုံမြို့]]အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army captures another Rakhine State town, warns locals clashes may continue |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-captures-another-rakhine-state-town-warns-locals-clashes-may-continue/ |work=Myannmar Now |language=en |date=16 February 2024 |accessdate=17 February 2024 |archivedate=17 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240217073534/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-captures-another-rakhine-state-town-warns-locals-clashes-may-continue/ }}</ref> * ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈-၁၉ : ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်ရှိ ရွာလေးရွာမှ [[ရိုဟင်ဂျာ]] ၁၀၀ ခန့်ကို နိုင်ငံသားအဖြစ် လျှောက်ထားသော်လည်း စစ်အစိုးရက စစ်မှုထမ်းစေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အား မှတ်ပုံတင်ကတ်များ၊ ဆန်တစ်အိတ်နှင့် လစဉ် လစာ ၄၁ ဒေါ်လာ ပေးမည်ဟု စစ်အစိုးရက ကတိပြုထားသော်လည်း ၎င်းတို့သည် ၁၄ ရက်ကြာ အခြေခံသင်တန်းကို တက်ရောက်ခဲ့ရသည်။ ရှောင်တိမ်းနေသော ရိုဟင်ဂျာ အများအပြားသည် [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာ ကယ်တင်ရေးတပ်မတော်|ARSA]] သို့မဟုတ် RSO ကို ကျော်ပြီး ရက္ခိုင့်တပ်မတော်သို့ ဝင်ရောက်ရန် ကြိုးပမ်းကြသည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/rohingya-men-in-myanmar-are-being-forcibly-recruited-by-the-juntas-military.html Rohingya Men in Myanmar Are Being Forcibly Recruited by The Junta’s Military] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240507140422/https://www.irrawaddy.com/news/burma/rohingya-men-in-myanmar-are-being-forcibly-recruited-by-the-juntas-military.html |date=7 May 2024 }}. [[The Irrawaddy]]. Hein Htoo Zan. February 23, 2024.</ref> <ref>[https://www.narinjara.com/news/detail/65d7032ace78abb409ae8bc8 Junta forces abduct 100 young Muslims from Buthidaung to enroll in conscription] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240404225520/https://www.narinjara.com/news/detail/65d7032ace78abb409ae8bc8 |date=4 April 2024 }}. Narinjara News. February 22, 2024.</ref> တချိန်တည်းတွင် အသက် ၁၈ နှစ်မှ ၅၅ နှစ်ကြား အမျိုးသားများကို ပြည်သူ့စစ်များအဖြစ် မဝင်ရောက်ပါက နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်ကို ရုပ်သိမ်းမည်ဟု စစ်အစိုးရ တာဝန်ရှိသူများက ကျောက်ဖြူမြို့ရှိ [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]စစ်ဘေးရှောင်များကို ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar-now.org/en/news/kaman-idps-in-rakhine-state-told-to-form-pro-junta-militia/|title=Kaman IDPs in Rakhine State told to form pro-junta militia|date=February 21, 2024|publisher=[[Myanmar Now]]|url-access=subscription|author=Jessy Wolf|access-date=29 February 2024|archivedate=24 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240224175618/https://myanmar-now.org/en/news/kaman-idps-in-rakhine-state-told-to-form-pro-junta-militia/}}</ref> * ၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ: ** KIA တပ်ဖွဲ့များသည် ၄ ရက်ကြာ တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် Jehkam စစ်အခြေစိုက်စခန်းအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ** [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ|ရှမ်းပြည် တိုးတက်ရေးပါတီ]] (SSPP) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များသည် စစ်အစိုးရ ဆန့်ကျင်ရေး အင်အားစုများနှင့် ပူးပေါင်းမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-02-23 |title=အာဏာရှင်စနစ်ကျဆုံးရေး၊ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စု ပေါ်ထွန်း လာရေး တိုက်ပွဲဝင်နေဟု SSPP/SSA ကြေညာ၊ တော်လှန်လိုသော ပြည်သူများကို ကြိုဆိုလက်ခံမည်ဟု ဖိတ်ခေါ် |url=https://yktnews.com/2024/02/147102/ |access-date=2024-02-24 |website=Khit Thit Media |language=en-US |archivedate=24 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240224160442/https://yktnews.com/2024/02/147102/ }}</ref> * ၂၂ ဖေဖော်ဝါရီ: ** ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် KIA နှင့် ABSDF မှ သိမ်းပိုက်ခံထားရသော မော်လူးမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန်အတွက် စစ်အစိုးရတပ်များက ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar army launches offensive to retake Maw Luu from resistance |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-launches-offensive-to-retake-maw-luu-from-resistance/ |work=Myanmar Now |date=22 February 2024 |language=en |accessdate=29 February 2024 |archivedate=22 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240222203614/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-launches-offensive-to-retake-maw-luu-from-resistance/ }}</ref> ** အစိုးရ/PNA တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|PNLA]] တပ်ဖွဲ့များကို တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ဟိုပန်မြို့အရှေ့ဘက်တွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ နာရီများစွာကြာပြီးနောက် စစ်အစိုးရတပ်များ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar army soldiers killed as fighting continues near Shan State capital |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-soldiers-killed-as-fighting-continues-near-shan-state-capital/ |date=22 February 2024 |work=Myanmar Now |language=en |accessdate=29 February 2024 |archivedate=22 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240222145811/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-soldiers-killed-as-fighting-continues-near-shan-state-capital/ }}</ref> * ၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ: SSPP နှင့် မဟာမိတ်တပ်များသည် ဟိုပန်နှင့် မိုင်းပွန်ကြားရှိ စစ်စခန်းတစ်ခုကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-02-23 |title=ဟိုပုံးမြိုနှင့် မိုင်းပွန်မြို အကြားရှိ စစ်ကောင်စီ၏ လွယ်ဝိုးတုတ်စခန်းကို SSPP နှင့်မဟာမိတ်တပ်များ သိမ်းပိုက် |url=https://yktnews.com/2024/02/147203/ |access-date=2024-02-24 |website=Khit Thit Media |language=en-US |archivedate=24 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240224160513/https://yktnews.com/2024/02/147203/ }}</ref> * ၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ: ရမ်းဗြဲမြို့နယ်တွင် AA နှင့် တပ်မတော်တို့ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့ပြီး သုံးရက်အတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၈၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Suffers Disaster in Battle for Rakhine Township: AA |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-suffers-disaster-in-battle-for-rakhine-township-aa.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=27 February 2024 |accessdate=6 March 2024 |archivedate=24 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424115557/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-suffers-disaster-in-battle-for-rakhine-township-aa.html }}</ref> * ၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ: ကောလင်းမြို့၏ နေရာအတော်များများကို စစ်ကောင်စီတပ်များက ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Town Almost Razed to Ground After Being Retaken by Myanmar Junta Troops |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html |work=The Irrawaddy |date=27 February 2024 |language=en |accessdate=6 March 2024 |archivedate=7 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240307115156/https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html }}</ref> * ၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ: မင်းပြားမြို့နယ်တွင် နောက်ဆုံးကျန်ရှိသော စစ်ကောင်စီအခြေစိုက်စခန်းကို အေအေက သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် မင်းပြားမြို့နယ်အား ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA seizes last junta base in Minbya Township, Rakhine State |url=https://myanmar-now.org/en/news/aa-seizes-last-junta-base-in-minbya-township-rakhine-state/ |work=Myanmar Now |language=en |date=28 February 2024 |accessdate=6 March 2024 |archivedate=1 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240301151655/https://myanmar-now.org/en/news/aa-seizes-last-junta-base-in-minbya-township-rakhine-state/ }}</ref> * ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ: [[ကုလားတန်မြစ်ကြောင်း ဘက်စုံဖွံ့ဖြိုးရေး စီမံကိန်း|ကုလားတန်လမ်းဖောက်လုပ်ရေး]]အတွက် အေအေ အဖွဲ့ဝင်များနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် [[:en:K. Vanlalvena|K. Vanlalvena]] တို့ တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army meets with Indian officials to discuss resumption of Kaladan road |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-meets-with-indian-officials-to-discuss-resumption-of-kaladan-road/ |work=Myanmar Now |language=en |date=4 March 2024 |accessdate=6 March 2024 |archivedate=4 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240304171458/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-meets-with-indian-officials-to-discuss-resumption-of-kaladan-road/ }}</ref> === မတ် === * ၂ မတ်: မုဒုံမြို့နယ်ရှိ [[ကမာဝက်မြို့|ကမာဝက်]]နှင့် [[ကော့ပီထော်ရွာ၊ မုဒုံမြို့နယ်|ကော့ပိထော]]ရှိ ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်သုံးဦးအား မွန်ပြည်သစ်ပါတီ-စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေးအဖွဲ့ (NMSP-AMD) မှ ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Military Junta Forces Extends Presence Across Mudon Township |url=https://www.bnionline.net/en/news/military-junta-forces-extends-presence-across-mudon-township |work=Independent Mon News Agency |language=en |date=7 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=9 May 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509114158/https://www.bnionline.net/en/news/military-junta-forces-extends-presence-across-mudon-township }}</ref> * ၄-၅ မတ်: NMSP-AMD ၏ လုပ်ဆောင်မှုများအား တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် စစ်ကောင်စီသည် မုဒုံနှင့် ကမာဝက်မြို့များတွင် စစ်အင်အား ၁၆၀ ကို တိုးမြှင့်ချထားခဲ့သည်။ * ၅ မတ်: TNLA သိမ်းပိုက်ထားသော မြို့နယ်များဖြစ်သည့် [[မန်တုံမြို့နယ်]]၊ [[နမ့်ဆန်မြို့နယ်]]နှင့် [[နမ္မတူမြို့နယ်]]များကို တပ်မတော်က စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Number of Townships Placed Under Martial Law by Myanmar Junta Rises to 61 |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/number-of-townships-placed-under-martial-law-by-myanmar-junta-rises-to-61.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=5 March 2024 |accessdate=6 March 2024 |archivedate=11 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240311051705/https://www.irrawaddy.com/news/burma/number-of-townships-placed-under-martial-law-by-myanmar-junta-rises-to-61.html }}</ref> * ၇ မတ်: [[လီဆူအမျိုးသားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ]]၏ ပြည်သူ့စစ်ခေါင်းဆောင် ဦးရွှေမင်းသည် အောင်မြေသစ်ရွာအနီးတွင် KIA ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref> [https://myanmar-now.org/en/news/junta-allied-lisu-militia-leader-killed-in-battle-with-kachin-forces/ Junta-allied Lisu militia leader killed in battle with Kachin forces]. [[Myanmar Now]]. March 8, 2024. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240308151624/https://myanmar-now.org/en/news/junta-allied-lisu-militia-leader-killed-in-battle-with-kachin-forces/|date=March 8, 2024}}</ref> * ၈ မတ်: [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]တွင် အရပ်သားအစိုးရဖွဲ့စည်းနိုင်ရေးအတွက် ဒေသခံချင်းခေါင်းဆောင်များနှင့် ဆွေးနွေးလျက်ရှိသည်ဟု ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army to launch public administration in Paletwa Township, Chin State |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-to-launch-public-administration-in-paletwa-township-chin-state/ |work=Myanmar Now |language=en |date=8 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=8 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240308152007/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-to-launch-public-administration-in-paletwa-township-chin-state/ }}</ref> * ၁၁ မတ်: ယခင်အပတ်မှ စတင်သော စစ်ဆင်ရေးတွင် ကချင်ပြည်နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီ အခြေစိုက်စခန်းနှင့် ရှေ့တန်းစခန်း ၂၀ ကျော်ကို သိမ်းပို်က်ထားပြီးဖြစ်ကြောင်း ကေအိုင်အေက ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Military Loses Major Bases as KIA Continues Offensive in Kachin State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-loses-major-bases-as-kia-continues-offensive-in-kachin-state.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=11 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=21 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321012725/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-loses-major-bases-as-kia-continues-offensive-in-kachin-state.html }}</ref> * ၁၂ မတ်: ** ရခိုင်ပြည်နယ် [[ရမ်းဗြဲမြို့]]ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA Seizes Rakhine Town Near Key Chinese Port Project |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-seizes-rakhine-town-near-key-chinese-port-project.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=12 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=6 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406123333/https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-seizes-rakhine-town-near-key-chinese-port-project.html }}</ref> ** [[မောင်တောမြို့နယ်]]ရှိ အောင်သပြေနယ်စပ်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ကာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတွင်းသို့ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၇၉ ဦး ထွက်ပြေးခဲ့သည်ဟု ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army Claims Seizure of Myanmar Junta Border Outpost |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-claims-seizure-of-myanmar-junta-border-outpost.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=13 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=13 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240313152401/https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-claims-seizure-of-myanmar-junta-border-outpost.html }}</ref> * ၁၄ မတ်: ** ချင်းရွှေဟော်နှင့် ကြူကုတ်နယ်စပ်စခန်းများကို MNDAAA က ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=MNDAA reopens two Myanmar-China border trading points |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-reopens-two-myanmar-china-border-trading-points/ |work=Myanmar Now |language=en |date=14 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=16 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240316234633/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-reopens-two-myanmar-china-border-trading-points/ }}</ref> ** ကရင်နီတပ်များက [[ဖားဆောင်းမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Karenni resistance fighters occupy Thailand-Myanmar border town of Hpasawng |url=https://myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-occupy-thailand-myanmar-border-town-of-hpasawng/ |work=Myanmar Now |language=en |date=14 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=16 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240316234603/https://myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-occupy-thailand-myanmar-border-town-of-hpasawng/ }}</ref> **ကလေးမြို့ရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များအား ထိုးစစ်ဆင်သည့်အနေဖြင့် စစ်ကောင်စီတပ်များက စခန်းနှင့် ကမ်းပါးနီရွာများကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ကမ်းပါးနီရွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance’s ‘Final Warning’ to Junta Sparks Civilian Exodus in Kale Warzone |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=14 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=15 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240315030445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html }}</ref> * ၁၅ မတ်: [[ဗန်းမော်ခရိုင်]]ရှိ အမှတ် ၂၃၇ ခြေလျင်တပ်ရင်း ဌာနချုပ်ကို ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=KIA: Myanmar Junta Battalion Headquarters Seized |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-myanmar-junta-battalion-headquarters-seized.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=15 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=9 May 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509072930/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-myanmar-junta-battalion-headquarters-seized.html }}</ref> * ၁၇ မတ်: ရသေ့တောင်မြို့ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ စစ်တွေမြို့အား ရခိုင်ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းနှင့် ဖြတ်တောက်ထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army takes Rathedaung, its eighth town seizure in Rakhine State |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-takes-rathedaung-its-eighth-town-seizure-in-rakhine-state/ |work=Myanmar Now |language=en |date=18 March 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=22 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240422062735/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-takes-rathedaung-its-eighth-town-seizure-in-rakhine-state/ }}</ref> * ၁၉ မတ်: ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေကြောင့် လူစုဆောင်းရခြင်းအတွက် သံတွဲမြို့နယ်ရှိ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ၂၁ ဦး နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/resignations-03192024163107.html|title=Village heads quit in anger over military recruitment in Myanmar's Rakhine state|date=2024-03-19|work=RFA|access-date=2 May 2024|archivedate=7 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240407002128/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/resignations-03192024163107.html}}</ref> * ၂၂ မတ် ** လိုင်ဇာမြို့ဝန်းကျင်ရှိ ရှေ့တန်းစခန်းများအားလုံး၊ မြို့နယ် ၅ မြို့နယ်ရှိ တပ်ရင်းဌာနချုပ်များနှင့် [[ပါဂျောင်ရွာ၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်|ပါဂျောင်]]အနီးရှိ စခန်းများအပါအဝင် မြစ်ကြီးနား-ဗန်းမော်လမ်းရှိ စစ်ကောင်စီ၏ စစ်စခန်း ၅၀ ကျော်နှင့် ဗျူဟာကုန်း ၁၃ ခုအား ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=KIA: Nine Myanmar Junta Strongholds Seized in Two Days |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-nine-myanmar-junta-strongholds-seized-in-two-days.html |work=The Irrawaddy |date=23 March 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111740/https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-nine-myanmar-junta-strongholds-seized-in-two-days.html|archivedate=April 6, 2024}}</ref> ** မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ်သည် အခြားသော မွန်ပြည်နယ်အခြေစိုက် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းကာ မလွှဲတောင်နှင့် [[ကလိန်အောင်မြို့|ကလိန်အောင်]]အကြား လမ်းတလျောက်တွင် စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=MSRF Vows to Cut Off Junta's Logistic Routes |url=https://www.bnionline.net/en/news/msrf-vows-cut-juntas-logistic-routes |work=Karen Information Center |date=22 March 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406070646/https://www.bnionline.net/en/news/msrf-vows-cut-juntas-logistic-routes|archivedate=April 6, 2024}}</ref> * ၂၄ မတ်: [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]တည်ရှိရာ [[အမ်းမြို့နယ်]]တွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိုးစစ်စတင်ခဲ့သည်။ တဆက်တည်းမှာပင် မကွေးတိုင်း၊ [[ငဖဲမြို့နယ်]]တွင်လည်း တိုက်ခိုက်မှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army Attacks Myanmar Junta's Rakhine Power Base |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-attacks-myanmar-juntas-rakhine-power-base.html |work=The Irrawaddy |date=29 March 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=6 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111814/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-attacks-myanmar-juntas-rakhine-power-base.html }}</ref> * ၂၅ မတ် : မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး) သည် မွန်အမျိုးသားတပ်မတော်အပါအဝင် မဟာမိတ်များဖြင့် [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]]ရှိ [[ကော့ဘိန်းရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်|ကော့ဘိန်း]]ရဲစခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Revolutionary Group Captures Kawt Bein Police Station, Seizes Weapons and Ammunition |url=https://www.bnionline.net/en/news/revolutionary-group-captures-kawt-bein-police-station-seizes-weapons-and-ammunition |work=Independent Mon News Agency |date=27 March 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=9 May 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509094009/https://www.bnionline.net/en/news/revolutionary-group-captures-kawt-bein-police-station-seizes-weapons-and-ammunition }}</ref> စစ်ကောင်စီက ကော့ဘိန်းနှင့် အနီးတဝိုက်အား လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပြန်လည် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Warships Unleash Firestorm on Mon Village After Police Station Seized |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-warships-unleash-firestorm-on-mon-village-after-police-station-seized.html |work=The Irrawaddy |date=29 March 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=29 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240429155525/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-warships-unleash-firestorm-on-mon-village-after-police-station-seized.html }}</ref> * ၂၇ မတ်: အမ်းမြို့နယ်ရှိ ဂဲလောင်နှင့် လုံးကောက်ရွာအနီးရှိ စစ်စခန်းများကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|date=2024-03-28|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/arakan-army-ninth-township-03282024045722.html|title=Myanmar ethnic army sets eyes on ninth township in Rakhine state|work=RFA|access-date=2 May 2024|archivedate=3 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240403204637/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/arakan-army-ninth-township-03282024045722.html}}</ref> * ၂၈ မတ်: ** မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့မှ စတင်ခဲ့သော တိုက်ပွဲများဖြင့် [[ဖာပွန်မြို့]]အား KNLA က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/knla-claims-seizure-of-karen-town-while-myanmar-junta-celebrates.html|title=knla claims seizure of karen town while myanmar junta celebrates|date=2024-03-19|work=RFA|access-date=2 May 2024|archivedate=2 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240402112349/https://www.irrawaddy.com/news/burma/knla-claims-seizure-of-karen-town-while-myanmar-junta-celebrates.html}}</ref> ** [[မိုးမောက်မြို့နယ်]]ရှိ တရုတ်နယ်စပ်ပေါ်ရှိ [[လွယ်ဂျယ်မြို့]]အနီးရှိ စစ်ကောင်စီစခန်း နှစ်ခုကို ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name="ir329">{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-another-town-more-bases-in-four-days-of-resistance-attacks.html|title=Myanmar Junta Loses Another Town, More Bases in Four Days of Resistance Attacks|date=2024-03-29|work=The Irrawaddy|access-date=2 May 2024|archivedate=24 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424112802/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-another-town-more-bases-in-four-days-of-resistance-attacks.html}}</ref> ** နွားထိုးကြီး ပီဒီအက်ဖ်နှင့် အခြားတော်လှန်ရေးအဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့တို့ပူးပေါင်း၍ နွားထိုးကြီးမြို့ အရှေ့ဘက်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name="ir329" /> * ၂၉ မတ် : [[နွားထိုးကြီးမြို့]] ရဲစခန်းနှင့် ဆောက်လုပ်ရေးရုံးတွင် အခြေချထားသော စစ်ကောင်စီတပ်များအား နွားထိုးကြီး ပီဒီအက်ဖ်နှင့် အခြားတော်လှန်ရေးအဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့တို့ပူးပေါင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name="ir329" /> * ၃၁ မတ် : [[ထားဝယ်မြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ စစ်ကူများအား KNLA နှင့် ဘထူးတပ်ဖွဲ့တို့က အလစ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Loses More Bases, Scores of Troops in Five Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-more-bases-scores-of-troops-in-five-days-of-resistance-attacks.html |work=The Irrawaddy |date=1 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111832/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-more-bases-scores-of-troops-in-five-days-of-resistance-attacks.html|archivedate=April 6, 2024}}</ref> === ဧပြီ === * ၁ ဧပြီ - ဗန်းမော်-လွယ်ဂျယ်လမ်းအား ကေအိုင်အေက အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Loses More Bases, Scores of Troops in Five Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-more-bases-scores-of-troops-in-five-days-of-resistance-attacks.html |work=The Irrawaddy |date=1 April 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=6 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111832/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-more-bases-scores-of-troops-in-five-days-of-resistance-attacks.html }}</ref> * ၄ ဧပြီ - [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]] အေလာလေတပ်စခန်း၊ တပ်မတော်စစ်ရုံးနှင့် မင်းအောင်လှိုင်၏နေအိမ်များသို့ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က အသေခံဒရုံးများဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဒရုံး ၃၀ ခန့်အသုံးပြုခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီက ၇ စင်းအား ပစ်ချနိုင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar's military-ruled capital attacked by drones|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68730993|work=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|date=4 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Drones Target Junta Chief's Residence, Military HQ and Airbase in Naypyitaw|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-drones-target-junta-chiefs-residence-military-hq-and-airbase-in-naypyitaw.html|work=The Irrawaddy |date=4 April 2024}}</ref> * ၅ ဧပြီ - မြဝတီရှိ စစ်ကောင်စီမြို့စောင့်တပ်သည် KNLA ထံတွင် လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref> [https://www.bbc.com/news/world-asia-68750528 Myanmar military loses border town in another big defeat]. April 6, 2024. [[British Broadcasting Corporation|BBC]]. Jonathan Head. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240406171044/https://www.bbc.com/news/world-asia-68750528|date=April 6, 2024}}</ref> * ၇ ဧပြီ - မြဝတီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိအစိုးရဝန်ထမ်းအချို့မှာ ထိုင်းနိုင်ငံတွင်းသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။ ဝန်ထမ်းများနှင့် အခြားစစ်ပွဲရှောင်များအား သယ်ဆောင်ရန် [[မဲဆောက်မြို့]]သို့ လေယာဉ်ဆင်းသက်ရန် စစ်ကောင်စီက ထိုင်းအစိုးရအား တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.khaosodenglish.com/news/2024/04/08/myanmar-army-in-myawaddy-asks-thailand-to-shelter-its-officials/ |title=Myanmar Army in Myawaddy Asks Thailand to Shelter its Officials |date=8 April 2024 |work=[[Khaosod]] |language=en}}</ref> * ၈ ဧပြီ - [[မော်လမြိုင်မြို့]]ရှိ [[အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]သို့ ဒုတိယတပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] ရောက်ရှိနေစဉ် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က ဒရုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/resistance-drones-strike-myanmar-militarys-se-command-during-junta-no-2s-visit.html |date=10 April 2024 |author=Ei Thinzar Myint |work=The Irrawaddy|title= Resistance Drones Strike Myanmar Military’s SE Command During Junta No. 2’s Visit|archiveurl= https://web.archive.org/web/20240413025342/https://www.irrawaddy.com/news/resistance-drones-strike-myanmar-militarys-se-command-during-junta-no-2s-visit.html |archivedate=April 13, 2024|language=en}}</ref> * ၉ ဧပြီ - ** နံနက်ပိုင်းတွင် မြဝတီမြို့ အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ ထိုင်း-မြန်မာ ချစ်ကြည်ရေးတံတားအား KNLA တပ်များက ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Karen Ethnic Army Launches Final Push to Capture Myawaddy on Thai Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/karen-ethnic-army-launches-final-push-to-capture-myawaddy-on-thai-border.html |date=9 April 2024 |work=The Irrawaddy |language=en}}</ref> ယင်းနောက် ခလရ ၂၇၅ ခြေလျင်တပ်အား တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ [[ကရင်အမျိုးသားတပ်မတော်]] (ယခင် ကရင်ပြည်နယ် [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]])က မြို့တွင်းတွင် လှည့်လည်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Military Battling to Prevent Complete Defeat in Town Near Thai Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-military-battling-to-prevent-complete-defeat-in-town-near-thai-border.html |work=The Irrawaddy |date=10 April 2024}}</ref> ** [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ပြည်သူ့ညီလာခံက ၁၉၈၂ ခုနှစ် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံသားဥပဒေ|မြန်မာနိုင်ငံသား ဥပဒေ]]ကို ရုပ်သိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=BHRN welcomes pledge by People’s Assembly to revoke 1982 Myanmar Citizenship Law |url=https://eng.mizzima.com/2024/04/18/9102 |work=Mizzima |date=18 April 2024}}</ref> * ၁၀ ဧပြီ - ည ၁၀ နာရီခန့်တွင် ခလရ ၂၇၅ အား KNLA တပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၀၀ ကျော်မှာ ထိုင်းနိုင်ငံ မဲဆောက်မြို့သို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံက နယ်စပ်တွင် လုံခြုံရေးများ တိုးမြှင့်ချထားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Troops Withdraw From Myawaddy Following Clashes |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-withdraw-from-myawaddy-following-clashes.html |work=The Irrawaddy |date=11 April 2024}}</ref> မြို့အား သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မြဝတီအား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် စစ်ကောင်စီက အောင်ဇေယျစစ်ဆင်ရေးဖြင့် စစ်ကူများ ပို့ဆောင်ခဲ့သော်လည်း ကျုံဒိုးမြို့အနီးတွင် ရပ်တန့်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Spotlight on Thailand as Cornered Myanmar Junta Threatens Disaster on Border |url=https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/spotlight-on-thailand-as-cornered-myanmar-junta-threatens-disaster-on-border.html |work=The Irrawaddy |date=11 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=KNLA and Allied Forces Complete Epic Victory over all Junta |url=https://www.bnionline.net/en/news/knla-and-allied-forces-complete-epic-victory-over-all-junta |work=Than Lwin Times |date=11 April 2024}}</ref> * ၁၄ ဧပြီ - **မန္တလေးမြို့ သင်္ကြန်ပွဲကျင်းပနေစဉ် ဗုံးပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လူ ၁၂ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref> [https://news-eleven.com/article/290879 မန္တလေးမြို့ လမ်းလျှောက်သင်္ကြန် ပွဲတော် ဆိုင်ကယ်အပ်နှံရာ နေရာများတွင် ဗုံးပေါက်ကွဲမှု၌ ကလေးငါးဦး အပါအဝင် ၁၂ ဦး ဒဏ်ရာ ရရှိပြီး ၂၇ လမ်းနှင့် ၇၁ လမ်းထောင့်အား ယာဉ်ဝင်ခွင့် မပြုဘဲ လုံခြုံရေးတင်းကျပ်]. April 14, 2024. Eleven News {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240414153706/https://news-eleven.com/article/290879|date=April 14, 2024}}</ref> ** တချိန်တည်းမှာပင် ၁၀၇ မီလီမီတာ ရှော့တိုက်ဒုံးများကို [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]အတွင်းသို့ ပီဒီအက်ဖ်များက မင်းအောင်လှိုင်အား ထိခိုက်စေရန် ပစ်လွှတ်ခဲ့သည်။ ဒုံးအချို့မှာ ပြင်ဦးလွင်ပြည်သူ့ဆေးရုံအား ထိမှန်ခဲ့သည်။<ref> [https://www.bbc.com/burmese/articles/cn03r8kg7p0o How did the missile attack on Pyin Oo Lwin's DSA happen?] [[British Broadcasting Corporation|BBC]]. April 15, 2024. {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/3Ezkg|date=April 16, 2024}}</ref> *၁၅ ဧပြီ - ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်ရှိ [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာ ကယ်တင်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[အာရက္ခတပ်တော်]]တို့ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ ရိုဟင်ဂျာ ၂၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://www.rfa.org/burmese/program_2/rohingya-killed-buthidaung-04152024043904.html ဘူးသီးတောင်တိုက်ပွဲ ရိုဟင်ဂျာ ၂၅ ဦးသေဆုံး၊ ၃၀၀၀ နီးပါး ထွက်ပြေးနေရ]. April 15, 2024. [[Radio Free Asia]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240415131654/https://www.rfa.org/burmese/program_2/rohingya-killed-buthidaung-04152024043904.html|date=April 15, 2024}}</ref> *၂၄ ဧပြီ - KNLA တပ်များ ဆုတ်ခွာသွားပြီးနောက် မြဝတီမြို့အား စစ်ကောင်စီက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar’s Junta Recaptures Town That Was a Significant Gain for Rebels|url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/asia/myanmar-junta-rebels-myawaddy.html|access-date=2024-04-26|website=[[NY Times]]}}</ref> *၂၇ ဧပြီ - ဖာပွန်မြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းနှင့် ထောက်ပို့စခန်းအား KNLA က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Karen Troops Capture Another Myanmar Junta Base Near Thai Border|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/karen-troops-capture-another-myanmar-junta-base-near-thai-border.html|access-date=2024-04-28|website=[[Irrawaddy]]}}</ref> === မေ === * ၂ မေ – စစ်မှုထမ်းသက်အတွင်းရှိသော အမျိုးသားများကို နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ အလုပ်လုပ်ခွင့်ကို စစ်ကောင်စီက ကန့်သတ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-05-03 |title=Myanmar bans citizens leaving for work amid conscription drive |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw8q9vx93q6o |access-date=2024-05-13 |website=BBC News |language=en-GB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240510063056/https://www.bbc.com/news/articles/cw8q9vx93q6o|archivedate=May 10, 2024}}</ref> * ၇ မေ – ထိုင်းနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း သက်ဆင်သည် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ ခေါင်းဆောင်းများ၊ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်း ခေါင်းဆောင်များနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-05-07 |title=Former Thai PM Thaksin seeks mediation role in Myanmar conflict |url=https://www.voanews.com/a/former-thai-pm-thaksin-seeks-mediation-role-in-myanmar-conflict/7601736.html |access-date=2024-05-13 |website=Voice of America |language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240513103532/https://www.voanews.com/a/former-thai-pm-thaksin-seeks-mediation-role-in-myanmar-conflict/7601736.html|archivedate=May 13, 2024}}</ref> * ၉ မေ – မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ဆောမြို့နယ်ရှိ [[အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ၊ ဆောမြို့နယ်|အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ]]အား စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အနည်းဆုံး ၁၅ ဦး သေဆုံးပြီး ၃၀ ခန့် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=At least 15 killed in junta airstrike on Magway Region monastery |url=https://myanmar-now.org/en/news/at-least-15-killed-in-junta-airstrike-magway-region-monastery/ |access-date=11 May 2024 |work=Myanmar Now |date=10 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=ဆောမြို့နယ် အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု သေဆုံးသူထပ်တိုးနိုင် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/saw-ahkyipanpalun-airstrikes-killed-05102024062647.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240510105003/https://www.rfa.org/burmese/program_2/saw-ahkyipanpalun-airstrikes-killed-05102024062647.html|archivedate=May 10, 2024|access-date=11 May 2024 |agency=Radio Free Asia |date=10 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=မကွေးတိုင်း၊ ကျောက်ထုမှာ စစ်ကောင်စီလေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၁၅ ဦးထက်အနည်း သေဆုံး |url=https://burmese.voanews.com/a/airstrike-in-magway/7605817.html |access-date=11 May 2024 |work=VOA Burmese |date=10 May 2024 |language=my|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240511033822/https://burmese.voanews.com/a/airstrike-in-magway/7605817.html|archivedate=May 11, 2024}}</ref> * ၁၁ မေ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[လက်ထုတ္တောရွာ၊ မြင်းမူမြို့နယ်|လက်ထုတ္တောရွာ]]တွင် ရွာသား ၃၂ ဦးအား စစ်ကောင်စီတပ်သားများက သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Zan |first1=Hein Htoo |title=Myanmar NUG Condemns Junta Forces’ Massacre of 32 Civilians in Sagaing |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-nug-condemns-junta-forces-massacre-of-32-civilians-in-sagaing.html |access-date=14 May 2024 |publisher=The Irrawaddy|archiveurl= https://web.archive.org/web/20240515185531/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-nug-condemns-junta-forces-massacre-of-32-civilians-in-sagaing.html |date=13 May 2024|archivedate=May 15, 2024}}</ref><ref name="dvb">{{cite news |title=Jailed anti-coup protest leader given another 20 years; Military kills 30 in raid against People's Defense Force |url=https://english.dvb.no/jailed-anti-coup-protest-leader-given-another-20-years-military-kills-30-in-raid-against-peoples-defense-force/ |access-date=14 May 2024|archiveurl= https://web.archive.org/web/20240514212416/https://english.dvb.no/jailed-anti-coup-protest-leader-given-another-20-years-military-kills-30-in-raid-against-peoples-defense-force/|archivedate=May 14, 2024 |work=DVB |date=13 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blazevic |first1=Igor |title=Who carries responsibility for the atrocities in Myanmar? |url=https://eng.mizzima.com/2024/05/13/9844 |access-date=14 May 2024 |publisher=Mizzima |date=13 May 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240526144626/https://eng.mizzima.com/2024/05/13/9844|archivedate=May 26, 2024}}</ref> * ၁၈ မေ - [[ဘူးသီးတောင်မြို့]]အား [[အာရက္ခတပ်တော်]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=18 May 2024 |title=AA Claims Seizure of Buthidaung Near Bangladesh Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-claims-seizure-of-buthidaung-near-bangladesh-border.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518132145/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-claims-seizure-of-buthidaung-near-bangladesh-border.html |archivedate=18 May 2024 |access-date=20 May 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၂၀ မေ - ** [[ကျီခါးမြို့]]နှင့် [[တွန်းဇံမြို့]]များကို ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Two towns Near India Border in Myanmar Captured by Chin Resistance Groups |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/two-towns-near-india-border-in-myanmar-captured-by-chin-resistance-groups.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240520104736/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/two-towns-near-india-border-in-myanmar-captured-by-chin-resistance-groups.html |archivedate=20 May 2024 |access-date=20 May 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> ** မွန်ပြည်ကာကွယ်ရေးတပ်နှင့် မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ်တို့ စစ်ရေးအရ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |date=20 May 2024 |title=Two Mon Armies Unite to Defeat Anti Junta Forces in Mon State |url=https://www.bnionline.net/en/news/two-mon-armies-unite-defeat-anti-junta-forces-mon-state |work=Than Lwin Times}}</ref> ===ဇွန်=== * ၂ ဇွန် - [[သံတွဲမြို့နယ်]]၊ [[ငပလီကမ်းခြေ]]အနီး သံတွဲ-တောင်ကုတ်လမ်းတလျောက် ထိတွေ့တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အေအေ က [[ဂေါ့ရွာ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army 'Less Than 2 KM' From Myanmar's Thandwe Airport |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-less-than-2-km-from-myanmars-thandwe-airport.html |date=4 June 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၇ ဇွန် – ရခိုင်ပြည်နယ်၊ [[သံတွဲမြို့နယ်]] [[ဆင်ခေါင်းရွာ၊ ဆင်ခေါင်း|ဆင်ခေါင်းရွာ]]တွင် အာရက္ခတပ်တော်နှင့် ဆက်သွယ်မှုရှိသည်ဟုဆိုကာ ရွာသား ၆၀ ကျော်အား စစ်ကောင်စီက သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Attacks Kill Over 60 Rakhine Villagers|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-attacks-kill-over-60-rakhine-villagers.html|access-date=2024-06-11|website=[[The Irrawaddy|Irrawady]]}}</ref> * ၈ ဇွန် - မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအား ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် အမှတ် ၈ ပြည်ထောင်စု အဝေးပြေးလမ်းအား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် တပ်မတော်က ထိုးစစ်စတင်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-launches-fierce-offensive-to-retake-only-highway-in-southern-myanmar.html Junta Launches Fierce Offensive to Retake Only Highway in Southern Myanmar]. June 14, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> * ၉ ဇွန် - ပြည်နယ်တွင်းမှ စစ်ကောင်စီအား တွန်းထုတ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သော ချင်းညီနောင် စစ်ဆင်ရေး အား စတင်ကြောင်း ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက ကြေညာခဲ့သည်။ ယင်းနောက် [[မတူပီမြို့]]ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=15 June 2024 |title=Operation Chin Brotherhood Sees Swift Success Against Myanmar Junta Troops |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/operation-chin-brotherhood-sees-swift-success-against-myanmar-junta-troops.html |access-date=16 June 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၁၁ ဇွန် - [[ဆဒုံးမြို့]]အား [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ ကချင်ပြည်နယ်တွင်းရှိ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးစခန်းများအားလုံးအား စစ်ကောင်စီက လက်လွှတ်ခဲ့ရသည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-seizes-myanmar-juntas-last-remaining-china-trade-route-in-kachin-state.html KIA Seizes Myanmar Junta’s Last Remaining China Trade Route in Kachin State]. June 14, 2024. [[The Irrawaddy]].</ref> [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အနောက်မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]မှ တစ်မိုင်အကွာတွင်ရှိသော စစ်စခန်းအား တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-outpost-prisoners-near-myanmar-armys-northwestern-regional-headquarters/ Resistance forces capture outpost, prisoners near Myanmar army’s northwestern regional headquarters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240919002531/https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-outpost-prisoners-near-myanmar-armys-northwestern-regional-headquarters/ |date=19 September 2024 }}. [[Myanmar Now]]. June 14, 2024</ref> * ၁၅ ဇွန် - အာရက္ခတပ်တော်သည် [[တောင်ကုတ်မြို့]]အား သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် ထိုးစစ်စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA Launches Offensive to Capture Tanungup |url=https://www.bnionline.net/en/news/aa-launches-offensive-capture-tanungup |date=17 June 2024 |work=Narinjara}}</ref> *၁၇ ဇွန် - [[သိုင်းချောင်းရွာ]]အနီးရှိ ဒွါရဝတီရေတပ်စခန်းကို စစ်ကောင်စီက စွန့်ခွာခဲ့ရာ [[ကျောက်ဖြူမြို့]]ပြင်ပတွင် တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီဖက်မှ ၁၀ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Fierce fighting breaks out near Myanmar naval base in Rakhine |url=https://myanmar-now.org/en/news/fierce-fighting-breaks-out-near-myanmar-naval-base-in-rakhine/ |date=18 June 2024 |work=Myanmar Now |accessdate=7 September 2024 |archivedate=18 June 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240618194426/https://myanmar-now.org/en/news/fierce-fighting-breaks-out-near-myanmar-naval-base-in-rakhine/ }}</ref> * ၂၀ ဇွန် - တောင်ကုတ်-ပန်းတောင်းလမ်းပေါ်ရှိ စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းအား အေအေတပ်ဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီဖက်မှ ၆၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA Ambushes Junta Troops en route to Taungup |url=https://www.bnionline.net/en/news/aa-ambushes-junta-troops-en-route-taungup |date=22 June 2024 |work=Narinjara}}</ref> * ၂၃ ဇွန် - [[သံတွဲလေဆိပ်]]အား [[အာရက္ခတပ်တော်]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-seizes-thandwe-airport-near-rakhines-ngapali-beach-local-sources-say.html AA Seizes Thandwe Airport Near Rakhine’s Ngapali Beach, Local Sources Say] [[The Irrawaddy]]. Roe Kyaw. June 24, 2024</ref> * ၂၄ ဇွန် - [[အမ်းမြို့နယ်]]ရှိ တောဟိန်းတောင် စခန်းအား အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.narinjara.com/news/detail/66797e0c452b71b584792349 AA fully captures Taw Hein Taung tactical operation command in Ann]. Thinzar New. June 24, 2024. Narinjara News.</ref> * ၂၆ ဇွန် ** အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအား ချိုးဖောက်မှုများကြောင့် စစ်ကောင်စီအား ဆန့်ကျင်ရေးအတွက် စစ်ဆင်ရေးများ စတင်မည်ဖြစ်ကြောင်း [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]က ကြေညာပြီး နောက်တစ်ရက်တွင် [[နောင်ချိုမြို့]]အား သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=26 June 2024 |title=TNLA Seizes Town and Myanmar Regime Positions in Northern Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/tnla-seizes-town-and-myanmar-regime-positions-in-northern-shan-state.html |url-status=live |access-date=27 June 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> ** သံတွဲမြို့ရှိ လက်ကျန်စစ်ကောင်စီစခန်းနှစ်ခုနှင့် ငပလီကမ်းခြေတို့အား အေအေက စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Fighting on Famous Ngapali Beach -AA Army tries to Knock Out 2 last Junta bases in Thandwe |url=https://www.bnionline.net/en/news/fighting-famous-ngapali-beach-aa-army-tries-knock-out-2-last-junta-bases-thandwe |date=27 June 2024 |work=Development Media Group}}</ref> === ဇူလိုင် === * ၃ ဇူလိုင် - [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] က [[ကျောက်မဲမြို့]]အား သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=3 July 2024 |title=Myanmar's MNDAA Launches Offensive to Seize Northern Shan Capital |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmars-mndaa-launches-offensive-to-seize-northern-shan-capital.html |access-date=15 July 2024 |website=The Irrawaddy}}</ref> * ၇ ဇူလိုင် - [[အာရက္ခတပ်တော်]]က သံတွဲလေဆိပ်အား သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄၀၀ ခန့်သေဆုံးခဲ့ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA captures Thandao Airport; More than 400 members of the military council were killed and the remaining battalion continued to attack |url=https://bur.mizzima.com/2024/07/07/26608 |date=7 July 2024 |work=Mizzima |language=my}}</ref> * ၉ ဇူလိုင် - ငပလီကမ်းခြေအား အာရက္ခတပ်တော် က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army: Final Myanmar Junta Base Seized in Ngapali |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-final-myanmar-junta-base-seized-in-ngapali.html |date=13 July 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၁၁ ဇူလိုင် - စစ်ကောင်စီနှင့် သဘောတူညီမှုရယူပြီးနောက် [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]]သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တန့်ယန်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Maung |first=Myat Pan, Min |date=2024-07-12 |title=Wa army takes control of town in northern Shan State |url=https://myanmar-now.org/en/news/wa-army-takes-control-of-town-in-northern-shan-state/ |access-date=2024-07-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archivedate=27 July 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240727145339/https://myanmar-now.org/en/news/wa-army-takes-control-of-town-in-northern-shan-state/ }}</ref> * ၁၃ ဇူလိုင် - ရှမ်းပြည်နယ်၊ [[မိုင်းရယ်မြို့]]အား [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း]]က ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Wansai |first=Sai |date=2024-07-15 |title=CHANGING CONFLICT PATTERN IN NORTHERN SHAN STATE: Tangyan, Mongyai and ethnic rivalry |url=https://english.shannews.org/archives/27234 |access-date=2024-07-15 |website=Shan Herald Agency for News |language=en-US}}</ref> * ၁၅ ဇူလိုင် - သံတွဲထောင်ကို ၂၀၂၄ ဇူလိုင်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး နောက်တစ်ရက်တွင် မြို့ပေါ်ရှိ လက်ကျန် စစ်ကောင်စီစခန်းကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ မြို့အား အလုံးစုံထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=AA Seizes Thandwe Prison, Consolidates Control Over Town|url=https://www.bnionline.net/en/news/aa-seizes-thandwe-prison-consolidates-control-over-town|access-date=2024-07-17|website=Burma News International|language=en}}</ref> * ၁၇ ဇူလိုင် - **[[နေပြည်တော်လေဆိပ်]]အား ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က ရှော့တိုက်ဒုံးများဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သော်လည်း အသေအပျောက် မရှိခဲ့ပေ။<ref>[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/myanmar-junta-opponents-launch-rocket-attack-on-capital-airport Myanmar junta opponents launch rocket attack on capital airport]. [[Agence-France Presse]]. July 17, 2024.</ref> ** [[စဉ့်ကူးမြို့]]အား မန္တလေးပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Mandalay PDF Seizes Singu Township From Myanmar Junta |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/mandalay-pdf-seizes-singu-township-from-myanmar-junta.html|work=The Irrawaddy |date=20 July 2024}}</ref> * ၂၀ ဇူလိုင် - ** "Operation Rung" စစ်ဆင်ရေးအဖြစ် CDF-ဟားခါး သည် ဟားခါးမြို့မရဲစခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ဖမ်းဆီးခံ ၆၂ ဦးအား ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance Forces Raid Police Station in Hakha, Chin State, Freeing Over 60 Detainees |url=https://www.bnionline.net/en/news/resistance-forces-raid-police-station-hakha-chin-state-freeing-over-60-detainees |date=22 July 2024 |work=Khonumthung News}}</ref> ** ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ဇူလိုင် ၃၁ အထိ သက်တမ်းတိုးခဲ့ရာ တရုတ်၏ ဖိအားများကြောင့်ဖြစ်သည်ဟု သတင်းများက ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Alliance Agrees to Extend Ceasefire With Junta in Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/politics/myanmar-alliance-agrees-to-extend-ceasefire-with-junta-in-shan-state.html |work=The Irrawaddy |date=22 July 2024}}</ref> On the same day, despite the ceasefire, junta reinforcements launched renewed attacks on Kyaukme.<ref>{{cite news |title=At least eight civilians killed in Myanmar junta attacks near Shan State town |url=https://myanmar-now.org/en/news/at-least-eight-civilians-killed-in-myanmar-junta-attacks-near-shan-state-town/ |work=Myanmar Now |date=22 July 2024 |accessdate=7 October 2024 |archivedate=7 October 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007104228/https://myanmar-now.org/en/news/at-least-eight-civilians-killed-in-myanmar-junta-attacks-near-shan-state-town/ }}</ref> * ၂၂ ဇူလိုင် - ထန်တလန်မြို့ရှိ လက်ကျန် စစ်ကောင်စီစခန်းများအား သိမ်းပိုက်ရန်အတွက် ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦးနှင့် မဟာမိတ်များက ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ထန်တလန်-ဟားခါးလမ်းပေါ်ရှိ စခန်းအများအပြားကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name=thantlang2024>{{cite news |title=CNA Warns Myanmar Junta Troops to Surrender in Thantlang After Last Base Falls |url= https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/cna-warns-myanmar-junta-troops-to-surrender-in-thantlang-after-last-base-falls.html |work=The Irrawaddy |date=7 August 2024}}</ref> * ၂၅ ဇူလိုင် - [[မိုးကုတ်မြို့]]အား [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=TNLA, PDF Seize Myanmar's Ruby Hub Mogoke From Junta |url= https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/tnla-pdf-seize-myanmars-ruby-hub-mogoke-from-junta.html |work=The Irrawaddy |date=25 July 2024}}</ref> * ၂၇ ဇူလိုင် - ** ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး နှင့် ဇိုမီးတော်လှန်ရေးအဖွဲ့တို့ ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် [[အိုက်ဇောမြို့]]တွင် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title= Chin National Front and Zomi Revolutionary Group meeting agreed on 3 points |url= https://bur.mizzima.com/2024/07/28/28515 |date=28 July 2024 |work=Mizzima |language=my}}</ref> ** ပြင်ပဆက်ဆံရေးရုံးများအား ကာကွယ်ရန်အတွက် ဝ တပ်ဖွဲ့များသည် MNDAA နှင့် စစ်ကောင်စီတို့ထံမှ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် လားရှိုးမြို့တွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title= Myanmar's Wa Army Moves Forces Into Lashio |url= https://www.irrawaddy.com/news/ethnic-issues/myanmars-wa-army-moves-forces-into-lashio.html |work=The Irrawaddy |date=29 July 2024}}</ref> * ၃၀ ဇူလိုင် - လားရှိုးမြို့သို့ စစ်ကူလာရောက်သော စစ်ကောင်စီတပ်အား MNDAA တပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အများအပြားထိခိုက်သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=MNDAA Ambushes Junta Reinforcement Convoy Heading to Lashio, Inflicts Heavy Casualties |url= https://www.bnionline.net/en/news/mndaa-ambushes-junta-reinforcement-convoy-heading-lashio-inflicts-heavy-casualties |work=Shan Herald Agency for News |date=31 July 2024}}</ref> * ၃၁ ဇူလိုင် - **[[အင်းလေးကန်]]အနီး စစ်ကောင်စီစခန်းအား [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ** မြို့တွင်းရှိ စစ်ကောင်စီလက်ကျန်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် TNLA တပ်ဖွဲ့များသည် [[မိုးမိတ်မြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Surrenders Third Town to TNLA in Northern Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-surrenders-third-town-to-tnla-in-northern-shan-state.html |work=The Irrawaddy |date=1 August 2024}}</ref> === ဩဂုတ် === === စက်တင်ဘာ === * ၄ စက်တင်ဘာ - [[လွိုင်ကော်မြို့]]သို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]ရောက်ရှိနေစဉ်အတွင်း [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]က လက်နက်ကြီးများဖြင့် လုပ်ကြံရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Myanmar Junta Boss Targeted in Artillery Attack While Visiting Karenni Capital|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-boss-targeted-in-artillery-attack-while-visiting-karenni-capital.html|access-date=2024-09-06 |website=The Irrawaddy}}</ref> * ၈ နှင့် ၉ စက်တင်ဘာ - ပေါက်တောမြို့နှင့် မောင်တောမြို့ရှိ ဆေးခန်းတစ်လုံး၊ ကုလသမဂ္ဂ အဆောက်အဦးတစ်ခုနှင့် အကျဉ်းစခန်းနှစ်ခုတို့အား စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု အာရက္ခတပ်တော်က ဆိုသည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-airstrikes-kill-regime-detainees-arakan-army.html Myanmar Junta Airstrikes Kill Regime Detainees: Arakan Army]. [[The Irrawaddy]]. September 10, 2024</ref> * ၁၀ စက်တင်ဘာ - ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွှေ့ရန် ရည်ရွယ်သူ ၂၇ ဦးအပါအဝင် စစ်မှုထမ်းရန် ခေါ်ဆောင်ခြင်းခံရသူ ၂၉ ဦးသည် စစ်ကောင်စီတပ်သားနှစ်ဦးအား သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး အများစုသည် ကေအန်ယူထိန်းချုပ်နယ်မြေသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ပြီး ၂၂ ဦးမှာ ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/knu-myanmar-junta-conscripts-kill-guards-and-escape.html KNU: Myanmar Junta Conscripts Kill Guards and Escape]. Brian Wei. September 12, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၂ စက်တင်ဘာ- [[ဖားကန့်မြို့]]ပြင် [[ဆိုင်းတောင် (ရွာဟောင်း)ရွာ၊ ဖားကန့်မြို့နယ်|ဆိုင်းတောင်]]ရှိ ရဲစခန်းအား ကေအိုင်အေ က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-seize-police-station-near-myanmars-ruby-hub-hpakant.html KIA Seize Police Station Near Myanmar’s Ruby Hub Hpakant] Brian Wei. September 13, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၃ စက်တင်ဘာ - သင်တန်းလေ့ကျင့်ခန်းဆင်းနေစဉ်အတွင်း ယာဂီမုန်တိုင်းကြောင့် ရေကြီးမှုအတွင်း ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၈ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/18-myanmar-resistance-medics-die-in-karenni-floods.html 18 Myanmar Resistance Medics Die in Karenni Floods] September 14, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၈ စက်တင်ဘာ- [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] သို့မဟုတ် တရုတ်နှင့် မြန်မာအစိုးရကို ဆန့်ကျင်သူများနှင့် ပူးပေါင်းမည်မဟုတ်ကြောင်း MNDAA က ကြေညာခဲ့သည်။ မိမိကိုယ်ကို ကာကွယ်ရန်မှလွဲ၍ စစ်ကောင်စီအစိုးရအား တိုက်ခိုက်မည့် စစ်ရေးများအားလုံးကိုလည်း ရပ်တန့်ကြောင်း ထပ်မံကြေညာခဲ့သည်။<ref>[https://www.bnionline.net/en/news/mndaa-declares-no-military-or-political-alliance-nug-will-not-launch-offensives-mandalay-and MNDAA Declares No Military or Political Alliance with NUG, Will Not Launch Offensives in Mandalay and Taunggyi Cities] September 19, 2024. [[Mizzima]]</ref> *၂၀ စက်တင်ဘာ - [[မိုင်းပြင်းမြို့နယ်]]ရှိ [[သျှမ်းပြည်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကောင်စီ]]အခြေစိုက်စခန်းတစ်ခုအား လားဟူပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.bnionline.net/en/news/junta-and-militia-launch-joint-attack-rcss-base-mongping-shan-state Junta and militia launch joint attack on RCSS base in Mongping, Shan State] [[Burma News International|Shan State Herald for News]]. September 20, 2024</ref><ref>[https://www.bbc.com/burmese/articles/c78dw7v9jjeo September 21st Nationwide News Summary: What RCSS Says About the Military Council Resuming Battle] [[British Broadcasting Corporation]]. September 21, 2024</ref> *၂၆ စက်တင်ဘာ- တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များနှင့် PDF များအား လက်နက်စွန့်ကာ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ကြရန် စစ်ကောင်စီက ဖိတ်ခေါ်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.france24.com/en/live-news/20240926-myanmar-junta-invites-armed-groups-to-stop-fighting-start-talks Myanmar junta invites armed groups to stop fighting, start talks]. September 26, 2024. [[Agence-France Presse]]</ref><ref>[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-urges-armed-opposition-join-political-fold-elections-2024-09-26/ Myanmar junta urges armed opposition to join political fold in elections] September 26, 2024. [[Reuters]].</ref> *၂၉ စက်တင်ဘာ - [[ချီဖွေမြို့]]အား ကေအိုင်အေ က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-says-it-controls-rare-earth-mining-hub-chipwi-in-myanmars-kachin.html KIA Says It Controls Rare-Earth Mining Hub Chipwi in Myanmar’s Kachin] Brian Wei. October 1, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> === အောက်တိုဘာ === *၁ အောက်တိုဘာ – MNDAA ထိန်းချုပ်ထားသော [[လားရှိုးမြို့]]ကို [[တပ်မတော် (လေ)]] က ဗုံးကြဲခဲ့သဖြင့် ၈၃ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/residents-flee-lashio-amid-indiscriminate-air-raids-by-myanmar-junta.html Residents Flee Lashio Amid Indiscriminate Air Raids by Myanmar Junta] [[The Irrawaddy]]. October 4, 2024</ref> * ၃ အောက်တိုဘာ - အာဆီယံ၊ ဥရောပသမဂ္ဂ၊ ကုလသမဂ္ဂနှင့် NUG တို့သည် ဂျကာတာတွင်ပြုလုပ်မည့် ဒေသတွင်းဆွေးနွေးပွဲတွင် တွေ့ဆုံကြလိမ့်မည်ဟု အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံက ကြေညာခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီအစိုးရသည် ယင်းဆွေးနွေးပွဲအား တက်ရောက်မည်မဟုတ်ပေ။<ref> [https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-hosts-international-meeting-myanmar-with-un-junta-rivals-sources-say-2024-10-04/ Indonesia hosts international meeting on Myanmar with UN, junta rivals, sources say] Shoon Naing and Poppy Mcpherson. October 4, 2024. [[Reuters]]</ref> <ref>[https://myanmar-now.org/en/news/indonesia-to-host-discussions-on-myanmar-conflict-diplomat/ Indonesia to host discussions on Myanmar conflict: diplomat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007092040/https://myanmar-now.org/en/news/indonesia-to-host-discussions-on-myanmar-conflict-diplomat/|date=7 October 2024}}. October 4, 2024. [[Agence France-Presse]]</ref> *၈ အောက်တိုဘာ – စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ကချင်ပြည်နယ် နယ်စပ်ရှိ ပင်လည်ဘူးမြို့ကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဩဂုတ် ၁၅ ရက်နေ့တွင် ပင်လည်ဘူးကို စစ်ဆင်ရေးစတင်ခဲ့ပြီး ရက် ၅၀ ကျော်အကြာတွင် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/resistance-hails-huge-blow-for-myanmar-junta-in-pinlebu.html Resistance Hails Huge Blow for Myanmar Junta in Pinlebu]</ref> *၉ အောက်တိုဘာ – သီပေါမြို့နယ်ရှိ လက်ကျန်စစ်ကောင်စီစခန်းတစ်ခုအား တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/tnla-targets-final-myanmar-junta-stronghold-in-hsipaw-township.html TNLA Targets Final Myanmar Junta Stronghold in Hsipaw Township] [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၀ အောက်တိုဘာ – စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ဘုတလင်မြို့နယ်တွင်းရှိ [[ကျောက်အိုး (မြောက်)ရွာ၊ ဘုတလင်မြို့နယ်|ကျောက်အိုး (မြောက်)ရွာ]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်များက မီးရှို့ခဲ့သည်ဟု ဒေသခံများက ဆိုသည်။ * ၁၅ အောက်တိုဘာ – ** သီပေါမြို့နယ်ရှိ ခမရ ၅၀၃ နှင့် ၅၀၄ တို့အား တိုက်ခိုက်ခဲ့စဉ်က ဖမ်းဆီးရမိသော စစ်ကောင်စီမိသားစုဝင် ၁၉၁ ဦးအား လွှတ်ပေးခဲ့သည်ဟု တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် က ဆိုသည်။ ** [[ပန်ဝါမြို့]]အနီးရှိ စစ်ကောင်စီ[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (ယခင် [[ကချင်ဒီမိုကရေစီသစ် တပ်မတော်]]) တပ်ရင်းကို ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ <ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-allied-border-battalion-falls-in-kachin-rare-earth-hub.html Myanmar Junta-Allied Border Battalion Falls in Kachin Rare Earth Hub]</ref> *၁၆ အောက်တိုဘာ – သုံးလအကြာတိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် သီပေါမြို့ရှိ နောက်ဆုံးလက်ကျန် စစ်ကောင်စီစခန်း အမှတ် ၂၃ ခြေမြန်တပ်ရင်းကို တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ** ချင်းပြည်နယ်တွင်းရှိ စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင်ရေးအဖွဲ့များအား သင်တန်းပေးမည့် [[ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး နိုင်ငံတကာတပ်ဦး]] ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>[https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/13/why-i-left-us-deep-south-to-fight-in-myanmar-civil-war/ Why I left the US Deep South to fight in Myanmar’s brutal civil war]. [[The Daily Telegraph|The Telegraph]]. Sarah Newey. November 13, 2024</ref><ref>[https://illwill.com/the-revolution-in-myanmar The Revolution in Myanmar]. Ill Will. September 13, 2024</ref><ref>[https://libcom.org/article/statement-anti-fascist-internationalist-front-myanmar-15th-october-2024 Statement from "Anti-Fascist Internationalist Front" Myanmar]. [[Libcom.org]]. October 15, 2024</ref> * ၁၇ အောက်တိုဘာ – မူဆယ်မြို့မှ မိနစ်သုံးဆယ်အကွာရှိ ကျေးရွာတွင် စစ်ကောင်စီနှင့် MNDAA တို့ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်ဟု ဒေသခံများက ဆိုသည်။ * ၂၁ အောက်တိုဘာ – တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် [[ကန်ပိုက်တီမြို့]]ရှိ နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့ (ယခင် [[ကချင်ဒီမိုကရေစီသစ် တပ်မတော်]]) တပ်ရင်း ၁၀၀၃ ကို ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ကချင်ဒီမိုကရေစီသစ် တပ်မတော်အောက်တွင် တပ်ရင်း ၁၀၀၁ သာ ကျန်ရှိတော့သည်။ * ၂၅ အောက်တိုဘာ – ** တပ်မတော် [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] တည်ရှိရာ အမ်းမြို့ကို အာရက္ခတပ်တော်က ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့ထားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army Encircle Myanmar Junta Western Command in Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-encircle-myanmar-junta-western-command-in-rakhine-state.html |work=The Irrawaddy |language=en}}</ref> ** ဖလမ်းမြို့အနီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့တို့ ထိတွေ့တို်က်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=About 90 Per Cent of Falam Town Residents Flee Fighting |url= https://www.bnionline.net/en/news/about-90-cent-falam-town-residents-flee-fighting |work=Khonumthung News |date=8 November 2024}}</ref> * ၂၇ အောက်တိုဘာ – ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး တစ်နှစ်ပြည့်ကာလတွင် [[ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]]က [[အညာ]]ဒေသတွင် စစ်ဆင်ရေးများ ဖော်ဆောင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>[https://myanmar-now.org/en/news/bpla-troops-to-relocate-to-myanmars-dry-zone/ BPLA troops to relocate to Myanmar’s dry zone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201101652/https://myanmar-now.org/en/news/bpla-troops-to-relocate-to-myanmars-dry-zone/ |date=1 December 2024 }} Maung Shwe Wah. [[Myanmar Now]]. October 28, 2024</ref><ref>[https://www.bbc.com/burmese/articles/c7896ej9qv5o အညာဒေသမှာ စစ်ဆင်ရေးတွေ လုပ်မယ်လို့ BPLA ပြော] [[British Broadcasting Corporation|BBC]]. October 28, 2024</ref> * ၂၈ အောက်တိုဘာ - လားရှိုးမြို့ရှိ အကျဉ်းထောင်မှ ဖမ်းဆီးခံ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၈၀ ကျော် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=80 Junta Soldiers Break Out of Jail in Lashio|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/80-junta-soldiers-break-out-of-jail-in-lashio.html|date=November 11, 2024|work=The Irrawaddy |language=en}}</ref> * ၂၉ အောက်တိုဘာ – ကရင်နီလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ငယ်များ စုပေါင်းကာ [[ကယန်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>[https://www.rfa.org/burmese/news/kayan-national-army-10292024140039.html ကယန်းအမျိုးသားတပ်မတော် ဖွဲ့စည်း]. [[Radio Free Asia]]. October 29, 2024</ref><ref>[https://moemaka.net/eng/2024/10/formation-of-the-kayan-national-army-kna/ Formation of the Kayan National Army (KNA)]. MoemaKa: Burmese Community News. October 31, 2024</ref><ref>[https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/new-ethnic-army-hopes-to-represent-all-kayan-people.html/ New Ethnic Army Hopes to Represent All Kayan People]. Saw Lwin. November 6, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> * ၃၁ အောက်တိုဘာ- ကေအိုင်အေနှင့် ပီဒီအက်ဖ်တပ်ဖွဲ့များသည် မြစ်ကြီးနားခရိုင်ရှိ နယ်ခြားစောင့်တပ် တပ်ရင်း ၁၀၀၁ ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီတပ်သားများ တရုတ်နယ်စပ်ဖက်သို့ ထွက်ပြေးသွားခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-seizes-final-border-force-hq-despite-chinese-pressure.html KIA Seizes Final Border Force HQ Despite Chinese Pressure] [[The Irrawaddy]]. November 1, 2024</ref> === နိုဝင်ဘာ === *၁ နိုဝင်ဘာ - မန္တလေးလားရှိုးလမ်းမကြီးပေါ်ရှိ ရှမ်းမြောက်နှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစပ်ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းသော စစ်ကောင်စီတပ်များအား [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] နှင့် အခြားအဖွဲ့များက ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့ထားခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/tnla-fights-myanmar-junta-for-key-road-junction.html TNLA Fights Myanmar Junta for Key Road Junction] [[The Irrawaddy]]</ref> *၂ နိုဝင်ဘာ - ချီဖွေမြို့နယ်ရှိ ဖီမောမြို့ကို ကေအိုင်အေနှင့် မဟာမိတ်တပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-seizes-town-on-chinese-border.html "KIA Seizes Town on Chinese Border" by The Irrawaddy, November 4, 2024]</ref> * ၅ နိုဝင်ဘာ - နေပြည်တော် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်မှ တရုတ်နိုင်ငံသို့ သွားရောက်မည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်အား လုပ်ကြံရန် ရည်ရွယ်ပျံသန်းလာသည့် ဒရုန်းသုံးစင်းကို တပ်မတော်က လယ်ဝေးမြို့နယ်တွင် ပစ်ချနိုင်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-foils-drone-attack-on-min-aung-hlaing.html Myanmar Junta Foils Drone Attack on Min Aung Hlaing]. November 6, 2024. [[The Irrawaddy]].</ref> *၇ နိုဝင်ဘာ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မြိုင်မြို့ရှိ ရဲစခန်းကို ဂျိုကာပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့နှင့် ပီဒီအက်ဖ်များက ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ ရဲအရာရှိနှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://eng.mizzima.com/2024/11/10/16085 Two police officers killed in resistance attack in Myanmar’s Myaing township] [[Mizzima]]. November 10, 2024</ref> *၉ နိုဝင်ဘာ - တပ်မတော်၏ ကျူဆိပ် အခြေစိုက်စခန်းကို KNLA က သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ဖာပွန်မြို့သို့ ရိက္ခာလမ်းကြောင်းကို ဖြတ်တောက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-rebels-seize-key-junta-base-near-papun.html Karen Rebels Seize Key Junta Base Near Papun] November 13, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၃ နိုဝင်ဘာ - တောင်သာမြို့နယ်ရှိ ရဲစခန်းတစ်ခုအား ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ရုပ်သံမှတ်တမ်းကို မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ ပီဒီအက်ဖ်တပ်ဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web | url=https://www.instagram.com/reel/DCTKGPvsMxB/?igsh=MWxoeXg0bGxoZG00eQ== | title=Instagram }}</ref> *၁၄ နိုဝင်ဘာ - သရုပ်ဆောင် ရန်အောင်၏ နေအိမ်အား မိုင်းဖြင့် ဖောက်ခွဲခဲ့ရာ အနည်းငယ် ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီနှင့် ပူးပေါင်းနေသည့် ဖျော်ဖြေရေးသမားများအား သတိပေးသည့်အနေဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု Dark Shadow အဖွဲ့က ဆိုသည်။<ref>[https://www.narinjara.com/news/detail/67376cd58ba19a5164db656e Residence of Renowned Actor Yan Aung, Host to Junta Leader Min Aung Hlaing at Airport, Targeted with Minor Explosive Incident]. Narinjara News. November 14, 2024. Lu Htet Naing</ref> *၂၁ နိုဝင်ဘာ - တရုတ်နိုင်ငံ နယ်စပ်ရှိ ကန်ပိုက်တီမြို့ကို ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် မိသားစုများ တရုတ်နိုင်ငံတွင်းသို့ ထွက်ပြေးသွားခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-seizes-chinese-border-town-from-myanmar-junta.html KIA Seizes Chinese Border Town From Myanmar Junta]</ref> *၂၄ နိုဝင်ဘာ - ၁၇ ရက်ကြာ တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ရခိုင်ပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုတ်မြို့ကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-seizes-rakhines-taungup-but-battle-continues.html AA Seizes Rakhine’s Taungup, but Battle Continues]</ref> *၂၅ နိုဝင်ဘာ - နိုဝင်ဘာ ၂၅ နှင့် ၂၆ ရက်များအတွင်း လွိုင်ကော်မြို့၏ ကျေးရွာဒေသများတွင် ကရင်နီတပ်မတော်နှင့် ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/karenni-resistance-prevents-myanmar-junta-army-unit-from-reaching-loikaw.html Karenni Resistance Prevents Myanmar Junta Army Unit from Reaching Loikaw]</ref> *၂၆ နိုဝင်ဘာ - [[၂၀၂၄]] ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၆ ရက် နေ့လယ်ပိုင်းက ချင်းပြည်နယ်၊ [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]ရှိ လုမ်သဲ (Lumte) ရွာကို လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အနည်းဆုံး ခြောက်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အိမ်ခြေ ၈၀ ခန့်ရှိ လုံသဲမ်ရွာ ကျေးရွာဆေးပေးခန်း၊ ဘုရားကျောင်း အပါအဝင် နေအိမ်ခြောက်လုံးခန့် ပျက်စီးသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/59487/|title=ဖလမ်းမြို့၊လုံသဲမ်ကျေးရွာကျန်းမာရေးဆေးပေးခန်းကိုစစ်ကောင်စီ ဗုံးကြဲ၊ ၆ ဦးသေဆုံး|accessdate=2025-6-22|publisher=Myanmar Now|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250622135026/https://myanmar-now.org/mm/news/59487/|archivedate=2025-6-22}}</ref> ===ဒီဇင်ဘာ=== *၄ ဒီဇင်ဘာ - ဗန်းမော်နှင့် မန်စီမြို့များရှိ စစ်ကောင်စီတပ်များကို ကေအိုင်အေနှင့် မဟာမိတ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗန်းမော်မြို့အနီးရှိ ခြေလျင်တပ်ရင်း ၄၇ ၏ ရှေ့တန်းစခန်းများကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |author=Hein Htoo Zan |date=4 December 2024 |title=KIA Advances in Kachin State, Captures Junta outposts |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-advances-in-kachin-state-captures-junta-outposts.html |language=en}}</ref> * ၈ ဒီဇင်ဘာ - **မောင်တောမြို့ပြင်ရှိ နယ်ခြားစောင့်တပ်ရင်း ၅ ၏ စခန်းကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မောင်တောမြို့နယ်ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-takes-complete-control-of-myanmar-bangladesh-border-after-seizing-maungdaw.html AA Takes Complete Control of Myanmar-Bangladesh Border After Seizing Maungdaw]</ref> **ချင်းပြည်နယ်၏ မြို့တော် ဟားခါးနှင့် ထန်တလန်မြို့အကြား သီးမစ်လွင်ပြင်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို [[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/chin-forces-capture-strategic-myanmar-plain-between-hakha-and-thantlang.html Chin Forces Capture Strategic Myanmar Plain Between Hakha and Thantlang]</ref> **တပ်မတော်၏ လက်နက်ကြီးကြောင့် [[မွန်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]မှ နှစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>[https://www.bnionline.net/en/news/two-nmsp-soldiers-injured-explosion-caused-military-junta-shelling Two NMSP Soldiers Injured in Explosion Caused by Military Junta Shelling] [[Burma News International|Independent Mon News Agency]]. December 23, 2024</ref> *၁၀ ဒီဇင်ဘာ - ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် ချင်းပြည်နယ်မြို့တော် ဟားခါး၏ မြောက်ဘက် ၁၀ မိုင်ခန့်အကွာတွင်ရှိသည့် [[ချွန်ကျုံးရွာ၊ ဟားခါးမြို့နယ်|ချွန်ကျုံးရွာ]]ကို လေတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ မိသားစုဝင်လေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ အဆိုပါတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကလေးငယ်တစ်ဦးအပါအဝင် ဒေသခံ ၄ ဦး သေဆုံးပြီး ၉ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်ဟု သတင်းများက ဖော်ပြသည်။<ref>{{Cite web|title=ဟားခါး ချွန်ကျုံးကျေးရွာ စစ်ကောင်စီ ဗုံး ၂ ကြိမ်ကြဲ ၄ ဦး သေဆုံး၊ ၉ ဦး ဒဏ်ရာရ|url=https://burmese.voanews.com/a/sac-airstrike-on-chin-village/7895668.html|publisher=VOA Burmese|accessdate=2025-6-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250622133332/https://burmese.voanews.com/a/sac-airstrike-on-chin-village/7895668.html|archivedate=2025-6-22}}</ref> *၂၁ ဒီဇင်ဘာ - [[ချင်းညီနောင်]]အဖွဲ့သည် [[ကန်ပက်လက်မြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.bnionline.net/en/news/chin-resistance-forces-take-kanpetlet-town Chin Resistance Forces Take Kanpetlet Town] [[Burma News International|Khonumthung News]] December 23, 2024</ref> *၂၉ ဒီဇင်ဘာ - [[ဂွမြို့]]ကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Myanmar's Army takes a major town, says ready for talks|url=https://www.rfa.org/english/myanmar/2024/12/30/rakhine-arakan-army-gwa/|website=Radio Free Asia|access-date=2 Jan 2025|date=30 December 2024}}</ref> == ၂၀၂၅ == ===ဇန်နဝါရီ=== === ဖေဖော်ဝါရီ === * ၃ ဖေဖော်ဝါရီ - မွန်ပြည်နယ်၊ [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]]ရှိ မယ်ပလဲ့ စစ်ကောင်စီစခန်းကို [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကေအန်အယ်လ်အေ]]ဦးဆောင်သော တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Irrawady |first=The |date=3 February 2025 |title=Karen-Led Rebels Seize Myanmar Junta Base in Mon State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-led-rebels-seize-myanmar-junta-base-in-mon-state.html |work=The Irrawady}}</ref> * ၄ ဖေဖော်ဝါရီ - ကချင်ပြည်နယ်၊ [[ဗန်းမော်မြို့]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းတစ်ခုကို [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကေအိုင်အေ]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=The Irrawady |title=Myanmar Junta Headquarters Falls in Key Kachin Town |url=https://www.irrawaddy.com/category/news/war-against-the-junta |work=The Irrwaddy}}</ref> * ၆ ဖေဖော်ဝါရီ - ကယားပြည်နယ်၊ [[လွိုင်ကော်မြို့]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းတစ်ခုအား [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]က စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီတပ်သားများစွာ သေဆုံးခဲ့ပြီး အချို့ကို ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |author=War Noir |date=6 February 2025 |title=#Myanmar (#Burma): Karenni Forces (#KNDF) raided Military Junta Base in #Loikaw, #Kayah State. Several soldiers were killed and captured.|url=https://x.com/war_noir/status/1887461602376487327|website=Twitter}}</ref>{{Better source needed|date=February 2025}} * ၇ ဖေဖော်ဝါရီ - [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အစပ်ရှိ [[မိုးဗြဲမြို့]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးပမ်းသော စစ်ကောင်စီတပ်အား ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့က ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းမှ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Htoo Zan |first=Hein |date=7 February 2025 |title=Karenni Rebels Advance on Key Shan Town |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karenni-rebels-advance-on-key-shan-town.html |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၈ ဖေဖော်ဝါရီ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[စလင်းမြို့နယ်]]တွင် စစ်ကောင်စီ၏ ရေယာဉ်ကို [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]က အလစ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title= #Myanmar (#Burma) 🇲🇲: People's Defense Forces (#PDF) conducted an ambush on a Military Council Boat in Salin Township, #Magway Region. Fighters were armed with 7.62mm K-09 assault rifle (Kachin-made Type 81 clone) and 5.56mm MA-3 MK 2 assault rifle.|url=https://x.com/war_noir/status/1888232506526249306}}</ref>{{Better source needed|date=February 2025}} * ၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ - မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ညောင်ဦးမြို့နယ်]]ရှိ [[ပုဂံ]] [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ]]ရှိ [[အလိုတော်ပြည့်ဂူဘုရား]]အနီးတွင် ဆိုင်ကယ်စီးလာသော ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်နှစ်ဦး ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။ ကျန်တစ်ဦးမှာ လွတ်မြောက်သွားခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သေနတ်နှစ်လက်နှင့် ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=The Irrawaddy |date=18 February 2025 |title=Junta police killed in ambush at Myanmar's Bagan world heritage site |url=https://www.instagram.com/p/DGNjYXLt0cU/?igsh=MWN2cmVmaThoaWpkcA==}}</ref>{{Better source needed|date=February 2025}} * ၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ - [[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]နှင့် [[ချင်းညီနောင်|ကြားကာလချင်းအမျိုးသားအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]တို့ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်တွင် တွေ့ဆုံကာ ချင်းအမျိုးသားကောင်စီအဖြစ် ပူးပေါင်းရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref>[https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/02/26/113134/ ချင်းတော်လှန်ရေးအင်အားစုနှစ်ခုကို ချင်းအမျိုးသားကောင်စီ အဖြစ် ပေါင်းစည်းရန် ချင်းပြည်ကောင်စီ နှင့် ICNCC /ချင်းညီနောင် သဘောတူ] People's Spring. February 26, 2025</ref><ref>[https://myanmar-now.org/mm/news/61392/ Rival Chin Groups agree to form unified ‘Chin National Council’ after years of tension] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250619101121/https://myanmar-now.org/mm/news/61392/ |date=19 June 2025 }} February 27, 2025. [[Myanmar Now]].</ref> * ၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ - [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]] ထိုင်းနယ်စပ်အနီးရှိ စစ်ကောင်စီရှေ့တန်းစခန်းတစ်ခုကို ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်နှင့် မဟာမိတ်အဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.instagram.com/p/DGw2pooTdHV/?igsh=MXU2aGxzMHVyYW82OA== KNLA seizes regime outpost near Thai border] </ref> === မတ် === * ၁ မတ် - ကျောက်ဖြူမြို့နယ်ရှိ ဓညဝတီရေတပ်စခန်းတွင် စစ်ကောင်စီနှင့် ရက္ခိုင့်တပ်တော်တို့ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည်ဟု ဧရာဝတီသတင်းဌာနက ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |last=Zan |first=Hein Htoo |date=2025-03-01 |title=Arakan Army Renews Attacks on Kyaukphyu Naval Base |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-renews-attacks-on-kyaukphyu-naval-base.html |access-date=2025-03-01 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> * ၉ မတ် - နွားထိုးကြီးမြို့နယ်တွင် နွားထိုးကြီး ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့က စစ်ကောင်စီတပ်သား ၅၀ နီးပါးကို သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး ၁၄ ဦးအား ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးသမား သုံးဦး သေဆုံးပြီး ခုနစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-03-11 |title=PDF: Almost 50 Myanmar Junta Troops Killed in Mandalay |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/pdf-almost-50-myanmar-junta-troops-killed-in-mandalay.html |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> * ၁၁ မတ် - TNLA, PDF တပ်ဖွဲ့များနှင့် တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့ပြီးနောက် နောင်ချိုမြို့နယ်ရှိ [[တောင်ခမ်းရွာ၊ နောင်ချိုမြို့နယ်|တောင်ခမ်း]]ကို တပ်မတော်က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Y0uPemDAN1Y တောင်ခမ်းဒေသက စစ်ကြောင်းတွေ နောက်တန်းပြန်ပို့၊ အောင်ပွဲရပုံစံ ကြိုဆို]. [[Democratic Voice of Burma]]. March 12, 2025</ref> *၁၇ မတ် - ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး [[ညောင်ကျိုးရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ညောင်ကျိုး]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို အာရက္ခတပ်တော်နှင့် မဟာမိတ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-03-17 |title=Rakhine Rebels Attack Myanmar Junta Base in Bago |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/rakhine-rebels-attack-myanmar-junta-base-in-bago.html |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> *၂၆ မတ် - လေးမျက်နှာမြို့နယ်သို့ အေအေက ဝင်ရောက်ကာ ပုသိမ်-မုံရွာလမ်းပိုင်းအဝေးပြေးလမ်းအနီး ကျေးရွာများတွင် စစ်ကောင်စီနှင့် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ရွာအချို့ကို အေအေက ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=လေးမျက်နှာမြို့နယ်မှ ရွာတချို့ AA တို့ ထိန်းချုပ် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/03/26/399012.html |work=The Irrawaddy |date=26 March 2025}}</ref> * ၂၈ မတ် - ** ပြင်းအား ၇.၇ ရှိ [[၂၀၂၅ မြန်မာ ငလျင်]] လှုပ်ခတ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် မန္တလေးမြို့အပါအဝင် နေရာများတွင် ပျက်စီးဆုံးရှုံးကာ အများအပြား သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Thailand, Myanmar Earthquake highlights: 144 dead in Myanmar, 732 injured; Trump says US to offer help |url=https://www.firstpost.com/world/bangkok-thailand-earthquake-live-updates-7-7-magnitude-earthquake-hits-myanmar-tremors-rescue-operation-liveblog-13875286.html |access-date=March 28, 2025 |publisher=[[Firstpost]] |language=en}}</ref> ** ရခိုင်ပြည်နယ်သို့ စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက်ပြုလုပ်လျက်ရှိပြီး ပုဏ္ဏားကျွန်းဆေးရုံ၏ အဆောင်အချို့ ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ပုဏ္ဏားကျွန်းဆေးရုံကို စစ်ကောင်စီက အတွဲလိုက်ဒုံးဖြင့် ပစ်ခတ်၍ အဆောင်အချို့ ပျက်စီး |trans-title=Ponnakyun Hospital bombed by cluster missiles, destroyed |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67e64193b2eb6403451ac0a3 |work=Narinjara}}</ref> * ၂၉ မတ် - ** ငလျင်လှုပ်အပြီး နောက်တစ်ရက်တွင် KNU ဌာနချုပ်အနီးအပါအဝင် ရှမ်းမြောက်၊ ပဲခူးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးများတွင် စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=မြန်မာပြည်သူများအားလုံး အတိဒုက္ခရောက်နေသည့် ငလျင်လှုပ်ခတ်ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီက KNU ဌာနချုပ်အနီး ၊ စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရှမ်းမြောက်နှင့်ပဲခူးတိုင်းတို့ကို လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ လုပ်ဆောင် |url=https://yktnews.com/2025/03/209348/ |trans-title=During troubling times for all Myanmar people, junta conducts aerial attacks on KNU HQ, Sagaing Region, North Shan and Bago Regions |date=29 March 2025}}</ref> ** ကုလသမဂ္ဂနှင့် အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့များနှင့် လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီများ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ရန်အတွက် ထိုးစစ်များ နှစ်ပတ်ကြာ ရပ်နားထားမည်ဟု အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ကြေညာခဲ့သည်။<ref name=quakecf>{{cite news |title=Myanmar resistance movement announces partial ceasefire to aid quake relief as death toll tops 1,600 |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2025-03-29/myanmars-earthquake-death-toll-jumps-to-1-644-as-more-bodies-are-recovered-from-the-rubble |last1=Rising |first1=David |last2=Saksornchai |first2=Jintamas |work=LA Times |date=29 March 2025}}</ref> * ၃၀ မတ် - ** စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး ပေါက်မြို့နယ်အတွင်း စစ်ရဟတ်ယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://yktnews.com/2025/03/209498/ |title=NUG က ငလျင်ဒဏ်ကယ်ဆယ်ရေးအတွက် နှစ်ပတ် အပစ်ရပ်ထားသော်လည်း ပေါက်မြို့နယ်အတွင်းတွင် စစ်တပ်က စစ်ရဟတ်ယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကျဲပစ်ခတ်တိုက်ခိုက် |trans-title=Despite NUG 2-week ceasefire to aid with earthquake relief, military uses helicopters to continue bombings in Pauk Township |date=30 March 2025}}</ref> ** ကျောက်ဖြူမြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းတစ်ခုအား အေအေ က ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အရပ်သားကျေးရွာများကို စစ်ကောင်စီက ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်နေ၍ ကျောက်ဖြူရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းကို AA ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက် |trans-title=Local villages continue being bombed by SAC, AA sieges SAC military outpost |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67eb6cb2b2eb64034577f9d6 |work=Narinjara}}</ref> === ဧပြီ === * ၁ ဧပြီ - ** [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]က တစ်လကြာ တဖက်သတ်အပစ်အခတ်ရပ်စဲကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ညီနောင်သုံးဖွဲ့တစ်လတဖက်သတ်အပစ်အခတ်ရပ်စဲကြောင်းကြေညာ |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/67ebec29b2eb64034584742b?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR0LLfZRyD2kTOfBcDtyoFhelNoJ14e1BTb4ZCWszYcsKyA8TNx-U1ZnFHI_aem_B-yhV4Muw6ws6yjynRRhpg |access-date=2025-04-01 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> ** စစ်ကောင်စီအား ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်နေကြသည့် ပီဒီအက်ဖ်များနှင့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များကို စစ်ရေးအရ ဆက်လက်တိုက်ခိုက်သွားမည်ဟု ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]က [[မြဝတီရုပ်မြင်သံကြား]]မှတဆင့် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အပစ်ရပ် ထားသည့်အဖွဲ့များကို ဆက်လက်တိုက်ခိုက်မည်ဟု စစ် ခေါင်း ဆောင် တုံ့ပြန် |trans-title=Junta leader announces he will continue to attack groups that paused operations |url=https://bur.mizzima.com/2025/04/01/51842 |work=[[Mizzima]]|lang=my}}</ref> * ၂ ဧပြီ - ** တရုတ်နိုင်ငံ ကြက်ခြေနီအဖွဲ့၏ အကူအညီယာဉ်တန်းကို စစ်ကောင်စီက သတိပေးသည့်အနေဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar junta admits to firing on Chinese Red Cross aid convoy |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-admits-to-firing-on-chinese-red-cross-aid-convoy/ |access-date=2 April 2025 |work=Myanmar Now |date=2 April 2025 |accessdate=6 April 2025 |archivedate=3 April 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250403132652/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-admits-to-firing-on-chinese-red-cross-aid-convoy/ }}</ref> ** ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့အထိ ရက် ၂၀ ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်နားမည်ဖြစ်ကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ဆိုသည်။<ref>{{cite news|title=‌Myanmar holds minute's silence for more than 2,700 dead in devastating earthquake |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250402-myanmar-quake-victim-rescued-after-5-days-as-aid-calls-grow |publisher=France 24 |date=2 April 2025}}</ref> ** မိမိကိုယ်ကို ခုခံကာကွယ်သည်မှလွဲ၍ အပစ်အခတ် ရပ်တန့်သည်ဟု ကေအိုင်အေ က ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news|title=Myanmar earthquake death toll rises to 3,085 as more bodies found |url=https://apnews.com/article/myanmar-thailand-earthquake-71d51dfc7339e017b1d116c105effab4 |access-date=3 April 2025|work=AP News |date=3 April 2025|language=en}}</ref> ** ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအစပ်ရှိ တောင်ငူ-ပန်းတနော်ကားလမ်းပေါ်ရှိ ညောင်ကျိုးဗျူဟာစခန်းကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပဲခူးတိုင်း ညောင်ကျိုးဗျူဟာစခန်းကို အလုံးစုံသိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ကြောင်း AA သတင်းထုတ်ပြန် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67f1683797881a25824d6467 |access-date=2025-04-06 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> * ၃ ဧပြီ - ကချင်ပြည်နယ်၊ ဗန်းမော်မြို့တွင် စစ်ကောင်စီက လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သလို စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ အင်းတော်မြို့နယ်တွင်လည်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို ဆက်လက် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title= စစ်ကောင်စီက ရက် ၂၀ ကြာ အပစ်ရပ်မည်ဟု ကြေညာပြီး နောက် ဝိုင်းမော်တွင်စ စ်ရေးလှုပ်ရှားသဖြင့်တို က်ပွဲဖြစ်ပွား၊ အင်းတော်မြို့ကိုလည်း စစ်တပ်က လေယာဉ်ဖြင့်ဗုံး ကျဲ |trans-title=Military junta announces 20 day ceasefire and then takes military action in Bhamo battle, military also aerial bombs Intaw |date=3 April 2025 |url=https://yktnews.com/2025/04/210005/ |work=Khit Thit Media}}</ref> * ၄ ဧပြီ - **တရုတ်နိုင်ငံ၏ စေ့စပ်မှုဖြင့် လားရှိုးခရိုင်အား MNDAA နှင့် စစ်ကောင်စီတို့ ပူးတွဲအုပ်ချုပ်ရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref> [https://burma.irrawaddy.com/news/2025/04/04/399520.html တရုတ်ဖိအားကြောင့် လားရှိုးမှ ကိုးကန့်တို့ ဆုတ်ခွာတော့မည်]. [[The Irrawaddy]]. April 4, 2025.</ref> ** ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နယ်စပ်အနီး မောင်တောမြို့နယ်တွင် စစ်ဆင်ရေးတစ်ခု ပြုလုပ်နေစဉ်အတွင်း [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာ ကယ်တင်ရေးတပ်မတော်]] အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအား အေအေက သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး သေနတ်နှစ်လက်နှင့် ကျည်အချို့ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ ARSA စစ်သွေးကြွများ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်မှတဆင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=ARSA member killed, AA seizes 2 guns, some ammunition during an operation in Maungdaw North|url=https://www.narinjara.com/news/detail/67f170ca97881a25824e16e6|date= April 5, 2025|work= Narinjara News |language=english}}</ref> * ၇ ဧပြီ - ** နောက်ဆုံးလက်ကျန်စစ်စခန်းဖြစ်သော [[ခလရ(၂၆၈)|ခလရ ၂၆၈]]ကို သိမ်းပိုက်ရရှိပြီးနောက် ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့အား ချင်းညီနောင်အဖွဲ့က ထိန်းချုပ်ရရှိခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲတွင် [[ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး နိုင်ငံတကာတပ်ဦး]] အပါအဝင်အဖွဲ့များစွာက ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2025-04-08 |title=Chin Rebels Rout Myanmar Junta From Falam After Five-Month Battle |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/chin-rebels-rout-myanmar-junta-from-falam-after-five-month-battle.html?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR5FR4WRjQmAXmht0CIaEt6X1PAZxdbxkWo5iutGTT_XXOqT-qY-haSch3XmFA_aem_f9_lgAOpeKrp0MmLORXH4w |access-date=2025-04-09 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> ** ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်၊ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]] ပူးပေါင်းအဖွဲ့များက စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အင်းတော်မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref> [https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/67f4239a97881a25827b5623 အင်းတော်မြို့ကိုတော်လှန်ရေးတပ်များသိမ်းပိုက်]. Narinjara News (in Burmese). Khiang Lu Hla.</ref> [[ပဲခူး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု]]ကို ကျူးလွန်ခဲ့သော တပ်မ ၇၇ တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦးကို အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။<ref> [https://yktnews.com/2025/04/210781/ ပဲခူးမြို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု ၄ နှစ်ပြည့်နေ့တွင် ဦးဆောင်နှိမ်နင်းခဲ့သော တပ်မ ၇၇ တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦးနှင့် စစ်သား ၁၅၀ ကျော်ကို အရှင်ဖမ်းမိပြီး တပ်မ ၇၇ တစ်တပ်လုံးကို PDF က ချေမှုန်း] (in Burmese). April 10, 2025. [[Khit Thit Media]].</ref> * ၁၀ ဧပြီ - အမှတ် ၂၄ ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းစက်ရုံ မှ ဗိုလ်မှူး သော်ဇင်ဦး လိုက်ပါလာသော ကားအား ပခုက္ကူမြို့တွင် Earthquake People’s Defense Force က ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗိုလ်မှူး သော်ဇင်ဦးနှင့် ယာဉ်ပေါ်ပါ နောက်ထပ် အမျိုးသား တစ်ဦးတို့ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar junta vehicle attacked in Magway’s Pakokku, killing two individuals, including a major|url=https://eng.mizzima.com/2025/04/13/21317 |date= April 13, 2025|work= Mizzima |language=english}}</ref> * ၁၄ ဧပြီ - ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်နှင့် ပီဒီအက်ဖ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် ကျုံဒုံးမြို့နှင့် ကော့ကရိတ်မြို့များရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းများကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Military Headquarters and Bases in Kyone Doe, Kawkareik Township, Targeted in Recent Coordinated Attacks|url=https://www.bnionline.net/en/news/military-headquarters-and-bases-kyone-doe-kawkareik-township-targeted-recent-coordinated|date= April 24, 2025|work= Burma News Agency|language=english}}</ref> * ၁၇ ဧပြီ - ၂၀၂၅ ဖေဖော်ဝါရီတွင် စတင်ခဲ့သော CDF-KKG စစ်ဆင်ရေး၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် ကလေးနှင့် ဂန့်ဂေါမြို့အကြားရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းများကို သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်ဟု ချင်းပြည်ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့-ကလေး၊ ကဘော်၊ ဂန့်ဂေါ က ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=CDF-KKG claims control of 4 junta bases between Kale and Ganga in 2 months|url=https://mmpeacemonitor.org/en/en-news/cdf-kkg-claims-control-of-4-junta-bases-between-kale-and-ganga-in-2-months/|date= April 17, 2025|work= Myanamr Peace Monitor|language=english}}</ref> * ၁၈ ဧပြီ - အပစ်အခတ်ရပ်စဲမှုစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့စာတန်းနှင့် တရုတ်အလံပါ ကားတန်းသည် တရုတ်နိုင်ငံမှ လားရှိုးမြို့တွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။<ref name=lashio/> * ၂၀ ဧပြီ - နောင်ချိုမြို့နယ်၊ တောင်ခမ်းရွာဒေသရှိ တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီက ဓာတုလက်နက်များ သုံးစွဲခဲ့သည်ဟု [[ဓနုပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]]က စွပ်စွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Junta Uses Chemical Weapons in Southern Shan State|url=https://www.bnionline.net/en/news/junta-uses-chemical-weapons-southern-shan-state|date= April 22, 2025|work= Burma News Agency|language=english}}</ref> * ၂၁ ဧပြီ - လားရှိုးမြို့ပေါ်ရှိ MNDAA အလံများအား ရုပ်သိမ်းပြီး မြို့၏ မြောက်ဘက် ငါးမိုင်အကွာနှင့် တောင်ဘက် သုံးမိုင်အကွာရှိ စစ်ဆေးရေးစခန်းများသို့ MNDAA က ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။<ref name=lashio>{{cite news |author=Nora Pyae |title=Chinese monitors deployed to strategic Lashio as junta slowly retakes town |url=https://myanmar-now.org/en/news/chinese-monitors-deployed-to-strategic-lashio-as-junta-slowly-retakes-town/ |date=21 April 2025 |work=Myanmar Now |accessdate=30 April 2025 |archivedate=30 April 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250430112505/https://myanmar-now.org/en/news/chinese-monitors-deployed-to-strategic-lashio-as-junta-slowly-retakes-town/ }}</ref> * ၂၂ ဧပြီ - ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း တော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစုမှ ရှမ်းပြည်‌ (တောင်ပိုင်း) ဒေသခံတော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစု (SSLRU)၊ Special Operation Drone Force (SODF) တို့သည် [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]လက်အောက်တွင် ဗျူဟာအမှတ် (၉) အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=KNDF TOC-9 focuses on military operations in southern Shan State|url=https://mmpeacemonitor.org/en/en-news/kndf-toc-9-focuses-on-military-operations-in-southern-shan-state/|date= April 22, 2025|work= Myanamr Peace Monitor|language=english}}</ref> * ၂၆ ဧပြီ - တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်မြို့နယ်၊ [[မောင်မယ်ရှောင်ရွာ၊ ထားဝယ်မြို့နယ်|မောင်မယ်ရှောင်ရွာ]]အနီးရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းအား ထားဝယ်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Dawei’s Hali Gui camp falls: captain commits suicide, 16 troops surrender|url=https://eng.mizzima.com/2025/04/29/21806|date= April 28, 2025|work= Mizzima |language=english}}</ref> * ၂၈ ဧပြီ - ကျောက်ဖြူမြို့နယ်၊ လိပ်ခမော်ရွာအနီးတွင် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီအလောင်းအချို့နှင့် လက်နက်များကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်ဖြူ လိပ်ခမော်ကျေးရွာအနီးတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီအလောင်းတချို့နှင့် လက်နက်တချို့ကို အာရက္ခတပ်တော် သိမ်းဆည်းရမိ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/6810c834d08f26ee8369b7ea?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR6mr8mo4BlHNn92aV9JljpWvKZAzfS86gsv8rWorjSJ1yIFx8W1FAacyljHsA_aem_T4d7dLCKF7cn0rWxlePD6Q |access-date=2025-04-29 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> * ၂၉ ဧပြီ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ကလေးမြို့နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ကျေးရွာများအား လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုပြုလုပ်ရန် ပျံသန်းလာသော စစ်ကောင်စီ၏ [[Mi-35]] တိုက်ခိုက်ရေးရဟတ်ယာဉ်အား ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်က ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ အရေးပေါ် ဆင်းသက်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=Resistance Forces Down Junta Helicopter|url=https://www.bnionline.net/en/news/resistance-forces-down-junta-helicopter|date= April 29, 2025|work= Burma News Agency|language=english}}</ref> === မေ === * ၁ မေ - ငလျင်နောက်ဆက်တွဲ တိုက်တာအဆောက်အအုံများရှင်းလင်းရေးနှင့် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားရေးလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်ရေးတို့အတွက် အပစ်ရပ်ကာလအား မေလ ၁ ရက်နေ့မှ မေလ ၃၁ ရက်နေ့အထိ သက်တမ်းထပ်တိုးကြောင်း မြောက်ပိုင်းညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့က မေလ ၁ ရက်နေ့ရက်စွဲဖြင့် ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/05/02/54864|title=မြောက်ပိုင်းညီနောင်မဟာမိတ် ၃ ဖွဲ့ အပစ်ရပ်ကာလ မေလကုန်ထိ ထပ်တိုး|author=Mizzima|publisher=Mizzima Media|access-date=3 may 2025}}</ref> * ၂ မေ - ပဲခူးတိုင်း [[ကျောက်ကြီးမြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စွဲထားသော နေရာ ၆ ခုနှင့် နတ်တလင်းမြို့နယ်ရှိ ရဲကင်းစခန်းတစ်ခုကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်ဟု တောင်ပိုင်းစစ်ဒေသ အမှတ် -၂ စစ်ဒေသခွဲက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4g214jzypqo|title=ပဲခူးတိုင်း ကျောက်ကြီးနဲ့ နတ်တလင်းက တပ်စခန်း ၇ ခုကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့တွေ သိမ်းပိုက်|date=3|year=2025|month=May|author=BBC Burmese|publisher=BBC}}</ref> * ၈ မေ - [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ရွှေကျင်မြို့နယ်၊ ညောင်ခြေထောက်ရွာရှိ စစ်ကောင်စီ ခြေမြန်တပ်ရင်း ၅၉၈ ဌာနချုပ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Myanmar Resistance Briefly Captures Junta Battalion HQ in Bago|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-briefly-captures-junta-battalion-hq-in-bago.html|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> * ၆ မေ - တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး က  ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေ ၆ ရက်မှ ၃၁ ရက် အထိကာလကို ယာယီပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးကာလအဖြစ် ထပ်မံတိုးမြှင့်ကြောင်း ထုတ်ပြန်လိုက်သည်။<ref>{{Cite news|title=တပ်မတော်က ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေ ၆ ရက်မှ ၃၁ ရက် အထိကာလကို ယာယီပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးကာလအဖြစ် ထပ်မံတိုးမြှင့်|url=https://www.mmnationalpost.com/2025/05/blog-post_138.html|author=Myanmar National Post}}</ref> * ၉ မေ - ** ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးနှင့် မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များသည် တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ထားဝယ်မြို့နယ်]]ရှိ ထိုင်းမြန်မာ နယ်စပ် [[ထီးခီး]] အခြေစိုက်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|date=2025-04-09 |title=KNU Hails Seizure of Myanmar Junta Base on Thai Border|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/knu-hails-seizure-of-myanmar-junta-base-on-thai-border.html |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> ** နောင်ချိုမြို့နယ်၊ [[သရက်ချိုရွာ၊ နောင်ချိုမြို့နယ်|သရက်ချိုရွာ]]အနီးရှိ TNLA ၏ ရှေ့တန်းစခန်းရှစ်ခုကို စစ်ကောင်စီတပ်များက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-05-09 |title=Myanmar Junta 'Seizes Eight TNLA Positions'|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-seizes-eight-tnla-positions.html|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> * ၁၁ မေ - ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ကျောက်ဖြူမြို့နယ်ရှိ လိပ်ခမော်နှင့် မလိကျွန်းရွာများသို့ ချီတက်လာသည့် စစ်ကြောင်းအား အာရက္ခတပ်တော်က ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Kyaukphyu Conflict Escalates Daily|url=https://www.bnionline.net/en/news/kyaukphyu-conflict-escalates-daily|website=Burma News International|language=en-US}}</ref> * ၁၂ မေ - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ [[အိုးထိမ်းကွင်း (တောင်)ရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|အိုးထိန်းတွင်းကျေးရွာ]]မှ စာသင်ကျောင်းကို ဗုံးကျဲသဖြင့် မေလ ၁၃ ရက် မနက်ပိုင်းအထိ သေဆုံးသူဦးရေ ၂၂ ဦးရှိခဲ့ပြီး၊ အထဲမှ ၂၀ ဦးမှာ ကျောင်းသားကလေးငယ်များဖြစ်ကြသည်။ ကျန်သော ၂ ဦးမှာ ဆရာမများဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite news|title=အိုးထိန်းတွင်းရွာ ဗုံးကြဲခံရမှု - သေဆုံးခဲ့တဲ့ကျောင်းသူတွေက ဘယ်အတန်းတွေမှာ ပညာသင်‌နေကြတာလဲ|author=BBC Burmese|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cy8n7lljdngt|accessdate=13 May 2025}}</ref> စစ်ကောင်စီကမူ သတင်းမှားဖြစ်သည်ဟုဆိုကာ ငြင်းဆိုထားသည်။<ref>{{cite web |title=ဒီပဲယင်းမြို့နယ်၊ အိုးထိမ်းကွင်းကျေးရွာ စာသင်ကျောင်းအား လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဆရာ၊ ဆရာမများနှင့် ကျောင်းသား၊ ကျောင်းသူများ ထိခိုက်သေဆုံးခဲ့ရကြောင်း တရားမဝင်ပြည်ဖျက်မီဒီယာများက မဟုတ်မမှန် ရေးသားဖြန့်ဝေလျက်ရှိ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/69761 |website=www.moi.gov.mm |access-date=၁၃ မေ ၂၀၂၅ |language=en |date=၁၂ မေ ၂၀၂၅}}</ref> * ၁၄ မေ- တမူး ပကဖ အဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးကို အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ အာသံရိုင်ဖယ်တပ်ရင်းက ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref> [https://www.reuters.com/world/india/indian-army-operation-myanmar-border-kills-10-insurgents-2025-05-15/ Indian army operation on Myanmar border kills 10 insurgents] [[Reuters]]. May 14, 2025. </ref><ref>[https://myanmar-now.org/mm/news/63778/ အိန္ဒိယတွင် ရဲဘော် ၁၀ ဦး အသတ်ခံရကြောင်း တမူးခရိုင်ပအဖ အတည်ပြု] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250520034805/https://myanmar-now.org/mm/news/63778/ |date=20 May 2025 }}. [[Myanmar Now]]. May 20, 2025.</ref> * ၁၅ မေ - ** စစ်ကောင်စီ၏ ထိုင်းမြန်မာနယ်စပ်ရှိ မယ်လစခန်းကို [[KNLA]] က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=KNLA seizes junta's Mae La camp near Myanmar-Thai border in day-long assault|url=https://eng.mizzima.com/2025/05/17/22443|date= May 17, 2025|work= Mizzima |language=english}}</ref> ** စစ်ကောင်စီက ၃၉ နှစ်ကြာ တပ်စွဲခဲ့သည့် [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]]ရှိ တညာကျိုး ဗျူဟာစခန်းကို ကရင်တပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=၃၉ နှစ်ကြာ စစ်ကောင်စီတပ်စွဲခဲ့သည့် ဖားအံခရိုင် တညာကျိုး(ခ)တာလယ် ဗျုဟာစခန်းကို ကရင်တပ်များသိမ်းပိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/68258f02c8875ede024c0db5 |access-date=2025-05-15 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> ** စစ်ကူများနှင့် စစ်ပစ္စည်းများတင်ဆောင်လာသော တပ်မတော် (ရေ)၏ ရေယာဉ်တစ်စီး ကျောက်ဖြူဆိပ်ကမ်းသို့ ဆိုက်ကပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar junta reinforces Kyaukphyu to protect Chinese-backed deep-sea port amid AA offensive|url=https://eng.mizzima.com/2025/05/16/22419|date= May 16, 2025|work= Mizzima |language=english}}</ref> * ၁၆ မေ - နွားထိုးကြီး ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်များသည် [[နွားထိုးကြီးမြို့]]၏ အရှေ့ဖက်ရှိ တရုတ်ဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းစခန်းမှ ဆုတ်ခွာသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Myanmar Junta Abandons Chinese Pipeline Amid Resistance Attacks|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-abandons-chinese-pipeline-amid-resistance-attacks.html|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> * ၁၈ မေ - ချင်းပြည်မြောက်ပိုင်း တီးတိန်မြို့နယ်သို့တက်လာသည့် စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းကို ကလေး- သိုင်းငင်းလမ်းမပေါ် တီးတိန်မြို့အဝင် မွှာလ်ပီးကျေးရွာနှင့် ‌ဟဲန်ဇိန်ရွာကြားတွင် ချင်းတော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့ တိုက်ခိုက်နေသဖြင့် မေ ၂၁ ရက်မှ ယနေ့အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေသည်။<ref>{{Cite news|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/05/27/401392.html|publisher=The Irrawaddy|accessdate=28 May 2025|title=ချင်းပြည်တက်သည့်စစ်ကြောင်း တီးတိန်အဝင်၌ ပိတ်ဆို့ ခံထားရ|author=မေရီခိုင်း}}</ref> * ၁၉ မေ ** - [[ကျောက်ဖြူမြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းနှစ်ခုကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title="AA ကျရှုံးပါစေ"ဟု စစ်ကောင်စီက ယတြာချေပြီးနောက် ကျောက်ဖြူရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းနှစ်ခုကို AA သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/682c39d9c8875ede02ad3dd5|access-date=2025-05-20 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> **မြန်မာ-အိန္ဒိယနယ်စပ်၊ တမူးမြို့နယ်တွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် (PDF) ၁၀ ဦးကို အိန္ဒိယအာသံရိုင်ဖယ်တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ရက်ပိုင်းအတွင်း သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြောင်း တမူး PDF အဖွဲ့နှင့် နီးစပ်သူများက ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cy90v2x0nz0o|title=အိန္ဒိယ မြန်မာ နယ်စပ်မှာ တမူး PDF ၁၀ ယောက် သတ်ဖြတ်ခံရ|accessdate=20 May 2025|publisher=BBC Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250521130503/https://www.bbc.com/burmese/articles/cy90v2x0nz0o|archivedate=21 May 2025}}</ref> * ၂၀ မေ - [[ရွှေကူမြို့နယ်]]တွင် စစ်ကောင်စီ၏ ရဟတ်ယာဉ်တစ်စင်းကို ကေအိုင်အေက ပစ်ချခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=KIA က ပစ်ချလိုက်သည့် ရဟတ်ယာဉ် ၁ စီးကို ရွှေကူမြို့နယ်၊ စည်ငန်းရွာ အနောက်ဘက်ရှိ တောထဲတွင် တွေ့ရှိခဲ့ပြီး လေယာဉ်မှူး မိုးထက်အောင်၏ ရုပ်အ‌လောင်းကို ရှာတွေ့ |url=https://yktnews.com/2025/05/215192/ |trans-title=KIA shoots down 1 helicopter, finds body of pilot Moe Htet Aung on west side of Shwegu Township Sinngan village |language=my |work=Khit Thit Media}}</ref> *၃၁ မေ - ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေ ၃၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံးက ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ရန်နှင့် လွတ်လပ်၍ တရားမျှတသော ပါတီစုံဒီမိုကရေစီ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို အောင်မြင်စွာကျင်းပနိုင်ရန်အတွက် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့မှ ၃၀ ရက်နေ့အထိ ယာယီပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးကာလကို ထပ်မံတိုးမြှင့်လိုက်ကြောင်း ကြေညာချက်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Citenews|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250602074400/https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-2553019/|archivedate=2025-6-2|title=မြန်မာနိုင်ငံ၌ ယာယီပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးကာလကို ဇွန် ၃၀ ရက်ထိ ထပ်မံတိုးမြှင့်|publisher=Xinhua Myanmar|accessdate=2025-6-2|date=2025-6-1|url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/politics-law-military/mm-256104/}}</ref> === ဇွန် === * ၃ ဇွန် - ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်၊ ကရင်ပြည်နယ်က သေ့ဘောဘိုး မဆုတ်တမ်းခံစစ်စခန်းသိမ်းတိုက်ပွဲမှာ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၇၂ ဦး ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်‌ရေးတပ်(KNLA) နဲ့ PDF ပူးပေါင်းတပ်ဆီ လက်နက်ချခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url=https://www.dvb.no/post/708417|title=သေ့ဘောဘိုးစခန်းကို KNLA နှင့် တပ်ပေါင်းစုများ သိမ်းပိုက်|date=2025-6-3|accessdate=2025-6-6|publisher=DVB Burmese}}</ref> * [[၉ ဇွန်]] - တအာင်းပြည်၏ တော်လှန်ရေးကာလအတွင်း အမြင့်ဆုံး နိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် ပြည်သူ့အစိုးရ ဖွဲ့စည်းနိုင်ရန်အတွက် [[တအာင်းပြည်ကောင်စီ]] (Ta'ang Land Council – TLC) ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.dvb.no/post/709273|title=ပြည်သူ့အစိုးရ ဖွဲ့နိုင်ရန် တအာင်းပြည်ကောင်စီ ဖွဲ့စည်း|accessdate=၂၀၂၅-၇-၁၂|publisher=DVB}}</ref> * ၁၀ ဇွန် - ထိုင်း - မြန်မာနယ်စပ်၊ ထားဝယ်မြို့နယ်ထဲက အမိုနယ်စပ် (ခေါ်) ပွိုင့် ၂၆၅၅ စစ်ကောင်စီစခန်းကို ကရင်တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့တွေက ဇွန် ၁၀ ရက်မှာ သိမ်းပိုက်နိုင်တယ်လို့ ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU) ဘက်က ပြောသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c753071rnpvt|title=စစ်တပ်လက်ထဲ နှစ် ၃၀ နီးပါးရောက်ခဲ့တဲ့ ထိုင်း -မြန်မာနယ်စပ်က အမိုစခန်းကို သိမ်း - KNU|publisher=BBC Burmese|accessdate=2025-6-10|date=2025-6-10}}</ref> * ၁၀ ဇွန် - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ပုလဲမြို့နယ်အတွင်း ကန်ထောင့်နယ်မြေရဲစခန်းသိမ်းတိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားနေစဉ်အတွင်း စစ်ကောင်စီ၏ တိုက်လေယာဉ်တစ်စင်းကို ယနေ့ (ဇွန်လ ၉ ရက်) နေ့လယ်ပိုင်းက ပစ်ချခဲ့ကြောင်း ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ် (PLA) က ဘီဘီစီကို ပြောကြားခဲ့သည်။ PLA က တိုက်လေယာဉ်ကို ပစ်ချနိုင်ခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ပြီး နာရီပိုင်းအကြာတွင် စစ်ကောင်စီကမူ ပုလဲမြို့နယ်အတွင်း ပျက်ကျခဲ့သည့် တိုက်လေယာဉ်သည် လေ့ကျင့်ရေးပြုလုပ်နေစဉ် စက်ချို့ယွင်းမှုကြောင့် ပျက်ကျခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် ကန်ထောင့်နယ်မြေရဲစခန်း သိမ်းပိုက်ရေးတိုက်ပွဲအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c753071rnpvt|title=ပုလဲတိုက်ပွဲမှာ စစ်တပ်တိုက်လေယာဉ်ကို ပစ်ချခဲ့တယ်လို့ PLA ပြော|publisher=BBC Burmese|accessdate=2025-6-10|date=2025-6-10}}</ref> * ၁၁ ဇွန် - ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ရေကြည်မြို့နယ်]]၊ [[ငသိုင်းချောင်းမြို့]]နှင့် ၁၀ မိုင်ခန့်အကွာရှိ အမြောက်တပ်ရင်း (၃၄၄) ကို ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့ ညပိုင်းမှစ၍ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) ဦးဆောင်သော တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်နေပြီး တပ်ရင်းအတွင်းအထိ တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်နေကြောင်း ဒေသခံသတင်းရင်းမြစ်များက ပြောကြားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားမှုကြောင့် ငသိုင်းချောင်းမြို့ခံများနှင့် ရခိုင်စစ်ရှောင်အများစုမှာ ဘေးလွတ်ရာသို့ တိမ်းရှောင်နေကြရကာ အဆိုပါတပ်ရင်းအနီးတွင် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားနေသည်မှာ တစ်ပတ်ခန့်ရှိပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် AA က [[ကျားကိုက်ရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ကျားကိုက်ရွာ]]ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ယခုကဲ့သို့ တိုက်ခိုက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ လက်ရှိတွင် အမြောက်တပ်ရင်း ၃၄၄ နှင့် ဆက်သွယ်ရေးပြတ်တောက်နေပြီး တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များဘက်မှ သတင်းထုတ်ပြန်ခြင်း မရှိသေးပေ။<ref>{{Cite web|url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/684b7a6f3f3269dd224a26db|title=ဧရာဝတီ ငသိုင်းချောင်းအမြောက်တပ် (၃၄၄)ကို AA ဦးဆောင်သည့် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်နေပြီဟုဆို|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250613141829/https://burmese.narinjara.com/news/detail/684b7a6f3f3269dd224a26db|archivedate=2025-6-13|publisher=နိရဉ္စရာ|accessdate=2025-6-13}}</ref> * [[၂၀ ဇွန်]] - စစ်ကိုင်းမြို့နယ်မြောက်ပိုင်းသို့ စစ်တပ်က သံချပ်ကာယာဉ်များဖြင့် စစ်ကြောင်းထိုးလျက်ရှိရာ ဇွန် ၂၀ ရက်၊ နံနက်ပိုင်းတွင် [[ကျော်ဇေယျာရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|ကျော်ဇေယျာရွာ]]အနီး၌ တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပါသည်။ ယင်းကြောင့် မန္တလေးနှင့် ရွှေဘိုမြို့များသို့ ပြေးဆွဲနေသော ခရီးသည်တင်ယာဉ်များကို [[ဆားတောင်မြို့]]အဝင်နှင့် [[ရုံးပင်ကန်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|ရုံးပင်ကန်ရွာ]]တို့မှ ဖြတ်သန်းသွားလာခွင့် ပိတ်ပင်ထားကြောင်း သိရပါသည်။ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်များ ထိန်းချုပ်ထားသော [[ဝက်လက်မြို့နယ်]]နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်လျက်ရှိသည့် စစ်ကိုင်းမြို့နယ်မြောက်ပိုင်းကို စစ်တပ်က ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့ကတည်းက နယ်မြေရှင်းလင်းရေး ဆောင်ရွက်ခဲ့ပါသည်။ ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင်မူ အင်အားထပ်မံဖြည့်တင်း၍ [[အုန်းတော (မြောက်)ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|အုန်းတောရွာမြောက်]]ဘက် ရုံးပင်ကန်ရွာမှစတင်ကာ လက်နက်ကြီးပစ်ကူဖြင့် စစ်ကြောင်းထပ်မံထိုးစစ်ဆင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/06/20/402514.html|title=စစ်ကိုင်း- ရွှေဘိုလမ်း တိုက်ပွဲ သံချပ်ကာကားများပါ သုံးလာ|accessdate=2025-6-22|publisher=The Irrawaddy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250622130614/https://burma.irrawaddy.com/news/2025/06/20/402514.html|archivedate=2025-6-22}}</ref> * ၂၂ ဇွန် - တနင်္သာရီတိုင်းရှိ [[ထားဝယ်မြို့နယ်]]နှင့် [[တနင်္သာရီမြို့နယ်]]တို့ကို စစ်ကောင်စီက စစ်ကြောင်းထိုး၍ ထိုးစစ်ဆင်နေကြောင်း ဒေသတွင်း ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ တာဝန်ရှိသူများက ပြောသည်။ ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) တပ်မဟာ (၄) ၏ ခရိုင်အတွင်းရေးမှူး ပဒိုစောအယ်နာက စစ်ကောင်စီသည် ထီးခီးနယ်စပ်လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက် လက်လွှတ်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည့် တပ်စခန်းများကို ပြန်လည်ရယူရန်နှင့် ထားဝယ်-ထီးခီး ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်စိုးမိုးနိုင်ရန်အတွက် စစ်ကြောင်းထိုးလာခြင်းဖြစ်သည် ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/06/22/59800|title=တနင်္သာရီနှင့် ထားဝယ်မြို့နယ်ကို စစ်ကောင်စီ ထိုးစစ်ဆင်|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250622114830/https://bur.mizzima.com/2025/06/22/59800|archivedate=2025-6-22|publisher=Mizzima|accessdate=2025-6-22}}</ref> * ၂၅ ဇွန် - [[ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်း|ရန်ကုန် – မန္တလေး အမြန်လမ်း]]ဟောင်းပေါ်ရှိ [[ညောင်လေးပင်မြို့နယ်|ညောင်လေးပင်]]၊ [[ကျောက်တံခါးမြို့နယ်|ကျောက်တံခါး]]၊ [[ဖြူးမြို့နယ်]]များမှ စစ်ကောင်စီလက်အောက်ခံ တပ်စခန်း ကိုး ခု ကိုဇွန် ၂၅ ရက်နေ့၊ နံနက်အစောပိုင်းတွင် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တပြိုင်နက် ဝင်ရောက်တိုခိုက်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၉ ဦးသေဆုံးကာ ရဲအုပ်တစ်ဦးအပါအဝင် စစ်သုံ့ပန်း သုံး ဦးအရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ တိုက်ခိုက်မှုများကို အမှတ်(၂) စစ်ဆင်ရေးနယ်မြေ၊ တိုင်းစစ်ဌာန(ပဲခူး)၊ ဗျူဟာ-၂၄ အာဠာဝကတပ်ရင်း၊ အမှတ်-၃၅၀၃ တပ်ရင်း၊ ဖြူး(ပကဖ)၊ ဗျူဟာ-၂၅ အမှတ်-၃၇၀၂ တပ်ရင်း၊ Spring Warriors Column၊ KNLA တပ်ရင်း-၉၊ ဗျူဟာ-၂၆ တော်ဝင်ဒေါင်းတပ်ရင်း၊ တောကျီးကန်းတပ်ရင်း တို့မှ ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်းဟောင်းပေါ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်း ၉ ခု တပြိုင်တည်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး တပ်သား ၁၉ ဦးထက်မနည်းသေဆုံး|url=https://ayartimes.com/?p=55885|publisher=Ayeyarwaddy Times|accessdate=2025-6-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250626042754/https://ayartimes.com/?p=55885|archivedate=2025-6-26}}</ref> စစ်ဆင်ရေးကို ဗျူဟာ (၂၆) ၏ ကွပ်ကဲမှုဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဇွန်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကျဆုံးသွားသော ရဲဘော်ကျော်စွာအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် “ကျော်စွာစစ်ဆင်ရေး” အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://ayartimes.com/?p=55877|title=ညောင်လေးပင်-ကျောက်တံခါးကြား တော်ဝိကျေးရွာရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၁၃ ဦးသေဆုံးကာ ၃ ဦး ဖမ်းဆီးရမိ၊ ကျဆုံးသွားသော ရဲဘော်ကို ဂုဏ်ပြု၍ ကျော်စွာစစ်ဆင်ရေး အဖြစ်သတ်မှတ်|accessdate=2025-6-26|publisher=Ayeyarwaddy Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250626042401/https://ayartimes.com/?p=55877|archivedate=2025-6-26}}</ref> ** [[၂၅ ဇွန်]] - [[စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်]] ကြားကာလဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေကို စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်အတွင်းရှိ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် ဖက်ဒရယ်ယူနစ် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအကြား၂၀၂၅ ဇွန် ၂၅ ရက်၊ မနက်ပိုင်းတွင် စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ် ပဉ္စမပုံမှန်အစည်းအဝေးတွင် အတည်ပြုပြဋ္ဌာန်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/06/25/60125|title=စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ် ကြားကာလ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အတည်ပြု|publisher=Mizzima|accessdate=2025-7-12}}</ref> * [[၂၉ ဇွန်]] - [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်း(ပလောင်)အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (PSLF/TNLA) ထိန်းချုပ်ရာ [[ကျောက်မဲမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီက ယနေ့ (ဇွန်လ ၂၉ ရက်) နေ့လယ်ပိုင်းက လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရာ အမျိုးသမီး နှစ်ဦး နှင့် အမျိုးသား‌ လေးဦး၊ စုစုပေါင်း ခြောက်ဦး ထိမှန်ဒဏ်ရာရခဲ့ကြောင်း TNLA က သတင်းထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/06/29/60568|title=ကျောက်မဲကို စစ်ကောင်စီ လေကြောင်းဗုံးကြဲ၊ အမျိုးသမီး ၂ ဦး အပါအဝင် ၆ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရ|accessdate=2025-6-29|publisher=Mizzima}}</ref> === ဇူလိုင် === * [[၂ ဇူလိုင်]] - ချင်းပြည်နယ်၊ [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]၊ ဟွာလ်ငိုရမ်ဒေသတွင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက်နေ့က ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CNDF) နှင့် ဟွာလ်ငိုရမ် ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CDF) တို့အကြား တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း သတင်းရရှိသည်။ ဟွာလ်ငိုရမ် CDF က CNDF အား ၎င်းတို့နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီး ဒရုန်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သော်လည်း CNDF ကမူ ဟွာလ်ငိုရမ် CDF က ၎င်းတို့အဖွဲ့ဝင်များကို စတင်ပစ်ခတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=Fighting Between Chin Resistance Forces in Falam Township|url=https://www.bnionline.net/en/news/fighting-between-chin-resistance-forces-falam-township|access-date=2025-07-05|website=Burma News International|language=en}}</ref> ဟွာလ်ငိုရမ် CDF နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော [[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]က နှစ်ဖက်အဖွဲအစည်းမှ ခေါင်းဆောင်များအနေဖြင့် ပြန်လည်ချေဖျက်မရသည့် ချင်းလူမျိုးအချင်းချင်းကြား ကြီးမားသော စစ်ရေးပဋိပက္ခများကို မဖန်တီးရန်တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ဤအခြေအနေနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တွင် CNDF နှင့် မဟာမိတ်ဖြစ်သော [[ချင်းညီနောင်|ချင်းညီနောင်အဖွဲ့]]ကလည်း တင်းမာမှုလျှော့ချလိုကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း ပြင်ပတောင်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများက စစ်ရေးအကူအညီများဖြင့် ပါဝင်လာပါက CNDF ဘက်က မားမားမတ်မတ် ရပ်တည်မည်ဟု ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/07/05/126319/|title=ချင်းလူမျိုး အချင်းချင်းအကြား စစ်ရေးပဋိပက္ခမဖန်တီးဘဲ စစ်ရေးပြင်ဆင်မှုများ ချက်ချင်းရပ်ရန် ချင်းပြည်ကောင်စီ တိုက်တွန်း|publisher=Ludu Nway Oo|accessdate=2025-7-5}}</ref> * ၂ ဇူလိုင် - ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့နယ်တွင် နယ်မြေအငြင်းပွားမှုကြောင့် ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CNDF) နှင့် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ် (Hualngoram) တပ်ဖွဲ့များအကြား ဇူလိုင် ၂ ရက်နေ့မှ ၃ ရက်နေ့အထိ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ CNDF က CDF ဟွာလ်ငိုးရမ် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၄ ဦးကို ဖမ်းဆီးထားသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဇူလိုင် ၆ ရက်၊ မနက်ပိုင်းမှစတင်ကာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားလျက်ရှိသည့်အတွက် ရာနှင့်ချီသော ဒေသခံများသည် အိန္ဒိယ- မြန်မာ နယ်စပ်ဂိတ်ကို ဖြတ်ကျော်ပြီး ထွက်ပြေးနေကြသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/686b58f4aec603c0e6214d02|title=ချင်းလက်နက်ကိုင်နှစ်ဖွဲ့ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ၍ ချင်းဒေသခံ ထောင်နှင့်ချီ အိန္ဒိယဘက်သို့ ထွက်ပြေး|publisher=Narinjara|accessdate=2025-7-5}}</ref> * ဇူလိုင် ၂ ရက်နှင့် ၃ ရက်တို့ကလည်း ဖလမ်းမြို့နယ်၊ စတွာမ်၊ လျန်နှာ၊ သီးကျီရ် ကျေးရွာများတွင် CNDF နှင့် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ်တို့အကြား ထိတွေ့ပစ်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဇူလိုင် ၃ ရက်တွင် ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ (CB) ဝင် CNDF နှင့် ချင်းလဲန်းကောင်စီ (CC) ဝင် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ်တို့ နှစ်ဖက်စလုံးက နိုင်ငံရေးအရ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေး အဖြေရှာရန် လိုအပ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ * ဇူလိုင် ၅ ရက်တွင် ရိခေါ်ဒါရ်မြို့ပေါ်၌ နံနက် ၈ နာရီမှ ညနေ ၆ နာရီအထိ နှစ်ဖက်အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤတိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းသည် CNDF နှင့် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ်တို့ ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းရန် စီစဉ်နေချိန် ဖြစ်သည်။ CNO/CNDF ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ CNDF အဖွဲ့ဝင်များ တီးအိုချောင်းရွာတွင် တွေ့ဆုံရန် သွားရောက်စဉ် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ်မှ အလစ်အငိုက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် တိုက်ပွဲများ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း အိန္ဒိယဘက်ခြမ်း ဇိုခေါ်ထာရ်သို့ ကျည်များ ကျရောက်ခဲ့သဖြင့် အိန္ဒိယအာဏာပိုင်များက ပစ်ခတ်မှု ရပ်တန့်ရန် သတိပေးခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် CNDF ကလည်း ဒေသခံများကို မိနစ် ၃၀ အတွင်း အမြန်ဆုံး ထွက်ခွာရန် သတိပေးခဲ့သည်။ * ဇူလိုင် ၆ ရက်တွင် CNDF ဌာနချုပ်အနီးတွင် ချင်းလဲန်းကောင်စီတပ်များပါဝင်သည့် CDF-ဟွာလ်ငိုးရမ်တပ်ဖွဲ့များနှင့် CNDF တို့အကြား ပြင်းထန်သောတိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ရိခေါ်ဒါရ်မြို့ခံ ၁,၀၀၀ ကျော်သည် မြစ်ကိုဖြတ်ကျော်ကာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၊ ဇိုခေါ်ထာရ်သို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ကြသည်။ အိန္ဒိယအာဏာပိုင်များကလည်း တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားချိန်တွင် နယ်စပ်ဂိတ်တံတားကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ * ထို့အပြင် ဇူလိုင် ၅ ရက်တွင် ချင်းလဲန်းကောင်စီဝင် CDF မာရာ (CDF Mara) က ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ဝင် မာရာလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ် (MDF) နှင့် အာရက္ခတပ်တော် (AA) တို့သည် မတူပီမြို့နယ်၊ လိုင်လင်းပီမြို့ရှိ ၎င်းတို့၏ ဌာနချုပ်ကို ဝင်ရောက်စီးနင်းရန် အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ထိုးစစ်ဆင်လာကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဇူလိုင် ၃ ရက်တွင် MDF နှင့် AA တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် လာအိုကျေးရွာမှ စစ်ကြောင်းထိုးလာပြီး CDF မာရာဌာနချုပ်နှင့် ၁ မိုင်ခန့်အကွာအထိ ရောက်ရှိနေပြီဟု ဆိုသည်။<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/07/06/403115.html|title=အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်အနီး ချင်းလက်နက်ကိုင် ၂ ဖွဲ့ တိုက်ပွဲဖြစ်|accessdate=၂၀၂၅-၇-၅|publisher=The Irrawaddy}}</ref> * [[၃ ဇူလိုင်]] - CDF-Hakha Central Council က [[ဟားခါးမြို့နယ်]]အတွင်း နေထိုင်သူ လူငယ်အမျိုးသားများ မြို့နယ်ပြင်ပသို့ မထွက်ခွာရန်နှင့် အရံတပ်ဖွဲ့သင်တန်းများ မဖြစ်မနေတက်ရောက်ရန် ဇူလိုင် ၃ ရက်တွင် ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://khonumthung.org/%e1%80%9f%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%ab%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b7%e1%80%94%e1%80%9a%e1%80%ba%e1%80%80-%e1%80%9c%e1%80%b0%e1%80%84%e1%80%9a%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%bb/|title=ဟားခါးမြို့နယ်က လူငယ်များအားလုံး အရံတပ်ဖွဲ့သင်တန်းတက်ရောက်ရန် CDF-Hakha ထုတ်ပြန်|accessdate=2025-7-6|publisher=Khonuthung News}}</ref> * [[၇ ဇူလိုင်]] -၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် “မဖြစ်မနေ ပြင်ဆင်ပြောင်းလဲဖို့ လိုအပ်နေပြီဖြစ်တဲ့ NUG အစိုးရ” ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြင့် မန္တလေးသပိတ်ခေါင်းဆောင် ဒေါက်တာ[[တေဇာဆန်း]]က “ပြည်သူ့နွေဦးတော်လှန်ရေးကို ခရီးဆုံးပန်းတိုင်အထိ ရောက်ရှိအောင် ဦးဆောင်နိုင်ရန် လက်ရှိ NUG အစိုးရသည် ခေါင်းဆောင်မှုစွမ်းရည် လုံလောက်မှုမရှိသေးသောကြောင့် အချိန်မီ မဖြစ်မနေ ပြင်ဆင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်နေပြီဖြစ်သည်။” ဟု ရေးသားထောက်ပြသည်။​<ref>{{Cite web|url=https://www.dvb.no/post/713557|title=NUG မဖြစ်မနေ ပြောင်းလဲရန် လိုအပ်ဟု ဒေါက်တာတေဇာဆန်း ထောက်ပြ|accessdate=၁၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၅|publisher=DVB Burmese}}</ref> * [[၈ ဇူလိုင်]] - ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ကန်ပက်လက်နှင့် ကျင်ဒွေး မြို့နယ်အတွင်းနေထိုင်သည့် အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ပြီးသူတိုင်း အခြေခံစစ်သင်တန်း တက်ရောက်ကြရန် Chin Defense Force – Kanpetlet က ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://khumimediagroup.com/2025/07/09/%e1%80%a1%e1%80%9e%e1%80%80%e1%80%ba-%e1%81%81%e1%81%88-%e1%80%94%e1%80%be%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%9e%e1%80%b0%e1%80%90%e1%80%ad/|title=အသက် ၁၈ နှစ်ပြည်ပြီးသူတိုင်း စစ်သင်တန်းတက်ကြရန် CDF-Kanpetlet ထုတ်ပြန်|accessdate=8 July 2025|publisher=Khumi Media Group}}</ref> * [[၁၀ ဇူလိုင်]] - ဇူလိုင် ၅ ရက်နေ့တွင် CNDF မှ [[ရိဒ်ခေါဒါရ်မြို့]]ကို ထိန်းချုပ်ခဲ့ပြီး [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]အတွင်း၌ ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်(CNA) ၊ CDF – Hualngoram နှင့် CNDF တပ်ဖွဲ့ များ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက် ညပိုင်းတွင် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/07/11/61775|title=ရိခေါ်ဒါရ်မြို့မှ CNDF တပ်များဆုတ်ခွာ ၊ ချင်းတပ်ဖွဲ့များအကြား ဆက်လက်ညှိနှိုင်းဆွေးနွေး|publisher=Mizzima|accessdate=2025-7-13}}</ref> * [[၁၁ ဇူလိုင်]] - စစ်ကိုင်းမြို့နယ် ၊ [[လင်းတလူးရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|လင်းတလူးကျေးရွာ]]ရှိ စစ်ရှောင်အများစုနေထိုင်သည့် ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်ကောင်စီလေတပ်က ဂျက်တိုက်လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသခံ ၃၀ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးကာ ၂၀ ခန့် အပြင်းအထန်ဒဏ်ရာ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/07/11/61724|title=စစ်ကိုင်းမြို့နယ် လင်းတလူးကျေးရွာ ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရမှုတွင် ဒေသခံ ၃၀ ထက်မနည်းသေဆုံး|accessdate=11 July 2025|publisher=Mizzima}}</ref> * [[၁၂ ဇူလိုင်]] - [[ဥကရစ်ထတိုက်ပွဲ]]: ကရင်ပြည်နယ် [[မြဝတီမြို့]]တောင်ဘက် ထိုင်းနယ်စပ်အနီးရှိ စစ်ကောင်စီ အခြေစိုက် ဥကရစ်ထစခန်းကို ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (KNLA) နဲ့ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ် (PDF) ပူးပေါင်းတပ်တွေက ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၁၂ ရက်တွင် သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.dvb.no/post/714256|title=ဥကရစ်ထစခန်းကို KNLA ပူးပေါင်းတပ် သိမ်းပိုက်|publisher=DVB|accessdate=2025-7-12}}</ref> * [[၁၄ ဇူလိုင်]] - [[ကယားပြည်နယ်|ကရင်နီပြည်]]၊ [[ဖားဆောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မော်ချီးမြို့|မော်ချီး]]ဒေသ ခဲလုပ်သားတွေ နေထိုင်ရာရပ်ကွက်ထဲကို စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်လို့ ခဲလုပ်သားမိသားစု ၆ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/video/2025/07/14/403373.html|title=မော်ချီး ခဲလုပ်ငန်းကို စစ်ကောင်စီ ဗုံးထပ်ကြဲ ၆ ဦးသေဆုံး (ရုပ်/သံ)|accessdate=2025-7-12|publisher=The Irrawaddy}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကောလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒိုးပင်ရွာ၊ ကောလင်းမြို့နယ်|ဒိုးပင်ရွာ]]ကို ဇူလိုင် ၁၄ ရက် ညနေက လေကြောင်း တိုက်ခိုက်ခံရပြီး စစ်ရှောင်များဖွင့်ထားသည့် ထမင်းဆိုင်အနီး ကျရောက်ပေါက်ကွဲရာ ကလေးငယ် အပါအဝင် ၄ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရပြီး ဆီဘောက်ဆာကား ၂ စီး မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65003/|title=ကောလင်းမြို့နယ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကလေးအပါအဝင် ၄ ဦးဒဏ်ရာရ|accessdate=၂၀၂၅-၇-၁၂|publisher=Myanmar Now|archivedate=16 July 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250716081232/https://myanmar-now.org/mm/news/65003/}}</ref> * [[၁၅ ဇူလိုင်]] - ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[နောင်ချိုမြို့]] ဈေးရပ်ကွက်အပါအဝင် မြို့ပေါ်ဌာနဆိုင်ရာ ရုံးအများစုကို စစ်ကောင်စီတပ်က TNLA တပ်ဖွဲ့ထံမှ ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၁၅ တွင် သိမ်းပိုက်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65040/|title=နောင်ချိုတစ်မြို့လုံးနီးပါးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ်လိုက်ပြီ|accessdate=2025-7-15|publisher=Myanmar Now}}</ref> * [[၁၆ ဇူလိုင်]] - ကက်သလစ် ဘာသာဝင် ဖာသာဒေါ်နယ်မာတင်ကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည့် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၈ ဦးကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ စစ်ခုံရုံးက အလုပ်ကြမ်းနှင့် ထောင်ဒဏ် နှစ် ၂၀ ချမှတ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65045/|title=ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးကို သတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်သူ ၈ ဦးကို NUG စစ်ခုံရုံး ထောင်ဒဏ် နှစ် ၂၀ စီချ|accessdate=2025-7-12|publisher=Myanmar Now|archivedate=17 July 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250717054816/https://myanmar-now.org/mm/news/65045/}}</ref> * ၁၇ ဇူလိုင် - [[ချင်းညီနောင်|ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ဝင်]]ဖြစ်သော မရာလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (Maraland Defense Force – MDF) က ၎င်းတို့အဖွဲ့မှ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ အပါအဝင် ၃ ဦးကို စစ်အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများနှင့်အတူ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်တွင် ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့၌ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ အဆိုပါ စစ်အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကျည်ကာဦးထုပ်နှင့် ကျည်ကာပြားများ တင်ဆောင်လာသော ကားသည် [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]၊ ဆိုင်ဟား (Saiha) ခရိုင်၊ တီပါ့ (Tipa) ရွာရှိ မီဇိုရမ်ရဲတပ်ဖွဲ့နှင့် အာသံရိုင်ဖယ်တပ်တို့ ပူးပေါင်းထားသည့် စစ်ဆေးရေးဂိတ်တွင် ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့၊ အိန္ဒိယစံတော်ချိန် ည ၉ နာရီ ၄၅ မိနစ်ခန့်တွင် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း MDF မှ သိရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65347/|title=ချင်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ MDFထိပ်ပိုင်းခေါင်းဆောင် အိန္ဒိယတွင်ဖမ်းခံရ|accessdate=2025-7-23|publisher=Myanmar Now|date=22 July 2025}}{{Dead link|date=September 2025 }}</ref> * ၁၈ ဇူလိုင် - DPLA (ဓနုအဖွဲ့)မှ အမျိုးသား ငါးဦးနှင့် MDY-PDF အဖွဲ့မှ အမျိုးသား ၁၀ ဦး၊ စုစုပေါင်း ၁၅ ဦးတို့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်ဆီသို့ အလင်းဝင်ခဲ့သည်။ ဇူလိုင် ၁၇ ရက်ကလည်း တောင်ခမ်းဒေသတစ်ဝိုက်နှင့် နောင်ချိုမြို့နယ်အတွင်းမှ TNLA အဖွဲ့ဝင် အမျိုးသား လေးဦး၊ DPLA အဖွဲ့မှ အဖွဲ့ဝင် အမျိုးသား ငါးဦးနှင့် MDY-PDF အမျိုးသား သုံးဦး၊ အမျိုးသမီး နှစ်ဦး၊ စုစုပေါင်း ၁၄ ဦးတို့ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/304536|title=ဥပဒေဘောင်အတွင်း ထပ်မံဝင်ရောက်လာသည့် DPLA အဖွဲ့နှင့် MDY-PDF အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးအား မိဘ အုပ်ထိန်းသူများထံ ပြန်လည်အပ်နှံ|accessdate=2025-7-23|publisher=Eleven Media}}</ref>ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်မှ ယနေ့အထိ TNLA အဖွဲ့ဝင် ၄ ဦး ၊ MDY-PDF အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးနှင့် DPLA အဖွဲ့ဝင် ၄၁ ဦးဖြစ်ပြီး လက်နက်မျိုးစုံ ၁၃ လက်နှင့် ကျည်မျိုးစုံ ၁၅၁၅ တောင့်၊ ကျည်အိမ် ၁၂ ခုနှင့်အတူ ပြန်လည်ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/72651|title=နိုင်ငံတော်နှင့် တပ်မတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်များကို လက်ခံယုံကြည်သည့် DPLA အဖွဲ့ဝင် ၁၉ ဦး ဥပဒေဘောင်အတွင်းသို့ ထပ်မံဝင်ရောက်|accessdate=2025-7-20|publisher=Ministry of Information}}</ref> * [[၂၂ ဇူလိုင်]] - စစ်ကောင်စီတပ်များသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက်နေ့ ညပိုင်းတွင် ဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ သိမ်းယူထားသည့် [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c98wx8xjp0ro|title=သပိတ်ကျင်းမြို့ ပြန်ရဖို့ စစ်တပ်သုံးတဲ့ဗျူဟာ|accessdate=2025-7-25|publisher=BBC Burmese}}</ref> * [[၂၅ ဇူလိုင်|၂၄ ဇူလိုင်]] - [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာနက Suntac Technologies နှင့် ၎င်း၏ပိုင်ရှင် [[စစ်တိုင်းအောင်]] အပြင် KT Services & Logistics နှင့် ၎င်း၏ တည်ထောင်သူ မျိုးကျော်သန်း (ဂျွန်သန်း)၊ MCM Group နှင့် ၎င်း၏ပိုင်ရှင် အောင်လှိုင်ဦး အပြင် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင် တင်လတ်မင်း တို့ကို အမေရိကန်၏ ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုစာရင်းမှ ပယ်ဖျက်ပေးခဲ့သည်။ * ၂၉ ဇူလိုင် - တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) ထိန်းချုပ်ထားသော ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) ရှိ ကွတ်ခိုင်နှင့် မိုင်းလုံတို့အပါအဝင် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ ထိန်းချုပ်ထားသည့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ စဉ့်ကူးမြို့နယ်ရှိ လက်ပံလှရဲစခန်းနေရာများကို စစ်တပ်က လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ သေဆုံးသူ ၁၆ ဦးထက်မနည်းရှိကြောင်း ဘီဘီစီ၏ စုံစမ်းထားသည့် အချက်အလက်များအရ သိရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c14glg187mnt?post=asset%3Af91815b7-a826-4a92-8460-db308ea5ef52#asset:f91815b7-a826-4a92-8460-db308ea5ef52|title=ကွတ်ခိုင်၊ ကျောက်မဲ၊ စဉ့်ကူးတို့ကို စစ်တပ်လေကြောင်းတိုက်လို့ ဒါဇင်ကျော်သေဆုံး|accessdate=2025-7-30|publisher=BBC Burmese}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကန့်ဘလူမြို့နယ်]]အရှေ့ပိုင်းရှိ ဆေးရုံတစ်ခု ယမန်နေ့ (ဇူလိုင် ၂၉) ညက လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခံရပြီး ၁၅ ဦးဝန်းကျင် ထိခိုက်သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65573/|title=ကန့်ဘလူမြို့နယ်တွင် ဆေးရုံ ဗုံးကြဲခံရပြီး လူတစ်ဒါဇင်ထက်မနည်း သေဆုံး|accessdate=5 August 2025|publisher=Myanmar Now|archivedate=31 July 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250731122458/https://myanmar-now.org/mm/news/65573/}}</ref> === ဩဂုတ် === * [[၅ ဩဂုတ်]] - ဉာဏ်လင်းသစ် သုတေသနအဖွဲ့က ဩဂုတ် ၅ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည့် "ဝေဟင်နှင့်မြေပြင်ကပ်ဘေးကြားမှ မြေစာပင်ဘဝများ" အစီရင်ခံစာအရ မတ်လ ၂၈ ရက်မှ ဇွန်လကုန်အထိ အင်အားပြင်းငလျင်လှုပ်ခတ်ခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီ၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အရပ်သား ၇၅၁ ဦး သေဆုံးကာ ၁,၄၀၀ ကျော် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/08/06/64428|title=ငလျင်အပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အရပ်သား ၇၀၀ ကျော်သေဆုံးဟု ဉာဏ်လင်းသစ် အစီရင်ခံစာ ဖော်ပြ|publisher=Mizzima|accessdate=5 August 2025}}</ref> * [[၁၇ ဩဂုတ်]] - ကယားပြည်နယ်၊ ဖားဆောင်းမြို့နယ်၊ မော်ချီးဒေသမှာ တရက်တည်း လေကြောင်းနှစ်ကြိမ် တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရပြီး လူ ၁၇ ယောက် သေဆုံးကာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူတွေလည်း ရှိနေတယ်လို့ ကနဦးသတင်းများက ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2025/08/17/%e1%80%99%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%81%e1%80%bb%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%ad/|title=မော်ချီးမှာ လေကြောင်းတိုက်ခံရလို့ ၁၇ ယောက်သေဆုံးပြီး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူတွေရှိနေ|publisher=Voice of Myanmar|accessdate=၂၀ ဩဂုတ် ၂၀၂၅}}</ref> နောက်တွင် သေဆုံးသူမှာ လူ (၂၇)​ထိ မြင့်လာသည်။​ ဗုံးကြဲမှုမှာ ရွာက ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဆေးရုံကို ဗုံးကျခဲ့ပြီး လူ ၂ ဦးထက်မနည်း ဒဏ်ရာရခဲ့သလို အဆောက်အဦတွေလည်း ပျက်စီးခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c07pxm4gymzt?fbclid=IwY2xjawMPqs9leHRuA2FlbQIxMABicmlkETFlbnprSkh1RHpmcmxuWVp2AR5Wjdss1hfBdUayV8scGE1Hiv01Wr8jtSyB6aa_T287zM5PQmGMqJ3QsZLshg_aem_BJ8VmkEd1Lg-dTclX3dIHg&post=asset%3Ae48ec2d0-67a7-4e97-acf5-84ab1d54fbcf#asset:e48ec2d0-67a7-4e97-acf5-84ab1d54fbcf|title=မော်ချီးဒေသကို စစ်တပ် ဗုံးကြဲမှု သေဆုံးသူ ၂၄ ဦးအထိ မြင့်တက်|publisher=BBC Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref> ကရင်နီပြည်ကြားကာလအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ (IEC) ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး (၂) ဖြစ်သူ ကိုဗညားက ဩဂုတ်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ဖားဆောင်းမြို့နယ်၊ မော်ချီးမြို့ရှိ လူနေထူထပ်သော ၁၆ ကုန်းရပ်ကွက်ကို စစ်တပ်၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သေဆုံးသူ ၃၂ ဦးအထိ တိုးလာကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c0l6jpgj93yt|title=မော်ချီး လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု သေဆုံးသူ ၃၀ ကျော်အထိမြင့်တက်လာ,|publisher=BBC Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref>ဩဂုတ် ၁၉ ရက်မှာ ဗုံးထပ်ကြဲတာကြောင့် ပြည်သူ ၄ ယောက် ထိခိုက်မိတယ်လို့ ဒေသခံတွေက ပြောသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/720258|title=မော်ချီးကို စစ်တပ်က ဗုံးထပ်ကြဲ၊ ပြည်သူ ၄ ဦး ထိခိုက်|publisher=DVB Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref> * [[၁၉ ဩဂုတ်]] - ကရင်နီပြည်တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တွေက ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလမှာသိမ်းယူထားတဲ့ [[ဒီးမော့ဆိုမြို့]]ကို ၁၆ ရက်ကြာထိုးစစ်ဆင်ပြီးတဲ့နောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၁၉ ရက် နေ့မှာ စစ်တပ်က အပြည့်အဝပြန်လည်ထိန်းချုပ်ပြီးလို့ ထုတ်ပြန်သည်။​<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/video/2025/08/20/404761.html|title=စစ်တပ်က ဒီးမော့ဆိုမြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ ကြေညာ (ရုပ်/သံ)|publisher=The Irrawaddy|accessdate=22 August 2025}}</ref> * [[၂၀ ဩဂုတ်]] - ဩဂုတ် ၂၀ ရက်တွင် မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော် (MNDAA)၊ ပလောင်(တအာင်း) အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA)နှင့် ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ (SSPP/SSA)တို့အား ပန်ဆန်းမြို့သို့ ဖိတ်ခေါ်ကာ UWSA အစိုးရအဖွဲ့ ဒုဥက္ကဋ္ဌနှင့် နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးဝန်ကြီး ကျောက်ကော်အန်းက တရုတ်ဖိအားပေးမှုများအကြောင်း ပြောပြခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး နောက်နောင် မည်သည့် စစ်ရေး၊ စီးပွားရေး အကူအညီများပေးတော့မည်မဟုတ်ကြောင်းလည်း ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/08/22/404830.html|title=“ဝ” ထုတ်ပြောရတဲ့အထိ တရုတ်ဖိအား ဘယ်လောက်ကြီးနေလဲ|publisher=The Irrawaddy|accessdate=22 August 2025}}</ref> * [[၂၂ ဩဂုတ်]] - ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် (၂၂) ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအတိုင်ပင်ခံကောင်စီက အာဏာရှင်စနစ်ချုပ်ငြိမ်းရေး နှင့် ဖက်ဒရယ် ဒီမိုကရေစီ ပြည်ထောင်စု တည်ဆောက်ရေးဆိုင်ရာ အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အတိုင်ပင်ခံကောင်စီ၏ နိုင်ငံရေး ရပ်တည်ချက် (၁၀) ချက်နှင့် အခြေခံမူ (၈) ချက်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/720834|title=ဘုံနိုင်ငံရေးသဘောတူညီချက် ရရှိရန် ကြိုးပမ်းသွားမည်ဟု NUCC ထုတ်ပြန်|publisher=DVB|accessdate=22 August 2025}}</ref> * [[၂၇ ဩဂုတ်]] - [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF)  အမှတ် ၁ စစ်ဆင်ရေးနယ်မြေ နည်းဗျူဟာ ၃၃ နဲ့ မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ် (MSRF) တို့ ညီနောင်တပ်ဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းကြောင်း ဩဂုတ် ၂၇ ရက်မှာ ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/721410|title=PDF နည်းဗျူဟာ ၃၃ နှင့် မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ် MSRF တို့ ညီနောင်တပ်ဖွဲ့ ဖွဲ့စည်း|publisher=DVB|accessdate=27 August 2025}}</ref> * [[၂၈ ဩဂုတ်]] - ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၊​ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၉၂၂/၂၀၂၅ ဖြင့် မတရားအသင်းအဖြစ်လည်းကောင်း<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74232|title=မတရားအသင်းအဖြစ် ကြေညာခြင်း|publisher=MOI|accessdate=28 August 2025}}</ref>၊ အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဗဟိုအဖွဲ့ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၁/၂၀၂၅ ဖြင့်<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74230|title=အကြမ်းဖက်အုပ်စုအဖြစ် ကြေညာခြင်း|accessdate=28 August 2025|publisher=Ministry of Information}}</ref> အကြမ်းဖက်အုပ်စု အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/721677|title=ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU)ကို အကြမ်းဖက်အုပ်စုအဖြစ် ကြေညာ|publisher=DVB|accessdate=28 August 2025}}</ref><br /> == ၂၀၂၆ == === မတ် === * မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]]၊ အနောက်ဘက် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာ ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေ ပြောင်းရွာဝန်းကျင်ကို လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲခဲ့တာကြောင့် သေဆုံးသူ ၂၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=မင်းတုန်းမြို့အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ကုန်တင်ကားရပ်နားစခန်းကို ဗုံးကြဲ၊ ၂၅ ဦးသေဆုံး|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73008/|website=Myanmar Now|date=2026-03-02|access-date=2026-03-02|language=en-US|last=ခင်ရီရီဇော်}}</ref><ref>{{Cite web|title=မင်းတုန်းမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကုန်သည်နှင့် ကားသမား ၂၅ ဦး သေဆုံး|url=https://burmese.dvb.no/post/748482|website=မကွေးတိုင်း၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်၊ ပြောင်းကျေးရွာအနားရှိ ကုန်ကားတွေ ရပ်နားထားတဲ့ နေရာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခဲ့တာကြောင့် ရခိုင်ကုန်သည်နဲ့ ကားသမား အပါအဝင် ၂၅ ယောက် သေဆုံးပြီး ပြင်းထန…|access-date=2026-03-02|language=en}}</ref> * [[အမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]] ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း (၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး (၃၂) ဦး ဒဏ်ရာရရှိပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်း အချို့လည်း သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web|title=■အမ်းမြို့နယ် ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း(၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်းအချို့ သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်မှု သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိ|url=https://news-eleven.com/article/310463|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-13|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=အမ်းမြို့နယ်က စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ၁၂၀ နီးပါးသေဆုံး၊ ၃၀ ကျော် ဒဏ်ရာရ|url=https://burmese.dvb.no/post/749879|website=ရခိုင်ပြည်နယ်၊ အမ်းမြို့နယ်၊ ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းတခုကို စစ်ကောင်စီက မတ် ၈ ရက်မှာ လေကြောင်းကနေ ၃ နာရီခွဲခန့်ကြာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် စစ်သုံ့ပန်းနဲ့ အရပ်သား အကျဉ်းသား ၁၁၆…|access-date=2026-03-13|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=အမ်းမြို့နယ်ဗုံးကြဲမှု အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်မှ သုံ့ပန်းအများစု သေဆုံး|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73267/|website=Myanmar Now|date=2026-03-11|access-date=2026-03-13|language=en-US|first=ဖဒူ|last=ထွန်းအောင်}}</ref> * ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် ကျောက်ကြီးမြို့နယ်၊ [[ရေတွင်းကုန်းကြီးရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်|ရေတွင်းကုန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုမှာ လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် အသက် ၆ နှစ်ကျော် ကလေးငယ်အပါအဝင် လူအယောက် ၃၀ နီးပါးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU)က ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web|title=ကျောက်ကြီးမှာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲလို့ လူ ၂၅ ဦးခန့်သေဆုံး၊ ၅ ဦး အသတ်ခံရတယ်လို့ KNU ပြော - ၂၀၂၆ မတ်လ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgqgpqwww5xt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-09|access-date=2026-03-10|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=ကျောက်ကြီးမြို့နယ်တွင် စစ်တပ် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၃၀ သေဆုံး - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း -|url=https://burmese.monnews.org/2026/03/09/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/|website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ|date=2026-03-09|access-date=2026-03-10|language=en-US|first=လွတ်လပ်သော|last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ}}</ref> ** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[ပုလောမြို့နယ်]]၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နှင့် လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပုလောမြို့နယ်၌ ခရစ်ယာန်အသင်းတော်နေရာကို စစ်တပ်ဗုံးကြဲ၊ ကလေးအပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/749677 |access-date=2026-03-10 |website=တနင်္သာရီတိုင်း ပုလောမြို့နယ်၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တဲ့အတွက် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နဲ့ လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယ… |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-10 |title=၂၀၂၆ မတ် ၁၀ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ယင်းမာပင်ခရိုင်ထဲက NUG တပ်စခန်း ၂ ခု မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cg4gwek9gq7t |access-date=2026-03-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၀ မတ်]] - မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ နောက်ဆုံးထိန်းချုပ်ထားသည့် [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်မှစတင်ကာ တစ်လကျော်ကြာ အင်အားသုံးထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=တကောင်းမြို့ကျပြီး မန္တလေးတိုင်းတစ်ခုလုံးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73241/ |date=2026-03-10 |language=en-US |last=Now |first=Myanmar |access-date=2026-03-12 |website=Myanmar Now }}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> * ၁၁ မတ် - တနင်္သာရီတိုင်း၊ သရက်ချောင်းမြို့နယ်၊ မင်းဒပ်ကျေးရွာရှိ နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော် အခြေချခဲ့သည့် တပ်မတော်၏၏ ဝင်းဝတပ်စခန်းကို KNLA နှင့် PDF တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt |access-date=2026-03-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=သူရအောင် |date=2026-03-12 |title=သရက်ချောင်းနှင့် ပလောက်မြို့ကြား တစ်ခုတည်းသော စစ်ကော်မရှင်စခန်းကို သိမ်းယူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73294/ |access-date=2026-03-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> * ၁၆ မတ် - [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]၊ ဖလံပင်ကျေးရွာမှ စစ်တပ် စစ်ကြောင်းက ပစ်ခတ်ခဲ့တာကြောင့် ပြည်သူ ၃ ဦး သေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းဆီးခံထားရသည်။<ref>{{Cite web|title=နတ်တလင်းမှာ စစ်တပ်ကပစ်ခတ်လို့ ပြည်သူ ၃ ဦးသေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းခံရ|url=https://myaelattathan.com/news/23027/|website=Myaelatt Athan|date=2026-03-17|access-date=2026-03-19|language=en-US|last=ကျော်ကြီး}}</ref><ref>{{Cite web|title=နတ်တလင်းတွင် အကြမ်းဖက်စစ်တပ်စစ်ကြောင်းက ပြည်သူ ၃ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ နေအိမ် ၁၆၀ ကျော်ကို မီးရှို့|url=https://maun-mm.com/2026/03/17/nattalin-3/|website=Maun|date=2026-03-17|access-date=2026-03-19|language=en-US|last=mmblogmaster}}</ref>ဖလံပင်ရွာက နေအိမ် ၁၅၀ လုံးနဲ့ ရှားစေးဖိုရွာက နေအိမ် ၁၅ လုံးတို့ကို မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ရန်ကုန် - ပြည်လမ်းပေါ် က နတ်တလင်းမြို့စစ်ရေး|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cvglee9j7xzo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-19|access-date=2026-03-19|language=my}}</ref> * ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ချင်းတော်လှန်ရေးနေ့တွင် ချင်းအမျိုးသားတရပ်လုံး အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းပါဝင်ကြရန် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]]က တိုက်တွန်းထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|title=ချင်းလူငယ်များ အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းရန် CNF တိုက်တွန်းနေ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73449/|website=Myanmar Now|date=2026-03-20|access-date=2026-03-22|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}</ref> === ဧပြီ === * ၁၀ - တော်လှန်ရေးကာလ ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး [[ကော်သူးလေအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]] (KCC) နဲ့ [[ကော်သူးလေအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (KGC) ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web |last=DVB TV News|date=2026-04-11|title=ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို KNU ဖွဲ့စည်း- DVB News|url=https://www.youtube.com/watch?v=CZEAY59xewI|access-date=2026-04-12}}</ref><ref>{{Cite web |title=KNU က ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုပြီး ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်း|url=https://bur.mizzima.com/2026/04/10/87297|url-status=live|access-date=၁၂ ဧပြီ ၂၀၂၆|website=Mizzima}}</ref> * ၁၁ - ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းရှိ ချင်းညီနောင်အဖွဲ့များ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင်ရှိသော မင်းတပ်မြို့အား စစ်တပ်က ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့၊ ည ၁၁ နာရီခွဲဝန်းကျင်တွင် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် နေအိမ် အလုံး ၂၀ နှင့် မော်တော်ယာဉ် ၄ စီးတို့ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ရသည်။<ref name=":2" /> * ၁၂ - ကရင်ပြည်နယ်နှင့် မွန်ပြည်နယ်အစပ်ရှိ [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ စစ်တပ်၏ လေးကေစခန်းအား [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (KNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း စစ်ရေးသတင်းရင်းမြစ်တစ်ခုက ဘီဘီစီသို့ အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-04-12 |title=ဧပြီ ၁၂ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ်- ပြင်ဦးလွင်မှာ ရည်းစားဟောင်းက ဓားနဲ့ထိုးလို့ လက်ထပ်ခါနီး အမျိုးသမီးသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c8x79k47rvvo |access-date=2026-04-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၈ ဧပြီ]] - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မင်းကွန်းဒေသရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရလက်အောက်ခံ ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ (ပလဖ) မှ ဒုတိယတာဝန်ခံအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးတို့သည် စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ဧပြီ ၁၉ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ် - မင်းကွန်းတိုက်နယ် ပလဖ ဒုတာဝန်ခံအပါ ၁၅ ဦး စစ်တပ်ထံ လက်နက်ချ|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cg543ry1ggdo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-19|access-date=2026-04-19|language=my}}</ref> * ၂၅ ဧပြီ - ချင်းညီနောင် (CB) အဖွဲ့က တစ်နှစ်ကျော်ကြာ သိမ်းပိုက်ထားရှိသည့် ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့ပေါ်ရှိ နေရာအချို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ဧပြီ ၂၅ ရက် သတင်းအနှစ်ချုပ် - နေပြည်တော်မှာငလျင်လှုပ်|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cn8d05qq6edo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25|language=my}}</ref><br /> * ၂၉ ဧပြီ - [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး]] (KNU)၊ တပ်မဟာ (၆) နယ်မြေအတွင်းရှိ မက္ကသာသတ္တုတွင်းအား တပ်မတော်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသခံ ၁၃ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၃၀ -ကဆုန်လပြည့်အထိမ်းအမှတ် အကျဉ်းသား ၁၅၀၀ ကျော်လွှတ်ပေး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx21kj6xje2t |access-date=2026-04-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၃၀ ဧပြီ - [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်များက သိမ်းပိုက်ထားခဲ့သည့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[အင်းတော်မြို့]]အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီဖြစ်ကြောင်း တပ်မတော်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-01 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၁ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ မိတ်ဆွေဟောင်းလို့ တရုတ်ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1k279vw387t |access-date=2026-05-01 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><br /> ==ကိုးကား== {{Reflist|3}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] 71lh22r0gwrd2oy7d83d8ad7ny4cdad 0 254095 1028677 821704 2026-04-30T14:36:48Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028677 wikitext text/x-wiki [[File:Conscription_map_of_the_world.svg|alt=|thumb|upright=2.2|{{legend|#8cd19d|စစ်တပ်မရှိ}} {{legend|#5cacc4|ဥပဒေအရ စစ်မှုထမ်းစေခြင်း မရှိ}} {{legend|#6600ff|ဥပဒေအရ စစ်မှုထမ်းစေခြင်း ရှိနေသော်လည်း စစ်မှုထမ်းအရွယ်ရောက်ပြီးသူများ၏ ၂၀% အောက်သာ စစ်မှုထမ်းရသည်။}}{{legend|#ff5254|ဥပဒေအရ စစ်မှုထမ်းစေခြင်းရှိသည်}} {{legend|#b9b9b9|အချက်အလက်မရှိ}}]] '''ဥပဒေအရ စစ်မှုထမ်းခြင်း'''({{lang-en|Conscription}}) ဆိုသည်မှာ အဓိကအားဖြင့် [[စစ်မှုထမ်းခြင်း]]တွင် ပြည်သူများကို နိုင်ငံတော်မှ [[နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်း]]အဖြစ် စာရင်းသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="mw">{{cite encyclopedia |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/conscription |title=Conscription |date=13 September 2023 |dictionary= Merriam-Webster Online }}</ref> စစ်မှုထမ်းခြင်းမှာ ရှေးယခင်ကတည်းကဖြစ်ပြီး အချို့သောနိုင်ငံများတွင် ယနေ့ခေတ်အထိ အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဆက်လက်တည်ရှိနေသည်။ လူငယ်များအတွက် နိုင်ငံတော်စစ်မှုထမ်းခြင်း ခေတ်သစ်စနစ်သည် ၁၇၉၀ ခုနှစ်များအတွင်း [[ပြင်သစ် တော်လှန်ရေး|ပြင်သစ်တော်လှန်ရေး]]တွင် စတင်ခဲ့ပြီး အလွန် အင်အားကြီးမားသောစစ်တပ်၏ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[ဥရောပ]]နိုင်ငံအများစုသည် ငြိမ်းချမ်းရေးကာလတွင် ဤစနစ်အား ကူးယူခဲ့ကြပြီး အချို့သောအသက်အရွယ်တွင် အမျိုးသားများသည် တာဝန်ထမ်းဆောင်မှုတွင် ၁ နှစ်မှ ၈ နှစ်အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ပြီးနောက် အရန်တပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ကြရသည်။ စစ်မှုထမ်းခြင်းသည် ဘာသာရေး သို့မဟုတ် အတွေးအခေါ်ဆိုင်ရာ အကြောင်းပြချက်များဖြင့် စစ်မှုထမ်းခြင်းအား အသိစိတ်ဖြင့် ကန့်ကွက်ခြင်း အပါအဝင် အကြောင်းပြချက်များစွာအတွက် အငြင်းပွားဖွယ်ဖြစ်နေသည်။ နိုင်ငံရေးကန့်ကွက်မှု၊ ဥပမာ- မနှစ်သက်သောအစိုးရတစ်ရပ်အတွက် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် သို့မဟုတ် လူကြိုက်များသောစစ်ပွဲ၊ လိင်မှုဝါဒအရ၊ သမိုင်းကြောင်းအရ အမျိုးသားများသည် ကိစ္စအများစုတွင် တပ်သားစုဆောင်းခြင်းကို လက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ တစ်ဦးချင်းအခွင့်အရေးများကို ချိုးဖောက်သည်ဟု ယူဆသော အတွေးအခေါ်ဆိုင်ရာ ကန့်ကွက်မှုများ၊ စစ်မှုထမ်းသူများသည် တစ်ခါတစ်ရံ နိုင်ငံတွင်းမှ ထွက်ခွာပြီး အခြားနိုင်ငံ၌ ခိုလှုံခွင့်တောင်းခြင်းဖြင့် စစ်မှုထမ်းခြင်းမှ တိမ်းရှောင်နိုင်သည်။<ref>{{cite news |url=http://archives.cbc.ca/war_conflict/vietnam_war/topics/348/ |title=Seeking Sanctuary: Draft Dodgers |newspaper= CBC Digital Archives }}</ref> နိုင်ငံအများအပြားသည် အမျိုးသားစစ်သားများကို လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များအတွက်သာမက ပြည်သူ့စစ်၊ နယ်ခြားစောင့်တပ် သို့မဟုတ် အရပ်ဘက်ကာကွယ်ရေးကဲ့သို့ တိုက်ခိုက်ရေးမဟုတ်သော ကယ်ဆယ်ရေးတာဝန်များကို ထမ်းဆောင်စေခြင်းများရှိသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်အထိ၊ နိုင်ငံအများအပြားသည် ၎င်းတို့၏နိုင်ငံသားများကို ဥပဒေအရ စစ်မှုမထမ်းစေတော့ဘဲ မိမိသဘောအလျောက်ဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုသော စစ်ဘက်များကိုသာ မှီခိုအားထားနေသည်။ ဥပဒေအရ စစ်မှုထမ်းခြင်းအား ဖျက်သိမ်းလိုက်သော နိုင်ငံအများအပြားသည် စစ်အတွင်း သို့မဟုတ် အကျပ်အတည်းကာလတွင် စစ်မှုထမ်းခြင်းကို ပြန်လည်စတင်ရန် အာဏာကို သိမ်းဆည်းထားသည်။<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/second-world-war-wwii/ |title=World War II |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |publisher=Historica Canada |location=Toronto |date=15 July 2015 |access-date=11 February 2024 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119004526/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/second-world-war-wwii |url-status=dead }}</ref> စစ်ပွဲများ သို့မဟုတ် နိုင်ငံတွင်း ပြိုင်ဆိုင်မှုများတွင် ပါဝင်သည့်နိုင်ငံများသည် ဥပဒေအရ စစ်မှုထမ်းခြင်းကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် အလားအလာ အများဆုံးဖြစ်ပြီး ဒီမိုကရေစီများသည် စစ်မှုထမ်းရန် အော်တိုကရေစီများထက် နည်းပါးသည်။<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Asal|first1=Victor|last2=Conrad|first2=Justin|last3=Toronto|first3=Nathan|s2cid=9019768|date=2017-08-01|title=I Want You! The Determinants of Military Conscription|journal=Journal of Conflict Resolution|language=en|volume=61|issue=7|pages=1456–1481|doi=10.1177/0022002715606217|issn=0022-0027}}</ref> စင်ကာပူနှင့် အီဂျစ်တို့ကဲ့သို့ ခြွင်းချက်အနည်းငယ်ဖြင့် ဗြိတိသျှကိုလိုနီဟောင်းများသည် အင်္ဂလိပ်ပြည်တွင်းစစ်ကို ပြန်လည်ခြေရာခံနိုင်သည့် ဗြိတိသျှ စစ်မှုထမ်းဆန့်ကျင်ရေး စံနှုန်းများဖြင့် လွှမ်းမိုးထားသောကြောင့် စစ်မှုထမ်းရန် အလားအလာနည်းပါးသည်။ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းသည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် ဥပဒေအရ စစ်မှုထမ်းခြင်းကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။<ref name=":2" /> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရေး သီအိုရီများ]] [[ကဏ္ဍ:ကာကွယ်ရေး မူဝါဒ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ရေး]] t0rkwpy19snsq3j4yf3yfrvyik4c8kf 0 254704 1028745 883317 2026-05-01T00:58:28Z ~2026-26530-85 142188 1028745 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ | partof = [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်]]အတွင်း [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | image = Operation 1027.svg | caption = ၂၀၂၄ ဇန်နဝါရီ ၉ အထိ ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အခြေအနေပြမြေပုံ (၂၇ အောက်တိုဘာ မတိုင်မီ သိမ်းယူထားမှုများ မပါဝင်ပါ) {{leftlegend|#cae7c4|တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်ထားသည်များ}} | date = ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ – ၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=11|day1=15|year1=2023|month2=01|day2=05|year2=2024}}) | place = [[လောက်ကိုင်မြို့]]<br>[[လောက်ကိုင်မြို့နယ်]]<br>[[မြန်မာ-တရုတ် နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ရေး|တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်]] | coordinates = {{Coord|23|41|41|N|98|45|52|E|display=inline,title}} | territory = လောက်ကိုင်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဧရိယာအား MNDAA သိမ်းပိုက် | result = MNDAA မအောင်မြင် | combatant1 = {{flagdeco|Myanmar}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] *{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of the Myanmar Border Guard Forces.svg|border=}} [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်]] [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] နှင့် မဟာမိတ်များ | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Myanmar|military}} [[မင်းအောင်လှိုင်]] * {{flagicon image|Flag of Kokang Self-Administered Zone.svg}} [[ထွန်းထွန်းမြင့်]]<ref name=sazmyanmarnow>{{cite news |title=Struggling to maintain order, junta replaces Kokang leader with brigadier general |url=https://myanmar-now.org/en/news/struggling-to-maintain-order-junta-replaces-kokang-leader-with-brigadier-general/ |date=17 November 2023 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=18 November 2023 |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118230310/https://myanmar-now.org/en/news/struggling-to-maintain-order-junta-replaces-kokang-leader-with-brigadier-general/ |url-status=live}}</ref>{{Surrendered}} * {{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of the Myanmar Border Guard Forces.svg}} [[ပယ်ဆောက်ချိန်]]<ref name=cas>{{cite news |title=Myanmar Infantry Division Surrenders in Laukkai, Shan State: Reports |author=Saw Reh |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |language=en |date=26 December 2023 |access-date=6 January 2024 |archive-date=27 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227230442/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |url-status=live}}</ref>(At Large) }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[ဖုန်တာရွှင်]] }} | units1 = {{armed forces|Myanmar}} * {{army|Myanmar}} ** {{flagicon image|Mm-north-eastern-rmc.svg}} [[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] * {{air force|Myanmar}} * {{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of the Myanmar Border Guard Forces.svg}} [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]] | units2 = '''[[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]''' * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] * {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] | strength1 = ၂၄၀၀ ကျော်<ref name=cas/><ref name=surr2>{{cite news |title=Myanmar ethnic minority armed groups: Over 2,300 military personnel surrendered |date=6 January 2024 |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ |work=NHK World- Japan |language=en |access-date=7 January 2024 |archive-date=7 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107114044/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ |url-status=live }}</ref> | strength2 = မသိရှိရ | casualties1 = ၉၀ ကျော် သေဆုံး<br/> name=surr2/><ref name=cas/> | casualties2 = တပ်ဖွဲ့တစ်ခုလုံးလက်နက်ချ | casualties3 = အရပ်သား ၈ ဦးကျော် သေဆုံး၊ ၂၅ ဦး ဒဏ်ရာရ<ref name=most>{{cite news |title=Most of Laukkai now under MNDAA control |url=https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |date=28 December 2023 |author=Kyaw Oo |work=Myanmar Now |language=en |access-date=6 January 2024 |archive-date=30 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |url-status=live |accessdate=24 February 2024 |archivedate=30 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ }}</ref> | notes = | campaignbox = }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} '''လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ'''သည် မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] ၏ မြို့တော် [[လောက်ကိုင်မြို့|လောက်ကိုင်]]ကို [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ တိုက်ပွဲသည် တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ ၃ ဖွဲ့၏ မဟာမိတ်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]က ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး တကျော့ပြန် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာပြည်တွင်းစစ်]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |url=https://www.rfa.org/english/commentaries/myanmar-operation-1027-11102023122533.html |title=Operation 1027 poses rare challenge to Myanmar junta |date=10 November 2023 |access-date=10 November 2023 |archive-date=17 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117024701/https://www.rfa.org/english/commentaries/myanmar-operation-1027-11102023122533.html |url-status=live}}</ref> လားရှိုး-ချင်းရွှေဟော်လမ်းရှိ အဓိကနယ်စပ်မြို့နှင့် ကိုးကန့်သို့ အဓိကဝင်ပေါက်ဖြစ်သည့် [[ချင်းရွှေဟော်မြို့|ချင်းရွှေဟော်]]ကို ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး၏ ပထမနေ့တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name=csh>{{cite news |title=Ethnic Alliance Attacks Myanmar Junta Targets Across Northern Shan |agency=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-alliance-attacks-myanmar-junta-targets-across-northern-shan.html |access-date=27 October 2023 |archive-url=https://archive.today/20231029065724/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-alliance-attacks-myanmar-junta-targets-across-northern-shan.html |archive-date=29 October 2023}}</ref> နိုဝင်ဘာလ လဝက်ခန့်တွင် MNDAA သည် [[လောက်ကိုင်မြို့]]ကို ဝိုင်းထားကာ အဓိကကျသည့် ကင်းစခန်းများစွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name=begin>{{cite news |title=After weeks of preparation, MNDAA says it has entered Laukkai |url=https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |date=1 December 2023 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=6 January 2024 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |url-status=live |accessdate=24 February 2024 |archivedate=1 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ }}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်တောင်ဘက် ဘုရားလေးဆူတောင်ကုန်းအပါအဝင် နယ်မြေအားလုံးကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးပွဲများကြောင့် ဒီဇင်ဘာလလယ်တွင် တိုက်ပွဲများ ခေတ္တ ရပ်နားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆွေးနွေးပွဲ မအောင်မြင်သဖြင့် ဒီဇင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြောက်ဘက်တွင် တိုက်ပွဲများ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ MNDAA သည် ဒီဇင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အဓိက နယ်စပ်မြို့များနှင့် ဂိတ်များကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မြို့တွင်းသို့ စတင်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref name=gate>{{Cite web |last= |first= |title=Myanmar ethnic armed group seizes another crossing point along the Chinese border, reports say |url=https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ |access-date=2024-01-05 |website=ABC News |date=20 December 2023 |language=en |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131114238/https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ }}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့ရှိ [[ပယ်ဆောက်ချိန်]] ဦးဆောင်သော [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]နှင့် [[တပ်မတော်]]က MNDAA သို့ လက်နက်ချခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် MNDAA သည် မြို့အများစုကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name=most/><ref name=ap-end>{{cite news |title=Armed ethnic alliance in northern Myanmar is said to have seized a city that was a key goal |last=Peck |first=Grant |url=https://apnews.com/article/kokang-laukkaing-laukkai-cyberscam-shan-state-6d5c00eb75d8b6f5aa257c3cdfa68970 |work=AP News |date=5 January 2024}}</ref> ကျန်ရှိသော စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀၀ ခန့်က ဇန်နဝါရီလ (၄)ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref name=evac>{{cite news |title=MNDAA captures military command centre outside Laukkai, taking full control of city |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ |date=5 January 2024 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=6 January 2024 |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111142130/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ |url-status=live }}</ref> ==နောက်ခံ== ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] ပြိုကွဲပြီးနောက် ကိုးကန့်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ပထမဆုံး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရသော အထူးဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဖုန်ကြားရှင် ဦးဆောင်သော MNDAA သည် အဆိုပါဒေသကို သိမ်းပိုက်ပြီး မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်မှ MNDAA ကို [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် တပ်မတော်၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် ရှိရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ MNDAA က ငြင်းဆိုခဲ့သဖြင့် လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များက ၎င်းအဖွဲ့အား ဖြုတ်ချကာ [[၂၀၀၉ ကိုးကန့် ဖြစ်ရပ်]]အတွင်း ဒေသကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar Regional Crime Webs Enjoy Post-Coup Resurgence: The Kokang Story |url=https://www.usip.org/publications/2021/08/myanmar-regional-crime-webs-enjoy-post-coup-resurgence-kokang-story |access-date=2023-09-21 |website=United States Institute of Peace |language=en |archive-date=2023-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813143428/https://www.usip.org/publications/2021/08/myanmar-regional-crime-webs-enjoy-post-coup-resurgence-kokang-story |url-status=live}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် MNDAA မှ [[၂၀၁၅ ကိုးကန့်စစ်ပွဲ|၂၀၁၅ ခုနှစ် ကိုးကန့်ထိုးစစ်]]ကို စတင်ခဲ့ပြီး တိုက်ပွဲများပြန်လည်ဖြစ်ပွားလာသည့်အတွက် အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကို သုံးလကြာ သတ်မှတ်ပေးသည်။<ref>{{Cite web |work=[[Reuters]] |date=17 February 2015 |access-date=18 February 2015 |title=Myanmar declares martial law in troubled Kokang region |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-clashes-idUSKBN0LL11S20150217 |author=Soe Zeya Tun |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121440/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-clashes-idUSKBN0LL11S20150217 |url-status=live}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်]]တွင် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|ပြည်တွင်းစစ်]] ပြန်လည်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် MNDAA ၏ အနီးကပ်မဟာမိတ်ဖြစ်သော [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ရက်အနည်းငယ်အကြာတွင် တရုတ်နယ်စပ်ရှိ ချင်းရွှေဟော်အနီးရှိ အခြေစိုက်စခန်းတစ်ခုမှ MNDAA ကို လက်နက်ကြီးများဖြင့် စစ်အစိုးရက တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Military launches major assault on Kokang base on China-Myanmar border |url=https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |work=Myanmar NOW |date=2 December 2022 |language=en |author=Nyein Swe |access-date=31 December 2022 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140615/https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |url-status=live}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] mjdtiidkwfxpyr50x43wi1lzu0mrv18 1028747 1028745 2026-05-01T01:22:18Z အေးမင်းကို 142191 /* */ 1028747 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ | partof = [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်]]အတွင်း [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | image = Operation 1027.svg | caption = ၂၀၂၄ ဇန်နဝါရီ ၉ အထိ ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အခြေအနေပြမြေပုံ (၂၇ အောက်တိုဘာ မတိုင်မီ သိမ်းယူထားမှုများ မပါဝင်ပါ) {{leftlegend|#cae7c4|တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်ထားသည်များ}} | date = ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ – ၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=11|day1=15|year1=2023|month2=01|day2=05|year2=2024}}) | place = [[လောက်ကိုင်မြို့]]<br>[[လောက်ကိုင်မြို့နယ်]]<br>[[မြန်မာ-တရုတ် နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ရေး|တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်]] | coordinates = {{Coord|23|41|41|N|98|45|52|E|display=inline,title}} | territory = လောက်ကိုင်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဧရိယာအား MNDAA သိမ်းပိုက် | result = MNDAA အောင်မြင် | combatant1 = {{flagdeco|Myanmar}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] *{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of the Myanmar Border Guard Forces.svg|border=}} [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်]] [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] နှင့် မဟာမိတ်များ | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Myanmar|military}} [[မင်းအောင်လှိုင်]] * {{flagicon image|Flag of Kokang Self-Administered Zone.svg}} [[ထွန်းထွန်းမြင့်]]<ref name=sazmyanmarnow>{{cite news |title=Struggling to maintain order, junta replaces Kokang leader with brigadier general |url=https://myanmar-now.org/en/news/struggling-to-maintain-order-junta-replaces-kokang-leader-with-brigadier-general/ |date=17 November 2023 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=18 November 2023 |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118230310/https://myanmar-now.org/en/news/struggling-to-maintain-order-junta-replaces-kokang-leader-with-brigadier-general/ |url-status=live}}</ref>{{Surrendered}} * {{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of the Myanmar Border Guard Forces.svg}} [[ပယ်ဆောက်ချိန်]]<ref name=cas>{{cite news |title=Myanmar Infantry Division Surrenders in Laukkai, Shan State: Reports |author=Saw Reh |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |language=en |date=26 December 2023 |access-date=6 January 2024 |archive-date=27 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227230442/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |url-status=live}}</ref>(At Large) }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[ဖုန်တာရွှင်]] }} | units1 = {{armed forces|Myanmar}} * {{army|Myanmar}} ** {{flagicon image|Mm-north-eastern-rmc.svg}} [[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] * {{air force|Myanmar}} * {{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of the Myanmar Border Guard Forces.svg}} [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]] | units2 = '''[[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]''' * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] * {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] | strength1 = ၂၄၀၀ ကျော်<ref name=cas/><ref name=surr2>{{cite news |title=Myanmar ethnic minority armed groups: Over 2,300 military personnel surrendered |date=6 January 2024 |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ |work=NHK World- Japan |language=en |access-date=7 January 2024 |archive-date=7 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107114044/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ |url-status=live }}</ref> | strength2 = မသိရှိရ | casualties1 = ၉၀ ကျော် သေဆုံး<br/> name=surr2/><ref name=cas/> | casualties2 = မသိရှိရ | casualties3 = အရပ်သား ၈ ဦးကျော် သေဆုံး၊ ၂၅ ဦး ဒဏ်ရာရ<ref name=most>{{cite news |title=Most of Laukkai now under MNDAA control |url=https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |date=28 December 2023 |author=Kyaw Oo |work=Myanmar Now |language=en |access-date=6 January 2024 |archive-date=30 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |url-status=live |accessdate=24 February 2024 |archivedate=30 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ }}</ref> | notes = | campaignbox = }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} '''လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ'''သည် မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] ၏ မြို့တော် [[လောက်ကိုင်မြို့|လောက်ကိုင်]]ကို [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ တိုက်ပွဲသည် တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ ၃ ဖွဲ့၏ မဟာမိတ်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]က ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး တကျော့ပြန် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာပြည်တွင်းစစ်]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |url=https://www.rfa.org/english/commentaries/myanmar-operation-1027-11102023122533.html |title=Operation 1027 poses rare challenge to Myanmar junta |date=10 November 2023 |access-date=10 November 2023 |archive-date=17 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117024701/https://www.rfa.org/english/commentaries/myanmar-operation-1027-11102023122533.html |url-status=live}}</ref> လားရှိုး-ချင်းရွှေဟော်လမ်းရှိ အဓိကနယ်စပ်မြို့နှင့် ကိုးကန့်သို့ အဓိကဝင်ပေါက်ဖြစ်သည့် [[ချင်းရွှေဟော်မြို့|ချင်းရွှေဟော်]]ကို ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး၏ ပထမနေ့တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name=csh>{{cite news |title=Ethnic Alliance Attacks Myanmar Junta Targets Across Northern Shan |agency=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-alliance-attacks-myanmar-junta-targets-across-northern-shan.html |access-date=27 October 2023 |archive-url=https://archive.today/20231029065724/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-alliance-attacks-myanmar-junta-targets-across-northern-shan.html |archive-date=29 October 2023}}</ref> နိုဝင်ဘာလ လဝက်ခန့်တွင် MNDAA သည် [[လောက်ကိုင်မြို့]]ကို ဝိုင်းထားကာ အဓိကကျသည့် ကင်းစခန်းများစွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name=begin>{{cite news |title=After weeks of preparation, MNDAA says it has entered Laukkai |url=https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |date=1 December 2023 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=6 January 2024 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |url-status=live |accessdate=24 February 2024 |archivedate=1 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ }}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်တောင်ဘက် ဘုရားလေးဆူတောင်ကုန်းအပါအဝင် နယ်မြေအားလုံးကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးပွဲများကြောင့် ဒီဇင်ဘာလလယ်တွင် တိုက်ပွဲများ ခေတ္တ ရပ်နားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆွေးနွေးပွဲ မအောင်မြင်သဖြင့် ဒီဇင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြောက်ဘက်တွင် တိုက်ပွဲများ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ MNDAA သည် ဒီဇင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အဓိက နယ်စပ်မြို့များနှင့် ဂိတ်များကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မြို့တွင်းသို့ စတင်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref name=gate>{{Cite web |last= |first= |title=Myanmar ethnic armed group seizes another crossing point along the Chinese border, reports say |url=https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ |access-date=2024-01-05 |website=ABC News |date=20 December 2023 |language=en |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131114238/https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ }}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့ရှိ [[ပယ်ဆောက်ချိန်]] ဦးဆောင်သော [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]နှင့် [[တပ်မတော်]]က MNDAA သို့ လက်နက်ချခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် MNDAA သည် မြို့အများစုကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name=most/><ref name=ap-end>{{cite news |title=Armed ethnic alliance in northern Myanmar is said to have seized a city that was a key goal |last=Peck |first=Grant |url=https://apnews.com/article/kokang-laukkaing-laukkai-cyberscam-shan-state-6d5c00eb75d8b6f5aa257c3cdfa68970 |work=AP News |date=5 January 2024}}</ref> ကျန်ရှိသော စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀၀ ခန့်က ဇန်နဝါရီလ (၄)ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref name=evac>{{cite news |title=MNDAA captures military command centre outside Laukkai, taking full control of city |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ |date=5 January 2024 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=6 January 2024 |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111142130/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ |url-status=live }}</ref> ==နောက်ခံ== ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] ပြိုကွဲပြီးနောက် ကိုးကန့်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ပထမဆုံး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရသော အထူးဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဖုန်ကြားရှင် ဦးဆောင်သော MNDAA သည် အဆိုပါဒေသကို သိမ်းပိုက်ပြီး မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်မှ MNDAA ကို [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် တပ်မတော်၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် ရှိရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ MNDAA က ငြင်းဆိုခဲ့သဖြင့် လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များက ၎င်းအဖွဲ့အား ဖြုတ်ချကာ [[၂၀၀၉ ကိုးကန့် ဖြစ်ရပ်]]အတွင်း ဒေသကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar Regional Crime Webs Enjoy Post-Coup Resurgence: The Kokang Story |url=https://www.usip.org/publications/2021/08/myanmar-regional-crime-webs-enjoy-post-coup-resurgence-kokang-story |access-date=2023-09-21 |website=United States Institute of Peace |language=en |archive-date=2023-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813143428/https://www.usip.org/publications/2021/08/myanmar-regional-crime-webs-enjoy-post-coup-resurgence-kokang-story |url-status=live}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် MNDAA မှ [[၂၀၁၅ ကိုးကန့်စစ်ပွဲ|၂၀၁၅ ခုနှစ် ကိုးကန့်ထိုးစစ်]]ကို စတင်ခဲ့ပြီး တိုက်ပွဲများပြန်လည်ဖြစ်ပွားလာသည့်အတွက် အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကို သုံးလကြာ သတ်မှတ်ပေးသည်။<ref>{{Cite web |work=[[Reuters]] |date=17 February 2015 |access-date=18 February 2015 |title=Myanmar declares martial law in troubled Kokang region |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-clashes-idUSKBN0LL11S20150217 |author=Soe Zeya Tun |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121440/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-clashes-idUSKBN0LL11S20150217 |url-status=live}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်]]တွင် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|ပြည်တွင်းစစ်]] ပြန်လည်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် MNDAA ၏ အနီးကပ်မဟာမိတ်ဖြစ်သော [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ရက်အနည်းငယ်အကြာတွင် တရုတ်နယ်စပ်ရှိ ချင်းရွှေဟော်အနီးရှိ အခြေစိုက်စခန်းတစ်ခုမှ MNDAA ကို လက်နက်ကြီးများဖြင့် စစ်အစိုးရက တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Military launches major assault on Kokang base on China-Myanmar border |url=https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |work=Myanmar NOW |date=2 December 2022 |language=en |author=Nyein Swe |access-date=31 December 2022 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140615/https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |url-status=live}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] mwv4b6pdww4r3gu72m5iqxbdpngsgqp 1028815 1028747 2026-05-01T06:15:26Z Ninjastrikers 22896 Restored revision 883317 by [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[User talk:InternetArchiveBot|talk]]) (TwinkleGlobal) 1028815 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ | partof = [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်]]အတွင်း [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | image = Operation 1027.svg | caption = ၂၀၂၄ ဇန်နဝါရီ ၉ အထိ ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အခြေအနေပြမြေပုံ (၂၇ အောက်တိုဘာ မတိုင်မီ သိမ်းယူထားမှုများ မပါဝင်ပါ) {{leftlegend|#cae7c4|တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်ထားသည်များ}} | date = ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ – ၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=11|day1=15|year1=2023|month2=01|day2=05|year2=2024}}) | place = [[လောက်ကိုင်မြို့]]<br>[[လောက်ကိုင်မြို့နယ်]]<br>[[မြန်မာ-တရုတ် နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ရေး|တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်]] | coordinates = {{Coord|23|41|41|N|98|45|52|E|display=inline,title}} | territory = လောက်ကိုင်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဧရိယာအား MNDAA သိမ်းပိုက် | result = MNDAA အောင်မြင် | combatant1 = {{flagdeco|Myanmar}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] *{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of the Myanmar Border Guard Forces.svg|border=}} [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်]] [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] နှင့် မဟာမိတ်များ | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Myanmar|military}} [[မင်းအောင်လှိုင်]] * {{flagicon image|Flag of Kokang Self-Administered Zone.svg}} [[ထွန်းထွန်းမြင့်]]<ref name=sazmyanmarnow>{{cite news |title=Struggling to maintain order, junta replaces Kokang leader with brigadier general |url=https://myanmar-now.org/en/news/struggling-to-maintain-order-junta-replaces-kokang-leader-with-brigadier-general/ |date=17 November 2023 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=18 November 2023 |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118230310/https://myanmar-now.org/en/news/struggling-to-maintain-order-junta-replaces-kokang-leader-with-brigadier-general/ |url-status=live}}</ref>{{Surrendered}} * {{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of the Myanmar Border Guard Forces.svg}} [[ပယ်ဆောက်ချိန်]]<ref name=cas>{{cite news |title=Myanmar Infantry Division Surrenders in Laukkai, Shan State: Reports |author=Saw Reh |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |language=en |date=26 December 2023 |access-date=6 January 2024 |archive-date=27 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227230442/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |url-status=live}}</ref>(At Large) }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[ဖုန်တာရွှင်]] }} | units1 = {{armed forces|Myanmar}} * {{army|Myanmar}} ** {{flagicon image|Mm-north-eastern-rmc.svg}} [[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] * {{air force|Myanmar}} * {{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of the Myanmar Border Guard Forces.svg}} [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]] | units2 = '''[[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]''' * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] * {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] | strength1 = ၂၄၀၀ ကျော်<ref name=cas/><ref name=surr2>{{cite news |title=Myanmar ethnic minority armed groups: Over 2,300 military personnel surrendered |date=6 January 2024 |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ |work=NHK World- Japan |language=en |access-date=7 January 2024 |archive-date=7 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107114044/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ |url-status=live }}</ref> | strength2 = မသိရှိရ | casualties1 = ၉၀ ကျော် သေဆုံး<br/>၂၄၇၉ ဦး အညံ့ခံ<ref name=surr2/><ref name=cas/> | casualties2 = မသိရှိရ | casualties3 = အရပ်သား ၈ ဦးကျော် သေဆုံး၊ ၂၅ ဦး ဒဏ်ရာရ<ref name=most>{{cite news |title=Most of Laukkai now under MNDAA control |url=https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |date=28 December 2023 |author=Kyaw Oo |work=Myanmar Now |language=en |access-date=6 January 2024 |archive-date=30 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |url-status=live |accessdate=24 February 2024 |archivedate=30 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ }}</ref> | notes = | campaignbox = }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} '''လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ'''သည် မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] ၏ မြို့တော် [[လောက်ကိုင်မြို့|လောက်ကိုင်]]ကို [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ တိုက်ပွဲသည် တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ ၃ ဖွဲ့၏ မဟာမိတ်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]က ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး တကျော့ပြန် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာပြည်တွင်းစစ်]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |url=https://www.rfa.org/english/commentaries/myanmar-operation-1027-11102023122533.html |title=Operation 1027 poses rare challenge to Myanmar junta |date=10 November 2023 |access-date=10 November 2023 |archive-date=17 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117024701/https://www.rfa.org/english/commentaries/myanmar-operation-1027-11102023122533.html |url-status=live}}</ref> လားရှိုး-ချင်းရွှေဟော်လမ်းရှိ အဓိကနယ်စပ်မြို့နှင့် ကိုးကန့်သို့ အဓိကဝင်ပေါက်ဖြစ်သည့် [[ချင်းရွှေဟော်မြို့|ချင်းရွှေဟော်]]ကို ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး၏ ပထမနေ့တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name=csh>{{cite news |title=Ethnic Alliance Attacks Myanmar Junta Targets Across Northern Shan |agency=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-alliance-attacks-myanmar-junta-targets-across-northern-shan.html |access-date=27 October 2023 |archive-url=https://archive.today/20231029065724/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-alliance-attacks-myanmar-junta-targets-across-northern-shan.html |archive-date=29 October 2023}}</ref> နိုဝင်ဘာလ လဝက်ခန့်တွင် MNDAA သည် [[လောက်ကိုင်မြို့]]ကို ဝိုင်းထားကာ အဓိကကျသည့် ကင်းစခန်းများစွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name=begin>{{cite news |title=After weeks of preparation, MNDAA says it has entered Laukkai |url=https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |date=1 December 2023 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=6 January 2024 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |url-status=live |accessdate=24 February 2024 |archivedate=1 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ }}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်တောင်ဘက် ဘုရားလေးဆူတောင်ကုန်းအပါအဝင် နယ်မြေအားလုံးကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးပွဲများကြောင့် ဒီဇင်ဘာလလယ်တွင် တိုက်ပွဲများ ခေတ္တ ရပ်နားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆွေးနွေးပွဲ မအောင်မြင်သဖြင့် ဒီဇင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြောက်ဘက်တွင် တိုက်ပွဲများ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ MNDAA သည် ဒီဇင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အဓိက နယ်စပ်မြို့များနှင့် ဂိတ်များကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မြို့တွင်းသို့ စတင်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref name=gate>{{Cite web |last= |first= |title=Myanmar ethnic armed group seizes another crossing point along the Chinese border, reports say |url=https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ |access-date=2024-01-05 |website=ABC News |date=20 December 2023 |language=en |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131114238/https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ }}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့ရှိ [[ပယ်ဆောက်ချိန်]] ဦးဆောင်သော [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]နှင့် [[တပ်မတော်]]က MNDAA သို့ လက်နက်ချခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် MNDAA သည် မြို့အများစုကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name=most/><ref name=ap-end>{{cite news |title=Armed ethnic alliance in northern Myanmar is said to have seized a city that was a key goal |last=Peck |first=Grant |url=https://apnews.com/article/kokang-laukkaing-laukkai-cyberscam-shan-state-6d5c00eb75d8b6f5aa257c3cdfa68970 |work=AP News |date=5 January 2024}}</ref> ကျန်ရှိသော စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀၀ ခန့်က ဇန်နဝါရီလ (၄)ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref name=evac>{{cite news |title=MNDAA captures military command centre outside Laukkai, taking full control of city |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ |date=5 January 2024 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=6 January 2024 |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111142130/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ |url-status=live }}</ref> ==နောက်ခံ== ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] ပြိုကွဲပြီးနောက် ကိုးကန့်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ပထမဆုံး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရသော အထူးဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဖုန်ကြားရှင် ဦးဆောင်သော MNDAA သည် အဆိုပါဒေသကို သိမ်းပိုက်ပြီး မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်မှ MNDAA ကို [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် တပ်မတော်၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် ရှိရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ MNDAA က ငြင်းဆိုခဲ့သဖြင့် လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များက ၎င်းအဖွဲ့အား ဖြုတ်ချကာ [[၂၀၀၉ ကိုးကန့် ဖြစ်ရပ်]]အတွင်း ဒေသကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar Regional Crime Webs Enjoy Post-Coup Resurgence: The Kokang Story |url=https://www.usip.org/publications/2021/08/myanmar-regional-crime-webs-enjoy-post-coup-resurgence-kokang-story |access-date=2023-09-21 |website=United States Institute of Peace |language=en |archive-date=2023-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813143428/https://www.usip.org/publications/2021/08/myanmar-regional-crime-webs-enjoy-post-coup-resurgence-kokang-story |url-status=live}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် MNDAA မှ [[၂၀၁၅ ကိုးကန့်စစ်ပွဲ|၂၀၁၅ ခုနှစ် ကိုးကန့်ထိုးစစ်]]ကို စတင်ခဲ့ပြီး တိုက်ပွဲများပြန်လည်ဖြစ်ပွားလာသည့်အတွက် အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကို သုံးလကြာ သတ်မှတ်ပေးသည်။<ref>{{Cite web |work=[[Reuters]] |date=17 February 2015 |access-date=18 February 2015 |title=Myanmar declares martial law in troubled Kokang region |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-clashes-idUSKBN0LL11S20150217 |author=Soe Zeya Tun |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121440/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-clashes-idUSKBN0LL11S20150217 |url-status=live}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်]]တွင် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|ပြည်တွင်းစစ်]] ပြန်လည်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် MNDAA ၏ အနီးကပ်မဟာမိတ်ဖြစ်သော [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ရက်အနည်းငယ်အကြာတွင် တရုတ်နယ်စပ်ရှိ ချင်းရွှေဟော်အနီးရှိ အခြေစိုက်စခန်းတစ်ခုမှ MNDAA ကို လက်နက်ကြီးများဖြင့် စစ်အစိုးရက တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Military launches major assault on Kokang base on China-Myanmar border |url=https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |work=Myanmar NOW |date=2 December 2022 |language=en |author=Nyein Swe |access-date=31 December 2022 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140615/https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |url-status=live}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] kx10msg4s7knlz8b3k3e39t4l4f5ylr 2 259087 1028816 1027622 2026-05-01T06:33:35Z Kaday Han Thaw 122086 1028816 wikitext text/x-wiki <div style="width: max-content;margin: auto;animation: ship linear 9s infinite; font-family:monospace, monospace; color:{{#switch:{{#expr:{{#time:U}} mod 9}}|0=#69C|1=#50C878|2=#EE7F2D|3=#B57EDC|4=#DE3163|5=#FB607F|6=#87CEEB|7=#00AD83|8=#3AB09E}}; font-size:115%;">[[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]] '''Welcome to my userpage!!!''' [[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]]</div> <span style="font-size:large">'''ကျွန်ုပ် အကြောင်း'''</span><br> '''အမည် :''' ဘုန်းပြည့်စုံ<br> '''Nickname :''' ကုဋေဟန်သော် <br> '''မွေးနေ့ :''' ၂၀၀၉.၀၅.၁၄<br> '''နေရပ် :''' [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့]]<br> '''ပညာရေး အခြေအနေ''' : ဒွါဒသမတန်း<br> '''ဝါသနာ :''' [[ဘာသာစကား]]များ လေ့လာခြင်း၊ ဂီတ အနုပညာ၊ ပန်းချီ အနုပညာ<br> '''Title :''' [[၂၀၂၅|၂၀၂၅ ခုနှစ်]] ဒသမတန်း [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း|လူရည်ချွန်]]<br> {| name="userboxes" id="userboxes" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1ex; width: 242px; border: 1px solid #99B3FF; clear: right" |- ! '''Kaday Han Thaw''' |- |{{User Myanmar}} |- | {{ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်}} |- | {{User date}} |- | {{User time}} |- |{{User Biology}} |- | {{User my}} |- | {{User en-4}} |- | {{User ko-4}} |- | {{User ja-2}} |- | {{User fr-1}} |- | {{User male}} |- | {{User Wikipedian For|year=2024|month=5|day=5}} |} == ပညာရေး ဆောင်းပါး == # [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း]] :* {{en icon}} [[:en:Luyeechon Project|Luyeechon Project]] :* {{ko icon}} [[:ko:루예촌 선발 시험|루예촌 선발 시험]] # [[ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး]] == Modules == # [[Module:NeoBar]] # [[Module:Coutput]] # [[Module:Corporate Number Inspection]] # [[Module:ConvertToBurmese]] == Colonization Myanmar Articles to other Languages == === အနုပညာရှင်များ === :၁။ [[လက်ဝဲသုန္ဒရ]] :* {{ko icon}} [[:ko:랙웨뚠다라|랙웨뚠다라]] :* {{ja icon}} [[:ja:ミャッサン|ミャッサン]] :၂။ [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:흘라잉공주|흘라잉공주]] :၃။ [[အလင်းရောင် (သရုပ်ဆောင်)|အလင်းရောင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:아 링 야웅|아 링 야웅]] === တောင်ငူမင်းဆက် === :၁။ [[မင်းကြီးညို]] :* {{ko icon}} [[:ko:밍지뇨|밍지뇨]] === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် === :၁။ [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၀]] ~ [[၁၇၆၄]]) :* {{ko icon}} [[:ko:디베잉왕|디베잉왕]] :၂။ [[ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၄]] ~ [[၁၇၇၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱뷰싱왕|싱뷰싱왕]] :၃။ [[စဉ့်ကူးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၇၆]] ~ [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱구왕|싱구왕]] :၄။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:마웅마웅왕|마웅마웅왕]] :၅။ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]] ~ [[၁၈၁၉]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바둥왕|바둥왕]] :၆။ [[စစ်ကိုင်းမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၁၉]] ~ [[၁၈၃၇]]) :* {{ko icon}} [[:ko:자가잉왕|자가잉왕]] :၇။ [[သာယာဝတီမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၃၇]] ~ [[၁၈၄၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:따야와디왕|따야와디왕]] :၈။ [[ပုဂံမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၄၆]] ~ [[၁၈၅၃]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바강왕|바강왕]] === ဘောလုံးသမား === :၁။ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:마웅 마웅 륑|마웅 마웅 르윙]] == Templates == # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ဂျိုဆောန်]] # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကိုရီးယားဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်]] # [[တမ်းပလိတ်:ဘားဂရပ်]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean administrative division status]] # [[တမ်းပလိတ်:Administrative Division of South Korea]] # [[တမ်းပလိတ်:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] # [[တမ်းပလိတ်:North Korea Provincial level Labelled Map]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean Royalty/doc]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox surname]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox biological classification]] # [[တမ်းပလိတ်:Otheruses2]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Government Executive]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox French Region]] # [[တမ်းပလိတ်:အလယ်ခေတ် ကိုရီးယား]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox image frame]] # [[တမ်းပလိတ်:Nobel Prize stamp]] # [[တမ်းပလိတ်:Recent death]] # [[တမ်းပလိတ်:Basic Information Administrative Districts]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Thai Province]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox YouTuber]] # {{မြန်မာ ဂဏန်း}} == Project Pages == # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/ပြင်သစ်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/စပိန်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]][[အာပိုလွန်]] ab292srlo276tamvwf3tlw9r1eug6vk 0 272017 1028840 950451 2026-05-01T11:00:05Z Chenzeyan29 141880 1028840 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင်''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ကုန်းမကြီးနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်, တိုင်(ရှမ်း) |region=တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊<br />[[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့ အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစုများ]]အနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ]] |child2=[[Kam–Sui languages|Kam–Sui]] |child3=[[Biao language|Biao]]–[[Lakkia language|Lakkia]] |child4=[[Be languages|Be]]–[[Jizhao language|Jizhao]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်]] |child6=[[Hlai languages|Hlai]]–[[Jiamao language|Jiamao]] <!--<nowiki>|</nowiki>iso2 = none; "tai" is specifically for the Tai languages, not the whole Kra-Dai family--> |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=Distribution of the Tai–Kadai language family.<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ}} {{legend|#DB4FFF|Kam–Sui languages|Kam–Sui}} {{legend|#B000A6|Be languages|Be}} {{legend|#80FF00|Hlai languages|Hlai}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|မြောက်ပိုင်း တိုင်}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|အလယ်ပိုင်း တိုင်}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်}} {{Col-end}}|ethnicity=[[တိုင်လူမျိုး]] }} ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြ သော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး အချို့သော ပညာရှင်များက [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း “Austro-Tai theory” တင်ပြထားကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ== Kra–Dai ဘာသာစကားများ၏ မူလဖြစ်ပေါ်ရာဒေသသည် ယခု တရုတ်နိုင်ငံ၏ တောင်ပိုင်း – ဂွမ်စီ (Guangxi), ယွမ်နန် (Yunnan) တို့အနီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။Zhuang, Dong, Li များသည် တရုတ်သမိုင်းစာတမ်းများတွင် Bai Yue (百越) ဟု ခေါ်ကြသော ရှေးလူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် ပါဝင်သည်ဟု ယူဆရသည်။ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်းတို့သည် ထိုအုပ်စုမှ Tai-speaking groups တစ်ခုအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြသည်။ထိုပြန့်နှံ့မှုသည် ခန့်မှန်းခြေရာနှစ် ၁၀၀၀ – ၁၂၀၀ CE အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ phylogenetic tree တွင် ခရာ-ဒိုင်(ရှမ်း၊ထိုင်း၊လာအို၊စသောလူမျိူးများ) နှင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်(မွန်၊ခမာ၊ပလောင်၊စသောလူမျိုးများ)တို့သည် O1b branch (O-M95, O-M119)၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်းနီးစပ်သူများဖြစ်သည်။ထို့ကြောင့် သမိုင်းအစောပိုင်းတွင်တူညီတဲ့ ရင်းမြစ်(ယန်စီမြစ်ဝှမ်းဒေသ၊တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတွင် အတူတကွနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဩစထြိုအေးရှားတစ် နှင့် ခရာ-ဒိုင် ဟုကွဲထွက်ပြန့်နှံ့လာသည်ဟုယူဆနိုင်သည်။ Kra–Dai လူမျိုး များတွင် ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups ဖြစ်သော O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တွေ့ရပြီး ထို Haplogroups များသည် အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင် တွေ့ရများသော Tai-Kadai လူမျိုးများ ၏ မျိုးရိုးဗီဇမျှဝေမှု သက်သေ ဖြစ်နိုင်သည်။ထိုဗီဇတူမှုများကို မွန်-ခမာ(Austroasiatic) နှင့် တရုတ်-တိဗက်(Sino-Tibetan) နှစ်ဖက်လုံးတွင်အနည်းငယ်မျှသာ တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် Kra–Dai သည် တစ်ခုတည်းသော မျိုးရင်း (language family isolate level) ဖြစ်နိုင်သည်ဟူယူဆနိုင်သည်။ ==အမည်သုံးစွဲမှု== Tai–Kadai ဆိုသည်မှာ Tai branch (ဥပမာ – ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) နှင့် Kadai branch (ယခင်တွင် အနည်းငယ်သာလူသိတဲ့ Kra group) တို့မှ ဆင်းသက်သည်။ ယနေ့တွင် ပညာရှင်အများစုက “Kadai” ဆိုသည်မှာ Tai နှင့် Kra တို့ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ပေါင်းခေါ်ခြင်းဖြစ်ပြီး မမှန်ဟုသတ်မှတ်ကြသဖြင့်, Kra–Dai (ခရာ–တိုင်(ဒိုင်)) ဟု ခေါ်ခြင်းမှာ ပညာရေးအခြေခံသုံးသပ်ချက်အရ သင့်တော်သည့်အမည်ဖြစ်သည်။ထို့ကြောင့် “Kra–Dai” ဟု ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒအထောက်အထားတွင် သဘောတူသုံးစွဲလာကြသည်။ မှန်ကန်မှုမရှိသော ထိုင်း-တရုတ်အုပ်စုအားပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး သီးခြားဘာသာစကားအုပ်စုဖြစ်လာခဲ့ခြင်း * 1960s – Paul K. Benedict က “Austro-Tai” သီအိုရီကိုတင်ပြကာ Tai-Kadai ကို Austroasiatic နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းသည်။ * 1977 – Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က Tai-Kadai နှင့် Sino-Tibetan အကြား၌ regular sound correspondences မရှိကြောင်း ပြသသည်။ * 1990s – ထိုင်းနှင့် တရုတ်စကားအကြား shared core vocabulary မရှိကြောင်း၊ ဝေါဟာရတူမှုများသည် “loanwords” ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ * 2000s+ – Glottolog, Ethnologue, နှင့် comparative linguistics majority များက Sino-Tai သီအိုရီကို ပယ်ဖျက် ခဲ့သည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] bwqxhob8q1dz1btwpq6hgenzieo1kdx 1028841 1028840 2026-05-01T11:00:55Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1028841 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင်''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ကုန်းမကြီးနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်, တိုင်(ရှမ်း) |region=တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊<br />[[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့ အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစုများ]]အနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ]] |child2=[[Kam–Sui languages|Kam–Sui]] |child3=[[Biao language|Biao]]–[[Lakkia language|Lakkia]] |child4=[[Be languages|Be]]–[[Jizhao language|Jizhao]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်]] |child6=[[Hlai languages|Hlai]]–[[Jiamao language|Jiamao]] <!--<nowiki>|</nowiki>iso2 = none; "tai" is specifically for the Tai languages, not the whole Kra-Dai family--> |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=Distribution of the Tai–Kadai language family.<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ}} {{legend|#DB4FFF|Kam–Sui languages|Kam–Sui}} {{legend|#B000A6|Be languages|Be}} {{legend|#80FF00|Hlai languages|Hlai}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|မြောက်ပိုင်း တိုင်}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|အလယ်ပိုင်း တိုင်}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်}} {{Col-end}}|ethnicity=[[တိုင်လူမျိုး]] }} ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြ သော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး အချို့သော ပညာရှင်များက [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း “Austro-Tai theory” တင်ပြထားကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ== Kra–Dai ဘာသာစကားများ၏ မူလဖြစ်ပေါ်ရာဒေသသည် ယခု တရုတ်နိုင်ငံ၏ တောင်ပိုင်း – ဂွမ်စီ (Guangxi), ယွမ်နန် (Yunnan) တို့အနီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။Zhuang, Dong, Li များသည် တရုတ်သမိုင်းစာတမ်းများတွင် Bai Yue (百越) ဟု ခေါ်ကြသော ရှေးလူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် ပါဝင်သည်ဟု ယူဆရသည်။ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်းတို့သည် ထိုအုပ်စုမှ Tai-speaking groups တစ်ခုအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြသည်။ထိုပြန့်နှံ့မှုသည် ခန့်မှန်းခြေရာနှစ် ၁၀၀၀ – ၁၂၀၀ CE အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ phylogenetic tree တွင် ခရာ-ဒိုင်(ရှမ်း၊ထိုင်း၊လာအို၊စသောလူမျိူးများ) နှင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်(မွန်၊ခမာ၊ပလောင်၊စသောလူမျိုးများ)တို့သည် O1b branch (O-M95, O-M119)၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်းနီးစပ်သူများဖြစ်သည်။ထို့ကြောင့် သမိုင်းအစောပိုင်းတွင်တူညီတဲ့ ရင်းမြစ်(ယန်စီမြစ်ဝှမ်းဒေသ၊တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတွင် အတူတကွနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဩစထြိုအေးရှားတစ် နှင့် ခရာ-ဒိုင် ဟုကွဲထွက်ပြန့်နှံ့လာသည်ဟုယူဆနိုင်သည်။ Kra–Dai လူမျိုး များတွင် ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups ဖြစ်သော O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တွေ့ရပြီး ထို Haplogroups များသည် အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင် တွေ့ရများသော Tai-Kadai လူမျိုးများ ၏ မျိုးရိုးဗီဇမျှဝေမှု သက်သေ ဖြစ်နိုင်သည်။ထိုဗီဇတူမှုများကို မွန်-ခမာ(Austroasiatic) နှင့် တရုတ်-တိဗက်(Sino-Tibetan) နှစ်ဖက်လုံးတွင်အနည်းငယ်မျှသာ တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် Kra–Dai သည် တစ်ခုတည်းသော မျိုးရင်း (language family isolate level) ဖြစ်နိုင်သည်ဟူယူဆနိုင်သည်။ ==အမည်သုံးစွဲမှု== Tai–Kadai ဆိုသည်မှာ Tai branch (ဥပမာ – ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) နှင့် Kadai branch (ယခင်တွင် အနည်းငယ်သာလူသိတဲ့ Kra group) တို့မှ ဆင်းသက်သည်။ ယနေ့တွင် ပညာရှင်အများစုက “Kadai” ဆိုသည်မှာ Tai နှင့် Kra တို့ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ပေါင်းခေါ်ခြင်းဖြစ်ပြီး မမှန်ဟုသတ်မှတ်ကြသဖြင့်, Kra–Dai (ခရာ–တိုင်(ဒိုင်)) ဟု ခေါ်ခြင်းမှာ ပညာရေးအခြေခံသုံးသပ်ချက်အရ သင့်တော်သည့်အမည်ဖြစ်သည်။ထို့ကြောင့် “Kra–Dai” ဟု ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒအထောက်အထားတွင် သဘောတူသုံးစွဲလာကြသည်။ မှန်ကန်မှုမရှိသော ထိုင်း-တရုတ်အုပ်စုအားပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး သီးခြားဘာသာစကားအုပ်စုဖြစ်လာခဲ့ခြင်း * 1960s – Paul K. Benedict က “Austro-Tai” သီအိုရီကိုတင်ပြကာ Tai-Kadai ကို Austroasiatic နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းသည်။ * 1977 – Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က Tai-Kadai နှင့် Sino-Tibetan အကြား၌ regular sound correspondences မရှိကြောင်း ပြသသည်။ * 1990s – ထိုင်းနှင့် တရုတ်စကားအကြား shared core vocabulary မရှိကြောင်း၊ ဝေါဟာရတူမှုများသည် “loanwords” ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ * 2000s+ – Glottolog, Ethnologue, နှင့် comparative linguistics majority များက Sino-Tai သီအိုရီကို ပယ်ဖျက် ခဲ့သည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] 20uaxllgcorsosboo691onhyepoeown 1028842 1028841 2026-05-01T11:06:11Z Chenzeyan29 141880 1028842 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင်''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ကုန်းမကြီးနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်, တိုင်(ရှမ်း) |region=တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊<br />[[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့ အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစုများ]]အနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ]] |child2=[[Kam–Sui languages|Kam–Sui]] |child3=[[Biao language|Biao]]–[[Lakkia language|Lakkia]] |child4=[[Be languages|Be]]–[[Jizhao language|Jizhao]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်]] |child6=[[Hlai languages|Hlai]]–[[Jiamao language|Jiamao]] <!--<nowiki>|</nowiki>iso2 = none; "tai" is specifically for the Tai languages, not the whole Kra-Dai family--> |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=Distribution of the Tai–Kadai language family.<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ}} {{legend|#DB4FFF|Kam–Sui languages|Kam–Sui}} {{legend|#B000A6|Be languages|Be}} {{legend|#80FF00|Hlai languages|Hlai}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|မြောက်ပိုင်း တိုင်}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|အလယ်ပိုင်း တိုင်}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်}} {{Col-end}}|ethnicity=[[တိုင်လူမျိုး]] }} ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြ သော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး အချို့သော ပညာရှင်များက [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း “Austro-Tai theory” တင်ပြထားကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ== ခရာ-ဒိုင် (Kra–Dai) ဘာသာစကားများ၏ မူလဖြစ်ပေါ်ရာဒေသ (Urheimat) သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီး ဖြစ်သည်ဟု ပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Ostapirat2005">{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် '''[[ဘိုင်ယွီ]]''' (Bai Yue; 百越) ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ရှေးဦးလူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် ပါဝင်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Pain2008">{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}</ref> [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် ထိုအုပ်စုမှ တိုင်စကားပြောလူမျိုးစုများ အဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြသည်။ ထိုရွှေ့ပြောင်းမှုသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အေဒီ (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Pittayaporn2014">{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}</ref> Phylogenetic tree လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုအေးရှားတစ်]] (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင် စသည်) နွယ်ဝင်တို့သည် '''O1b branch''' (O-M95, O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> ထို့ကြောင့် သမိုင်းအစောပိုင်းတွင် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့တွင် အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီးနောက် အော်စထရိုအေးရှားတစ် နှင့် ခရာ-ဒိုင် ဟူ၍ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့လာသည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။ ခရာ-ဒိုင် လူမျိုးများတွင် ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သော '''O1b1a1a (O-M95)''' နှင့် '''O2a2b (O-M7)''' တို့ကို တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ တိုင်-ခဒိုင်လူမျိုးများအကြား မျိုးရိုးဗီဇမျှဝေမှုရှိခြင်း၏ ခိုင်မာသော သက်သေများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Sun2013">{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}</ref> ထိုဗီဇတူညီမှုများကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နှင့် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] နှစ်ဖက်လုံးတွင် အနည်းငယ်မျှသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင်သည် သီးခြားမျိုးရင်း (Language family isolate level) တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်ဟုလည်း ယူဆနိုင်ပါသည်။<ref name="You2020">{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} ==အမည်သုံးစွဲမှု== Tai–Kadai ဆိုသည်မှာ Tai branch (ဥပမာ – ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) နှင့် Kadai branch (ယခင်တွင် အနည်းငယ်သာလူသိတဲ့ Kra group) တို့မှ ဆင်းသက်သည်။ ယနေ့တွင် ပညာရှင်အများစုက “Kadai” ဆိုသည်မှာ Tai နှင့် Kra တို့ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ပေါင်းခေါ်ခြင်းဖြစ်ပြီး မမှန်ဟုသတ်မှတ်ကြသဖြင့်, Kra–Dai (ခရာ–တိုင်(ဒိုင်)) ဟု ခေါ်ခြင်းမှာ ပညာရေးအခြေခံသုံးသပ်ချက်အရ သင့်တော်သည့်အမည်ဖြစ်သည်။ထို့ကြောင့် “Kra–Dai” ဟု ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒအထောက်အထားတွင် သဘောတူသုံးစွဲလာကြသည်။ မှန်ကန်မှုမရှိသော ထိုင်း-တရုတ်အုပ်စုအားပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး သီးခြားဘာသာစကားအုပ်စုဖြစ်လာခဲ့ခြင်း * 1960s – Paul K. Benedict က “Austro-Tai” သီအိုရီကိုတင်ပြကာ Tai-Kadai ကို Austroasiatic နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းသည်။ * 1977 – Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က Tai-Kadai နှင့် Sino-Tibetan အကြား၌ regular sound correspondences မရှိကြောင်း ပြသသည်။ * 1990s – ထိုင်းနှင့် တရုတ်စကားအကြား shared core vocabulary မရှိကြောင်း၊ ဝေါဟာရတူမှုများသည် “loanwords” ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ * 2000s+ – Glottolog, Ethnologue, နှင့် comparative linguistics majority များက Sino-Tai သီအိုရီကို ပယ်ဖျက် ခဲ့သည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] bnnodzuldqusg9h84usq99q5h7fqi5s 1028843 1028842 2026-05-01T11:06:37Z Chenzeyan29 141880 1028843 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင်''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ကုန်းမကြီးနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်, တိုင်(ရှမ်း) |region=တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊<br />[[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့ အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစုများ]]အနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ]] |child2=[[Kam–Sui languages|Kam–Sui]] |child3=[[Biao language|Biao]]–[[Lakkia language|Lakkia]] |child4=[[Be languages|Be]]–[[Jizhao language|Jizhao]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်]] |child6=[[Hlai languages|Hlai]]–[[Jiamao language|Jiamao]] <!--<nowiki>|</nowiki>iso2 = none; "tai" is specifically for the Tai languages, not the whole Kra-Dai family--> |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=Distribution of the Tai–Kadai language family.<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ}} {{legend|#DB4FFF|Kam–Sui languages|Kam–Sui}} {{legend|#B000A6|Be languages|Be}} {{legend|#80FF00|Hlai languages|Hlai}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|မြောက်ပိုင်း တိုင်}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|အလယ်ပိုင်း တိုင်}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်}} {{Col-end}}|ethnicity=[[တိုင်လူမျိုး]] }} ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြ သော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး အချို့သော ပညာရှင်များက [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း “Austro-Tai theory” တင်ပြထားကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ== ခရာ-ဒိုင် (Kra–Dai) ဘာသာစကားများ၏ မူလဖြစ်ပေါ်ရာဒေသ (Urheimat) သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီး ဖြစ်သည်ဟု ပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Ostapirat2005">{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် '''[[ဘိုင်ယွီ]]''' (Bai Yue; 百越) ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ရှေးဦးလူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် ပါဝင်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Pain2008">{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}</ref> [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် ထိုအုပ်စုမှ တိုင်စကားပြောလူမျိုးစုများ အဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြသည်။ ထိုရွှေ့ပြောင်းမှုသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အေဒီ (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Pittayaporn2014">{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}</ref> Phylogenetic tree လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုအေးရှားတစ်]] (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင် စသည်) နွယ်ဝင်တို့သည် '''O1b branch''' (O-M95, O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> ထို့ကြောင့် သမိုင်းအစောပိုင်းတွင် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့တွင် အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီးနောက် အော်စထရိုအေးရှားတစ် နှင့် ခရာ-ဒိုင် ဟူ၍ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့လာသည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။ ခရာ-ဒိုင် လူမျိုးများတွင် ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သော '''O1b1a1a (O-M95)''' နှင့် '''O2a2b (O-M7)''' တို့ကို တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ တိုင်-ခဒိုင်လူမျိုးများအကြား မျိုးရိုးဗီဇမျှဝေမှုရှိခြင်း၏ ခိုင်မာသော သက်သေများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Sun2013">{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}</ref> ထိုဗီဇတူညီမှုများကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နှင့် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] နှစ်ဖက်လုံးတွင် အနည်းငယ်မျှသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင်သည် သီးခြားမျိုးရင်း (Language family isolate level) တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်ဟုလည်း ယူဆနိုင်ပါသည်။<ref name="You2020">{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}</ref> {{Reflist}} ==အမည်သုံးစွဲမှု== Tai–Kadai ဆိုသည်မှာ Tai branch (ဥပမာ – ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) နှင့် Kadai branch (ယခင်တွင် အနည်းငယ်သာလူသိတဲ့ Kra group) တို့မှ ဆင်းသက်သည်။ ယနေ့တွင် ပညာရှင်အများစုက “Kadai” ဆိုသည်မှာ Tai နှင့် Kra တို့ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ပေါင်းခေါ်ခြင်းဖြစ်ပြီး မမှန်ဟုသတ်မှတ်ကြသဖြင့်, Kra–Dai (ခရာ–တိုင်(ဒိုင်)) ဟု ခေါ်ခြင်းမှာ ပညာရေးအခြေခံသုံးသပ်ချက်အရ သင့်တော်သည့်အမည်ဖြစ်သည်။ထို့ကြောင့် “Kra–Dai” ဟု ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒအထောက်အထားတွင် သဘောတူသုံးစွဲလာကြသည်။ မှန်ကန်မှုမရှိသော ထိုင်း-တရုတ်အုပ်စုအားပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး သီးခြားဘာသာစကားအုပ်စုဖြစ်လာခဲ့ခြင်း * 1960s – Paul K. Benedict က “Austro-Tai” သီအိုရီကိုတင်ပြကာ Tai-Kadai ကို Austroasiatic နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းသည်။ * 1977 – Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က Tai-Kadai နှင့် Sino-Tibetan အကြား၌ regular sound correspondences မရှိကြောင်း ပြသသည်။ * 1990s – ထိုင်းနှင့် တရုတ်စကားအကြား shared core vocabulary မရှိကြောင်း၊ ဝေါဟာရတူမှုများသည် “loanwords” ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ * 2000s+ – Glottolog, Ethnologue, နှင့် comparative linguistics majority များက Sino-Tai သီအိုရီကို ပယ်ဖျက် ခဲ့သည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] req7stg6ftpa05zr9yspxzqaucm6vb2 0 272846 1028659 1025447 2026-04-30T13:07:05Z ~2026-26121-01 142170 1028659 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet | cabinet_name = ဦးညိုစောအစိုးရ | flag = State Seal of the Republic of the Union of Myanmar.svg | flag_border = | cabinet_number = ပဉ္စမမြောက် | cabinet_type = ပြည်ထောင်စုအစိုးရ | jurisdiction = မြန်မာနိုင်ငံ | incumbent = ၂၀၂၅ – ၂၀၂၆ | image = VP_U_Nyo_Saw.jpg | image_size = x120px | caption = နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဦးညိုစော | date_formed = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ {{small|(ပြည်ထောင်စုအစိုးရ)}} | date_dissolved = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | government_head = [[ညိုစော|ဦးညိုစော]] | government_head_title = နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် | state_head = [[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] | state_head_title = ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) | current_number = ၃၁ | political_party = [[တပ်မတော်]] | election = မရှိပါ။ | incoming_formation = [https://my.wikisource.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%A အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၃/၂၀၂၅] | previous = [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | successor = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | opposition_cabinet = [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]] }} '''ဦးညိုစောအစိုးရ''' (တရားဝင်အားဖြင့် '''ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့''') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]]အရ ဖွဲ့စည်းထားသော ပဉ္စမအကြိမ်မြောက် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်း]]ပြီးနောက်ပိုင်း [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]]မှ ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် ဒုတိယမြောက် စစ်အစိုးရလည်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၃/၂၀၂၅ အားဖြင့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရကို အသစ်ဖွဲ့စည်းလိုက်ရာ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) ဦး[[ညိုစော]]က ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ မူလတွင် အဖွဲ့ဝင် (၃၀) ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ နောက်တွင် မူလဖွဲ့စည်းမှုတွင် မထည့်သွင်းထားသော ပညာရေးဝန်ကြီးနေရာတွင် ဒေါက်တာ[[ချောချောစိန်]]ကို ပြန်လည် ဖြည့်စွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73057|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖြည့်စွက်ဖွဲ့စည်းခြင်း|accessdate=3 August 2025|publisher=Ministry of Information}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် ဦးညိုစော ဦးဆောင်သော အစိုးရသည် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ သက်တမ်းပြီးဆုံးပြီးနောက် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆]] [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]] ပြင်ဆင်ရေးနှင့် ကျင်းပရေးတာဝန်ကို ထမ်းဆောင်သည့် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီကာလ၏ အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ယင်းအစိုးရသည် ရက်ပေါင်း ၂၅၃ ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ သက်တမ်းအတွင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီက ချမှတ်ပေးထားသည့် ဦးတည်ချက် (၄) ရပ်နှင့်အညီ ဆောင်ရွက်ကာ ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းအား ကြားဖြတ်အစိုးရသဖွယ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သစ်က ယင်းအစိုးရထံမှ တာဝန်ကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ == မြန်မာ့တပ်မတော်၏ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဖြစ်မှ အရပ်ဝတ်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည့် ဦးညိုစော ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့ကို အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ဦးညိုစော၏ အစိုးရအဖွဲ့အထက်တွင် တည်ရှိသည့် အဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးပါဝင်သော [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]]၏ ဥက္ကဋ္ဌလည်း ဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" !ရာထူးအဆင့် !အမည် !တာဝန်သက်တမ်း ! |- |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|ယာယီသမ္မတ]]-တာဝန် | rowspan="2" |ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] |၂၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ - ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{Age in years and days|2024|7|22|2026|4|10}} |- |နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ |၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ - ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{Age in years and days|2025|7|31|2026|4|10}} |- |နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] | rowspan="3" |၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ - ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{Age in years and days|2025|7|31|2026|4|10}} |- |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]] |ဦး[[ညိုစော]] |{{Age in years and days|2025|7|31|2026|4|10}} |- |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးချုပ်|ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်]] |''လစ်လပ်'' | |} == ဖြစ်ရပ်များ == === ဝန်ကြီးဌာန ဖွဲ့စည်းမှု === ဦးညိုစောအစိုးရအဖွဲ့ကို ကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီက ဖွဲ့စည်းရာတွင် ယခင်[[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]လက်ထက်တွင် မရှိခဲ့သော ဝန်ကြီးဌာန (၃) ခုကို ပြန်လည်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ယခင် စီမံကိန်းနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာနကို [[အမျိုးသားစီမံကိန်းဝန်ကြီးဌာန]]နှင့် [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန]]ဟူ၍ နှစ်ခုခွဲထုတ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရလက်ထက်အထိ ရှိခဲ့သော သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာနကိုလည်း "နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန" ဟု ပြန်လည်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ပြန်လည်ထည့်သွင်းခြင်းသည် လာမည့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲအတွက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအပြောင်းအလဲအတွက် ပြင်ဆင်မှုဟု ယူဆနိုင်သည်။ === ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့အစည်းအဝေး === ဦးညိုစောဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့၏ ပထမဆုံး အစည်းအဝေးကို ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ရုံး၌ ကျင်းပခဲ့သည်။​ ဦးညိုစောက အဖွင့်အမှာစကားပြောကြားရာတွင် ယခုအစိုးရအဖွဲ့သည် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]]က ဖွဲ့စည်းထားသည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်ကြောင်း၊ မိမိတို့အစိုးရအနေဖြင့် တို့တာဝန်အရေး (၃) ပါးအား ဦးထိပ်ထားပန်ဆင်ထိန်းသိမ်း ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သွားရန်လိုကြောင်း၊ အလားတူ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီမှချမှတ်ထားသည့် ဦးတည်ချက်(၄)ရပ်အား လိုက်နာအကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73143|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့အစည်းအဝေး ကျင်းပ|accessdate=8 August 2025|publisher=Ministry of Information}}</ref> === အစိုးရဆိုင်ရာ ဌာနအကြီးအကဲ ခန့်အပ်ခြင်း === ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၂၃/၂၀၂၅ ဖြင့် ဦး[[ကျော်ထင် (ဒုတိယဝန်ကြီး)|ကျော်ထင်]] အား [[အမျိုးသားစီမံကိန်းဝန်ကြီးဌာန]]၊ ဒုတိယဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73305|title=ဒုတိယဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=MOI|accessdate=6 August 2025}}</ref> အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံးသည် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးမှ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ဦးနေလင်းအား အမြဲတမ်းအတွင်းဝန်/ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73333|title=အမြဲတမ်းအတွင်းဝန်/ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း|publisher=MOI|accessdate=5 August 2025}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေး၊ ဒုတိယဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ် [[အောင်ကျော်ကျော်]]ကို စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး၊ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/79401|title=စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်စေခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆|date=၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/309394|title=ပြည်ထဲရေးဒုတိယဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ် အောင်ကျော်ကျော်အား စစ်ဘက်မူလတာဝန်များပြန်လည်ထမ်း​ဆောင်​စေပြီး ၎င်း၏​နေရာအပါအဝင် ဝန်ကြီးဌာနသုံးခုအတွက် ဒုတိယဝန်ကြီးသုံးဦး ခန့်အပ်|work=Eleven Media Group|access-date=၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆|date=၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆}}</ref>ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ အား ပြည်ထဲရေးဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် အစားထိုးခန့်ထားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/79403|access-date=2026-03-06|website=www.moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]]အား စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ မူလတာဝန်များသို့ ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]]ကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အစားထိုးခန့်ထားသဖြင့် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကောင်မရှင်]]အဖွဲ့ဝင်သစ် ဖြစ်လာသည်။ <ref>{{Cite web|title=ပြည်ထဲ​ရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်း​နောင်အား စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်စေပြီး ၎င်း၏​နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖုန်းမြတ်အား ခန့်အပ်|url=https://news-eleven.com/article/309488|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-06|language=my}}</ref> == ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ မှ ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆) == {{မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းဆိုင်ရာ}} ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူကျင်းပခဲ့ပြီး ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73050|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|publisher=MOI|accessdate=2 August 2025}}</ref><!--ပြည်ထောင်စုအင်္ဂါစဉ် ရှိနေလို့ အစိုးရကြေညာချက်တို့မှာ ဖော်ပြတဲ့အခါ နာမည်အရင်လာတဲ့သူက "အရေးကြီးမှု" အစဉ်အတိုင်းဖော်ပြလေ့ရှိကြောင်းကို သတိပြုရန်။--> {| class="wikitable" |+ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဝင်များ<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/union-government-list|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အမည်စာရင်း|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025-7-31}}</ref> !စဉ် !ရာထူးတာဝန် !အမည် |- |၁။ |နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးနှင့် အမျိုးသားစီမံကိန်းဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[ညိုစော]] |- |၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၁) |ဦး[[တင်အောင်စန်း]] |- |၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၂) |ဦး[[ကိုကိုလှိုင်]] |- |၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၃) |[[မောင်မောင်တင့်|ဦးမောင်မောင်တင့်]] |- |၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၄) |[[ထွန်းအုံ|ဦးထွန်းအုံ]] |- |၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပို့ဆောင်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[မြထွန်းဦး]] |- |၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်အေး]] |- |၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန |[[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကံဇော်]] |- |၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန |[[သန်းဆွေ (ဝန်ကြီး)|ဦးသန်းဆွေ]] |- |၁၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] |- |၁၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနနှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] |- |၁၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့်နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ[[ဝါဝါမောင်]] |- |၁၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ် ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[သီတာဦး]] |- |၁၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |[[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်မောင်အုန်း]] |- |၁၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သာသနာရေးနှင့်ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန |[[တင်ဦးလွင်|ဦးတင်ဦးလွင်]] |- |၁၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန |[[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] |- |၁၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သမဝါယမနှင့်ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦးလှမိုး |- |၁၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန |[[ခင်မောင်ရီ|ဦးခင်မောင်ရီ]] |- |၁၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[ဉာဏ်ထွန်း]] |- |၂၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန |[[ကိုကိုလွင်|ဦးကိုကိုလွင်]] |- |၂၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စက်မှုဝန်ကြီးဌာန |[[ချာလီသန်း|ဒေါက်တာချာလီသန်း]] |- |၂၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန |[[မြင့်ကြိုင်|ဦးမြင့်ကြိုင်]] |- |၂၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန |[[အောင်ကျော်ဟိုး|ဦးအောင်ကျော်ဟိုး]] |- |၂၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |[[ချစ်ဆွေ (သံအမတ်ကြီး)|ဦးချစ်ဆွေ]] |- |၂၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[မျိုးသိန်းကျော်]] |- |၂၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[သက်ခိုင်ဝင်း]] |- |၂၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနနှင့် ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီးဌာန |Jeng Phang နော်တောင် |- |၂၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[မျိုးသန့်]] |- |၂၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |- |၃၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[ချောချောစိန်]] |- |၃၁။ |ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး |ဦးနေလင်း |} {{နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဆောင်းပါးများ}} === ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများနှင့် ဒုတိယဝန်ကြီးများ (၂၀၂၅ - ၂၀၂၆) === {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူးတာဝန် !အမည် !ဒုတိယဝန်ကြီးများ |- |၁။ |အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး | |ဦးခင်လတ် |- |၂။ |နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးနှင့် အမျိုးသားစီမံကိန်းဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[ညိုစော]] |ဦး[[ကျော်ထင်]] |- |၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၁) |ဦး[[တင်အောင်စန်း]] | |- |၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၂) |ဦး[[ကိုကိုလှိုင်]] | |- |၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၃) |[[မောင်မောင်တင့်|ဦးမောင်မောင်တင့်]] |[[ထင်ကျော်သူ|ဦးထင်ကျော်သူ]] |- |၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၄) |[[ထွန်းအုံ|ဦးထွန်းအုံ]] | |- |၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပို့ဆောင်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[မြထွန်းဦး]] |ဦးအောင်ကျော်ထွန်း ဦးအောင်မြိုင်ဦး သက်ဝင်းအောင် |- |၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်အေး]] |[[ကိုလေး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ်ကိုလေး]] ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/76698|title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> |- |၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန |[[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကံဇော်]] |ဒေါ်သန်းသန်းလင်း ဦးဟန်ဝင်းအောင် |- |၁၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန |[[သန်းဆွေ (ဝန်ကြီး)|ဦးသန်းဆွေ]] |[[နိုင်မင်းကျော်|ဦးနိုင်မင်းကျော်]] [[ကိုကိုကျော်|ဦးကိုကိုကျော်]] |- |၁၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] |[[အောင်ကျော်ကျော်|<s>ဗိုလ်ချုပ် အောင်ကျော်ကျော်</s>]] ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ |- |၁၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနနှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] |ဗိုလ်ချုပ်ဖြိုးသန့် [[ဇော်အေးမောင်|ဦးဇော်အေးမောင်]] |- |၁၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့်နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ[[ဝါဝါမောင်]] |ဦးသန့်စင်လွင် |- |၁၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ် ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[သီတာဦး]] |[[ထိန်လင်းဦး|ဒေါက်တာထိန်လင်းဦး]] |- |၁၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |[[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်မောင်အုန်း]] |ဦးရဲတင့် [[ဇော်မင်းထွန်း|ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း]] |- |၁၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သာသနာရေးနှင့်ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန |[[တင်ဦးလွင်|ဦးတင်ဦးလွင်]] |ဦးအေးထွန်း ဒေါ်[[နုမြဇံ]] |- |၁၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန |[[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] | ဒေါက်တာအောင်ကြီး ဒေါက်တာတင်ထွဋ် ဦးဗိုလ်ဗိုလ်ကျော် |- |၁၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သမဝါယမနှင့်ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦးလှမိုး |ဦးသိုက်စိုး |- |၁၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန |[[ခင်မောင်ရီ|ဦးခင်မောင်ရီ]] |ဦးမင်းသူ |- |၂၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန |ဦးဉာဏ်ထွန်း |ဦးအေးကျော် |- |၂၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန |[[ကိုကိုလွင်|ဦးကိုကိုလွင်]] |ဦးသန့်စင် <br/>{{small|(ရပ်စဲခံရ)}}<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/77441|title=တာဝန်မှ ရပ်စဲခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> ဦးကျော်နိုင်ဝင်း <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/77917|title=ဒုတိယဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> |- |၂၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စက်မှုဝန်ကြီးဌာန |[[ချာလီသန်း|ဒေါက်တာချာလီသန်း]] |ဦးသွင်အောင် |- |၂၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန |[[မြင့်ကြိုင်|ဦးမြင့်ကြိုင်]] |ဦးဌေးလှိုင် |- |၂၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန |[[အောင်ကျော်ဟိုး|ဦးအောင်ကျော်ဟိုး]] |ဦးဝင်းရှိန် |- |၂၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |[[ချစ်ဆွေ (သံအမတ်ကြီး)|ဦးချစ်ဆွေ]] |[[မင်းမင်း|ဦးမင်းမင်း]] [[ကျော်ရွှေထွန်း|ဦးကျော်ရွှေထွန်း]] |- |၂၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[မျိုးသိန်းကျော်]] |ဒေါက်တာအောင်ဇေယျ |- |၂၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[သက်ခိုင်ဝင်း]] |ဒေါက်တာအေးထွန်း |- |၂၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနနှင့် ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီးဌာန |Jeng Phang နော်တောင် |[[ဇင်မင်းထက်|ဦးဇင်မင်းထက်]] ဦးထိန်လင်း ဦးဖြိုးဇော်စိုး |- |၂၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |[[မျိုးသန့်|ဦးမျိုးသန့်]] |[[မျိုးမြင့်|ဦးမျိုးမြင့်]] |- |၃၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |ဒေါက်တာသန်းစိုး |- |၃၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[ချောချောစိန်]] |ဒေါက်တာဇော်မြင့် ဦးနေမျိုးလှိုင် |} == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * [[ဝန်ကြီးဌာန နှင့် အကြီးအကဲများ စာရင်း]] == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] <references />{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} ez2qf3u5xlm7ngz3llv1fup9giglihk 1028668 1028659 2026-04-30T14:03:04Z Zawzawaungthwin 100038 [[Special:Contributions/~2026-26121-01|~2026-26121-01]] ([[User talk:~2026-26121-01|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1028659|1028659]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည် 1028668 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet | cabinet_name = ဦးညိုစောအစိုးရ | flag = State Seal of the Republic of the Union of Myanmar.svg | flag_border = | cabinet_number = ပဉ္စမမြောက် | cabinet_type = ပြည်ထောင်စုအစိုးရ | jurisdiction = မြန်မာနိုင်ငံ | incumbent = ၂၀၂၅ – ၂၀၂၆ | image = NyoSaw.jpg | image_size = x120px | caption = နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဦးညိုစော | date_formed = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ {{small|(ပြည်ထောင်စုအစိုးရ)}} | date_dissolved = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | government_head = [[ညိုစော|ဦးညိုစော]] | government_head_title = နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် | state_head = [[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] | state_head_title = ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) | current_number = ၃၁ | political_party = [[တပ်မတော်]] | election = မရှိပါ။ | incoming_formation = [https://my.wikisource.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%A အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၃/၂၀၂၅] | previous = [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | successor = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | opposition_cabinet = [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]] }} '''ဦးညိုစောအစိုးရ''' (တရားဝင်အားဖြင့် '''ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့''') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]]အရ ဖွဲ့စည်းထားသော ပဉ္စမအကြိမ်မြောက် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်း]]ပြီးနောက်ပိုင်း [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]]မှ ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် ဒုတိယမြောက် စစ်အစိုးရလည်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၃/၂၀၂၅ အားဖြင့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရကို အသစ်ဖွဲ့စည်းလိုက်ရာ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) ဦး[[ညိုစော]]က ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ မူလတွင် အဖွဲ့ဝင် (၃၀) ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ နောက်တွင် မူလဖွဲ့စည်းမှုတွင် မထည့်သွင်းထားသော ပညာရေးဝန်ကြီးနေရာတွင် ဒေါက်တာ[[ချောချောစိန်]]ကို ပြန်လည် ဖြည့်စွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73057|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖြည့်စွက်ဖွဲ့စည်းခြင်း|accessdate=3 August 2025|publisher=Ministry of Information}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် ဦးညိုစော ဦးဆောင်သော အစိုးရသည် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ သက်တမ်းပြီးဆုံးပြီးနောက် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆]] [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]] ပြင်ဆင်ရေးနှင့် ကျင်းပရေးတာဝန်ကို ထမ်းဆောင်သည့် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီကာလ၏ အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ယင်းအစိုးရသည် ရက်ပေါင်း ၂၅၃ ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ သက်တမ်းအတွင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီက ချမှတ်ပေးထားသည့် ဦးတည်ချက် (၄) ရပ်နှင့်အညီ ဆောင်ရွက်ကာ ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းအား ကြားဖြတ်အစိုးရသဖွယ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သစ်က ယင်းအစိုးရထံမှ တာဝန်ကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ == မြန်မာ့တပ်မတော်၏ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဖြစ်မှ အရပ်ဝတ်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည့် ဦးညိုစော ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့ကို အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ဦးညိုစော၏ အစိုးရအဖွဲ့အထက်တွင် တည်ရှိသည့် အဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးပါဝင်သော [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]]၏ ဥက္ကဋ္ဌလည်း ဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" !ရာထူးအဆင့် !အမည် !တာဝန်သက်တမ်း ! |- |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|ယာယီသမ္မတ]]-တာဝန် | rowspan="2" |ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] |၂၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ - ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{Age in years and days|2024|7|22|2026|4|10}} |- |နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ |၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ - ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{Age in years and days|2025|7|31|2026|4|10}} |- |နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] | rowspan="3" |၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ - ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{Age in years and days|2025|7|31|2026|4|10}} |- |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]] |ဦး[[ညိုစော]] |{{Age in years and days|2025|7|31|2026|4|10}} |- |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးချုပ်|ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်]] |''လစ်လပ်'' | |} == ဖြစ်ရပ်များ == === ဝန်ကြီးဌာန ဖွဲ့စည်းမှု === ဦးညိုစောအစိုးရအဖွဲ့ကို ကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီက ဖွဲ့စည်းရာတွင် ယခင်[[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]လက်ထက်တွင် မရှိခဲ့သော ဝန်ကြီးဌာန (၃) ခုကို ပြန်လည်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ယခင် စီမံကိန်းနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာနကို [[အမျိုးသားစီမံကိန်းဝန်ကြီးဌာန]]နှင့် [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန]]ဟူ၍ နှစ်ခုခွဲထုတ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရလက်ထက်အထိ ရှိခဲ့သော သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာနကိုလည်း "နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန" ဟု ပြန်လည်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ပြန်လည်ထည့်သွင်းခြင်းသည် လာမည့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲအတွက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအပြောင်းအလဲအတွက် ပြင်ဆင်မှုဟု ယူဆနိုင်သည်။ === ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့အစည်းအဝေး === ဦးညိုစောဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့၏ ပထမဆုံး အစည်းအဝေးကို ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ရုံး၌ ကျင်းပခဲ့သည်။​ ဦးညိုစောက အဖွင့်အမှာစကားပြောကြားရာတွင် ယခုအစိုးရအဖွဲ့သည် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]]က ဖွဲ့စည်းထားသည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်ကြောင်း၊ မိမိတို့အစိုးရအနေဖြင့် တို့တာဝန်အရေး (၃) ပါးအား ဦးထိပ်ထားပန်ဆင်ထိန်းသိမ်း ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သွားရန်လိုကြောင်း၊ အလားတူ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီမှချမှတ်ထားသည့် ဦးတည်ချက်(၄)ရပ်အား လိုက်နာအကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73143|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့အစည်းအဝေး ကျင်းပ|accessdate=8 August 2025|publisher=Ministry of Information}}</ref> === အစိုးရဆိုင်ရာ ဌာနအကြီးအကဲ ခန့်အပ်ခြင်း === ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၂၃/၂၀၂၅ ဖြင့် ဦး[[ကျော်ထင် (ဒုတိယဝန်ကြီး)|ကျော်ထင်]] အား [[အမျိုးသားစီမံကိန်းဝန်ကြီးဌာန]]၊ ဒုတိယဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73305|title=ဒုတိယဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=MOI|accessdate=6 August 2025}}</ref> အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံးသည် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးမှ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ဦးနေလင်းအား အမြဲတမ်းအတွင်းဝန်/ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73333|title=အမြဲတမ်းအတွင်းဝန်/ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း|publisher=MOI|accessdate=5 August 2025}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေး၊ ဒုတိယဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ် [[အောင်ကျော်ကျော်]]ကို စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး၊ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/79401|title=စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်စေခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆|date=၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/309394|title=ပြည်ထဲရေးဒုတိယဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ် အောင်ကျော်ကျော်အား စစ်ဘက်မူလတာဝန်များပြန်လည်ထမ်း​ဆောင်​စေပြီး ၎င်း၏​နေရာအပါအဝင် ဝန်ကြီးဌာနသုံးခုအတွက် ဒုတိယဝန်ကြီးသုံးဦး ခန့်အပ်|work=Eleven Media Group|access-date=၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆|date=၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆}}</ref>ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ အား ပြည်ထဲရေးဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် အစားထိုးခန့်ထားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/79403|access-date=2026-03-06|website=www.moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]]အား စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ မူလတာဝန်များသို့ ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]]ကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အစားထိုးခန့်ထားသဖြင့် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကောင်မရှင်]]အဖွဲ့ဝင်သစ် ဖြစ်လာသည်။ <ref>{{Cite web|title=ပြည်ထဲ​ရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်း​နောင်အား စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်စေပြီး ၎င်း၏​နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖုန်းမြတ်အား ခန့်အပ်|url=https://news-eleven.com/article/309488|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-06|language=my}}</ref> == ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ မှ ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆) == {{မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းဆိုင်ရာ}} ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူကျင်းပခဲ့ပြီး ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73050|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|publisher=MOI|accessdate=2 August 2025}}</ref><!--ပြည်ထောင်စုအင်္ဂါစဉ် ရှိနေလို့ အစိုးရကြေညာချက်တို့မှာ ဖော်ပြတဲ့အခါ နာမည်အရင်လာတဲ့သူက "အရေးကြီးမှု" အစဉ်အတိုင်းဖော်ပြလေ့ရှိကြောင်းကို သတိပြုရန်။--> {| class="wikitable" |+ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဝင်များ<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/union-government-list|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အမည်စာရင်း|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025-7-31}}</ref> !စဉ် !ရာထူးတာဝန် !အမည် |- |၁။ |နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးနှင့် အမျိုးသားစီမံကိန်းဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[ညိုစော]] |- |၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၁) |ဦး[[တင်အောင်စန်း]] |- |၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၂) |ဦး[[ကိုကိုလှိုင်]] |- |၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၃) |[[မောင်မောင်တင့်|ဦးမောင်မောင်တင့်]] |- |၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၄) |[[ထွန်းအုံ|ဦးထွန်းအုံ]] |- |၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပို့ဆောင်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[မြထွန်းဦး]] |- |၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်အေး]] |- |၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန |[[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကံဇော်]] |- |၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန |[[သန်းဆွေ (ဝန်ကြီး)|ဦးသန်းဆွေ]] |- |၁၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] |- |၁၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနနှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] |- |၁၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့်နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ[[ဝါဝါမောင်]] |- |၁၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ် ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[သီတာဦး]] |- |၁၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |[[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်မောင်အုန်း]] |- |၁၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သာသနာရေးနှင့်ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန |[[တင်ဦးလွင်|ဦးတင်ဦးလွင်]] |- |၁၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန |[[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] |- |၁၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သမဝါယမနှင့်ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦးလှမိုး |- |၁၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန |[[ခင်မောင်ရီ|ဦးခင်မောင်ရီ]] |- |၁၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[ဉာဏ်ထွန်း]] |- |၂၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန |[[ကိုကိုလွင်|ဦးကိုကိုလွင်]] |- |၂၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စက်မှုဝန်ကြီးဌာန |[[ချာလီသန်း|ဒေါက်တာချာလီသန်း]] |- |၂၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန |[[မြင့်ကြိုင်|ဦးမြင့်ကြိုင်]] |- |၂၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန |[[အောင်ကျော်ဟိုး|ဦးအောင်ကျော်ဟိုး]] |- |၂၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |[[ချစ်ဆွေ (သံအမတ်ကြီး)|ဦးချစ်ဆွေ]] |- |၂၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[မျိုးသိန်းကျော်]] |- |၂၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[သက်ခိုင်ဝင်း]] |- |၂၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနနှင့် ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီးဌာန |Jeng Phang နော်တောင် |- |၂၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[မျိုးသန့်]] |- |၂၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |- |၃၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[ချောချောစိန်]] |- |၃၁။ |ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး |ဦးနေလင်း |} {{နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဆောင်းပါးများ}} === ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများနှင့် ဒုတိယဝန်ကြီးများ (၂၀၂၅ - ၂၀၂၆) === {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူးတာဝန် !အမည် !ဒုတိယဝန်ကြီးများ |- |၁။ |အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး | |ဦးခင်လတ် |- |၂။ |နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးနှင့် အမျိုးသားစီမံကိန်းဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[ညိုစော]] |ဦး[[ကျော်ထင်]] |- |၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၁) |ဦး[[တင်အောင်စန်း]] | |- |၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၂) |ဦး[[ကိုကိုလှိုင်]] | |- |၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၃) |[[မောင်မောင်တင့်|ဦးမောင်မောင်တင့်]] |[[ထင်ကျော်သူ|ဦးထင်ကျော်သူ]] |- |၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၄) |[[ထွန်းအုံ|ဦးထွန်းအုံ]] | |- |၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပို့ဆောင်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦး[[မြထွန်းဦး]] |ဦးအောင်ကျော်ထွန်း ဦးအောင်မြိုင်ဦး သက်ဝင်းအောင် |- |၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်အေး]] |[[ကိုလေး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ်ကိုလေး]] ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/76698|title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> |- |၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန |[[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကံဇော်]] |ဒေါ်သန်းသန်းလင်း ဦးဟန်ဝင်းအောင် |- |၁၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန |[[သန်းဆွေ (ဝန်ကြီး)|ဦးသန်းဆွေ]] |[[နိုင်မင်းကျော်|ဦးနိုင်မင်းကျော်]] [[ကိုကိုကျော်|ဦးကိုကိုကျော်]] |- |၁၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] |[[အောင်ကျော်ကျော်|<s>ဗိုလ်ချုပ် အောင်ကျော်ကျော်</s>]] ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ |- |၁၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနနှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] |ဗိုလ်ချုပ်ဖြိုးသန့် [[ဇော်အေးမောင်|ဦးဇော်အေးမောင်]] |- |၁၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့်နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ[[ဝါဝါမောင်]] |ဦးသန့်စင်လွင် |- |၁၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ် ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[သီတာဦး]] |[[ထိန်လင်းဦး|ဒေါက်တာထိန်လင်းဦး]] |- |၁၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |[[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်မောင်အုန်း]] |ဦးရဲတင့် [[ဇော်မင်းထွန်း|ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း]] |- |၁၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သာသနာရေးနှင့်ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန |[[တင်ဦးလွင်|ဦးတင်ဦးလွင်]] |ဦးအေးထွန်း ဒေါ်[[နုမြဇံ]] |- |၁၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန |[[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] | ဒေါက်တာအောင်ကြီး ဒေါက်တာတင်ထွဋ် ဦးဗိုလ်ဗိုလ်ကျော် |- |၁၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သမဝါယမနှင့်ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန |ဦးလှမိုး |ဦးသိုက်စိုး |- |၁၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန |[[ခင်မောင်ရီ|ဦးခင်မောင်ရီ]] |ဦးမင်းသူ |- |၂၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန |ဦးဉာဏ်ထွန်း |ဦးအေးကျော် |- |၂၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန |[[ကိုကိုလွင်|ဦးကိုကိုလွင်]] |ဦးသန့်စင် <br/>{{small|(ရပ်စဲခံရ)}}<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/77441|title=တာဝန်မှ ရပ်စဲခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> ဦးကျော်နိုင်ဝင်း <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/77917|title=ဒုတိယဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> |- |၂၂။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စက်မှုဝန်ကြီးဌာန |[[ချာလီသန်း|ဒေါက်တာချာလီသန်း]] |ဦးသွင်အောင် |- |၂၃။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန |[[မြင့်ကြိုင်|ဦးမြင့်ကြိုင်]] |ဦးဌေးလှိုင် |- |၂၄။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန |[[အောင်ကျော်ဟိုး|ဦးအောင်ကျော်ဟိုး]] |ဦးဝင်းရှိန် |- |၂၅။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |[[ချစ်ဆွေ (သံအမတ်ကြီး)|ဦးချစ်ဆွေ]] |[[မင်းမင်း|ဦးမင်းမင်း]] [[ကျော်ရွှေထွန်း|ဦးကျော်ရွှေထွန်း]] |- |၂၆။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[မျိုးသိန်းကျော်]] |ဒေါက်တာအောင်ဇေယျ |- |၂၇။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[သက်ခိုင်ဝင်း]] |ဒေါက်တာအေးထွန်း |- |၂၈။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနနှင့် ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီးဌာန |Jeng Phang နော်တောင် |[[ဇင်မင်းထက်|ဦးဇင်မင်းထက်]] ဦးထိန်လင်း ဦးဖြိုးဇော်စိုး |- |၂၉။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |[[မျိုးသန့်|ဦးမျိုးသန့်]] |[[မျိုးမြင့်|ဦးမျိုးမြင့်]] |- |၃၀။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |ဒေါက်တာသန်းစိုး |- |၃၁။ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန |ဒေါက်တာ [[ချောချောစိန်]] |ဒေါက်တာဇော်မြင့် ဦးနေမျိုးလှိုင် |} == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * [[ဝန်ကြီးဌာန နှင့် အကြီးအကဲများ စာရင်း]] == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] <references />{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} d0qhnwfhieoatv3wz6j2n5g7c7go20m 3 273901 1028838 918542 2026-05-01T10:50:34Z Malarz pl 13960 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Marnexeson]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Rufficedawg]] သို့ Malarz plက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Marnexeson|Marnexeson]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Rufficedawg|Rufficedawg]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 918542 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Marnexeson ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၄၊ ၂၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ (UTC) smp1zxuyeu56dxd10vzejdsnb4ts3kk 0 280044 1028768 1028500 2026-05-01T02:08:52Z Salai Rungtoi 22844 /* ကွယ်လွန်သူများ */ 1028768 wikitext text/x-wiki {{Events by month|၂၀၂၆|prefix=မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/}}{{Year nav|2026}} {{Year article header|2026}} == ဖြစ်ပွားဆဲ ဖြစ်ရပ်များ == * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] * [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]] * [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]] * [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]သက်တမ်း * [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]သက်တမ်း == အဓိက ဖြစ်ရပ်များ == === ဇန်နဝါရီ === * [[၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ]]သည် [[ယူရို|ယူရိုငွေကြေး]]ကို စတင်အသုံးပြုခဲ့ပြီး ယူရိုဇုန်၏ ၂၁ ခုမြောက် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite press release|title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps|date=July 8, 2025|publisher=Council of the European Union|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> * [[၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[ကော်သူးလေတပ်မတော် (KTLA)]]က မြန်မာနိုင်ငံက ခွဲထွက်ပြီး ကော်သူးလေသမ္မတနိုင်ငံ တည်ထောင်လိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ကော်သူးလေနိုင်ငံသစ် ကြေညာ၊ သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်စောနယ်ဒါးမြ တာဝန်ယူ |url=https://burmese.dvb.no/post/740655 |access-date=8 Jan 2026 |website=DVB}}</ref> * [[၉ ဇန်နဝါရီ]] - မြန်မာနိုင်ငံနှင့် [[ဆိုမာလီယာနိုင်ငံ]]တို့သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၉ ရက်မှစတင်၍ နှစ်နိုင်ငံအကြား သံအမတ်ကြီးအဆင့်ဖြင့် သံတမန်အဆက်အသွယ် ထူထောင်ကြသည်။ ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ် သမ္မတနိုင်ငံသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ (၁၂၇) နိုင်ငံမြောက် သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင်သည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်နှင့် ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ်သမ္မတနိုင်ငံတို့အကြား သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင် |url=https://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaanng-chiumaaliiyaaphkdrysmmttniungngnttiuakaa |url-status=live |access-date=၁၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ |website=Myanmar Digital News}}</ref> * [[၁၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၂) ကို မြို့နယ်ပေါင်း ၁၀၀ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၂) ကျင်းပပြီးစီး |url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-2611131/ |access-date=2026-02-28 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=■ ရွေးကောက်ပွဲအပိုင်း(၂)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်များ၌ မဲပေးမှုများ ပြီးဆုံး၍ မဲရုံများစတင်ပိတ်သိမ်း |url=https://news-eleven.com/article/309049 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၂၄ ဇန်နဝါရီ]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaa-amiusaakaakyrennglunkhunrekeaangcii |access-date=2026-03-13 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref>               * [[၂၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၃) ကို မြို့နယ်ပေါင်း ၆၁ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဇန်နဝါရီ ၂၅ ရက်(တနဂ်​နွေ​နေ့)တွင် ကျင်းပမည့် ​ရွေး​ကောက်ပွဲအပိုင်း(၃)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ် ၆၁ မြို့နယ် |url=https://news-eleven.com/article/309419 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၂၇ ဇန်နဝါရီ]] - ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]]အား စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ မူလတာဝန်များသို့ ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]]ကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အစားထိုးခန့်ထားသဖြင့် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကောင်မရှင်]]အဖွဲ့ဝင်သစ် ဖြစ်လာသည်။ <ref>{{Cite web|title=ပြည်ထဲ​ရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်း​နောင်အား စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်စေပြီး ၎င်း၏​နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖုန်းမြတ်အား ခန့်အပ်|url=https://news-eleven.com/article/309488|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-06|language=my}}</ref> * [[၂၉ ဇန်နဝါရီ]] - ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ် အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ​ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​ကြောင်း အမိန့်များကို ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ဆက်လက်ထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/76504 |access-date=2026-02-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ်အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​​ကြောင်းကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/309542 |access-date=2026-02-27 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> === ဖေဖော်ဝါရီ === * [[၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]ကို [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ * [[၇ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် [[မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု]] ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခြင်းအခမ်းအနားကို နေပြည်တော်ရှိ  MICC -1 ခန်းမတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဆုကို "''[[ပန်းမြိုင်လယ်မှ ဥယျာဉ်မှူး]]''"ဇာတ်ကားက ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုများ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ပွဲ ပြုလုပ် |url=https://news-eleven.com/article/309744 |access-date=2026-02-22 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ]] - နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက [[တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ]]၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ သံရုံး ယာယီတာဝန်ခံကို မြန်မာနိုင်ငံကနေ ထွက်ခွာရန် ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ * [[၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြန်မာ့တော်ဝင်နဂါးတပ်တော်|ဗမာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]၏ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်နဂါး]]သည် မြန်မာ့တပ်မတော်ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။ * [[၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]မှ ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်နေသည့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသားလေကြောင်းလိုင်း]] ၏ ATR-72-600 အမျိုးအစား ခရီးသည်တင်လေယာဉ်ကို FPV Suicide Drone များဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လေယာဉ်၏ ခေါင်းပိုင်း၊ ကိုယ်ထည်အလယ်ပိုင်းနှင့် နောက်မီးပိုင်းတို့တွင် ဗုံးစထိမှန်၍ အနည်းငယ်ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ် တိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် လေယာဉ်ခရီးစဉ်များ ဖျက်သိမ်းထား |url=https://npnewsmm.com/news/699966621a20c677ac351113 |url-status=live |website=NP News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-02-21 |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်မှာ ခရီးသည်တင်လေယာဉ် တိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/02/21/mna-airline-rebel-drone-burma-junta/ |access-date=2026-02-22 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> * [[၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - တတိယအကြိမ်မြောက် လွှတ်တော်အသီးသီး၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း ကျင်းပသွားမည်ဖြစ်ရာ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]ကို (၁၆) ရက်နေ့၊ [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]ကို (၁၈) ရက်နေ့နှင့် တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်လွှတ်တော်များကို (၂၀) ရက်နေ့တို့တွင် အသီးသီးစတင်ကျင်းပရန် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80312 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80315 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80316 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ရန်ကုန်မြို့ရှိ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ [[ဖင်လန်နိုင်ငံ]]သံရုံးကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၂၈) ရက်နေ့၌ ပိတ်သိမ်းမည်ဟု တရားဝင်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=■ ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဖင်လန်နိုင်ငံသံရုံး ပိတ်သိမ်းမည် |url=https://news-eleven.com/article/310071 |access-date=2026-02-24 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80422|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-02-27|language=en}}</ref> * [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နှင့် [[အစ္စရေးနိုင်ငံ|အစ္စရေး]]နိုင်ငံတို့သည် [[အီရန်နိုင်ငံ]]အတွင်း တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ နိုင်ငံတော်ခေါင်းဆောင်ကြီး အလီ ခါမေနီ အပါအဝင် အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီး အများအပြား သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်က ပင်လယ်ကွေ့ဒေသရှိ အမေရိကန်စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို လက်တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de |access-date=28 February 2026 |publisher=The Guardian}}</ref> === မတ် === * [[၁ မတ်]] - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]]၊ အနောက်ဘက် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာ ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ပြောင်းရွာဝန်းကျင်ကို လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ သေဆုံးသူ ၂၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=ခင်ရီရီဇော် |date=2026-03-02 |title=မင်းတုန်းမြို့အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ကုန်တင်ကားရပ်နားစခန်းကို ဗုံးကြဲ၊ ၂၅ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73008/ |access-date=2026-03-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=မင်းတုန်းမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကုန်သည်နှင့် ကားသမား ၂၅ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/748482 |access-date=2026-03-02 |website=မကွေးတိုင်း၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်၊ ပြောင်းကျေးရွာအနားရှိ ကုန်ကားတွေ ရပ်နားထားတဲ့ နေရာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခဲ့တာကြောင့် ရခိုင်ကုန်သည်နဲ့ ကားသမား အပါအဝင် ၂၅ ယောက် သေဆုံးပြီး ပြင်းထန… |language=en}}</ref> * [[၂ မတ်]] - [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]]သည် [[တောင်သူလယ်သမားနေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အမိန့်အမှတ် ၆/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ (၂၈၂၅) ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80494 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ အမိန့်အမှတ် ၇/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား/သူ (၁၀) ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80496 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅၀(ည) နှင့်  ၅၂(က) အရ ပြစ်မှုကျခံနေရသည့် ၇,၃၃၇ ဦး တို့အား လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပေးခဲ့ပြီး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80498 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊​ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် အဆိုပါ အဆိုပါပုဒ်မများအရ တရားစွဲဆိုခံထားရကာ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေသူ ၁၂,၄၈၇ ဦး နှင့် သက်ဆိုင်သည့် အမှုပေါင်း ၉,၅၃၂ မှုကို ပိတ်သိမ်းပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅ဝ(ည)၊ ၅၂(က) ဖြင့် ကြားနာစစ်ဆေးဆဲအမှုများကိုပိတ်သိမ်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80500 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၃ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအတွင်း၌ စစ်ရေး ပဋိပက္ခများကြောင့်]] လောင်စာဆီတင်သွင်းသည့်သင်္ဘောများဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရာ ရေလမ်းကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် အတားအဆီး၊ အဟန့်အတားပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်မှစတင်၍ ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ယာဉ်များ လစဉ် စုံရက်များတွင် စုံအက္ခရာနှင့် မ ရက်များတွင် မ အက္ခရာ နံပါတ်ပါယာဉ်များ ​မောင်းနှင်အသုံးပြုရန် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းထုတ်ပြန်​ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80530 |access-date=2026-03-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၄ မတ်]] - ** သင်ကြားရေးဗီဇာ (Study Visa) ဖြင့် ဝင်ရောက်လာပြီး နိုင်ငံရေးခိုလှုံခွင့် လျှောက်ထားသူများ တိုးလာနေမှုကြောင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အပါအဝင် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ|အာဖဂန်နစ္စတန်]]၊ [[ဆူဒန်နိုင်ငံ|ဆူဒန်]] နှင့် [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံ|ကင်မရွန်း]] စုစုပေါင်း နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံမှ လျှောက်ထားသူများအတွက် ဗီဇာ ထုတ်ပေးမှုကို ရပ်ဆိုင်းထားကြောင်း [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံအစိုးရ]] က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာအပါအဝင် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံမှ ကျောင်းသားများကို ကျောင်းသားဗီဇာထုတ်ပေးမှု ရပ်ဆိုင်းလိုက်သည်ဟု ဗြိတိန်ကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/310263 |access-date=2026-03-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]]သည် [[စစ်ဘက်ရေးရာ လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့|စရဖ အရာရှိချုပ်]]အဖြစ်မှ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း)]] အဖြစ်သို့ ရာထူးအဆင့် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။ ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၀/၂၀၂၆)<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော်ကောင်စီဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80569 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> နှင့် [[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၂၆) တို့ကို အသစ်ပြင်ဆင်ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သည်။​<ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80571 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ပုလဲမြို့နယ်]]၊ မရိုးတုန်းကျေးရွာကို ပါရာမော်တာ နှစ်စီးဖြင့် ဗုံးကြဲခဲ့ရာ ကလေးငယ်တဦးအပါအဝင် ဒေသခံ ငါးဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-05 |title=စစ်ရေးပြင်းထန်နေသည့် ပုလဲမြို့နယ်တွင် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၇ ဦးသေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73154/ |access-date=2026-03-07 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ပုလဲမြို့နယ်ကို စစ်တပ်က ဗုံးကြဲ၊ ပြည်သူ ၄ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦးထက်မနည်း ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749049 |access-date=2026-03-07 |website=စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ပုလဲမြို့နယ်၊ မရိုးတုံးရွာကို မတ် ၄ ရက် ည ၉ နာရီကျော်နဲ့ မတ် ၅ ရက် မနက် ၁၀ နာရီကျော်မှာ စစ်တပ်က စက်တပ်လေထီးနဲ့ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် အရပ်သား ၄ ယောက် နေရာမှာတင် သေဆုံးခဲ့ပြီး … |language=en}}</ref> *[[၅ မတ်]] - [[ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်]]: ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ပထမပတ်မှစတင်၍ မိုဘိုင်းလက်ကိုင်ဖုန်းအသုံးပြုသူများသည် စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ကိုက်ညီပြီး နိုင်ငံတော်သို့ သတ်မှတ်ထားသော အခွန်များ ပေးဆောင်ထားသည့် ဖုန်းများကို အသုံးပြုနိုင်စေရန်အတွက် ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) ကို စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း CEIR နှင့် EIR စနစ် စီမံကိန်းဦးစီးကော်မတီမှ သတင်းထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web |title=မတ်လ ပထမပတ်မှစ၍ ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်းသက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်(CEIR) အား စတင်အသုံးပြုမည် |url=https://news-eleven.com/article/310289 |access-date=2026-03-06 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်မည့် အစီအစဉ်ကို ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80618 |access-date=2026-03-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၆ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ]]တွင် လတ်တလောဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည့် တိုက်ခိုက်မှုများအတွက် မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် လွန်စွာစိုးရိမ်ပူပန်လျက်ရှိကြောင်း နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web |title=အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင်းဆိုင်ရာ သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80643 |access-date=2026-03-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၇ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊<ref>{{Cite web |title=ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80673 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဥပဒေအမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ယစ်မျိုးခွန်|ယစ်မျိုး]]ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊<ref>{{Cite web |title=ယစ်မျိုးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80674 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဥပဒေအမှတ် ၁၄/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မျိုးစေ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊<ref>{{Cite web |title=မျိုးစေ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80675 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဥပဒေအမှတ် ၁၅/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြေဩဇာ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း<ref>{{Cite web |title=မြေဩဇာဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80676 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> အသီးသီး ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ * [[၈ မတ်]] ** - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၏ သား၊ [[မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ|မိုဂျလ်တာဘာ ခါမေနီ]]ကို တတိယမြောက် [[အီရန်နိုင်ငံ]]၏ [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်|အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသည်။ <ref>{{Cite web |title=အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်နေရာကို အယာတိုလာ ခါမေနီ၏သားဖြစ်သူ မိုဂျ်တာဘာအား ရွေးချယ် |url=https://news-eleven.com/article/310269 |access-date=2026-03-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** [[အမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]] ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း (၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး (၃၂) ဦး ဒဏ်ရာရရှိပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်း အချို့လည်း သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web |title=■အမ်းမြို့နယ် ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း(၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်းအချို့ သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်မှု သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310463 |access-date=2026-03-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=အမ်းမြို့နယ်က စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ၁၂၀ နီးပါးသေဆုံး၊ ၃၀ ကျော် ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749879 |access-date=2026-03-13 |website=ရခိုင်ပြည်နယ်၊ အမ်းမြို့နယ်၊ ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းတခုကို စစ်ကောင်စီက မတ် ၈ ရက်မှာ လေကြောင်းကနေ ၃ နာရီခွဲခန့်ကြာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် စစ်သုံ့ပန်းနဲ့ အရပ်သား အကျဉ်းသား ၁၁၆… |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=ထွန်းအောင် |first=ဖဒူ |date=2026-03-11 |title=အမ်းမြို့နယ်ဗုံးကြဲမှု အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်မှ သုံ့ပန်းအများစု သေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73267/ |access-date=2026-03-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> * [[၉ မတ်]] - ** ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း (၁) နှင့် (၂) အတွက် တင်သွင်းလာသည့် ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို စတင်ကြားနာစစ်ဆေးခဲ့ပြီး၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) က အမှုအမှတ် (၁/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဒေါက်တာကောင်းထက်ခိုင် (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးပေါင်ဇလန်း (ZNP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) က အမှုအမှတ် (၂/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဦးဝင်းကြူ (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးခိုင်ဦး (PP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း အသီးသီးစတင်စစ်ဆေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၊ ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) နှင့် ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) တို့ဖြင့် စတင်ကြားနာစစ်ဆေး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80710 |access-date=2026-03-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** ပဲခူးတိုင်း၊ [[ညောင်လေးပင်ခရိုင်]]၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့နယ်]]၊ [[ရေတွင်းကုန်းကြီးရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်|ရေတွင်းကုန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုမှာ လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် အသက် ၆ နှစ်ကျော် ကလေးငယ်အပါအဝင် လူအယောက် ၃၀ နီးပါးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU)က ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမှာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲလို့ လူ ၂၅ ဦးခန့်သေဆုံး၊ ၅ ဦး အသတ်ခံရတယ်လို့ KNU ပြော - ၂၀၂၆ မတ်လ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgqgpqwww5xt |access-date=2026-03-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |first=လွတ်လပ်သော |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမြို့နယ်တွင် စစ်တပ် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၃၀ သေဆုံး - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း - |url=https://burmese.monnews.org/2026/03/09/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-10 |website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |language=en-US}}</ref> ** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[ပုလောမြို့နယ်]]၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နှင့် လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=ပုလောမြို့နယ်၌ ခရစ်ယာန်အသင်းတော်နေရာကို စစ်တပ်ဗုံးကြဲ၊ ကလေးအပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး|url=https://burmese.dvb.no/post/749677|website=တနင်္သာရီတိုင်း ပုလောမြို့နယ်၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တဲ့အတွက် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နဲ့ လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယ…|access-date=2026-03-10|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၀ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ယင်းမာပင်ခရိုင်ထဲက NUG တပ်စခန်း ၂ ခု မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cg4gwek9gq7t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-10|access-date=2026-03-10|language=my}}</ref> * [[၁၀ မတ်]] - ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာလင်းအောင် အား ကျန်းမာရေးအရ အနာယူးခွင့်ပြုပြီး၊ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် ဒေါက်တာစန္ဒာဦးအား အစားထိုး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80726|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80725|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၀/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးချုပ် ဦး[[နေစိုး]]အား တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုလိုက်ပြီး၊<ref>{{Cite web |title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80727|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> အမိန့်အမှတ် ၁၁/၂၀၂၆ ဖြင့် ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ဦးမြတ်စံဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web |title=ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80728|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီး ဦးကျော်သောင်းအောင် နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးအဖြစ် ဦးအောင်မော်တို့ကို အသီးသီး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80729 |access-date=2026-03-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ နောက်ဆုံးထိန်းချုပ်ထားသည့် [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်မှစတင်ကာ တစ်လကျော်ကြာ အင်အားသုံးထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကျပြီး မန္တလေးတိုင်းတစ်ခုလုံးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ်|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73241/|website=Myanmar Now|date=2026-03-10|access-date=2026-03-12|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref><ref>{{Cite web|title=မန္တလေးတိုင်း NUG နောက်ဆုံးလက်ကျန် တကောင်းမြို့ကို စစ်ကော်မရှင်သိမ်းယူ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/03/11/myanmar-burma-conflict-tagaung-nug/|website=မြန်မာဌာန|date=2026-03-11|access-date=2026-03-12|language=my|first=R. F. A.|last=Burmese}}</ref><ref>{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်ကော်မရှင်ထုတ်ပြန်လာ|url=https://myaelattathan.com/news/22992/|website=Myaelatt Athan|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=MLAT}}</ref> * [[၁၁ မတ်]] - ** ၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် [[တက္ကသိုလ်ဝင်တန်းစာမေးပွဲ|တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ]]: ၂၀၂၅- ၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင် စာမေးပွဲသို့ ဝင်ရောက်ဖြေဆိုရန် စာရင်းပေးသွင်းထားသူ နှစ်သိန်းခြောက်သောင်းကျော်ရှိပြီး၊ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ စတင်ဖြေဆိုလျက်ရှိပြီး မတ်လ ၁၇ ရက်နေ့အထိ ဖြေဆိုကြရမည်ဖြစ်ပြီး မတ် ၁၅ ရက် တနင်္ဂနွေနေ့အား ပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။​<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ် စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80766 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲနှင့် စက်မှု၊ စိုက်ပျိုး၊ မွေးမြူရေးတက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲများ စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80772 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ်ဖြေဆိုသူ ကျောင်းသားကျောင်းသူပေါင်း နှစ်သိန်းခွဲကျော်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310445 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၆/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]]တိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး၊ ငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ (ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၁၄)ကို ဤဥပဒေဖြင့် ရုပ်သိမ်းလိုက်သည်။​<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-12 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ငွေကြေးခဝါချမှုတို-က်ဖျ-က်ရေးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%81%82%E1%81%80%E1%81%82%E1%81%86-%E1%80%81%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%85%E1%80%BA-%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%81%E1%80%BB/ |access-date=2026-03-12 |website=Popular |language=en-US}}</ref> ** [[ဒီမိုကရက်တစ် ကရင်အကျိုးပြုတပ်မတော်|ဒီမိုကရေစီအကျိုးပြုကရင်တပ်မတော်]] (D.K.B.A) မှ အမှတ်(၁) စစ်ကွပ်ကဲရေးလက်အောက်ခံ အမှတ်(၉၁၅) တပ်ရင်းတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် အရာရှိ ၂ ဦးအား ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တွေထံ ပူးပေါင်းပါဝင်မှုကြောင့် တပ်ဖွဲ့ဝင်အဖြစ်မှ အပြီးအပိုင် ထုတ်ပယ်လိုက်သည်။ <ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}</ref> ** စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံသစ်အဖြစ် စက်သုံးဆီ ပြတ်လပ်မှုနှင့် ဆီဆိုင်များတွင် အကြိမ်ကြိမ် တန်းစီဝယ်ယူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် နေပြည်တော်၊ ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် တောင်ကြီးမြို့တို့ရှိ စက်သုံးဆီအရောင်းဆိုင်များတွင် တယ်လီဖုန်း Application အသုံးပြု၍ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချသည့်စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့မှစတင်ကာ စမ်းသပ်အသုံးပြုမည်ဟု စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာနက ကြေညာထားသည်။<ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံ အသိပေးထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80768 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်မြို့ရှိ စက်သုံးဆီဆိုင်များတွင် မော်တော်ယာဉ်များကို QR Code ဖြင့် စက်သုံးဆီ စမ်းသပ်ရောင်းချ |url=https://news-eleven.com/article/310451 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[သရက်ချောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မင်းဒပ်ရွာ၊ သရက်ချောင်းမြို့နယ်|မင်းဒပ်ကျေးရွာ]]ရှိ နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော် အခြေချခဲ့သည့် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ ဝင်းဝတပ်စခန်းကို KNLA နှင့် PDF တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=သရက်ချောင်းနှင့် ပလောက်မြို့ကြား တစ်ခုတည်းသော စစ်ကော်မရှင်စခန်းကို သိမ်းယူ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73294/|website=Myanmar Now|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=သူရအောင်}}</ref> * [[၁၃ မတ်]] - [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်း]]၏ ကစားသမားဖြစ်သူ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]]သည် ပွဲကြည့်စင်ရှိ အမျိုးသမီးပရိသတ်တစ်ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကျူးလွန်ခဲ့သည့်အတွက် ၎င်းအား ၆ လ ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ်နှင့် ဒဏ်ကြေးငွေ ကျပ်သိန်း ၃၀ ပေးဆောင်ရန် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]] (MNL) က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ် ၁ ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက်ကျူးမှုဖြင့် မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ကစားခွင့်ပိတ်|url=https://burmese.dvb.no/post/750191|website=အမျိုးသမီး ပရိသတ်တယောက်အပေါ် ပွဲကြည့်စဉ်မှာ ကိုယ်ထိလက် ရောက်ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်းရဲ့ ကစားသမား မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ပွဲပယ်နဲ့ ဒဏ်ကြေး‌ ငွေ ကျပ် သိန်း ၃၀ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်လိုက်တယ်လို့ မြန်…|access-date=2026-03-13|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ်ကို ကိုယ်ထိလက်ရောက်တွန်းထိုးခဲ့သည့် မောင်မောင်လွင်ကို ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ် ခြောက်လနှင့် ဒဏ်ငွေကျပ်သိန်း ၃၀ ချမှတ်|url=https://news-eleven.com/article/310472|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-13|language=my}}</ref> * [[၁၄ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၇/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အာကာသသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်]]ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=အာကာသသိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80825 |access-date=2026-03-15 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၁၅ မတ်]] ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၈/၂၀၂၆ ဖြင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ [[အခွန်အခ|အခွန်အကောက်]] ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်အကျိုးသက်ရောက်မည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ အခွန်အကောက်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80851 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး အမိန့်အမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ကရင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကရင်ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]၊ လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၂၇၂၃၈ ဗိုလ်မှူးကြီး မင်းသူကျော် အစား ကြည်း ၃၂၈၃၅ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမိုးဝင်း ဖြင့်လည်းကောင်း၊ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့၊]] လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၃၀၁၀၇ ဗိုလ်မှူးကြီး ခန့်မွန်ဆွေ အစား ကြည်း ၃၀၃၃၉ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းဦး ဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးများ အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80839 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၁၆ မတ်]] **[[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်|တတိယအကြိမ် ပြည့်သူလွှတ်တော်]]ကို ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူကျင်းပပြီး၊ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီ]] ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[ခင်ရီ]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦး[[မောင်မောင်အုန်း]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=■တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများ စတင်ကျင်းပ|url=https://news-eleven.com/article/310534|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-16|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ပြည်သူ့လွှတ်တော်စတင်ကျင်းပ၊ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးခင်ရီ ရေပန်းစားနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/ckg352l0jz6t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-16|access-date=2026-03-16|language=my}}</ref> ** ကွတ်ခိုင်မြို့ ထိန်းချုပ်ရေးနှင့်ပတ်သက်၍ ကိုးကန့်တပ် (MNDAA) နှင့် တအာင်းတပ် (TNLA) တို့အကြား နှစ်ဖက်တင်းမာမှုများ နှစ်ရက်ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီးနောက် [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]အား MNDAA က အပြီးအပိုင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-17 |title=ရှမ်းမြောက်အရေး MNDAA နဲ့ TNLA ခေါင်းဆောင်တွေ လောက်ကိုင်မှာ တွေ့ဆုံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cvgk20p4k6pt |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဖလံပင်ရွာမရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ဖလံပင်ကျေးရွာမှ]] စစ်တပ် စစ်ကြောင်းက ပစ်ခတ်ခဲ့တာကြောင့် ပြည်သူ ၃ ဦး သေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းဆီးခံထားရသည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ကြီး |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းမှာ စစ်တပ်ကပစ်ခတ်လို့ ပြည်သူ ၃ ဦးသေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းခံရ |url=https://myaelattathan.com/news/23027/ |access-date=2026-03-19 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=mmblogmaster |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းတွင် အကြမ်းဖက်စစ်တပ်စစ်ကြောင်းက ပြည်သူ ၃ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ နေအိမ် ၁၆၀ ကျော်ကို မီးရှို့ |url=https://maun-mm.com/2026/03/17/nattalin-3/ |access-date=2026-03-19 |website=Maun |language=en-US}}</ref>ဖလံပင်ရွာက နေအိမ် ၁၅၀ လုံးနှင့် [[ရှားစီးဘို (အထက်စု)ရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ရှားစီးဘို]]ရွာက နေအိမ် ၁၅ လုံးတို့ကို မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-19 |title=ရန်ကုန် - ပြည်လမ်းပေါ် က နတ်တလင်းမြို့စစ်ရေး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cvglee9j7xzo |access-date=2026-03-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၇ မတ်]] ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံကူးလက်မှတ်|မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်]]ဆိုင်ရာဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်ဆိုင်ရာဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/mnmaaniungngnkuulkmttchiungraaupde-ptttthaan |access-date=2026-03-18 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ** "သမီးလှကျွန်း တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တော" အား [[သမီးလှကျွန်းအဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်|သမီးလှကျွန်း အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်]] သို့ ဧရိယာတိုးချဲ့ပြင်ဆင်၍ အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင် သတ်မှတ်ခဲ့။ * [[၁၈ မတ်]] ** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပခဲ့ရာ ဦး[[အောင်လင်းဒွေး]]အား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဦး [[Jeng Phang နော်တောင်]]အား ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း အသီးသီး ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-18 |title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၈ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ကာလုံအမှုဆောင်ချုပ် ဦးအောင်လင်းဒွေး အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်ရွေးချယ်ခံရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clygyzg0396t |access-date=2026-03-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၂၀/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။​<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80929 |access-date=2026-03-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၁၉ မတ်]] - [[၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း]]: လေယာဉ်ဆီအကန့်အသတ်ဖြစ်မှုကြောင့် ခရီးသည်တစ်ဦးကို ၁၀ ကီလိုသာ ထပ်တိုးသယ်ယူခွင့်ပြုမည်ဟု [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်းလိုင်း]] (MAI)နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသာလေကြောင်းလိုင်း]] (MNA) တို့က အသီးသီးကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}</ref> * [[၂၀ မတ်]] - ** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပသည်။ ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်တင်မြှောက်နိုင်ရန်အတွက် သက်ဆိုင်ရာ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အလိုက် အစည်းအဝေးများကို မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် ကျင်းပမည် ဖြစ်ပြီး၊ ဒုသမ္မတသုံးယောက်ကို မတ်လ ၂၅ ရက်မှာ စိစစ်မှာဖြစ်ပြီး မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှာ ရွေးချယ်တင်မြှောက်မှုပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=ဒုတိယသမ္မတလောင်းများအမည်စာရင်း မတ် ၃၀ ရက် တင်သွင်းမည်|url=https://burmese.dvb.no/post/261196|website=DVB Burmese|access-date=2026-03-20|language=en}}</ref> ** တတိယအကြိမ် [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ|ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်များ]] အသီးသီးကျင်းပပြီး၊ တိုင်းဒသေကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်အကြီးအကဲများကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။​ **[[၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့တိုက်ပွဲ]]: လောက်ကိုင်မြို့၌ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) ပါဝင်သော တွေ့ဆုံဆွေးနွေးမှုတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်များအရ ကွတ်ခိုင်မြို့ကို MNDAA က ဆက်လက်ထိန်းချုပ်သွားမည်ဖြစ်ပြီး [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်မဟာမိတ်]]များအဖြစ် ဆက်လက်ရပ်တည်ရေး၊ နယ်မြေသတ်မှတ်မှု ထားရှိရေးနှင့် ဖမ်းဆီးထားသူများကို ပြန်လည်လွှတ်ပေးရေးတို့ ပါဝင်ကြောင်း TNLA ပြန်ကြားရေးတာဝန်ရှိသူ လွေးယေဦးက ပြောကြားခဲ့ရာ၊ MNDAA က ဖမ်းဆီးထားသည့် TNLA တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀ ခန့်အား ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် စီစဉ်သည်။<ref>{{Cite web|title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-21|access-date=2026-03-21|language=my}}</ref> **[[၂၀၂၆ ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော် တိုက်ခိုက်ခံရမှု]]: ချင်းပြည်နယ်၊ ဟားခါးမြို့၌ ကျင်းပနေသည့် တတိယအကြိမ် ချင်းပြည်နယ် လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (ဟားခါး)(CDF-Hakha)က ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> **စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကသာမြို့]]မှာ တိုက်လေယာဉ်နှင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် မဟာလေးထပ်ဘုန်းကြီးကျောင်းက သံဃာအပါအဝင် စစ်ဘေးရှောင်နှင့် ဒေသခံများ လူအယောက် ၅၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-22 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=KNG |date=2026-03-20 |title=ကသာမြို့လယ်ခေါင် ဗုံးကြဲခံရ၊ သေဆုံးဒဏ်ရာရသူတွေများနိုင်တယ်လို့ဆို |url=https://burmese.kachinnews.com/2026/03/20/am1-388/ |access-date=2026-03-22 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကသာမြို့တွင် စစ်ရှောင်များနေသည့်ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရ၍ ၆၀ ထက်မနည်းသေဆုံး |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69be6b725ec101b7a780ccc4 |access-date=2026-03-22 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-03-21 |title=စစ်တပ်လွှတ်​တော်​ငါးရက်​မြောက်​နေ့မှာ ကသာမြို့ကစစ်ဘေးရှောင်​တွေခိုလှုံတဲ့ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်​ကောင်စီ ဗုံးကြဲ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/03/22/151892/ |access-date=2026-03-22 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-03-21 |title=ကသာနဲ့ မြောင်မှာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး သေဆုံးသူအများပြားနဲ့ ဒဏ်ရာရသူတွေရှိခဲ့ |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/03/21/%e1%80%80%e1%80%9e%e1%80%ac%e1%80%94%e1%80%b2%e1%80%b7-%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84/ |access-date=2026-03-22 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> **၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ချင်းတော်လှန်ရေးနေ့တွင် ချင်းအမျိုးသားတရပ်လုံး အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းပါဝင်ကြရန် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]]က တိုက်တွန်းထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|title=ချင်းလူငယ်များ အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းရန် CNF တိုက်တွန်းနေ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73449/|website=Myanmar Now|date=2026-03-20|access-date=2026-03-22|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}</ref> * [[၂၂ မတ်]] - ** အရှေ့အလယ်ပိုင်း ပဋိပက္ခကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်သုံးဆီပြတ်လပ်မှုကို ကြိုတင်ကာကွယ်သည့်အနေဖြင့် အစိုးရရုံးများမှ ဝန်ထမ်းများသည် ရုံးသို့လာရောက်ခြင်းမပြုဘဲ မိမိတို့၏နေအိမ် သို့မဟုတ် အဆောင်များတွင်သာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရန် သတ်မှတ်လိုက်ကြောင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၊ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည်။ ယင်းသို့ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်း (work from home) စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်မှစတင်၍ အပတ်စဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တိုင်း ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလိကအလုပ်ဌာနများအနေဖြင့်လည်း အလားတူ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်းစနစ်ကို အတတ်နိုင်ဆုံး လိုက်နာဆောင်ရွက်သွားရန် ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web |title=အပတ်စဉ်ဗုဒ္ဓဟူးနေ့အား အစိုးရရုံးဌာနများ၏ ရုံးလုပ်ငန်းများကို နေအိမ်မှသာဆောင်ရွက်ကြရန် သတ်မှတ်ကြေညာ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81059 |access-date=2026-03-23 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၂၃ မတ်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ခါးကျီးပေါင်းရောဂါကြောင့် အာရုံကြောညပ်ခြင်း ဝေဒနာ ခံစားခဲ့ရသဖြင့် ၂ နာရီကြာ ခွဲစိတ်မှုအောင်မြင်ကြောင်း စစ်ကော်မရှင်က ထုတ်ပြန်။<ref>{{Cite web |title=သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81078 |access-date=2026-03-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၂၈ မတ်]] - ၂၀၂၅ မြန်မာနိုင်ငံငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁) နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကို နေပြည်တော်၌ ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ငလျင်ကြီးကြောင့် နေပြည်တော်အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး၊ ပြည်နယ် (၁၀) ခု၌ သေဆုံးသူ ၃၈၁၈ ဦး၊ ပျောက်ဆုံးသူ ငါးဦး၊ ဒဏ်ရာရသူ ၅၁၀၄ ဦး၊ ဘေးသင့်အိမ်ထောင်စု ၁၆၂၅၆၃ စု၊ ဘေးသင့်လူဦးရေ ၄၂၄၀၆၃ ဦးနှင့် ယာယီရွှေ့ပြောင်း လူဦးရေ ၂၇၉၁၁၁ ဦးရှိခဲ့ကြောင်း၊ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုအနေဖြင့် စုစုပေါင်း တန်ဖိုးကျပ် ၇၉၇၉ ဘီလီယံကျော်ရှိကြောင်း နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌက ပြောကြားသည်။ <ref>{{Cite web |title=မန္တလေးငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁)နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81220 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၃၀ မတ်]] - **[[၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ]] *** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး|ရဲဝင်ဦး]]သည် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]ဖြစ်လာပြီး၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ကျော်စွာလင်း]]သည် [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ် ၃၀ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ပြည်သူ့လွှတ်တော်က စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ဒုသမ္မတ အမည်စာရင်းတင်သွင်း|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx290r3lvm0t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-30|access-date=2026-03-30|language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81247 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ပြည်သူ့လွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် တစညပါတီမှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် တင်သွင်းခဲ့ပြီး<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒေါက်တာ ကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်း အမည်စာရင်း တင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%80-%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}</ref>၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာတူးဂျာနှင့် ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီကိုယ်စားပြု ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် [[နန်းနီနီအေး]] အား ရွေးချယ်တင်သွင်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=အမျိုးသားလွှတ်တော်မှ ဒေါက်တာ တူးဂျာနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE-%E1%80%92%E1%80%B1/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}</ref> *** ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီက ဦး[[ဌေးငွေ]] အား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၏ ပြည်ထဲရေးနှင့် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ *** KIO ၊ KNU ၊ CNF ၊ KSIEC၊ CRPH နှင့် NUG တို့ပါဝင်သော [[ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ|ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ]]ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ထုတ်ပြန်လိုက်သည်။ * ၃၁ မတ် ** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့က ဒုတိယသမ္မတလောင်းအဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]]ကို ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့ကမူ ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <br /> === ဧပြီ === * [[၂ ဧပြီ]] - ** ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် ကော့ကရိတ်-မြဝတီ အာရှလမ်းမကြီးကို တိုက်ပွဲများကြောင့် ပိတ်ထားရာမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-04-02 |title=လကမ္ဘာဆီသွားမယ့် Artemis II ယာဉ် ကမ္ဘာပတ်လမ်းပေါ်ရောက်ပြီ - ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၂ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3ex5eq4nypt |access-date=2026-04-02 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-02 |title=မြဝတီ-ကော့ကရိတ် အာရှလမ်း ပြန်ဖွင့် - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%9d%e1%80%90%e1%80%ae-%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%80%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90%e1%80%ba-%e1%80%a1%e1%80%ac%e1%80%9b%e1%80%be%e1%80%9c%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8/ |access-date=2026-04-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကုန်သွယ်မှုပမာဏအများဆုံးစီးဆင်းရာ ဘားအံ-ကော့ကရိတ်-မြဝတီ (အာရှလမ်းပိုင်း) ပြန်လည်ဖွင့်လှစ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81336 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၅၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ]]ကိုပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81337 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><br /> * [[၃ ဧပြီ]] ** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၁ ဦးမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ပြီး၊ ဒုတိယသမ္မတ (၁) အဖြစ် ဦး[[ညိုစော]]၊ ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သမ္မတအိပ်မက်ပြည့်ဝ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/czrey4p725jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-03|access-date=2026-04-03|language=my}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ငွေချေးသက်သေခံလက်မှတ်များ လဲလှယ်ရောင်းဝယ်ရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ** ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက်အရ (၁-၁-၂၀၂၁) မှ (၃၁-၃-၂၀၂၅) ရက်နေ့အထိ ကာလအတွင်း ပို့ကုန်များ တင်ပို့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ပို့ကုန်ရငွေ ပြန်လည်မဝင်ရောက်သေးသည့် ကုမ္ပဏီပေါင်း (၂၈၇) ခုသည် နိုင်ငံခြားသုံးငွေ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေ၊ စည်းမျဉ်းများနှင့် အမိန့်ကြော်ငြာစာများပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာခြင်းမရှိသောကြောင့် အဆိုပါကုမ္ပဏီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်ပျက်စာရင်းသွင်းလိုက်ကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်ကြေညာသည်။<ref>{{Cite web|title=ပို့ကုန်ရငွေပြန်လည်ဝင်ရောက်ရန် ကျန်ရှိသည့်ကုမ္ပဏီ (၂၈၇) ခု၏ ကုမ္ပဏီနှင့်ကုမ္ပဏီ၏ ဒါရို-က်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်မည်းစာရင်း ထည့်သွင်းကြောင်း ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်|url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%BA-2/|website=Popular|date=2026-04-04|access-date=2026-04-04|language=en-US|first=Popular|last=Journal}}</ref> * [[၄ ဧပြီ]] - ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက်မှစတင်၍ ရပ်နားထားခဲ့ရာမှ ဧပြီ ၄ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]၌ ခရီးသည်တင်လေကြောင်းလိုင်းများ စတင်၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲနေပြီဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ကချင်ပြည်နယ် မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်၌ လေကြောင်းလိုင်းများဆင်းသက်မှု ရက်ပေါင်း ၄၀ ကျော် ရပ်နားထားခဲ့ပြီး ယနေ့မှစ၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81429 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၆ ဧပြီ]] - ** ရိုဟင်ဂျာများအား လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟူသော စွဲဆိုချက်နှင့် အဆိုပါအခင်းအဖြစ်အပျက်ဖြစ်ပွားစဉ်က [[တပ်မတော်]]၏ ရာထူးအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]အပေါ် အရေးယူရန် တိုင်တန်းချက်ကို [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]တရားစီရင်ရေး အာဏာပိုင်များက တရားဝင် လက်ခံလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ယူကေအခြေစိုက် တာဝန်ခံမှုရှိစေရေး-မြန်မာ (MAP) အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ခရစ္စ ဂန်းနက်စ်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-04-06 |title=ရိုဟင်ဂျာ ဂျီနိုဆိုက်အမှုနဲ့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ကို အရေးယူဖို့ တိုင်တန်းချက်ကို အင်ဒိုနီးရှား လက်ခံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းများ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c7470nv11l7t |access-date=2026-04-06 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** မကွေးတိုင်း၊ ဆောမြို့တွင် ပြီးခဲ့သောနှစ် အောက်တိုဘာလ၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် သက်ငယ်မုဒိမ်းမှုနှင့် လူသတ်ကာ အလောင်းဖျောက်မှုကျူးလွန်သူအား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ ဆောမြို့နယ်တရားရုံးနှင့် မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့က သေဒဏ်ချမှတ်လိုက်ကြောင်း မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ ဦးလင်းထက်က ဘီဘီစီသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":0" /> ** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့တွင် ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ဆိုင်ရာ နည်းဥပဒေများအရ ခန့်အပ်မည့် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ရာထူးများအတွက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြချက်များကို ဖတ်ကြားခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81463 |access-date=2026-04-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><br /> *[[၇ ဧပြီ]] **တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးစတုတ္ထနေ့တွင် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[သာဌေး]]အပါအဝင် တရားသူကြီး ၉ ဦးပါ ဖွဲ့စည်းမှုကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ ဦးသန်းစိုးအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန အရေအတွက် (၃၁ ခု)နှင့် အမည်သတ်မှတ်ချက်ကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးအား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ရန် လွှတ်တော်က သဘောတူသည်။ [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]] (အသစ်) ဥက္ကဋ္ဌ ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးကို အတည်ပြုသည်။ ဝန်ကြီးများနှင့် ကျန်တရားသူကြီးများ အမည်စာရင်းများကို ဖတ်ကြားတင်ပြခဲ့ပြီး ဧပြီ ၉ ရက် အစည်းအဝေးတွင် ကန့်ကွက်မှုများ လက်ခံမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81500 |access-date=2026-04-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၈ ဧပြီ]] ** အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီ (Abbas Araghchi) က အီရန်နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့အကြား [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား]] ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် အပါအဝင် နှစ်ပတ်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှုကို အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။ အဆိုပါ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်ကောင်စီ (Supreme National Security Council) က အတည်ပြုချက်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite web |title=Iran agrees to ceasefire, offers conditional Hormuz passage |url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Iran-agrees-to-ceasefire-offers-conditional-Hormuz-passage |access-date=2026-04-09 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> ** [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-04-08 |title=ပြည်သူကိုကိုယ်စားပြုရေး ဆောင်ရွက်ရန် ပြည်သူ့ |url=https://onenewstvchannel.com/politic/people-hluttaw/%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%b0%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%9a%e1%80%ba%e1%80%85%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%af%e1%80%9b%e1%80%b1/ |access-date=2026-04-09 |website=One News Myanmar |language=my-MM}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81524 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာ ကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81525 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><br /> * [[၉ ဧပြီ]] ** ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးများအဖြစ် ဦးသောင်းနိုင်၊ ဦးသိန်းကိုကို၊ ဒေါ်သင်းသင်းနွဲ့၊ ဒေါ်ပြုံးပြုံးအေး၊ ဒေါက်တာကိုကိုနိုင်၊ ဦးဝင်းမြင့်၊ ဒေါ်စိုးခက်ခက်၊ ဒေါ်သင်းသင်းချိုတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးရှစ်ဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု|url=https://news-eleven.com/article/311163|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-04-09|language=my}}</ref> ** [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]]ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးကျော်ဝင်းသိန်း၊ ဒုတိယရဲဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝင်းဇော်မိုး၊ ဒေါက်တာထွန်းထွန်းဦး၊ ဦးလွန်းဘော်၊ ဦးကျော်စိုးညွန့်၊ ဦးတိုးရီ၊ ဦးတင်အောင်ဝင်း၊ ဦးမင်းဟန်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311162 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311161 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦး၊ ဒုတိယဥက္ကဌများအဖြစ် ဦးဇော်မြင့်နိုင်၊ ဦးသက်ထွန်းအောင်၊ ဒေါက်တာစန္ဒာဦးနှင့် ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအဖြစ်  ဒေါက်တာရီရီအး၊ ဦးတင်မြင့်၊ ဒေါက်တာလှညွန့်၊ ဒေါက်တာဇော်ဦး၊ ဒေါက်တာဖြူဖြူအိတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးနှင့် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ၊ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311160 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့အား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311159 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[အောင်ဇော်သိန်း]]အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးဉာဏ်ထွန်း၊ ဦးမျိုးတင့်၊  ဦးကျော်ဆန်း၊ ဦးတူးမော်၊ ဒေါ်စုစုဝင်း၊ ဒေါ်ဥမ္မာအေး၊ ဦးတင့်ဝေ၊ ဒေါက်တာမာလာမော်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက တင်ပြထားသည့် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး ဥက္ကဋ္ဌဦးအောင်ဇော်သိန်း အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်အတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311158 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ဆိုက်ဘာရာဇဝတ်မှု တစ်မျိုးဖြစ်သည့် [[ဧရာဝတီဘဏ်]] Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှု သုံးစွဲသူ အများအပြား ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=■ AYA Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှုများ ဖြစ်ပွား |url=https://news-eleven.com/article/311181 |access-date=2026-04-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၁၀ ဧပြီ]] ** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ကြေညာချက်အမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ကြေညာချက်တွင် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ပုဂ္ဂိုလ်များအား ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် ကတိသစ္စာပြုပြီး သည့်အချိန်မှစ၍ ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၂၇ အရ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီက ကျင့်သုံးလျက်ရှိသည့် ဥပဒေပြုရေး၊အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး အာဏာများကို လွှဲပြောင်းပေးအပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၃ / ၂၀၂၆ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81654 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒုတိယသမ္မတများဖြစ်ကြသည့် ဦးညိုစော၊ ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့သည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယကရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာပြုပြီး ကတိသစ္စာပြုလွှာပေါ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-04-10 |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်သမ္မတသစ်နှင့် ဒု-သမ္မတများ ကတိသစ္စာပြု |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%90-3/ |access-date=2026-04-10 |website=Popular |language=en-US}}</ref> ** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်မည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သစ်ကို အဖွဲ့ဝင် ၃၄ ဦး၊ ဝန်ကြီးဌာန (၃၁) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** တော်လှန်ရေးကာလ ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး [[ကော်သူးလေအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]] (KCC) နဲ့ [[ကော်သူးလေအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (KGC) ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web |last=DVB TV News |date=2026-04-11 |title=ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို KNU ဖွဲ့စည်း- DVB News |url=https://www.youtube.com/watch?v=CZEAY59xewI |access-date=2026-04-12}}</ref><ref>{{Cite web |title=KNU က ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုပြီး ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်း |url=https://bur.mizzima.com/2026/04/10/87297 |url-status=live |access-date=၁၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ |website=Mizzima}}</ref><br /> * [[၁၂ ဧပြီ|၁၂]] - မကွေးတိုင်း၊ [[ပခုက္ကူမြို့နယ်]]၊ ပန်းတိုင်းခြုံကျေးရွာအုပ်စု၊ မြောက်လူးကံရွာကို စစ်တပ်က မီးရှို့တဲ့အတွက် အိမ် ၄၀၀ ကျော်မီးလောင်ကျွမ်းပြာကျသွားကြောင်း ဒေသခံတွေကပြောသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese|first=R. F. A.|date=2026-04-13|title=ပခုက္ကူလေဆိပ်နားက မြောက်လူးကံရွာ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/04/13/myauklukan-village-burnt-down/|access-date=2026-04-14|website=မြန်မာဌာန|language=my}}</ref> * ၁၃ ဧပြီ - [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]]ရှိ မြိုင်ကြီးငူ-မဲသဝေါဒေသအတွင်းတည်ရှိသော စစ်တပ်၏ ကြယ်ပြောင်ကုန်း တပ်စခန်းအား [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (KNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း မြေပြင်သတင်းရင်းမြစ်အချို့က အတည်ပြုပြောကြားသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာလူထုနဲ့ အတူရှိနေကြောင်း အမေရိကန်နဲ့ ယူကေက သင်္ကြန်ဆုတောင်းပေးပို့ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2dg3z017mt |access-date=2026-04-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၄ ဧပြီ]] - ချင်းပြည် (Chinland) ကောင်စီနှင့် [[ချင်းပြည်အစိုးရ]]အဖွဲ့၏ လက်အောက်ရှိ ချင်းပြည်ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနမှ တည်ထောင်သည့် Chinland Jordan School of Medicine ဆေးတက္ကသိုလ်အား ချင်းပြည်နယ်၊ ချင်းလုံမြို့၌ ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၅ ရက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံရမှု ရက်ပေါင်း ၁,၉၀၀ ရှိလာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1mkk7p1j5jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15|language=my}}</ref> * ၁၆ ဧပြီ - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ၏ လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား ညီညွတ်ရေးတွင် အတားအဆီးများ ရှိနေသည်ဟု [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၏ ယာယီသမ္မတ [[ဒူဝါလရှီးလ]]က အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ ငါးနှစ်ပြည့် မိန့်ခွန်းတွင် ပြောကြားလိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-16 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတွေရဲ့ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ညီညွတ်ရေးမှာ အတားအဆီးရှိနေတယ်လို့ NUG ၅ နှစ်ပြည့်မှာ ယာယီသမ္မတ ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2d1vrj7jmt |access-date=2026-04-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၁၇ ဧပြီ - ** နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ် ၄၀/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ ၄,၃၃၅ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်လိုက်ပြီး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81788 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ အမိန့်အမှတ် ၄၁/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသူ/သား ၁၇၉ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြု၍ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးလိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81789 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *** အဂတိလိုက်စားမှုဆိုင်ရာ ပုဒ်မများနှင့် ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၁၃၀ (က) တို့ဖြင့် စွဲဆိုတရားစွဲခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၉ နှစ်နှင့် ၆ လ ချမှတ်ကာ အကျဉ်းချခဲ့ရသည့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]]အား တောင်ငူအကျဉ်းထောင်မှ မိသားစုထံသို့ ပြန်လည်စေလွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-17 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် -ဒေါ်‌အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ပြောင်းရွှေ့မယ်လို့ သတင်းထွက်ပေါ် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c8r488z2lm3t |access-date=2026-04-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၈ ဧပြီ]] - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မင်းကွန်းဒေသရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရလက်အောက်ခံ ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ (ပလဖ) မှ ဒုတိယတာဝန်ခံအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးတို့သည် စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=ဧပြီ ၁၉ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ် - မင်းကွန်းတိုက်နယ် ပလဖ ဒုတာဝန်ခံအပါ ၁၅ ဦး စစ်တပ်ထံ လက်နက်ချ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cg543ry1ggdo |access-date=2026-04-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><br /> * [[၂၀ ဧပြီ|ဧပြီ ၂၀]] - ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ပြေးလမ်းပေါ်ထွက်ခွာနေချိန် ဘရိတ်စနစ်ချို့ယွင်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့းပြီး ရပ်နားထားသည့် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာ့လေကြောင်း]] (MAI) ၏ Airbus A319 လေယာဉ် အမြီးပိုင်းကို ဝင်တိုက်မိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ဘရိတ်ချို့ယွင်းပြီး MAI Airbus A319 ကို ဝင်တိုက်မှုဖြစ် - New Day Myanmar|url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%9b%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%af%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%86%e1%80%ad%e1%80%95%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-mna-atr-72-%e1%80%98%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90/|date=2026-04-20|access-date=2026-04-20|language=en-US}}</ref> * [[၂၁ ဧပြီ]] - စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] သည် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၂၅ ဧပြီ - ချင်းညီနောင် (CB) အဖွဲ့က တစ်နှစ်ကျော်ကြာ သိမ်းပိုက်ထားရှိသည့် ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့ပေါ်ရှိ နေရာအချို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ဧပြီ ၂၅ ရက် သတင်းအနှစ်ချုပ် - နေပြည်တော်မှာငလျင်လှုပ်|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cn8d05qq6edo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25|language=my}}</ref> * ၂၇ ဧပြီ - အမျိုးသားစာပေဆုရှင် ဦး[[တင်ညွန့်]]နှင့် သားဖြစ်သူအပါအဝင် ၃ ဦးအား ဖမ်းဆီးခံထားရသည်။ * [[၃၀ ဧပြီ]] - ** ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃၀) ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော [[ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့|ကဆုန်လပြည့်နေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြင့် နိုင်ငံသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁,၅၀၈ ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82285|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref>နှင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁၁ ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82287|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref>၊ စုစုပေါင်း ၁,၅၁၉ ဦးတို့ကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ အကျဥ်း​ထောင် အချုပ်​ထောင်အသီးသီးတွင် အကျဥ်းကျခံ​နေရသည့် အကျဉ်းသား အကျဥ်းသာသူ ၁၅၀၈ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်​ပေး|url=https://news-eleven.com/article/311564|access-date=2026-04-30|website=Eleven Media Group Co., Ltd|language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၃ဝ ရက် မတိုင်မီ ကျူးလွန်ခဲ့သော ပြစ်မှုတစ်ခုခုနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းခံရပြီး အကျဉ်း ထောင်/အချုပ်ထောင်/စခန်းအသီးသီးတွင် ပြစ်ဒဏ်ကျခံလျက်ရှိသော အကျဉ်းသား၊ သူများကို ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ (၁) အရ ယင်းတို့ကျခံရန်ကျန်ရှိသောပြစ်ဒဏ်၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82283|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> *** [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ကျန်ရှိနေသေးသည့် ပြစ်ဒဏ်များကို သတ်မှတ်ထားသည့် နေအိမ်တွင်သာ ဆက်လက်ကျခံစေရန် အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ပြောင်းရွှေ့၊ ဓားစာခံအဖြစ် ဖမ်းဆီးထားဆဲဟု ကိုထိန်လင်းပြော |url=https://burmese.dvb.no/post/542191 |access-date=2026-05-01 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><br /> == ကွယ်လွန်သူများ == * <!--Do not add people without Wikipedia articles to this list Do not trust "this year in history" websites for accurate date information Do not link multiple occurrences of the same year, just link the first occurrence. No red links, please.-->[[၂၆ ဇန်နဝါရီ]] - [[မြင့်ထွေး]]၊ [[ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီးဟောင်း]] ([[၁၉၄၈]] ဖွား) * [[၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[စိန်ဝင်း၊ ဒေါက်တာ|စိန်ဝင်း]]၊ နိုင်ငံရေးသမားနှင့် [[ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ|ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]] ([[၁၉၄၄]] မွေးဖွား) * [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၊ အီရန်နိုင်ငံ၏ သမ္မတဟောင်းနှင့် နိုင်ငံ့အထွတ်အထိပ်ခေါင်းဆောင် ([[၁၉၃၉]] မွေးဖွား) == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] c854n4gsu0torvv33fac45m6ho7vwc5 0 282744 1028685 1026233 2026-04-30T16:17:45Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028685 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | election_name = ၂၀၂၆ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း | country = Myanmar | type = presidential | ongoing = no | previous_election = ၂၀၁၈ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း | previous_year = ၂၀၁၈ <br>{{small|ကြားဖြတ်<br>သမ္မတ}} | next_election = ၂၀၃၁ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း | next_year = ၂၀၃၁ | election_date = ၃ ဧပြီ ၂၀၂၆ | turnout = ၅၈၄ (၉၉.၆၆%) | 1blank =အစုအဖွဲ့ | image1 = President Min Aung Hlaing 2026 (cropped).jpg | nominee1 = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး <br> [[မင်းအောင်လှိုင်|မင်းအောင်လှိုင်]] | 1data1 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] | party1 = [[တပ်မတော်]] | electoral_vote1 = '''၄၂၉ မဲ''' | percentage1 = '''၇၃.၄၆%''' | image2 = U Nyo Saw (2).jpg | nominee2 = [[ညိုစော]] | 1data2 = [[တပ်မတော်]] | party2 = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] | electoral_vote2 = ၁၂၆ မဲ | percentage2 = ၂၁.၅၈% | image3 = Nann Ni Ni Aye (2).png | nominee3 = [[နန်းနီနီအေး]] | 1data3 = [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] | party3 = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] | electoral_vote3 = ၂၉ မဲ | percentage3 = ၄.၉၆% | title = နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများ | posttitle =ရွေးကောက်ပွဲအပြီး နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများ | before_election = {{tree list}} * [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] {{small|([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]])}} * [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] {{small|([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုသမ္မတ ၁]])}} * [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] {{small|([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုသမ္မတ ၂]])}} ** [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်း<br>(၂၀၂၁)]] *** [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] <br>{{small|(ယာယီသမ္မတ)}} *** [[မင်းအောင်လှိုင်]] <br>{{small|(ယာယီသမ္မတ-တာဝန်)}} {{tree list/end}} | before_party = | after_election = မင်းအောင်လှိုင် {{small|([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]])}}<br> ညိုစော {{small|([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုသမ္မတ ၁]])}}<br> နန်းနီနီအေး {{small|([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုသမ္မတ ၂]])}} | after_party = }} {{Multiple image | perrow = 2 | header = ၂၀၂၅–၂၀၂၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲအပြီး မဲဆန္ဒနယ်ရလဒ်များအရ လွှတ်တော်ဖွဲ့စည်းပုံ | image1 = Myanmar Amyotha Hluttaw 2026 composition (213 seats).png | image2 = Myanmar Pyithu Hluttaw 2026 composition (373 seats).png | image3 = Myanmar Pyidaungsu Hluttaw 2026 composition (586 seats).png | footer = {{bulleted list |တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်<br /> {{small|အပေါ်ဘယ်ဘက်-၂၁၃ဦး}}<br /> {{colorbox|#0c6600}} [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] (၁၀၈)<br /> {{colorbox|#2197ff}} [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ|NUP]] (၁၆)<br /> {{colorbox|#4d4d4d}} [[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)|(ကျားဖြူပါတီ)]](၁)<br /> {{colorbox|#f54e8b}} [[ပြည်သူ့ပါတီ|PP]] (၅)<br /> {{colorbox|#9852d9}} [[ပြည်သူ့ရှေ့ဆောင်ပါတီ|PPP]] (၁)<br /> {{colorbox|#f2b90f}} [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|PONO]] (၂)<br /> {{colorbox|#058896}} [[မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ|MUP]] (၅)<br /> {{colorbox|#fa6502}} [[နာဂအမျိုးသားပါတီ|NNP]] (၁)<br /> {{colorbox|#a7abaf}} [[ရခိုင့်ဦးဆောင်ပါတီ|AFP]] (၃)<br /> {{colorbox|#bcbe4b}} [[ကရင်အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ|KNDP]] (၃)<br /> {{colorbox|#de2c35}} [[ဇိုမီးအမျိုးသားပါတီ|ZNP]] (၃)<br /> {{colorbox|#5773c7}} [[ရခိုင်တိုင်းရင်းသားများပါတီ|RNP]] (၁)<br /> {{colorbox|#2416e3}} [[ဓနုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဒီမိုကရေစီပါတီ|DNDP]] (၁)<br /> {{colorbox|#ff00d0}} [[တိုင်းလိုင်(ရှမ်းနီ)အမျိုးသားများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ|TNDP]] (၁)<br /> {{colorbox|#6e396f}} [[ကယားပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီ|LNDP]] (၁)<br /> {{colorbox|#612424}} [[ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီ|KSPP]] (၁)<br /> {{colorbox|#f83535}} [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားညီညွတ်ရေးပါတီ|Pa-O NU]] (၁)<br /> {{colorbox|#09aa64}} [[ဖလုံ-စဝေါ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ|PSDP]] (၁)<br /> {{colorbox|#461111}} [[အမျိုးသားအကျိုးစီးပွားတိုးတက်ရေးပါတီ|NIDP]] (၁)<br /> {{colorbox|#ff8080}} [[ဝ အမျိုးသားပါတီ|WNP]] (၁)<br /> {{colorbox|#89fa00}} [[တပ်မတော်]] (၅၆) | တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်<br /> {{small|အပေါ်ညာဘက်-၃၇၃ဦး}}<br /> {{colorbox|#00470c}} [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] (၂၃၁)<br /> {{colorbox|#000000}} [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ|NUP]] (၄)<br /> {{colorbox|#f88e2a}} [[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)|(ကျားဖြူပါတီ)]](၇)<br /> {{colorbox|#a1a1a1}} [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|PONO]] (၅)<br /> {{colorbox|#ff0000}} [[မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ|MUP]] (၅)<br /> {{colorbox|#1869b8}} [[နာဂအမျိုးသားပါတီ|NNP]] (၄)<br /> {{colorbox|#00eeff}} [[ကရင်အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ|KNDP]] (၁)<br /> {{colorbox|#420040}} [[ရခိုင်တိုင်းရင်းသားများပါတီ|RNP]] (၁)<br /> {{colorbox|##bbff00}} [[ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်)သွေးစည်းညီညွတ်ရေးပါတီ|SSP]] (၁)<br /> {{colorbox|#060061}} [[ဓနုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဒီမိုကရေစီပါတီ|DNDP]] (၁)<br /> {{colorbox|#712323}} [[အင်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ|INLP]] (၁)<br /> {{colorbox|#ff007b}} [[ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီ|KSPP]] (၁)<br /> {{colorbox|#5c9aff}} တစ်သီးပုဂ္ဂလ (၁)<br /> {{colorbox|#38e54d}} [[တပ်မတော်]] (၁၁၀) | တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် <br /> {{small|အောက်ဆုံးပုံ-၅၈၆ဦး}}<br /> {{colorbox|#0c6600}} [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] (၃၃၉)<br /> {{colorbox|#8cfa05}} [[တပ်မတော်]] (၁၆၆)<br /> {{colorbox|#BBBBBB}} အခြား (၈၁) }} | total_width = 300 | align = right }} '''၂၀၂၆ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်ခြင်း'''သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ရန် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃) ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်ရှိ လွှတ်တော်အဆောက်အအုံ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်အစည်းအဝေးခန်းမ၌ ကျင်းပခဲ့သော ရွေးကောက်တင်မြှောက်မှု ဖြစ်သည်။ ယင်းရွေးကောက်တင်မြှောက်မှုကို [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅–၂၀၂၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲများ]]အပြီး ဖွဲ့စည်းထားသော [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] နှင့် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]တို့မှ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်များသည် ခန့်အပ်ထားသော တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များနှင့်အတူ မဲပေးရွေးချယ်ခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းသည် [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]]အရ ကျင်းပသည့် စတုတ္ထအကြိမ်မြောက် နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=AFP and Reuters |title=Myanmar’s coup leader Min Aung Hlaing sworn in as president |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/10/myanmars-coup-leader-min-aung-hlaing-sworn-in-as-president |access-date=2026-04-15 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၃ရက် ရွေးကောက်တင်မြှောက်မှုတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ကို နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်၊ ဦးညိုစော ကို ဒုတိယသမ္မတ (၁) အဖြစ်နှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေး ကို ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ် အသီးသီး ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ ၎င်းတို့သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်၌ ကျမ်းကျိန်ပြီးနောက် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီထံမှ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို လွှဲပြောင်းယူခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၃ / ၂၀၂၆ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81654 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == နောက်ခံသမိုင်း == [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]အပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည့် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]သည် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကို စတင်ကျင်းပရန် စီစဉ်နေချိန်တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်းခြင်းခံရ]]သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများ အနှစ်ချုပ် - စစ်အာဏာသိမ်း ၅ နှစ်အတွင်း ဒီမိုကရေစီရေးလှုပ်ရှားသူနဲ့ ပြည်သူ ၇,၇၀၀ ကျော်သေဆုံး - AAPP |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cvg10g9z8r8o |access-date=2026-04-15 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ထို့နောက် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီ]]မှ ခန့်အပ်ထားသည့် [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]]သည် ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ပါတီစုံဒီမိုကရေစီ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲရလဒ်များတွင် မဲစာရင်းများ မှန်ကန်မှုမရှိကြောင်းဆိုကာ မြို့နယ် ၃၁၅ ခုတွင် ကျင်းပခဲ့သော ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်များကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2021-07-27 |title=၂၀၂၀ ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်ပယ်ဖျက်မှုအပေါ် ပါတီတွေရဲ့ အမြင် |url=https://www.bbc.com/burmese/media-57990611 |access-date=2026-04-15 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ထို့နောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၈ ရက်နေ့မှ စတင်၍ [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၅–၂၀၂၆]] ကို အပိုင်း (၃) ပိုင်းခွဲကာ အဆင့်လိုက် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ပါတီစုံဒီမိုကရေစီအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း ၂ စတင်ကျင်းပ |url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nv-2611110/ |access-date=2026-04-15 |language=en-US}}</ref> စစ်တပ်သည် ၎င်းတို့ ဦးဆောင်ကျင်းပသည့် ရွေးကောက်ပွဲပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၃ ရက်တွင် တတိယအကြိမ် လွှတ်တော်အသီးသီး ကျင်းပမည့်ရက်ကို ကြေညာကာ လွှတ်တော်ကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတင်ကျင်းပ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဇေယျာသီရိမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးခင်ရီ၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တပ်ကုန်းမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးမောင်မောင်အုန်းတို့အား ရွေးကောက်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80861 |access-date=2026-04-15 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် အစည်းအဝေးကိုလည်းကောင်း၊ မတ်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားလွှတ်တော် အစည်းအဝေးကိုလည်းကောင်း အသီးသီး ကျင်းပခဲ့ပြီး မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို ဆက်လက်ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတင်ကျင်းပ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/ttttiyakim-pnnytheaangcultttteaa-pthmpunmnacnnyawe-cttngkngp |access-date=2026-03-22 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယက ဦးအောင်လင်းဒွေးက လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အလိုက် ဒုတိယသမ္မတတစ်ဦးစီကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်နိုင်ရန်အတွက် ဒုတိယသမ္မတလောင်းများ အဆိုပြုရမည့် လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေးကို မတ် ၃၀ ရက်တွင် စတင်ကျင်းပရန် သတ်မှတ်ကြေညာသည်၊၊<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်တင်မြှောက်နိုင်ရန်အတွက် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေးများကို မတ် ၃၀ ရက်တွင် စတင်ကျင်းပမည် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81016 |access-date=2026-03-22 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော် နှင့် အမျိုးသားလွှတ်တော် တို့သည် လွှတ်တော်အလိုက် ဒုတိယသမ္မတလောင်း (၂)ဦးစီအား သီးခြားစီ တင်သွင်းအဆိုပြုခဲ့ကြသည်။မတ်လ ၃၁ ရက်တွင် တင်သွင်းအဆိုပြုခဲ့ကြသူများကို လွှတ်တော်အလိုက် အရည်အချင်းစ်ိစစ်ပြီး မဲခွဲဆုံးဖြတ်မှုများဖြင့် လွှတ်တော်အလိုက် ဒုတိယသမ္မတ တစ်ဦးစီ ရွေးချယ်ပေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေး ပထမနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81258 |access-date=2026-03-31 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေး ပထမနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81259 |access-date=2026-03-31 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ရွေးချယ်ခြင်းစနစ်ပုံစံ == ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အခန်း (၃) အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများသည် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြပြီး၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်များကို ရွေးကောက်ပွဲပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းသည့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က ရွေးချယ်သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အခြေခံဥပဒေအရ ပြည်သူ့လွှတ်တော်နှင့် အမျိုးသားလွှတ်တော်တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''ပြည်သူ့လွှတ်တော်''' အတွက် မြို့နယ် သို့မဟုတ် လူဦးရေကို အခြေခံ၍ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားသော လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၃၃၀ ဦး၊ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်မှ အမည်စာရင်းတင်သွင်းသည့် တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၁၁၀ ဦး၊ စုစုပေါင်း ၄၄၀ ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''အမျိုးသားလွှတ်တော်''' အတွက် တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ် ၁၄ ခုမှ တူညီစွာ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားသော လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၁၆၈ ဦး၊ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်မှ အမည်စာရင်းတင်သွင်းသည့် တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၅၆ ဦး၊ စုစုပေါင်း ၂၂၄ ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထိုလွှတ်တော်နှစ်ရပ်ကို ပေါင်းစည်း၍ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကို စုစုပေါင်း ၆၆၄ ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ သို့သော် ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် စတင်ကျင်းပသည့် ပထမအကြိမ်လွှတ်တော်များမှစ၍ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်မှ အမည်စာရင်းတင်သွင်းသည့် တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အရေအတွက်မှာ '''မပြောင်းဘဲ'''၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်နှင့် အမျိုးသားလွှတ်တော်မှ ရွေးကောက်ခံလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အရေအတွက် '''အတွက်သာ''' အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ပြုလုပ်နိုင်သည့် မြို့နယ်အရေအတွက်အပေါ်မူတည်၍ အပြည့်မရှိနိုင်ဘဲ လွှတ်တော်အဆက်ဆက်တွင် လျော့နည်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းတွင် တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ တွင် အနိုင်ရရှိသူများ စာရင်း|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၅–၂၀၂၆ ရလဒ်များ]]အရ ရွေးကောက်ခံ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၄၂၀ ဦးနှင့် တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၁၆၆ ဦးတို့ပါဝင်သည့် စုစုပေါင်း ၅၈၆ ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်ထက် ၇၈ ဦး လျော့နည်းနေခဲ့သည်။ ===သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့=== {{main|သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့}} အခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ (၆၀)အရ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်မှ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အစုအဖွဲ့ သုံးစုဖြင့် သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းရမည်ဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" |- ! colspan="3" | ၂၀၂၆ ခုနှစ် သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့၏ ဖွဲ့စည်းပုံ<ref name="cont">{{cite book|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|url=http://www.myanmarconstitutionaltribunal.org.mm/lawdatabase/my/download/file/fid/137|access-date=31 March 2016|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230160924/http://www.myanmarconstitutionaltribunal.org.mm/lawdatabase/my/download/file/fid/137|url-status=dead}}</ref> |- !အစုအဖွဲ့ !သတ်မှတ်ထားသည့် ကိုယ်စားလှယ်အရေအတွက် !ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်အရ ကိုယ်စားလှယ်အရေအတွက် |- |ပြည်သူ့လွှတ်တော်အစုအဖွဲ့ |၃၃၀ |၂၆၃ |- |အမျိုးသားလွှတ်တော်အစုအဖွဲ့ |၁၆၈ |၁၅၇ |- |လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ပေါင်း တပ်မတော်သားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အစုအဖွဲ့ |၁၆၆ |၁၆၆ |- |'''စုစုပေါင်း''' |'''၆၆၄''' |'''၅၈၆''' |} ထိုအစုအဖွဲ့ သုံးစုမှ ဒုတိယသမ္မတလောင်းများကို အသီးသီး တင်သွင်းရမည်။ ထိုကိုယ်စားလှယ်လောင်းများကို ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နှင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် ပါဝင်သော လွှတ်တော်နှစ်ရပ်၏ အကြီးအမှူးနှင့် ဒုတိယအကြီးအမှူးများက အရည်အချင်း စစ်ဆေးရမည်။ ထို့နောက် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အားလုံးက ဒုတိယသမ္မတလောင်း (၃) ဦးအား မဲပေးရွေးချယ်ရမည်။ မဲအများဆုံးရသူသည် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်၊ မဲအနည်းဆုံးနောက်ဆုံးရသူများအရ ဒုတိယသမ္မတ (၁) နှင့် ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရမည်။ ==ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများ== လွှတ်တော်အစုအဖွဲ့အသီးသီးသည် ဒုတိယသမ္မတလောင်းများကို ရွေးချယ်ကြသည်။၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းတွင် (၅)ဦးရှိခဲ့သည်။ ထို (၅)ဦးကို အရည်အချင်းပြည့်မီ/မမီ [[သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့]]က စိစစ်အတည်ပြုခဲ့ကြသည်။ထို့နောက် အစုအဖွဲ့များအတွင်း ဒုတိယသမ္မတလောင်းများ မဲပေး၍ ထပ်မံရွေးချယ်ကြသည်။ ===ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အစုအဖွဲ့=== ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အစုအဖွဲ့အတွင်း ဒုတိယသမ္မတလောင်းများမှာ [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]မှ တင်သွင်းသည့် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် နှင့် [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ|တစညပါတီ]]မှ တင်သွင်းသည့် တောင်တွင်းကြီးမဲဆန္ဒနယ်မှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေ တို့ဖြစ်ကြသည်။ အစုအဖွဲ့အတွင်း တင်သွင်းသည့်ကိုယ်စားလှယ်​လောင်းကို မဲ​ပေး​ရွေးချယ်ကြရာ ရွေးကောက်ခံပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၂၆၃)ဦးအနက် ၃ဦးပျက်ကွက်ပြီး (၂၆၀ ) ဦးတက်ရောက်ကာ မဲပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေး ဒုတိယနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81294 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="2" | ကိုယ်စားလှယ်လောင်း ! ပါတီ ! မဲအရေအတွက် ! ရာခိုင်နှုန်း |- | style="background:#0000FF" | | ဒေါက်တာ ကျော်ဆွေ | [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ|တစည]] | ၁၀ | ၃.၈၇% |- | style="background:#43B02A" | | ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] | [[တပ်မတော်]] | ၂၄၇ | ၉၅% |- | colspan="3" | စုစုပေါင်း | ၂၅၇ | ၉၈.၈၅% |- |colspan=3|ခိုင်လုံမဲ | ၂၅၇ | ၉၈.၈၅% |- |colspan=3|ပယ်မဲ/ဗလာမဲ | ၃ | ၁.၁၅% |} {{Multiple image | align = center | direction = horizontal | header = တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဒုတိယသမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း (၃၁ မတ် ၂၀၂၆) | width = 180 | image1 = Vice Presidential Election_Pyithu Hluttaw_(1) _ 31 March 2026.jpg | caption1 = အစည်းအဝေးမြင်ကွင်း (၁) | image2 = Vice Presidential Election_Pyithu Hluttaw_(2) _ 31 March 2026.jpg | caption2 = အစည်းအဝေးမြင်ကွင်း (၂) | image3 = Vice Presidential Election_Pyithu Hluttaw_(3) _ 31 March 2026.jpg | caption3 = အစည်းအဝေးမြင်ကွင်း (၃) | image4 = Vice Presidential Election_Pyithu Hluttaw_(4) _ 31 March 2026.jpg | caption4 = အစည်းအဝေးမြင်ကွင်း (၄) | image5 = Vice Presidential Election_Pyithu Hluttaw_(5) _ 31 March 2026.jpg | caption5 = အစည်းအဝေးမြင်ကွင်း (၅) | footer = သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေးဖြစ်သည်။ }} ===အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အစုအဖွဲ့=== အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အစုအဖွဲ့အတွင်း ဒုတိယသမ္မတလောင်းများမှာ ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော် (အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်) မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) မှ ဒေါ်နန်းနီနီအေးနှင့် ကချင်ပြည်နယ်အမျိုးသားလွှတ်တော် (အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်) မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၂) မှ ဒေါက်တာ မနာမ်တူးဂျာ တို့ဖြစ်ကြသည်။ အစုအဖွဲ့အတွင်း တင်သွင်းသည့်ကိုယ်စားလှယ်​လောင်းကို မဲ​ပေး​ရွေးချယ်ကြရာ ရွေးကောက်ခံ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၁၅၇)ဦးအနက် (၁၅၅ ) ဦးတက်ရောက် မဲပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-31 |title=စစ်ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ကို ဒုတိယသမ္မတအဖြစ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် မဲပေးရွေးချယ် -၂၀၂၆ မတ်လ ၃၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cjd8xvzm052t |access-date=2026-03-31 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင်ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေးကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81296 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="5" | အမျိုးသားလွှတ်တော်အစုအဖွဲ့အတွင်း ကိုယ်စားလှယ်လောင်း ရွေးချယ်ခြင်းရလဒ် |- !colspan=2|ကိုယ်စားလှယ်လောင်း !ပါတီ !မဲအရေအတွက် !ရာခိုင်နှုန်း |- | style="background:#FF0000" | | [[မနာမ်တူးဂျာ|ဒေါက်တာ မနာမ်တူးဂျာ]] | [[ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီ]] | ၃၈ | ၂၄.၅၂% |- |style="background:{{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}};| | [[နန်းနီနီအေး|ဒေါ်နန်းနီနီအေး]] | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] | ၁၁၇ | ၇၅.၄၈% |- |colspan=3|စုစုပေါင်း | ၁၅၅ | ၁၀၀% |- |colspan=3|ခိုင်လုံမဲ | ၁၅၅ | ၁၀၀% |- |colspan=3|ပယ်မဲ/ဗလာမဲ | – | ၀% |} ===တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ်အစုအဖွဲ့=== လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ပေါင်း တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ်အစုအဖွဲ့က နေပြည်တော် စစ်ကြောရေးနှင့် တည်းခိုရေးစခန်းရှိ ဆင်ဖြူရှင်ခန်းမ၌ ဒုတိယသမ္မတရွေးချယ်ရေးအစည်းအဝေးကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ညိုစော|ဦးညိုစော]] (ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်၊ ကိုကိုးကျွန်း မဲဆန္ဒနယ်)အား တပ်မတော်သားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့က ရွေးချယ်တင်မြှောက်သည့် ဒုတိယသမ္မတအဖြစ် အဆိုပြုတင်သွင်းကာ ကန့်ကွက်သူမရှိဘဲ တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော တပ်မတော်သားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့ အစည်းအဝေးကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81286 |access-date=2026-04-02 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="5" | လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ပေါင်း တပ်မတော်သားအစုအဖွဲ့အတွင်း ကိုယ်စားလှယ်လောင်း ရွေးချယ်ခြင်းရလဒ် |- !colspan=2|ကိုယ်စားလှယ်လောင်း !ပါတီ !မဲအရေအတွက် !ရာခိုင်နှုန်း |- |style="background:#006400;" |  |[[ညိုစော|ဦးညိုစော]] | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] | ၁၆၆ | ၁၀၀% |} ==မဲရလဒ်== ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်အစည်းအဝေး၌ နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများကို မဲပေးရွေးချယ်ကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် အောက်ပါအတိုင်း အသီးသီး ရွေးချယ်ခံရသည်။ တက်ရောက်ခွင့်ရှိသူ ၅၈၆ ဦးအနက် ၅၈၄ ဦးတက်ရောက် မဲပေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဒုတိယသမ္မတများအဖြစ် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ရွေးချယ်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81374 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="5" | သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်ခြင်း မဲရလဒ် |- !colspan=2|ကိုယ်စားလှယ်လောင်း !ပါတီ !မဲအရေအတွက် !ရာခိုင်နှုန်း |- |style="background:#43B02A" |  | [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]] | [[တပ်မတော်]] | ၄၂၉ | ၇၃.၄၆% |- |style="background:#006400;" |  | [[ညိုစော|ဦးညိုစော]] | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | ၁၂၆ | ၂၁.၅၈% |- |style="background:{{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}};" |  | [[နန်းနီနီအေး|ဒေါ်နန်းနီနီအေး]] | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | ၂၉ | ၄.၉၆% |- |colspan=3|စုစုပေါင်း | ၅၈၄ | ၁၀၀% |- |colspan=3|ခိုင်လုံမဲ | ၅၈၄ | ၁၀၀% |- |colspan=3|ပယ်မဲ/ဗလာမဲ | - | - |} {{Multiple image | align = center | direction = horizontal | header = တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြှောက်မှု (၃ ဧပြီ ၂၀၂၆) | total_width = 1000 | image1 = Election_of_President_of_Myanmar_Third_Union_Parliament_2026_01.jpg | caption1 = မြင်ကွင်း (၁) | image2 = Election_of_President_of_Myanmar_Third_Union_Parliament_2026_02.jpg | caption2 = မြင်ကွင်း (၂) | image3 = Election_of_President_of_Myanmar_Third_Union_Parliament_2026_03.jpg | caption3 = မြင်ကွင်း (၃) | image4 = Election_of_President_of_Myanmar_Third_Union_Parliament_2026_04.jpg | caption4 = မြင်ကွင်း (၄) | image5 = Election_of_President_of_Myanmar_Third_Union_Parliament_2026_05.jpg | caption5 = မြင်ကွင်း (၅) | footer = ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃ ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်၌ ကျင်းပသော ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် အစည်းအဝေးမြင်ကွင်းများ။ }} == နိုင်ငံတော်သမ္မတ ကတိသစ္စာပြုပွဲ == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ကတိသစ္စာပြုပွဲကို ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒုတိသမ္မတများဖြစ်ကြသည့် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့သည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယက ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာပြုပြီး ကတိသစ္စာပြုလွှာပေါ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-04-10 |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်သမ္မတသစ်နှင့် ဒု-သမ္မတများ ကတိသစ္စာပြု |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%90-3/ |access-date=2026-04-10 |website=Popular |language=en-US}}</ref>ပြည်ပအထူးဧည့်သည်တော်များအဖြစ် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံသမ္မတ၏ အထူးကိုယ်စားလှယ်၊ တရုတ်ပြည်သူ့နိုင်ငံရေးအတိုင်ပင်ခံ ကွန်ဖရင့် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ H.E. Mr. Jiang Xinzhi ၊ ဘယ်လာရုစ်အောက်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ H.E. Mr. Igor Sergeyenko ၊ ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ ဒူးမားအောက်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ H.E. Mr. Sholban Kara-ool ၊ ကမ္ဘောဒီးယားတော်ဝင်အစိုးရ၏ အာဆီယံဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် H.E. Kitti Settha Pandita Cham Prasidh ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ ယခင် ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး H.E. Dr. Parnpree Bahiddha – Nukara တို့အပါအဝင် နိုင်ငံပေါင်း ၂၃ နိုင်ငံမှ သံအမတ်ကြီး ၁၆ ဦးနှင့် သံတမန်များ၊ ပြည်တွင်း/ပြည်ပအဖွဲ့အစည်းများမှ ကိုယ်စားလှယ်များ တက်ရောက်လေ့လာကြသည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူ ဦးမင်းအောင်လှိုင်၊ ဒုတိယသမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူများဖြစ်သည့် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယက၏ ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာပြု {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81674 |access-date=2026-04-15 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |- ! colspan="4" style="background:#4A7EBB; color:white; text-align:center; font-size:110%; padding:10px;" | နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများ ကတိသစ္စာပြုပွဲသို့ တက်ရောက်လာကြသည့် အဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်များ |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! style="width:5%" | စဉ် !! style="width:25%" | အမည် !! ကိုယ်စားလှယ်အဆင့်/ရာထူး !! style="width:20%" | နိုင်ငံ/အဖွဲ့အစည်း |- | ၁ || H.E. Mr. Jiang Xinzhi || တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံသမ္မတ၏ အထူးကိုယ်စားလှယ်၊ တရုတ်ပြည်သူ့နိုင်ငံရေးအတိုင်ပင်ခံ ကွန်ဖရင့် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ || {{CHN}} |- | ၂ || H.E. Mr. Valdrack Jaentschke || နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး (Minister of Foreign Affairs) || {{NIC}} |- | ၃ || H.E. Mr. Igor SERGYENKO || အောက်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ (Chairman of the House of Representatives) || {{BLR}} |- | ၄ || H.E. Mr. Sholban Kara-ool || ဒူးမားအောက်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (Deputy Chairman of the State Duma) || {{RUS}} |- | ၅ || H.E. Mr. Kirti Vardhan Singh || ပြည်ပရေးရာဝန်ကြီးဌာန၊ ဒုတိယဝန်ကြီး (Minister of State for External Affairs) || {{IND}} |- | ၆ || H.E. Mr. Alounkeo KITIKHOUN || အာဆီယံအလှည့်ကျဥက္ကဋ္ဌ၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် || {{LAO}} |- | ၇ || H.E. Kitti Settha Pandita CHAM Prasidh || အာဆီယံဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ်နှင့် ဘုရင့်အတိုင်ပင်ခံကောင်စီအဖွဲ့ဝင် || {{CAM}} |- | ၈ || H.E. Dr. Parnpree Bahiddha-Nukara || ယခင် ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး || {{THA}} |- | ၉ || (Represented by Director General) || Director General of Southeast Asia, South Asia and South Pacific Department, Ministry of Foreign Affairs || {{VNM}} |} == အသိအမှတ်ပြု သဝဏ်လွှာ ပေးပို့သည့် နိုင်ငံများ == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၃ ရက်နေ့တွင် အောက်ပါနိုင်ငံကြီးများမှ နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများက ဝမ်းမြောက်ကြောင်း သဝဏ်လွှာများ အသီးသီးပေးပို့ခဲ့ကြသည် -<ref>{{Cite web |title=Xi extends greetings to president-elect of Myanmar |url=https://www.chinadailyhk.com/hk/article/631526#Xi-extends-greetings-to-president-elect-of-Myanmar-2026-04-04 |access-date=2026-04-04 |website=chinadailyhk |language=en}}</ref> * {{CHN}} - သမ္မတ [[ရှီကျင့်ဖျင်|မစ္စတာ ရှီကျင့်ဖျင်]] က နှစ်နိုင်ငံအကြား တည်ရှိပြီးသားဖြစ်သည့် "ဆွေမျိုးပေါက်ဖော်" ချစ်ကြည်ရေးကို ပိုမိုခိုင်မာစေရန်နှင့် တရုတ်-မြန်မာ အေးအတူပူအမျှ အသိုက်အဝန်း တည်ဆောက်ရေးကို အရှိန်အဟုန်မြှင့်တင်ရန် သဝဏ်လွှာပေးပို့ခဲ့သည်။ * {{RUS}} -သမ္မတ [[ဗလာဒီမီယာ ပူတင်|မစ္စတာ ဗလာဒီမီယာ ပူတင်]] က နှစ်နိုင်ငံအကြား ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှုနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ ပိုမိုတိုးတက်ခိုင်မာလာမည်ဟု ယုံကြည်ကြောင်း သဝဏ်လွှာပေးပို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ယာယီသမ္မတ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်အား နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရသည့်အတွက် ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ သမ္မတ မစ္စတာ ဗလာဒီမာပူတင် ထံမှ ဝမ်းမြောက်ကြောင်းသဝဏ်လွှာပေးပို့ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81381 |access-date=2026-04-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * {{BLR}} -သမ္မတ [[အလက်ဇန္ဒား လူကာရှင်ကို|မစ္စတာ အလက်ဇန္ဒား လူကာရှင်ကို]] က နှစ်နိုင်ငံအကြား ကုန်သွယ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများကို ပိုမိုတိုးမြှင့်သွားရန် သဝဏ်လွှာပေးပို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ယာယီသမ္မတ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် အား နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရသည့်အတွက် ဘယ်လာရုစ်သမ္မတနိုင်ငံ သမ္မတ မစ္စတာ အလက်ဇန္ဒား လူကာရှန်ကို ထံမှ ဝမ်းမြောက်ကြောင်းသဝဏ်လွှာပေးပို့ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81382 |access-date=2026-04-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * {{flag|Thailand}} - ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး Sihasak Phuangketkeow သည် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်အား နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရသည့်အတွက် ဝမ်းမြောက်ကြောင်း သဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။ *{{flag|Kazakhstan}} - သမ္မတနိုင်ငံသမ္မတ မစ္စတာ ကာစင်ဂျိုမတ် တိုခါယက်ဗ် (Kassym-Jomart Tokayev) သည် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရသော သမ္မတ၊ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ထံသို့ ဝမ်းမြောက်ကြောင်း သဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။ *{{flag|Cambodia}} - ဘုရင်မင်းမြတ် [[နရောတ္တမ သီဟမုနီ]]သည် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရသော သမ္မတ၊ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ထံသို့ ဝမ်းမြောက်ကြောင်း သဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။ *{{flag|Nicaragua}} - ပူးတွဲသမ္မတများဖြစ်ကြသည့် မစ္စတာ ဒန်နီရယ်အော်တီဂါ ဆာဗေဒရာ (Daniel Ortega Saavedra) နှင့် မစ္စစ်ရိုဆာရီယို မူရီလို (Rosario Murillo) တို့သည် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရသည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ထံသို့ ဝမ်းမြောက်ကြောင်း သဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။ == နိုင်ငံတကာ တုံ့ပြန်မှုများ == * {{CHN}} - တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]အား [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတသစ်]] အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရခြင်းအတွက် ဝမ်းမြောက်ဂုဏ်ယူကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=China congratulates Min Aung Hlaing on being elected as Myanmar's new president: spokesperson |url=https://english.news.cn/20260403/3cd8f4b6e5c5446badc71402ce05ed52/c.html |access-date=2026-04-03 |website=english.news.cn |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=China congratulates Min Aung Hlaing on being elected as Myanmar's new president: spokesperson |url=https://english.news.cn/20260403/067fdb5468e041e998e5422cdeda59ee/c.html |access-date=2026-04-03 |website=english.news.cn |language=en}}</ref> * {{JPN}} - ဂျပန်အစိုးရအဖွဲ့ အတွင်းဝန်ချုပ် [[:en:Minoru Kihara|မိနိုရု ခိဟရ]] က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်အား နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းရေးအခြေအနေများ တိုးတက်လာစေရန် အရေးယူဆောင်ရွက်မှုများကို တိုးမြှင့်လုပ်ဆောင်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၎င်းက အကြမ်းဖက်မှုများ ရပ်တန့်ရန်၊ ဖမ်းဆီးထားသူများကို လွှတ်ပေးရန်နှင့် သက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများအကြား စစ်မှန်သော ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ရန် အရေးကြီးကြောင်း အလေးထား ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဂျပန်အစိုးရသည် မြန်မာနိုင်ငံအခြေအနေများကို နီးကပ်စွာ စောင့်ကြည့်သွားမည်ဖြစ်ပြီး ပြည်သူများကို တိုက်ရိုက် အကျိုးရှိစေမည့် ပုံစံဖြင့် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှု အကူအညီများကို ဆက်လက် ပံ့ပိုးသွားမည်ဖြစ်ကြောင်းလည်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဂျပန်အစိုးရသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှုနောက်ပိုင်း မြန်မာစစ်အစိုးရကို တရားဝင် အသိအမှတ်မပြုထားကြောင်းလည်း အတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2026-04-04 |title=Myanmar junta leader elected president, cementing grip on power |url=https://mainichi.jp/english/articles/20260404/p2g/00m/0in/016000c |access-date=2026-04-04 |work=Mainichi Daily News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-03 |title=Japan to Step Up Calls on Myanmar to Improve Situation under New Pres. |url=https://www.nippon.com/en/news/yjj2026040300852/ |access-date=2026-04-04 |website=nippon.com |language=en }}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> * {{PHL}} - ၂၀၂၆ ခုနှစ် အာဆီယံအလှည့်ကျဥက္ကဋ္ဌ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ အစိုးရက ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်|လွှတ်တော်]] မှ ရွေးချယ်လိုက်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးရ နိုင်ငံရေးဖြစ်စဉ်များကို အနီးကပ် သတိပြုစောင့်ကြည့်လျက်ရှိကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ သမ္မတအိမ်တော် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ မစ္စ ကလဲယား ကက်စထရို က ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအနေဖြင့် အာဆီယံဥက္ကဋ္ဌ၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသော နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မစ္စ ထရီဆာ ပီ လာဇာရို မှတစ်ဆင့်လည်းကောင်း၊ သံတမန်လမ်းကြောင်းများမှတစ်ဆင့်လည်းကောင်း မြန်မာအာဏာပိုင်များနှင့် ဆက်လက်ထိတွေ့ဆက်ဆံသွားမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် [[အာဆီယံ၏ ဘုံသဘောတူညီချက် ၅ ရပ်]] ကို အပြည့်အဝနှင့် ထိရောက်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး အကြမ်းဖက်မှုများ ရပ်တန့်ရေးနှင့် အားလုံးပါဝင်သော ဆွေးနွေးမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာရေးကို အလေးထား ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=BERNAMA |date=2026-04-04 |title=ASEAN: Philippines Continues To Engage Myanmar After Military Leader's Election Win |url=https://asean.bernama.com/news.php?id=2540863 |access-date=2026-04-04 |website=BERNAMA |language=en}}</ref> === နိုင်ငံတကာ တရားစီရင်ရေးနှင့် ပတ်သက်သည့် ဖြစ်စဉ်များ === * {{flag|Indonesia}} - ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု (Genocide) ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဆိုသည့် စွဲချက်ဖြင့် မြန်မာစစ်ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် အပေါ် အရေးယူပေးရန် တိုင်တန်းချက်ကို အင်ဒိုနီးရှား တရားရေးအာဏာပိုင်များက ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့တွင် တရားဝင် လက်ခံလိုက်သည်။ ယင်းတိုင်တန်းမှုကို ယူကေအခြေစိုက် တာဝန်ခံမှုရှိစေရေး-မြန်မာ (MAP) အဖွဲ့က ကူညီဆောင်ရွက်ပေးနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် ခရစ္စဂန်းနက်စ်က အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=ရိုဟင်ဂျာ ဂျီနိုဆိုက်အမှုနဲ့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ကို အရေးယူဖို့ တိုင်တန်းချက်ကို အင်ဒိုနီးရှား လက်ခံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းများ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c7470nv11l7t |access-date=2026-04-07 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == အဖွဲ့အစည်းများ၏တုန့်ပြန်ချက် == '''နိုင်ငံတကာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့''' - စစ်ခေါင်းဆောင် [[မင်းအောင်လှိုင်]]အား နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် တင်မြှောက်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းအပေါ် စွဲချက်တင်ထားသည့် နိုင်ငံတကာ ရာဇဝတ်မှုများအတွက် တာဝန်ရှိသူတစ်ဦးအဖြစ် စွဲချက်တင်ခံထားရသည့် အခြေအနေတွင် ဆက်လက်ရှိနေမည်ဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-03 |title=Myanmar: Presidency must not shield Min Aung Hlaing from being held accountable |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/04/myanmar-presidency-must-not-shield-min-aung-hlaing-from-being-held-accountable/ |access-date=2026-04-03 |website=Amnesty International |language=en}}</ref> == ပြည်တွင်းအဖွဲ့အစည်းများနှင့် နိုင်ငံရေးပါတီများ၏ တုန့်ပြန်ချက်များ == * [[File:United Wa State Army flag.png|25px|border]] [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်]]က နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် တင်မြှောက်ခံရသည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]ထံသို့ ဝမ်းမြောက်ဂုဏ်ယူကြောင်း ဂုဏ်ပြုသဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-03 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သမ္မတအိပ်မက်ပြည့်ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/czrey4p725jt |access-date=2026-04-03 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[ဖိုင်:Flag_of_the_National_Democratic_Alliance_Army.svg|border|22x22px]] [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (အထူးဒေသ (၄) ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် စည်းလုံးရေးကော်မတီ (မိုင်းလားအဖွဲ့)) က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရခြင်းအပေါ် ဂုဏ်ပြုကြောင်းနှင့် ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးအတွက် ဆက်လက်လက်တွဲဆောင်ရွက်သွားရန် အသင့်ရှိကြောင်း သဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။ * [[ဖိုင်:AFP_Logo.png|23x23px]] [[ရခိုင့်ဦးဆောင်ပါတီ]] ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာ[[အေးမောင်]] က သမ္မတ နှင့် ဒုတိယသမ္မတများ၏ တင်မြှောက်ခံရမှုကို လှိုက်လှဲစွာ ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုကြောင်း သဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရခိုင်အရပ်သားများအားနေ့စဉ်ဗုံးကြဲသတ်ဖြတ်နေသော စစ်ခေါင်းဆောင် မင်းအောင်လှိုင်သမ္မတဖြစ်လာမှုအပေါ် ဒေါက်တာအေးမောင်ဦးဆောင်သော AFP က ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုကြောင်း သဝဏ်လွှာပေးပို့ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/69d00033e93643bdac85080b |access-date=2026-04-04 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> *[[File:Emblem of the Shanni Nationalities Army.png|20px]] [[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်]] က ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရသည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ထံသို့ ဝမ်းမြောက်ဂုဏ်ပြုကြောင်း သဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။ *[[File:Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|20px]] [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်းတပ်]] က ဦးမင်းအောင်လှိုင်ထံသို့ ဝမ်းမြောက်ဂုဏ်ပြုကြောင်း သဝဏ်လွှာကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၅ ရက် (သင်္ကြန်အကြတ်နေ့) တွင် ပေးပို့ခဲ့သည်။ [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]တွင် ပါဝင်ခဲ့သည့် အဆိုပါအဖွဲ့က အာဏာသိမ်းခေါင်းဆောင်ကိုယ်တိုင် သမ္မတရာထူးရယူပြီး အရပ်ဘက်အသွင်ပြောင်း အုပ်ချုပ်ရေးအပေါ် ကြိုဆိုကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-15 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၅ ရက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံရမှု ရက်ပေါင်း ၁,၉၀၀ ရှိလာ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1mkk7p1j5jt |access-date=2026-04-15 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ စာရင်း|မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]] * [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွေးကောက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] r3ek4q0xvelp752pfz6aczfr4lmkkuy 100 283839 1028810 1028453 2026-05-01T05:01:47Z Salai Rungtoi 22844 1028810 wikitext text/x-wiki {{Events by month|၂၀၂၆|prefix=မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/}} [[၂၀၂၆]] ခုနှစ်၊ [[ဧပြီ|ဧပြီလ]]သည် သာမန်နှစ်၏ စတုတ္ထမြောက်လ ဖြစ်သည်။ [[ဗုဒ္ဓဟူးနေ့]]တွင် စတင်ခဲ့သော ဤလသည် ရက်ပေါင်း ၃၀ ကြာပြီးနောက် [[ကြာသပတေးနေ့]]တွင် ကုန်ဆုံးသည်။ == [[မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ]] == <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; margin: 0 -5px;"> <div style="flex: 100 1 200px; margin: 0 5px;"> {{မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/Month Inclusion|၂၀၂၆ ဧပြီ}} </div> <div style="flex: 1 100 250px; margin: 0 5px;"> {{မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/ဧပြီ ၂၀၂၆/ပြက္ခဒိန်}} {{မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/Sidebar}} </div> </div> {{commons category|April 2026}} {{events by month links|year=2026|prefix=Portal:Current events/}} [[ကဏ္ဍ:ဧပြီ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] of05rsvojgwr5aay67b28czkdndddzb 0 284018 1028672 1025460 2026-04-30T14:06:37Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028672 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific prefix = ဗိုလ်မှူးချုပ် | name = အောင်ဝင်းသန်း | image = | caption = | office = [[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|မွန်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်]] | term_start = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end = | appointer = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | 1blankname = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor = [[အောင်ကြည်သိန်း]] | successor = | office2 = [[မွန်ပြည်နယ် လွှတ်တော်|မွန်ပြည်နယ်လွှတ်တော်]] <br>[[တပ်မတော်|တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်]] | term_start2 = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | term_end2 = | birth_date = | birth_place = |cabinet = [[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|မွန်ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]] | nationality = [[မြန်မာ]] | alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]] (အပတ်စဉ် ၃၀) |allegiance = {{flag|Myanmar}} | occupation = စစ်မှုထမ်း | rank = ဗိုလ်မှူးချုပ် | service_number = ရေ ၃၄၇၅ |branch = {{navy|Myanmar}} | unit = [[ဓညဝတီ ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်|ဓညဝတီရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်]] (ယခင်ဌာနချုပ်မှူး) }} ဗိုလ်မှူးချုပ် '''အောင်ဝင်းသန်း''' (ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် - ရေ ၃၄၇၅) သည် မြန်မာ့တပ်မတော်သား အရာရှိတစ်ဦးဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် [[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|မွန်ပြည်နယ်၏ ဝန်ကြီးချုပ်]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် မွန်ပြည်နယ်လွှတ်တော် အစည်းအဝေး၌ ကန့်ကွက်သူမရှိဘဲ ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် အတည်ပြုခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မွန်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တပ်မတော်သားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ဝင်းသန်း အား ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခဲ့ပြီး ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့၏ ဝန်ကြီးဌာနအရေအတွက်အား (၇) ခုဖြင့်သတ်မှတ် |url=https://news-eleven.com/article/311061 |access-date=2026-04-07 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=Watch |first=Dawei |date=2026-04-06 |title=စစ်အုပ်စု၏ မွန်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တပ်ကိုယ်စားလှယ် ဗိုလ်မှူးချုပ်တစ်ဦးကို ခန့်အပ် |url=https://www.daweiwatch.com/06/04/2026/128636/ |access-date=2026-04-07 |website=Dawei Watch |language=en}}</ref> == စစ်မှုထမ်းခြင်း == ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ဝင်းသန်းသည် [[စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၃၀) သင်တန်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် မခန့်အပ်ခံရမီက [[ဓညဝတီ ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်|ဓညဝတီရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်]] တွင် ဌာနချုပ်မှူးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၂၆ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၁ရက် တွင် ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ကြေညာချက်အမှတ် ၃၅/၂၀၂၆ အရ [[မွန်ပြည်နယ် လွှတ်တော်|မွန်ပြည်နယ်လွှတ်တော်]] ၏ တပ်မတော်သားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် စတင်ကြေညာခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=984.pdf&type=law&code=x&sno=553&token=f6b4420ef52bb2a20af935db322ad6a14d557a37243e94eab609e261930f00e92e56f45679d54e791a97d8e914f67021fa6950a49805add803e29f89946c2b91|title=တပ်မတော်သား တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်အမည်စာရင်းကြေညာခြင်း|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၇ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့မှစ၍ မွန်ပြည်နယ်လွှတ်တော်တွင် တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် စတင်ပါဝင်ခဲ့ကာ၊<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် မွန်ပြည်နယ်လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ ကျင်းပ |url=http://www.mdn.gov.mm/my/ttttiyakim-mnpnnynyltttteaa-pthmpunmnacnnyawe-pnycmne-kngp |access-date=2026-04-07 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ထိုမှတစ်ဆင့် သမ္မတ [[မင်းအောင်လှိုင်]]၏ အမည်စာရင်းတင်သွင်းမှုဖြင့် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မွန်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တပ်မတော်သားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ဝင်းသန်း အား ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခဲ့ပြီး ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့၏ ဝန်ကြီးဌာနအရေအတွက်အား (၇) ခုဖြင့်သတ်မှတ် |url=https://news-eleven.com/article/311061 |access-date=2026-04-07 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-06 |title=စစ်တပ်အရာရှိဟောင်းအများစု တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/06/412404.html |access-date=2026-04-07 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ}} [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[Category:မွန်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းဆင်းများ]] 4j9bxgjhynxedvffq5p5xpif2lwgezh 0 284384 1028684 1026831 2026-04-30T16:12:32Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1028684 wikitext text/x-wiki {{current}} {{Infobox event | title = ၂၀၂၅–၂၀၂၆ အမေရိကန်–အီရန် ထိပ်သီးဆွေးနွေးမှုများ | image = {{multiple image | align = center | direction = horizontal | image1 = JD Vance official portrait (headshot).jpg | width1 = 60 | caption1 = [[ဂျေဒီဗန့်စ်]] | image2 = Mohammmad Bagher Ghalibaf 2025.jpg | width2 = 60 | caption2 = ကာလီဘတ်ဖ် | image3 = A swearing-in ceremony for Senior Adviser and Special Envoy Steve Witkoff, May 6, 2025 (cropped).jpg | width3 = 58 | caption3 = စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ် | image4 = 14031011 Abbas Araghchi (cropped).jpg | width4 = 62 | caption4 = အဘတ်စ် အာရတ်ချီ | image5 = Jared Kushner 2025.jpg | width5 = 58 | caption5 = ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ | image6 = ADM Charles B. Cooper II.jpg | width6 = 62 | caption6 = ဘရက် ကူးပါး | image7 = Ali Larijani 2025 (cropped).jpg | width7 = 56 | caption7 = အလီ လာရီဂျာနီ }} | caption = အဓိက ထိပ်သီးကိုယ်စားလှယ် ၇ ဦး | date = *'''ပထမအကျော့:''' ၂၀၂၅ ဧပြီ ၁၂ – ဇွန် ၁၃ *'''ဒုတိယအကျော့:''' ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၆ – ၂၈ *'''တတိယအကျော့:''' ၂၀၂၆ မတ် ၃၀ – ဧပြီ ၇ *'''အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ:''' ၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၁ – ၁၂ | location = * အာလ် အလမ် နန်းတော်၊ မတ်စကတ်မြို့ *အိုမန်သံရုံး၊ [[ရောမမြို့]] *[[ဂျီနီဗာမြို့]]၊ [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]] *[[အစ္စလာမာဘတ်မြို့|အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့]]၊ [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]] | participants = '''{{flag|United States}}''' * [[ဂျေဒီဗန့်စ်]] (ဒုတိယသမ္မတ) * စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ် (အထူးကိုယ်စားလှယ်) * ဘရက် ကူးပါး (ရေတပ်ဗိုလ်ချုပ်) (CENTCOM) * ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ (အထူးကိုယ်စားလှယ်) '''{{flag|Iran}}''' * မိုဟာမက် ဘာဂါ ကာလီဘတ်ဖ် (လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ) * အဘတ်စ် အာရတ်ချီ (နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး) * အလီ လာရီဂျာနီ (NSC) † * မာဂျစ် တာ့ခ်-ရာဗန်ချီ (ဒု-နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး) | status = ဆွေးနွေးဆဲ (ယာယီအပစ်ရပ်ထားမှု ဧပြီ ၂၂ အထိ) | notes = '''ဆွေးနွေးချက်များ:''' * အီရန်နိုင်ငံ၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ် * ဒေသတွင်း တင်းမာမှု လျှော့ချရေး * ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့် '''နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ရပ်များ:''' * '''ယခင်:''' ၂၀၂၆ ခုနှစ် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် အမေရိကန်စစ်တပ် အင်အားတိုးချဲ့မှု၊ [[၂၀၂၅-၂၀၂၆ အီရန် ဆန္ဒပြပွဲ|၂၀၂၅–၂၀၂၆ ခုနှစ် အီရန်နိုင်ငံအတွင်း ဆန္ဒပြလှုပ်ရှားမှုများ]]၊ အီရန်နျူကလီးယား သဘောတူစာချုပ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အစီအစဉ် (၂၀၁၅–၂၀၁၈)၊အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ JCPOA မှ နုတ်ထွက်မှု (၂၀၁၈)၊ပင်လယ်နီဒေသ အရေးအခင်း (၂၀၂၃–ယနေ့ထိ)၊အီရန်နိုင်ငံ ငွေကြေးအကျပ်အတည်း (၂၀၂၄–ယနေ့ထိ) * '''နောက်:''' [[အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ|၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲ]]၊[[၂၀၂၅ အမေရိကန်၏ အီရန်နျူကလီးယားတိုက်ခိုက်မှု|အီရန်နျူကလီးယားစက်ရုံများတိုက်ခိုက်ခံရမှု]]၊[[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]]၊[[၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း]] }} '''၂၀၂၅–၂၀၂၆ အမေရိကန်–အီရန် ထိပ်သီးဆွေးနွေးမှုများ''' ({{lang-en|2025–2026 Iran–United States negotiations}}) သည် အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်]] ၏ ဒုတိယမြောက် သက်တမ်းအတွင်း နှစ်နိုင်ငံအကြား တင်းမာနေသော နျူကလီးယားအရေးနှင့် စစ်ရေးပဋိပက္ခများကို ဖြေရှင်းရန် ကြိုးပမ်းသည့် သံတမန်ရေးရာ ဆွေးနွေးပွဲများ ဖြစ်သည်။ ယင်းဆွေးနွေးမှုများကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ၁၂ရက် တွင် [[အိုမန်နိုင်ငံ]]၌ စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ|၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲ]] နှင့် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]] တို့ကြောင့် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းသွားခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite news |last=Tharoor |first=Ishaan |date=April 11, 2025 |title=Trump tries to fix the Iran nuclear deal he broke |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/04/11/trump-iran-nuclear-talks-oman-witkoff/ |access-date=April 11, 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Broadwater |first1=Luke |date=April 9, 2025 |title=Trump Wants an Iran Nuclear Deal, but It Must Be Better Than Obama's |url=https://www.nytimes.com/2025/04/09/us/politics/trump-iran-nuclear-deal.html |work=[[The New York Times]] |last2=Sanger |first2=David E.}}</ref> ထို့နောက် [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]၏ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးမှုကြောင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် [[အစ္စလာမာဘတ်မြို့|အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့]]၌ ဆွေးနွေးပွဲများ ပြန်လည်စတင်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ တွင် အမေရိကန် ဒုတိယသမ္မတ [[ဂျေဒီဗန့်စ်]] နှင့် အီရန်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘာဂါ ကာလီဘတ်ဖ် တို့ ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ဆွေးနွေးခဲ့ကြရာ ယင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ် အစ္စလာမ်တော်လှန်ရေးနောက်ပိုင်းအချိန်ကစပြီး နှစ်ပေါင်း ၄၅ နှစ်ကျော်အတွင်း အမေရိကန် နှင့် အီရန်အကြား ပြုလုပ်သော ၂၁နာရီအကြာ အမြင့်ဆုံးအဆင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဆွေးနွေးပွဲဖြစ်လာခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် နှစ်ဖက်စလုံးမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့အထိ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် သဘောတူထားပြီး နျူကလီးယား ထိန်းချုပ်ရေးနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေးအတွက် ဆက်လက်ညှိနှိုင်းနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-11 |title=အမေရိကန်- အီရန်၊ ပါကစ္စတန်ဆွေးနွေးပွဲနောက်ဆုံးသိရသမျှ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cde5x2w20z9o |access-date=2026-04-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်းများ == [[အီရန်နိုင်ငံ]]၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်သည် ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာတိုင်အောင် နိုင်ငံတကာ၏ အထူးစောင့်ကြည့်ရမည့် အချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။အီရန်သည် ၎င်း၏ တရားဝင် နျူကလီးယားလက်နက် အစီအစဉ်ကို ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ရပ်ဆိုင်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် [[အိုင်အေအီးအေ|ကုလသမဂ္ဂ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့]] (IAEA) က အီရန်၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှုမှာ လက်နက်အဆင့်မီရန် နီးကပ်နေပြီဖြစ်ကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အရပ်ဘက်သုံးအတွက် ခိုင်လုံသောအကြောင်းပြချက်မရှိဘဲ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသည့် ယူရေနီယံ အမြောက်အမြားကို လက်ဝယ်ထားရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရပြီး ယင်းသည် အချိန်တိုအတွင်း နျူကလီးယားဗုံး အများအပြားထုတ်လုပ်နိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |last1=Norman |first1=Laurence |last2=Gordon |first2=Michael R. |date=December 6, 2024 |title=Risk of Iran Building Nuclear Weapons Grows, U.S. Intelligence Says |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/risk-of-iran-building-nuclear-weapons-grows-u-s-intelligence-says-6f679cb8 |access-date=April 28, 2025 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rezaei |first=Farhad |date=2017 |title=Iran's Nuclear Program: A Study in Proliferation and Rollback |url=https://books.google.com/books?id=YJLZDQAAQBAJ&pg=PA181 |publisher=Springer |isbn=978-3319441207 |language=en}}</ref> အဆိုပါ အစီအစဉ်သည် ပြင်ပကူညီမှုများလည်း ရရှိထားပြီး၊ပါကစ္စတန် နှင့် မြောက်ကိုရီးယား တို့မှ ကူညီမှုများပါဝင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အထူးသဖြင့် မြောက်ကိုရီးယားမှ မစ်ဆိုင်များနှင့် ယူရေနီယမ်တို့ကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် ပြည်ပရောက်အတိုက်အခံအဖွဲ့ဖြစ်သော အီရန်အမျိုးသားခုခံရေးကောင်စီ (NCRI) က အီရန်သည် အစ္စလာမ္မစ် တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) ၏ လက်အောက်တွင် ကီလိုမီတာ ၃,၀၀၀ (၁,၉၀၀ မိုင်) အထိ ရောက်ရှိနိုင်သော တာဝေးပစ်ဒုံးကျည်များကို တီထွင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Barnes |first=Joe |date=January 31, 2025 |title=Iran 'secretly building nuclear missiles that can hit Europe' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/01/31/iran-nuclear-warhead-europe-revolutionary-guard-north-korea/ |access-date=April 28, 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref><ref>{{cite web |last=Hakamian |first=Mahmoud |date=February 1, 2025 |title=NCRI Report: Iran's Covert Nuclear Warhead Program and Missile Sites Exposed |url=https://www.ncr-iran.org/en/news/nuclear/ncri-report-irans-covert-nuclear-warhead-program-and-missile-sites-exposed/ |access-date=August 23, 2025 |website=NCRI}}</ref> အီရန်ဘက်ကမူ ၎င်းတို့၏ နျူကလီးယား လှုပ်ရှားမှုများသည် စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက်သာဖြစ်ပြီး ငြိမ်းချမ်းသော ရည်ရွယ်ချက်သာဖြစ်သည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။အီရန်နိုင်ငံ၏ အကြီးတန်းအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် ကာမယ်လ် ခါရာဇီက အီရန်တွင် နျူကလီးယားလက်နက် တည်ဆောက်နိုင်သည့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ စွမ်းဆောင်ရည်ရှိသော်လည်း [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၏ ဘာသာရေးအမိန့် (Fatwa) ကြောင့် ကန့်သတ်ထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ သို့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ တည်ရှိမှုကို ခြိမ်းခြောက်ခံရပါက ယင်းရပ်တည်ချက် ပြောင်းလဲသွားနိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Johnston |first=Neil |date=November 1, 2024 |title=Iran warns it could seek nuclear weapons in face of 'existential threat' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/01/iran-nuclear-weapon-existential-threat-israel/ |access-date=April 28, 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> လေ့လာဆန်းစစ်သူများနှင့် သုတေသီများက အကယ်၍ အီရန်နိုင်ငံသာ နျူကလီးယားလက်နက် ပိုင်ဆိုင်သွားခဲ့ပါက ကမ္ဘာ့လုံခြုံရေးအတွက် ကြီးမားသော စိုးရိမ်ဖွယ်ရာဖြစ်လာနိုင်ပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်း ဒေသတည်ငြိမ်မှုကို ပျက်ပြားစေနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြကြသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အက်တမ်မစ်စွမ်းအင် အေဂျင်စီ (IAEA) ၏ အကြီးအကဲ ရာဖေးလ် ဂရော့ဆီ (Rafael Grossi) က အီရန်သည် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်နိုင်သည့် အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားပါက အခြားသော အရှေ့အလယ်ပိုင်းနိုင်ငံများကလည်း တုံ့ပြန်မှုအနေဖြင့် နျူကလီးယား နည်းပညာများကို ရယူရန် ကြိုးပမ်းလာနိုင်သဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ပြန့်ပွားမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |last=Freilich |first=Charles David |date=2018 |title=Israeli national security: a new strategy for an era of change |publisher=Oxford university press |isbn=978-0-19-060293-2 |location=New York |pages=83–85}}</ref> ထို့အပြင် အီရန်၏ နျူကလီးယား နည်းပညာ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းများသည် အစွန်းရောက်အုပ်စုများ၏ လက်ထဲသို့ ကျရောက်သွားနိုင်သည်ဟူသော စိုးရိမ်မှုများလည်း ရှိနေသည်။ ပညာရှင်များက ဆက်လက်တင်ပြချက်အရ အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယား စွမ်းဆောင်ရည်ကို ရရှိသွားခြင်းက ၎င်း၏ အဓိကမဟာဗျူဟာများဖြစ်သည့် အကြမ်းဖက်ဝါဒနှင့် ပုန်ကန်မှုများကို ပိုမိုအတင့်ရဲစွာ ပံ့ပိုးကူညီလာနိုင်ရန် တွန်းအားဖြစ်စေနိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last=Wilner |first=Alex S. |date=January 1, 2012 |title=Apocalypse Soon? Deterring Nuclear Iran and its Terrorist Proxies |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/01495933.2012.647539 |journal=Comparative Strategy |language=EN |volume=31 |pages=18–40 |doi=10.1080/01495933.2012.647539 |issn=0149-5933 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Citation|last=Nader|first=Alireza|title=Nuclear Iran and Terrorism|year=2013|work=Iran After the Bomb|pages=25–30|series=How Would a Nuclear-Armed Tehran Behave?|publisher=RAND Corporation|jstor=10.7249/j.ctt5hhtg2.10}}</ref> အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းက အီရန်အပေါ် စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ (Sanctions) ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ယင်းသည် အီရန်၏ စီးပွားရေးကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေခဲ့ပြီး ရေနံတင်ပို့မှုနှင့် ကမ္ဘာ့ဘဏ္ဍာရေး စနစ်များကို အသုံးပြုနိုင်မှုတို့ကို ကန့်သတ်ခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဘက်စုံပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု အစီအစဉ် (JCPOA) ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်အပေါ် တင်းကျပ်သော ကန့်သတ်ချက်များ ထားရှိပေးမည့်အစား စီးပွားရေး ပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်ဖြေလျှော့ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=UN Security Council Resolutions on Iran |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/un-security-council-resolutions-iran#:~:text=Resolution%202231's%20Principal%20Provisions |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404052442/https://www.armscontrol.org/factsheets/un-security-council-resolutions-iran#:~:text=Resolution%202231's%20Principal%20Provisions |archive-date=April 4, 2025 |access-date=April 28, 2025 |website=Arms Control Association |language=en}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အဆိုပါ သဘောတူညီချက်မှ ပြန်လည်နုတ်ထွက်ခဲ့ပြီး သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် က "အီရန်နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်ရဲ့ အဓိကအချက်ဟာ ကြီးမားတဲ့ လုပ်ဇာတ်တစ်ခုပဲ ဖြစ်တယ်၊ လူသတ်အစိုးရတစ်ရပ်က ငြိမ်းချမ်းတဲ့ နျူကလီးယားစွမ်းအင် အစီအစဉ်ကိုပဲ လိုလားတယ်ဆိုတာက လိမ်လည်မှုပဲ" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ အမေရိကန်ဘက်က ဆက်လက်စွပ်စွဲချက်မှာ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်သည် အီရန်၏ ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည် အစီအစဉ်ကို ကန့်သတ်ထားခြင်း မရှိသည့်အပြင် ၎င်းတို့၏ လက်ဝေခံ လက်နက်ကိုင်အုပ်စုများကို ပံ့ပိုးပေးနေမှုကိုလည်း တားဆီးနိုင်ခြင်းမရှိသောကြောင့် လုံလောက်မှုမရှိဟု ဆိုသည်။ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ ဒုတိယမြောက် အစိုးရသက်တမ်း မစတင်မီ [[ဂျိုး ဘိုင်ဒင်]] အစိုးရလက်ထက်တွင်လည်း အီရန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရရှိခဲ့ပေ။<ref>{{Cite news |date=May 8, 2018 |title=Read the Full Transcript of Trump's Speech on the Iran Nuclear Deal |url=https://www.nytimes.com/2018/05/08/us/politics/trump-speech-iran-deal.html |access-date=April 28, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် သည် အီရန်နိုင်ငံအား နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်အသစ်တစ်ရပ် လက်မှတ်ရေးထိုးလာစေရန်၊ နျူကလီးယားလက်နက်များ ထုတ်လုပ်မှုကို တားဆီးရန်နှင့် ဒေသတွင်း သြဇာလွှမ်းမိုးမှုများကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် "အပြင်းထန်ဆုံး ဖိအားပေးမှု" (Maximum Pressure Campaign) ကို ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းက အီရန်၏ "နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်း" ကို လုံးဝသည်းခံမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သလို သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် မအောင်မြင်ပါက စစ်ရေးအရ အရေးယူမှုကို ထောက်ခံရန်လည်း ငြင်းဆိုခြင်းမရှိပေ။ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အဖွဲ့ကလည်း အီရန်နှင့် ပတ်သက်လာလျှင် "ဖြစ်နိုင်သမျှ နည်းလမ်းအားလုံးကို စဉ်းစားထားသည်" (All options are on the table) ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=December 13, 2024 |title=VOA Persian exclusive: Trump's team says all options on the table with Iran |url=https://www.voanews.com/a/7900703.html |access-date=April 28, 2025 |publisher=Voice of America |language=en}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် အီရန် အနုမြူစွမ်းအင်အဖွဲ့၏ အကြီးအကဲ မိုဟာမက် အက်စလာမီ (Mohammad Eslami) က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ ပိုမိုတည်ဆောက်ရန် စီစဉ်နေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=April 11, 2025 |title=Western pressure has failed to halt our progress: Iran's nuclear chief |url=https://www.tehrantimes.com/news/511678/Western-pressure-has-failed-to-halt-our-progress-Iran-s-nuclear |website=Tehran Times}}</ref> == ထရမ့်၏ ခါမေနီထံ ပေးပို့သောစာ == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် က အီရန်နိုင်ငံနှင့် နျူကလီးယားဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲအသစ်များ စတင်ရန် ဆန္ဒရှိကြောင်း ဖော်ပြထားသည့် စာတစ်စောင်ကို [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]ထံ ပေးပို့ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ကမ်းလှမ်းချက်ကို လက်မခံပါက အီရန်အနေဖြင့် ပြင်းထန်သော စစ်ရေးနောက်ဆက်တွဲ အကျိုးဆက်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရနိုင်ကြောင်း ၎င်းက သတိပေးခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် သည် အီရန်အပေါ် ထပ်တိုးပိတ်ဆို့မှုများ ချမှတ်ခဲ့ပြီး အီရန်၏ ရေနံတင်ပို့မှုကို သုညအထိ လျှော့ချပစ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Trump Sends Iran Letter Amid Military Threats {{!}} Arms Control Association |url=https://www.armscontrol.org/act/2025-04/news/trump-sends-iran-letter-amid-military-threats |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723234657/https://www.armscontrol.org/act/2025-04/news/trump-sends-iran-letter-amid-military-threats |archive-date=July 23, 2025 |access-date=August 16, 2025 |website=www.armscontrol.org |language=en}}</ref> [[အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ|အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု]]မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် အဗ္ဗဒူခါလက် အဗ္ဗဒူလာ၏ အဆိုအရ ထိုစာတွင် အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်အားလုံးကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းရန်၊ ယူရေနီယံ သန့်စင်မှုအားလုံးကို ရပ်တန့်ရန်နှင့် ဒေသတွင်းရှိ လက်ဝေခံ အုပ်စုများကို ပံ့ပိုးနေမှုအားလုံးကို အဆုံးသတ်ရန် စသည့် တောင်းဆိုချက်များ ပါဝင်ကြောင်း ဆိုသည်။ အဆိုပါ အချက်များကို နှစ်လအတွင်း လိုက်နာရန် တောင်းဆိုထားပြီး လိုက်နာပါက အမေရိကန်က စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးကာ ဆက်ဆံရေး ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်စေမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ သို့သော် ဆွေးနွေးရန် ပျက်ကွက်ပါက စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်မည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးထားသည်။<ref name="guardian">{{cite web |last1=Agence France-Presse |date=March 8, 2025 |title=Iran's supreme leader rails against Trump's 'bullying' military threat |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/08/irans-supreme-leader-rails-against-trumps-bullying-military-threat |access-date=April 2, 2025 |website=The Guardian}}</ref> အစပိုင်းတွင် ခါမေနီသည် အဆိုပါစာကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း မရှိဘဲ အမေရိကန်၏ မျှော်လင့်ချက်များကို လိုက်လျောမည်မဟုတ်ကြောင်း အရိပ်အယောင်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံးက ခြိမ်းခြောက်မှုများ အပြန်အလှန် ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် သတင်းစကားများ ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်နှင့် စစ်ဖြစ်နိုင်ခြေရှိခြင်းနှင့် ပိုမိုနက်ရှိုင်းလာသော စီးပွားရေးအကျပ်အတည်းများကြောင့် အစိုးရပြိုလဲသွားနိုင်ကြောင်း အကြံပေးများက သတိပေးခဲ့ပြီးနောက် ခါမေနီသည် စိတ်ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ မတ်လကုန်ပိုင်းတွင် အီရန်ခေါင်းဆောင်ပိုင်းက နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အသင့်ရှိကြောင်း အကြောင်းပြန်စာ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref name="Fassihi">{{Cite news |last=Fassihi |first=Farnaz |date=April 11, 2025 |title=Why Iran's Supreme Leader Came Around to Nuclear Talks With the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2025/04/11/world/middleeast/us-iran-talks-trump-khamenei.html |access-date=April 18, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == ဆွေးနွေးပွဲ တက်ရောက်ခဲ့ကြသူများ == ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော အဆင့်မြင့်ဆွေးနွေးပွဲများ၌ အမေရိကန်ဘက်မှ [[အိမ်ဖြူတော်]]၏ အီရန်ဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်မှ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက တက်ရောက်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် ဆွေးနွေးရန် အခိုင်အမာ တောင်းဆိုခဲ့သည့်အပြင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ထံ တိုက်တွန်းချက်အဖြစ် "ဝါရှင်တန်ပို့စ်" သတင်းစာတွင် ဆောင်းပါးတစ်စောင် ရေးသားခဲ့သည်။ တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲမှ စတင်ခဲ့သော ကျွမ်းကျင်သူအဆင့် ဆွေးနွေးပွဲများတွင် အမေရိကန်ဘက်မှ မူဝါဒရေးရာစီမံကိန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး မိုက်ကယ် အန်တွန်နှင့်အတူ နိုင်ငံခြားရေးဌာနနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဌာနတို့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ အီရန်ဘက်မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ် နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ဖူးသူ ဒုတိယနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာဂျစ် တာ့ခ်-ရာဗန်ချီက တက်ရောက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲများတွင် ဥရောပနိုင်ငံများမှ ညှိနှိုင်းရေးမှူးများ ပါဝင်ခြင်း မရှိဘဲ ပြင်သစ်နိုင်ငံက ပါဝင်ရန် ဆန္ဒရှိကြောင်း ထုတ်ဖော်ခဲ့သော်လည်း ဆွေးနွေးပွဲတွင် ထည့်သွင်းခြင်း မခံခဲ့ရပေ။<ref name="washingtonpost20250408">{{cite news |last=Araghchi |first=Seyed Abbas |date=April 8, 2025 |title=Iran's foreign minister: The ball is in America's court |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2025/04/08/iran-indirect-negotiations-united-states/ |access-date=April 21, 2025 |newspaper=The Washington Post}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်သော ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲများ၌ ဘရက် ကူးပါး၊ ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ နှင့် အီရန်ဘက်မှ အလီ လာရီဂျာနီ တို့ ထပ်မံပါဝင်လာခဲ့သည်။ ကြားဝင်စေ့စပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများတွင် [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]]၊ [[အီဂျစ်နိုင်ငံ|အီဂျစ်]] နှင့် [[တူရကီနိုင်ငံ]]တို့ ပူးပေါင်းလာခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီသည် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု၊ ပါကစ္စတန်နှင့် အိုမန်နိုင်ငံတို့မှ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနများထံသို့လည်း ဖုန်းဖြင့် ဆက်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=February 1, 2026 |title=Qatar leads regional diplomatic push to de-escalate Iran tensions |url=https://www.euronews.com/2026/02/01/qatar-leads-regional-diplomatic-push-to-de-escalate-iran-tensions |access-date=February 11, 2026 |website=Euro News}}</ref> == ၂၀၂၅ ခုနှစ် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများနှင့် ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများ == ပထမအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် [[အိုမန်နိုင်ငံ]]၊ မတ်စကတ်မြို့၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီတို့က ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တစ်ခုစီသည် သီးခြားစီအခန်းများတွင် နေထိုင်ကာ အိုမန်ကြားဝင်စေ့စပ်သူများမှတစ်ဆင့် သတင်းစကားများ ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးမှုများသည် အပြုသဘောဆောင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြပြီး ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် အဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့စလုံး၏ ခေါင်းဆောင်များသည် လူကိုယ်တိုင် ခေတ္တတွေ့ဆုံစကားပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |date=April 11, 2025 |title=High-level talks to disarm Iran's nuclear program to begin in Oman |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2025/04/11/us-iran-nuclear-talks-witkoff-trump/ |newspaper=The Washington Post}}</ref> အီရန်သတင်းဌာနတစ်ခု၏ ဖော်ပြချက်အရ အိုမန်ဆွေးနွေးပွဲအတွင်း အီရန်သည် အမေရိကန်နှင့် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အဆင့်သုံးဆင့်ပါဝင်သော အစီအစဉ်တစ်ခုကို အဆိုပြုခဲ့သည်။ ပထမအဆင့်တွင် အမေရိကန်၌ ပိတ်မိနေသော ဘဏ္ဍာရေးပိုင်ဆိုင်မှုများကို ပြန်လည်အသုံးပြုခွင့်ရရှိရန်နှင့် ရေနံတင်ပို့ခွင့်ရရှိရန်အတွက် အီရန်က ၎င်း၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှုကို ၃.၆၇ ရာခိုင်နှုန်းသို့ ယာယီလျှော့ချရန် သဘောတူမည်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအဆင့်တွင် အဆင့်မြင့်ယူရေနီယံသန့်စင်မှုကို အမြဲတမ်းရပ်တန့်ရန်၊ ကုလသမဂ္ဂ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (IAEA) ၏ စစ်ဆေးမှုများကို ပြန်လည်ခွင့်ပြုရန်နှင့် ကြေညာထားခြင်းမရှိသည့် နေရာများကိုပါ ရုတ်တရက်ဝင်ရောက်စစ်ဆေးနိုင်မည့် ထပ်တိုးနောက်ဆက်တွဲစာချုပ် (Additional Protocol) ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် ကတိပြုမည်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ယင်းအတွက် အမေရိကန်ဘက်က ထပ်တိုးပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးရန်နှင့် ဗြိတိန်၊ ဂျာမနီ၊ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် တီဟီရန်အပေါ် ကုလသမဂ္ဂ၏ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်သက်ရောက်စေမည့် (Snapback) လုပ်ငန်းစဉ်ကို မလုပ်ဆောင်ရန် တိုက်တွန်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။ တတိယအဆင့်တွင် အမေရိကန်လွှတ်တော်က နျူကလီးယားသဘောတူညီချက်ကို အတည်ပြုပေးပြီး ဝါရှင်တန်က ပိတ်ဆို့မှုအားလုံးကို ရုပ်သိမ်းပေးရမည်ဖြစ်ကာ အီရန်ကလည်း ၎င်း၏ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယံလက်ကျန်များကို တတိယနိုင်ငံတစ်ခုသို့ လွှဲပြောင်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=April 18, 2025 |title=Iran proposes to disarm its regional allies in exchange for an end to Washington's 'maximum pressure' |url=https://www.atalayar.com/en/articulo/politics/iran-proposes-to-disarm-its-regional-allies-in-exchange-for-an-end-to-washingtons-maximum-pressure/20250418170000213537.html |website=Atalayar}}</ref> ထို့အပြင် အီရန်သည် ဒေသတွင်း တင်းမာမှုများ လျှော့ချရန်အတွက် ဟားမတ်စ်၊ ဟူသီ၊ ဟစ်ဇဘိုလာနှင့် ဟာရှ်အယ်လ်ရှာဘီ အဖွဲ့များကို လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရန်နှင့် ၎င်းတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို ရပ်ဆိုင်းရန် ကတိပြုသည့်အချက်များကိုလည်း အဆိုပြုခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က မတ်စကတ်မြို့တွင် တင်ပြခဲ့သော အီရန်၏ အဆိုပြုချက်များကို ကြိုဆိုခဲ့ပြီး ယင်းသည် အီရန်ဘက်ကပင် မမျှော်လင့်ထားသည့် တုံ့ပြန်မှုဖြစ်ခဲ့သည်။ ဧပြီလအစောပိုင်းတွင် အီရန်စစ်ဘက်အကြံပေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီနိုင်ငံရေးသမား ရှမ်ခါနီက ပြင်ပမှ ကျူးကျော်ခြိမ်းခြောက်မှုများ ဆက်ရှိနေပါက IAEA စစ်ဆေးရေးမှူးများကို နှင်ထုတ်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် IAEA အကြီးအကဲ ရာဖေးလ် ဂရော့ဆီသည် အီရန်သို့ လာရောက်ကာ အာရတ်ချီနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဂရော့ဆီက ၎င်းတို့သည် အလွန်အရေးကြီးသော ညှိနှိုင်းမှုအဆင့်သို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ ချောမွေ့စေရန် ဆောင်ရွက်နေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=April 10, 2025 |title=Iran says external threats could lead to deterrent measures against IAEA |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-says-external-threats-could-lead-deterrent-measures-against-iaea-2025-04-10/ |access-date=August 21, 2025 |website=Reuters}}</ref> === ဒုတိယအကျော့ === အိုမန်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးမှုဖြင့် ပြုလုပ်သော ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အီတလီနိုင်ငံ၊ ရောမမြို့၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ယင်းသည် အိုမန်နိုင်ငံ၏ မြို့တော် မတ်စကတ်၌ ပထမအကျော့ တွေ့ဆုံခဲ့ပြီးနောက် တစ်ပတ်အကြာတွင် လေးနာရီကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဆွေးနွေးပွဲတွင်လည်း အဘတ်စ် အာရတ်ချီနှင့် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်တို့က ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ်-ဘူဆိုက်ဒီ (Badr al-Busaidi) မှတစ်ဆင့် သတင်းစကားများ သွယ်ဝိုက်ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရန့်က ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံး ခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီနှင့် တွေ့ဆုံရန် လမ်းဖွင့်ထားကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="Moscow">{{cite web |last1=Wintour |first1=Patrick |date=April 20, 2025 |title=Moscow may gain key role in Iran nuclear deal as US talks progress |url=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/20/moscow-may-gain-key-role-in-iran-nuclear-deal-as-us-talks-progress |website=The Guardian}}</ref> ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် အစ္စရေးလေတပ်သည် အီရန်၏ ဒုံးကျည်ဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုကို တုံ့ပြန်သည့် စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အီရန်သည် ၎င်း၏ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံနှင့် ဆက်စပ်နေသော မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနှစ်ခု၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ကြီးမားသော လုံခြုံရေး အတားအဆီးများကို တည်ဆောက်နေကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည့်အပြင် ရုရှားနိုင်ငံက အီရန်တွင် နျူကလီးယားဓာတ်ပေါင်းဖို တစ်ခုတည်ဆောက်ရန် ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့ပေးမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်ဆိုသော သတင်းများလည်း ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် တရုတ်၊ ရုရှားနှင့် အီရန်တို့သည် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အဏုမြူစွမ်းအင် အေဂျင်စီ|အိုင်အေအီးအေ]] နှင့်အတူ အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ပူးတွဲအစည်းအဝေးတစ်ရပ် ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |date=April 24, 2025 |title=China, Russia and Iran jointly discuss Iran's nuclear programme with IAEA, reports Xinhua |url=https://www.reuters.com/world/china-russia-iran-jointly-discuss-irans-nuclear-programme-with-iaea-reports-2025-04-24/ |website=Reuters}}</ref> === တတိယအကျော့ === အဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်များ၏ တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ပထမအကျော့ ကျွမ်းကျင်သူအဆင့် ဆွေးနွေးပွဲများနှင့်အတူ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆင့်မြင့်ဆွေးနွေးပွဲများသည် လေးနက်ပြီး အပြုသဘောဆောင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြကာ နှစ်ဦးနှစ်ဖက် အပြန်အလှန် လေးစားမှုအပေါ် အခြေခံသည့် သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ကြသည်။ အာရတ်ချီက ဆွေးနွေးမှုများတွင် တိုးတက်မှုရှိကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သော်လည်း အဓိကကျသော ကွဲလွဲချက်များ ရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်သည် ရက်ပေါင်း ၆၀ အတွင်း သဘောတူညီချက်ကို အပြီးသတ်ရန် ရည်မှန်းထားသော်လည်း နှစ်ဖက်အကြား အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေခြင်းက အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီ၏ ကန့်ကွက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး ဝစ်ကော့ဖ်၏ ရည်မှန်းချက်ကို ထိခိုက်စေနိုင်ကြောင်း သတင်းများက ဖော်ပြခဲ့သည်။ နောက်ထပ် အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ်တစ်ခုမှာ အီရန်၏ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယံ လက်ကျန်များနှင့် ၎င်းတို့ကို ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်ခြေတို့ ဖြစ်ပြီး ယင်းအတွက် အမေရိကန်က စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးရန် သဘောတူမည်ဖြစ်သည်။ အီရန်က သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံလက်ကျန်များကို ၎င်း၏နိုင်ငံအတွင်း၌သာ ထားရှိရန် ရည်ရွယ်ထားသော်လည်း အမေရိကန်ကမူ တတိယနိုင်ငံတစ်ခုသို့ လွှဲပြောင်းပေးရမည်ဟု အခိုင်အမာ တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အမေရိကန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်မှ တစ်ဖက်သတ် ပြန်လည်နုတ်ထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ချိုးဖောက်ခြင်းများ ပြုလုပ်လာပါက အီရန်ကို ကာကွယ်ပေးမည့် အာမခံချက်များကိုလည်း အီရန်ဘက်က တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=April 26, 2025 |title=Iran and the US hold hours of expert talks in Oman over Tehran's rapidly advancing nuclear program |url=https://apnews.com/article/iran-us-nuclear-talks-oman-f2e4ecf49c62c11a0240153d7f900d0d |access-date=April 29, 2025 |website=AP News}}</ref> === တတိယအကျော့နောက်ပိုင်း ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများ === အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ သဘောတူညီချက် မရရှိပါက JCPOA အရ ရုပ်သိမ်းထားသော ကုလသမဂ္ဂ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်သက်ရောက်စေမည့် (Snapback) လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင်ရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြင်သစ်နိုင်ငံက သတိပေးခဲ့သည်။ ပြင်သစ်သည် ဗြိတိန်၊ ဂျာမနီတို့နှင့်အတူ အဆိုပါ လုပ်ငန်းစဉ်ကို JCPOA သက်တမ်းကုန်ဆုံးမည့် အောက်တိုဘာလမတိုင်မီ စတင်နိုင်ပြီး ယင်းသည် အီရန်နိုင်ငံအား အဓိကနည်းပညာများ၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများနှင့် ဥရောပဈေးကွက်များမှ အပြီးတိုင် ဖယ်ထုတ်ပစ်မည်ဖြစ်ရာ အီရန်စီးပွားရေးအတွက် ကြီးမားသော ထိုးနှက်ချက် ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက ဥရောပနိုင်ငံများအနေဖြင့် ယင်းသို့ မပြုလုပ်ရန်နှင့် ထိုသို့လုပ်ဆောင်ခြင်းသည် ဆွေးနွေးပွဲများကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေလိမ့်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ အီရန်သည် ဥရောပနိုင်ငံများ ပါဝင်မည့် ဆွေးနွေးပွဲများ ဆက်လက်ပြုလုပ်ရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သလို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အခွင့်အလမ်းများကိုလည်း အဆိုပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=April 29, 2025 |title=France won't hesitate to restore UN sanctions on Iran if no deal, says foreign minister |url=https://www.reuters.com/world/france-wont-hesitate-restore-un-sanctions-iran-if-no-deal-says-foreign-minister-2025-04-29/ |website=Reuters}}</ref> ဧပြီလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဘဏ္ဍာရေးဌာနသည် အီရန်နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော တရုတ်ဓာတုပစ္စည်းကုမ္ပဏီ ၆ ခုကို ပိတ်ဆို့အရေးယူခဲ့သည်။ မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဟက်ဂ်ဆက်က ပင်လယ်နီအကျပ်အတည်းအတွင်း ကုန်သည်သင်္ဘောများကို ဟူသီတို့ တိုက်ခိုက်နေမှုအပေါ် အီရန်က ပံ့ပိုးနေသည့်အတွက် ပြန်လည်ပေးဆပ်ရမည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ကလည်း အီရန်ထံမှ ရေနံနှင့် ရေနံဓာတုပစ္စည်း ဝယ်ယူနေသည့် အဖွဲ့အစည်းများကို ဒုတိယအဆင့် ပိတ်ဆို့မှုများ ပြုလုပ်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သလို [[မာကို ရူဘီအို]] ကလည်း နျူကလီးယား သန့်စင်မှုများနှင့် ပတ်သက်၍ ဆွေးနွေးပွဲမှ နုတ်ထွက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အာရတ်ချီသည် မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်မည့် အစည်းအဝေးကို "နည်းပညာဆိုင်ရာ အကြောင်းပြချက်" ဖြင့် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် က နျူကလီးယား သန့်စင်မှု အစီအစဉ်အားလုံးကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အီရန်သည် ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည်အသစ်တစ်မျိုးကို ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပြီး အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆလာမီကလည်း ကျူးကျော်သူများအတွက် ငရဲတံခါးများကို ဖွင့်လှစ်ထားမည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 8, 2025 |title=Revolutionary Guards chief warns Iran will 'open the gates of hell' if attacked by US or Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/revolutionary-guards-chief-warns-iran-will-open-the-gates-of-hell-if-attacked-by-us-or-israel/ |website=[[The Times of Israel]]}}</ref><ref>{{cite web |date=May 4, 2025 |title=Iran threatens to hit US bases after unveiling new ballistic missile |url=https://www.iranintl.com/en/202505048367 |website=[[Iran International]]}}</ref> === စတုတ္ထအကျော့ နှောင့်နှေးမှုနှင့် တင်းမာမှုများ === ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် ရောမမြို့၌ ကျင်းပရန် မူလက လျာထားခဲ့သော စတုတ္ထအကျော့ ညှိနှိုင်းမှုများကို တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ အမေရိကန်၏ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ၊ ဟူသီတို့အပေါ် စစ်ရေးအရ အရေးယူမှုများနှင့် ဝါရှင်တန်၏ "ရှေ့နောက်မညီသော အပြုအမူများနှင့် ရန်စသော ပြောဆိုချက်များ" သည် ဆွေးနွေးပွဲ နှောင့်နှေးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်ဟု အီရန်အရာရှိများက ဆိုကြပြီး ဆွေးနွေးပွဲ ပြန်လည်စတင်မည့် ရက်စွဲမှာ အမေရိကန်၏ ချဉ်းကပ်ပုံအပေါ်တွင်သာ မူတည်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးနေသော အိုမန်နိုင်ငံကမူ စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့်သာ ရွှေ့ဆိုင်းရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်နေစဉ်အတွင်း အီရန်နိုင်ငံတစ်ဝန်း၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်မှုများ နေ့စဉ်ဖြစ်ပေါ်နေပြီး အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ထောက်ခံသူများကမူ ၎င်းတို့နိုင်ငံအနေဖြင့် လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် နျူကလီးယားစွမ်းအင် လိုအပ်သည်ဟု အကြောင်းပြချက် ပေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |date=May 1, 2025 |title=US-Iran talks postponed, new date depends on US approach, Iranian official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-talks-postponed-new-date-depends-us-approach-iranian-official-says-2025-05-01/ |website=reuters}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၇ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ|အရှေ့အလယ်ပိုင်း]] ခရီးစဉ်မတိုင်မီ၌ အမေရိကန် အစိုးရဌာနများအနေဖြင့် "[[ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့|ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့]]" (Persian Gulf) အမည်အစား "အာရပ်ပင်လယ်ကွေ့" (Arabian Gulf) ဟု ပြောင်းလဲသုံးနှုန်းရန် ထရမ့်က ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဤအမည်ပြောင်းလဲရန် အစီအစဉ်သည် အီရန်အစိုးရနှင့် ပြည်သူများအကြား ပြင်းထန်သော ကန့်ကွက်ရှုတ်ချမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး နိုင်ငံရေးအမြင် မတူညီကြသည့် အီရန်လူမျိုးများအကြားတွင်လည်း အမေရိကန်၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ဆန့်ကျင်ရန် ရှားရှားပါးပါး ညီညွတ်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ထရမ့်က ၎င်းအနေဖြင့် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ခံစားချက်ကိုမျှ မထိခိုက်စေလိုကြောင်းနှင့် အမည်ပြောင်းလဲရန်ကိစ္စကို ဆုံးဖြတ်ရခြင်း မရှိသေးကြောင်း သတင်းထောက်များကို ပြောကြားခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဂျေဒီဗန့်စ်က ဤသဘောတူညီချက်သည် အီရန်နိုင်ငံအား ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးစနစ်အတွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့် ရရှိစေမည်ဖြစ်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=May 7, 2025 |title=Trump plans to announce that the US will call the Persian Gulf the Arabian Gulf, officials say |url=https://apnews.com/article/trump-persian-gulf-saudi-arabia-ce30874c27bc01426d93ad3c65a18844 |access-date=May 7, 2025 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Golshiri |first=Ghazal |date=May 10, 2025 |title=Donald Trump angers Iranians by considering renaming the Persian Gulf |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/10/donald-trump-angers-iranians-across-the-board-by-considering-renaming-the-persian-gulf_6741115_4.html |access-date=March 4, 2026 |work=Le Monde |language=en}}</ref> === အမေရိကန် လွှတ်တော်၏ တုံ့ပြန်မှုနှင့် လျှို့ဝှက်နျူကလီးယားစခန်း စွပ်စွဲချက်များ === [[ရီပတ်ဘလီကန်ပါတီ (အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု)|အမေရိကန် ရစ်ပတ်ဘလီကန်]] အထက်လွှတ်တော်အမတ်များဖြစ်ကြသော လင်ဆေး ဂရေဟမ်နှင့် တွမ် ကော်တွန်တို့က နောင်တွင်ချုပ်ဆိုမည့် မည်သည့် အမေရိကန်-အီရန် နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်မဆို ခိုင်မာမှုရှိစေရန်အတွက် အထက်လွှတ်တော်၏ အတည်ပြုချက် လိုအပ်မည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါ အတည်ပြုချက် ရရှိရန်အတွက် အီရန်ဘက်က ၎င်း၏ နျူကလီးယားသန့်စင်မှု စွမ်းဆောင်ရည်အားလုံးကို အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရန်၊ ဒုံးကျည်စမ်းသပ်မှုများနှင့် အကြမ်းဖက်ဝါဒ လှုပ်ရှားမှုများကို ဖြေရှင်းရန် လိုအပ်ကြောင်း ၎င်းတို့က ဆိုသည်။ ထို့အပြင် အထက်လွှတ်တော်အမတ် တစ်စုက တင်းကျပ်သော ဘေးကင်းရေး အစီအစဉ်များပါဝင်သည့် ၁၂၃ သဘောတူညီချက် (123 Agreement) ကို ထည့်သွင်းရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ယင်းသဘောတူညီချက်သည် ငြိမ်းချမ်းသော နျူကလီးယား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို ထိန်းညှိပေးသောအရာ ဖြစ်သော်လည်း အီရန်၏ ယခင်က စည်းကမ်းချိုးဖောက်မှု ရာဇဝင်များကြောင့် ဤကဲ့သို့ တောင်းဆိုခြင်းမှာ ထူးခြားသော အခြေအနေဖြစ်သည်ဟု ပညာရှင်များက သုံးသပ်ကြသည်။ လက်ရှိ အီရန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများတွင်လည်း အဆိုပါ ၁၂၃ သဘောတူညီချက်ကို ထည့်သွင်းထားကြောင်း သတင်းရင်းမြစ်အချို့က ဆိုသည်။<ref>{{cite web |last=Jacobs |first=Emily |date=May 8, 2025 |title=Graham, Cotton warn Iran nuclear deal without 'complete dismantlement' won't pass Senate |url=https://jewishinsider.com/2025/05/graham-cotton-warn-iran-nuclear-deal-without-complete-dismantlement-wont-pass-senate/ |access-date=June 14, 2025 |website=Jewish Insider}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဖောက်စ်နယူးစ် (Fox News) သတင်းဌာနက အီရန်၏ လျှို့ဝှက်နျူကလီးယား စခန်းတစ်ခုဟု ယူဆရသော ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံများကို ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ဆမ်နန်ပြည်နယ်တွင် တည်ရှိပြီး "Rainbow Site" ဟု အမည်ပေးထားသော အဆိုပါ ၂,၅၀၀ ဧကကျယ်ဝန်းသည့် စခန်းသည် ဓာတုဗေဒကုမ္ပဏီတစ်ခုအဖြစ် ဟန်ပြကာ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ လည်ပတ်နေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ယင်းစခန်းသည် နျူကလီးယားလက်နက်များ၏ အာနိသင်ကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်သော ထရီတီယမ် (Tritium) ထုတ်ယူမှု လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေကြောင်း သတင်းက ဖော်ပြခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီကမူ ဤသတင်းမှာ အမေရိကန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများကို နှောင့်ယှက်ရန် အစ္စရေးက နောက်ကွယ်မှ ကြိုးကိုင်ထားသော ဝါဒဖြန့်မှုသာဖြစ်ကြောင်း တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး အီရန်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးကောင်စီ (NCRI) က လုပ်ကြံဖန်တီးထားသည့် သတင်းဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=March 6, 2024 |title=Satellite images show alleged Iranian nuclear weapons facility LiveNOW from FOX |url=https://www.youtube.com/watch?v=kDiW6VUWlI4 |access-date=June 14, 2025 |via=YouTube}}</ref> နောက်တစ်နေ့တွင် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ရန် ကြိုးပမ်းခြင်းမရှိဟု ပြောဆိုချက်ကို ဝါရှင်တန်က ယုံကြည်လက်ခံနိုင်ရန်အတွက် အီရန်၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှု စက်ရုံများကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းရမည်ဖြစ်ကြောင်း ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်ကို အမြဲတမ်း ရပ်တန့်ရမည်ဖြစ်ပြီး နာတန့်ဇ် (Natanz)၊ ဖိုဒိုး (Fordow) နှင့် အစ္စဖာဟန် (Isfahan) ရှိ စက်ရုံများကို ဖျက်သိမ်းကာ လက်နက်အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခြေ မရှိစေရန် သေချာစေရမည်ဟု ၎င်းက အလေးပေး ပြောဆိုခဲ့သည်။ အကယ်၍ နောက်တစ်ကျော့ ဆွေးနွေးမှုများတွင် ရလဒ်တစ်စုံတစ်ရာ ထွက်ပေါ်လာခြင်းမရှိပါက ဆွေးနွေးပွဲများကို အဆုံးသတ်ကာ အမေရိကန်အနေဖြင့် အခြားသော နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ဝစ်ကော့ဖ်က သတိပေးခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်သော [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] အလီ ခါမေနီ၏ မိန့်ခွန်းအတွင်း၌ "အမေရိကန် ပျက်စီးပါစေ" (Death to America)ဆိုသော ကြွေးကြော်မှုများကို ခါမေနီက ထောက်ခံအားပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 10, 2025 |title=Khamenei endorses 'Death to America' chants ahead of nuclear talks |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-853447 |website=[[The Jerusalem Post]] |publisher=[[The Jerusalem Post Group]]}}</ref> === စတုတ္ထအကျော့ === စတုတ္ထအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်း ခရီးစဉ်မတိုင်မီ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အိုမန်နိုင်ငံ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ဤဆွေးနွေးပွဲတွင် နည်းပညာဆိုင်ရာ ညှိနှိုင်းရေးမှူးများ ပါဝင်ခြင်းမရှိဘဲ အဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်များသာ တက်ရောက်ခဲ့ကြပြီး ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော မူဘောင်များအပေါ်တွင်သာ အာရုံစိုက် ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ သုံးနာရီကျော်ကြာ မြင့်ခဲ့သော အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို နှစ်ဖက်စလုံးက ခက်ခဲသော်လည်း အပြုသဘောဆောင်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြပြီး ဆွေးနွေးမှုများ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် သဘောတူခဲ့ကြသည်။ အမည်မဖော်လိုသည့် အီရန်အရာရှိများ၏ အဆိုအရ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းမည့်အစား ဒေသတွင်း အာရပ်နိုင်ငံများနှင့် ပူးပေါင်းကာ အမေရိကန်၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဖြင့် နျူကလီးယားသန့်စင်မှုဆိုင်ရာ ပူးတွဲစီမံကိန်းတစ်ခု လုပ်ဆောင်ရန် အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က ယင်းကိစ္စကို ဆွေးနွေးခြင်း မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ နှစ်နိုင်ငံအကြား ၄၅ နှစ်ကြာ သံတမန်ဆက်ဆံရေး ပြတ်တောက်နေမှုနှင့် ဒေသတွင်း တင်းမာမှုများကြောင့် အဆိုပါအစီအစဉ်၏ ဖြစ်နိုင်ခြေမှာ မသေချာသော အခြေအနေတွင် ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 22, 2025 |title=Long, fraught timeline of tensions between Iran and the US |url=https://apnews.com/article/iran-us-timeline-nuclear-program-uranium-tehran-44bb98814c69babe82dc1edabf9d0ca5 |access-date=June 14, 2025 |website=AP News |agency=Associated Press}}</ref> မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်က စစ်ရေးအတွက် အသုံးပြုနိုင်ခြေရှိသော အီရန်၏ နျူကလီးယားသုတေသန လုပ်ငန်းများကို ပစ်မှတ်ထားကာ ပိတ်ဆို့မှုအသစ်များ ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရက်အနည်းငယ်အကြာတွင် အီရန်၏ ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည် အစီအစဉ်ကို ပံ့ပိုးပေးနေသည့် တရုတ်နှင့် အီရန်ရှိ လူပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် အဖွဲ့အစည်းများကိုလည်း ထပ်မံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ မေလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် အထက်လွှတ်တော်အမတ် ၅၂ ဦးနှင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ၁၇၇ ဦးတို့က သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ထံသို့ စာတစ်စောင်ပေးပို့ကာ အီရန်အား ယူရေနီယံသန့်စင်မှု ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခွင့်ပေးမည့် မည်သည့်သဘောတူညီချက်ကိုမဆို ငြင်းပယ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ထိုနေ့တွင်ပင် အီရန်သည် ငွေကြေးခဝါချမှု တိုက်ဖျက်ရေးနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တားဆီးရေးဆိုင်ရာ FATF ၏ လိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ရပ်အနေဖြင့် ကုလသမဂ္ဂ၏ နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် ဂိုဏ်းဖွဲ့ရာဇဝတ်မှု တိုက်ဖျက်ရေး သဘောတူညီချက်ကို အတည်ပြု လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=May 14, 2025 |title=Opinion &#124; Republicans Unite to Thwart Iran |url=https://www.wsj.com/opinion/congress-republicans-iran-nuclear-letter-pete-ricketts-august-pfluger-donald-trump-6a8e50b9 |website=The Wall Street Journal}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလလယ်တွင် ပြုလုပ်သော သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်း ခရီးစဉ်အတွင်း ၎င်းက အီရန်နိုင်ငံအကြောင်းကို အကြိမ်ကြိမ် ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့သည်။ [[ဆော်ဒီအာရေးဘီးယားနိုင်ငံ]]တွင် ပြောကြားသည့် မိန့်ခွန်း၌ အီရန်သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် အဖျက်စွမ်းအားအရှိဆုံး နိုင်ငံဖြစ်ပြီး အီရန်ခေါင်းဆောင်များသည် ပြည်သူတို့၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများကို ခိုးယူကာ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် သွေးထွက်သံယိုမှုများအတွက် အသုံးပြုနေပြီး ဒေသတစ်ခုလုံးကို ပျက်စီးအောင် လုပ်ဆောင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုခရီးစဉ်အတွင်းမှာပင် ထရမ့်သည် အီရန်နိုင်ငံနှင့် ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြသသည့်အနေဖြင့် ငြိမ်းချမ်းရေးကမ်းလှမ်းမှု (Olive branch) တစ်ရပ်ကိုလည်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤလုပ်ဆောင်ချက်သည် အမေရိကန်အနေဖြင့် မည်သည့်နိုင်ငံကိုမျှ ထာဝရရန်သူအဖြစ် မရှုမြင်ကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး အမေရိကန်၏ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒ အပြောင်းအလဲတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ ထို့နောက် ကာတာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိစဉ်တွင်လည်း အီရန်နျူကလီးယားကိစ္စအတွက် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အီရန်ကို ကူညီဆွဲဆောင်ပေးဖို့ ကာတာစော်ဘွားကို တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး လက်ရှိအခြေအနေမှာ အလွန်စိုးရိမ်ဖွယ်ကောင်းနေသဖြင့် အဖြေတစ်ခုရှာရန် လိုအပ်ကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=May 14, 2025 |title=Trump Speaks at Saudi-US Investment Forum |url=https://www.rev.com/transcripts/trump-speaks-at-saudi-us-investment-forum |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514040448/https://www.rev.com/transcripts/trump-speaks-at-saudi-us-investment-forum |archive-date=May 14, 2025 |website=[[Rev.com]]}}</ref> ခါမေနီ၏ အကြံပေးဖြစ်သူ ရှမ်ခါနီက ထရမ့်၏ ကမ်းလှမ်းချက်ကို တုံ့ပြန်ရာတွင် ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ပိတ်ဆို့မှုအားလုံးကို အမြန်ဆုံး ဖယ်ရှားပေးမည်ဆိုပါက အီရန်အစိုးရအနေဖြင့် နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ၎င်းက ထရမ့်၏ ခြိမ်းခြောက်ပြောဆိုမှုများကို ဝေဖန်ခဲ့ပြီး "သူက ငြိမ်းချမ်းရေး (Olive branch) အကြောင်း ပြောနေပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ မြင်နေရတာကတော့ ဆူးဝါယာကြိုးတွေပါပဲ" ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ ထရမ့်ကမူ အမေရိကန်သည် အီရန်နှင့် နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အလွန်နီးစပ်နေပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် စစ်ရေးအရ အရေးယူခြင်းထက် ငြိမ်းချမ်းသော အဖြေကိုသာ ပိုမိုလိုလားကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အီရန်အရာရှိများက အမေရိကန်ထံမှ အဆိုပြုချက်သစ် တစ်စုံတစ်ရာ ရရှိခြင်းမရှိသေးကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကိုလည်း စွန့်လွှတ်မည်မဟုတ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ပြောကြားခဲ့သည်။ နိုင်ငံနှစ်ခုစလုံးက သံတမန်နည်းလမ်းကို ပိုမိုလိုလားသည်ဟု ဆိုကြသော်လည်း ပြင်းထန်သော သဘောထားကွဲလွဲမှုများက ဆက်လက်ရှိနေဆဲဖြစ်ကာ သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အဟန့်အတားဖြစ်နေသည့်အတွက် စစ်ရေးအရ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံနိုင်ခြေ အန္တရာယ်မှာလည်း ပိုမိုမြင့်တက်လျက်ရှိသည်။<ref name="getclo">{{Cite news |last1=Abdallah |first1=Nayera |date=May 15, 2025 |title=Trump says US close to a nuclear deal with Iran |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-us-is-getting-very-close-nuclear-deal-with-iran-2025-05-15/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515161240/https://www.reuters.com/world/trump-says-us-is-getting-very-close-nuclear-deal-with-iran-2025-05-15/ |archive-date=May 15, 2025 |access-date=May 20, 2025 |work=Reuters |language=en-US |last2=Hafezi |first2=Parisa |last3=Ramadan |first3=Tala}}</ref> မေလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် သည် အီရန်နိုင်ငံထံသို့ နျူကလီးယားဆိုင်ရာ အဆိုပြုချက်တစ်ရပ် ပေးပို့ခဲ့ပြီး ပြင်းထန်သော နောက်ဆက်တွဲ အကျိုးဆက်များကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန်အတွက် လျင်မြန်သော တိုးတက်မှုများ လိုအပ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ထရမ့်အစိုးရသည် အီရန်အနေဖြင့် ယူရေနီယံ သန့်စင်မှုလုပ်ငန်းအားလုံးကို စွန့်လွှတ်ရန် တိုးမြှင့်တောင်းဆိုလာခဲ့ပြီး ယင်းအချက်ကို ဆွေးနွေးပွဲ၏ အဓိကဗဟိုချက်အဖြစ် ထားရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် ခါမေနီက အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်မှာ "လွန်ကဲပြီး ရိုင်းစိုင်းလှသည်" ဟု ဆိုကာ အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့သည်။ ခါမေနီက ထရမ့်သည် ငြိမ်းချမ်းရေးကို လိုလားသည်ဟု ဆိုကာ လိမ်လည်နေကြောင်း စွပ်စွဲခဲ့ပြီး ၎င်းအား အကြောင်းပြန်ရန်ပင် မထိုက်တန်သူအဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ခါမေနီက အစ္စရေးနိုင်ငံသည် အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းရမည့် "ကင်ဆာကျိတ်" တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="Trulie">{{cite news |title=Khamenei: Trump lied when he said he wants peace; Israel 'cancerous tumor' in region |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/khamenei-trump-lied-when-he-said-he-wants-peace-israel-cancerous-tumor-in-region/ |access-date=May 20, 2025 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909 |agency=Reuters}}</ref> ထိုနေ့မှာပင် ထရမ့်သည် အီရန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် "အမြန်ဆုံး လုပ်ဆောင်ကြရန်" တိုက်တွန်းနေစဉ် အီရန်သည် [[အစ်စတန်ဘူလ်မြို့|အစ္စတန်ဘူလ်မြို့]]၌ ဥရောပအင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့် တွေ့ဆုံကာ အမေရိကန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများအကြောင်း ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက အောက်တိုဘာလတွင် သက်တမ်းကုန်ဆုံးတော့မည့် ၂၀၁၅ ခုနှစ် သဘောတူညီချက်အရ ရုပ်သိမ်းထားသော ကုလသမဂ္ဂ ပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်သက်ရောက်စေခြင်းက "နောက်ပြန်လှည့်၍မရသော" အကျိုးဆက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ မေလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် စီအန်အန် (CNN) သတင်းဌာနက အစ္စရေးသည် အီရန်၏ နျူကလီးယားစက်ရုံများကို တိုက်ခိုက်ရန် ပြင်ဆင်နေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ယင်းလုပ်ရပ်သည် ထရမ့်၏ ကြိုးပမ်းမှုများကို သိသိသာသာ ထိခိုက်စေနိုင်သည့် လုပ်ရပ်ဖြစ်သည်။ အီရန်ကလည်း အစ္စရေး၏ မည်သည့်တိုက်ခိုက်မှုကိုမဆို "ပြင်းထန်ပြတ်သားစွာ တုံ့ပြန်သွားမည်" ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် အမေရိကန်က တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် (IRGC) နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော အီရန်၏ ဆောက်လုပ်ရေးကဏ္ဍကို ပစ်မှတ်ထားသည့် အစီအမံသစ်များ ချမှတ်ခဲ့ပြီး နျူကလီးယားနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များတွင် အသုံးပြုသည့် ပစ္စည်း ၁၀ မျိုးကိုလည်း တားမြစ်ကန့်သတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 22, 2025 |title=Iran warns of 'devastating and decisive response' if Israel attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-warns-of-devastating-and-decisive-response-if-israel-attacks/ |website=The Times of Israel}}</ref> === ပဉ္စမအကျော့နှင့် ဇွန်လအတွင်း တင်းမာမှုများ === ပဉ္စမအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ရောမမြို့၌ ကျင်းပခဲ့သော်လည်း ထူးခြားသော တိုးတက်မှုတစ်စုံတစ်ရာ မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ အမေရိကန်အရာရှိများက ဆွေးနွေးမှုများကို အပြုသဘောဆောင်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အီရန်၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အစီအစဉ်ကို အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရန် အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်အပေါ် သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ပြင်းထန်နေဆဲဖြစ်သည်။ အီရန်ဘက်က သန့်စင်မှုအဆင့်ကို ကန့်သတ်ရန် လမ်းဖွင့်ထားသော်လည်း အစီအစဉ်တစ်ခုလုံးကို စွန့်လွှတ်ရန် တောင်းဆိုခြင်းသည် လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိဘဲ ယင်းသို့တောင်းဆိုခြင်းက ဆွေးနွေးပွဲကို ပျက်ပြားစေလိမ့်မည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သမ္မတ ထရမ့်ကမူ ဆွေးနွေးပွဲများတွင် တိုးတက်မှုများ ရှိနေသည်ဟု အကောင်းမြင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 26, 2025 |title=Trump Hints 'Something Good' Could Be Announced Soon On Iran Talks |url=https://www.rferl.org/a/trump-iran-nuclear-oman-negotiations-araqchi/33424114.html |access-date=June 15, 2025 |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}</ref> ပဉ္စမအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီ ရက်သတ္တပတ်များအတွင်း အီရန်နှင့် နျူကလီးယားဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ရန် အမေရိကန်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အပေါ် သမ္မတ ထရမ့် နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဘင်ဂျမင် နေတန်ယာဟု|နေတန်ယာဟု]]တို့အကြား တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ အစ္စရေးသည် ဤဆွေးနွေးပွဲများကို ၎င်း၏ လုံခြုံရေးအတွက် ကြီးမားသော ခြိမ်းခြောက်မှုအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ကြိုးပမ်းမှုများကို ကန့်ကွက်ခဲ့သည့်အပြင် အီရန်နျူကလီးယားစက်ရုံများကို တစ်ဖက်သတ် စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အီရန်သည်လည်း အမေရိကန် သို့မဟုတ် အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ပြင်ဆင်သည့်အနေဖြင့် ၎င်း၏ လေကြောင်းကာကွယ်ရေးစနစ်များကို အားဖြည့်ခြင်းနှင့် စစ်ရေးအရ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ တိုးမြှင့်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည်များအတွက် လိုအပ်သော တရုတ်နိုင်ငံထုတ် လောင်စာခဲ အစိတ်အပိုင်း အမြောက်အမြားကိုလည်း မှာယူခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက အီရန်အပေါ် စစ်ပြုခြင်းသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်း တစ်ခုလုံးကို ပျက်စီးစေလိမ့်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last=Cafiero |first=Giorgio |date=May 20, 2025 |title=Gulf tour: Trump sidelined Israel, but how deep is the rift? |url=https://www.newarab.com/analysis/gulf-tour-trump-sidelined-israel-how-deep-rift |access-date=June 15, 2025 |work=The New Arab}}</ref> မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် သြစတြီးယား ထောက်လှမ်းရေးအဖွဲ့က အီရန်သည် နျူကလီးယားထိပ်ဖူး တပ်ဆင်နိုင်သော တာဝေးပစ် ဒုံးကျည်များပါဝင်သည့် အဆင့်မြင့် နျူကလီးယားလက်နက် အစီအစဉ်ကို လုပ်ဆောင်နေကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။ အီရန်က ဤအစီရင်ခံစာကို အခြေအမြစ်မရှိသော လုပ်ကြံဖန်တီးမှုဟု ဆိုကာ ပယ်ချခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ရိုက်တာသတင်းဌာနက အီရန်သည် အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်ကို ငြင်းပယ်ရန် ပြင်ဆင်နေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ အီရန်အား ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အကန့်အသတ်ဖြင့် ခွင့်ပြုနိုင်သည်ဟူသော ခန့်မှန်းချက်များ ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက် အထက်လွှတ်တော်အမတ် ရှူးမားက ယင်းကိစ္စကို ရှင်းလင်းရန် ဝစ်ကော့ဖ်အား လွှတ်တော်သို့ လာရောက် ထွက်ဆိုရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အမေရိကန် အစိုးရနှင့် သမ္မတ ထရမ့်တို့က အီရန်အား ယူရေနီယံ သန့်စင်ခွင့် လုံးဝပြုမည်မဟုတ်ကြောင်း လူသိရှင်ကြား အခိုင်အမာ ပြောကြားခဲ့သည်။ အမေရိကန်သည် ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အီရန်အပေါ် ပိတ်ဆို့မှုအသစ်များကို ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သော်လည်း လေးရက်အကြာ ဇွန်လ ၆ ရက်နေ့တွင် လူပုဂ္ဂိုလ် ၁၀ ဦးနှင့် ငွေကြေးရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ကုမ္ပဏီ ၂၇ ခုအပေါ် ဒုတိယအဆင့် ပိတ်ဆို့မှုများ ထပ်မံချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last1=Fitsanakis |first1=Dr. Joseph |last2=Allen. |first2=Ian |date=June 2, 2025 |title=Austrian intelligence service report draws international attention over Iran nuke claims |url=https://intelnews.org/2025/06/02/01-3401/ |access-date=June 16, 2025 |website=intelNews.org}}</ref> === အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်ကို အီရန်က ပယ်ချခြင်း === ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့တွင် အီရန်သည် ထရမ့်အစိုးရ၏ နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်အသစ် အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့သော်လည်း အိုမန်ကြားဝင်စေ့စပ်သူများမှတစ်ဆင့် တုံ့ပြန်အဆိုပြုချက် (Counteroffer) တစ်ရပ် တင်ပြရန် စီစဉ်နေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အက်စမေးလ် ဘာဂါယီက အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်မှာ လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိဘဲ လက်ရှိညှိနှိုင်းမှုများနှင့် ကိုက်ညီမှုမရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အဓိက သဘောထားကွဲလွဲသည့် အချက်များမှာ အီရန်၏ ပြည်တွင်း၌ ယူရေနီယံ ဆက်လက်သန့်စင်ခွင့်၊ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယံ လက်ကျန်များကို ကိုင်တွယ်မည့်ပုံစံနှင့် စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းပေးမည့် အခြေအနေများ ဖြစ်ကြသည်။ ထရမ့်က အီရန်၏ သန့်စင်မှုအစီအစဉ်ကို အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရန် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း အီရန်ခေါင်းဆောင်များကမူ သန့်စင်ခွင့်မှာ ညှိနှိုင်း၍မရသော အချက်ဖြစ်သည်ဟု အခိုင်အမာ တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်၏ နောက်ဆုံးကမ်းလှမ်းချက်တွင် နျူကလီးယားဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ တည်ဆောက်ရာ၌ ကူညီရန်နှင့် ဒေသတွင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး စက်ရုံတစ်ခု မလည်ပတ်နိုင်မီအထိ အကန့်အသတ်ဖြင့် သန့်စင်ခွင့်ပြုရန် ပါဝင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အီရန်ဘက်ကမူ ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းခြင်းသည် လက်တွေ့ကျသော စီးပွားရေးအကျိုးအမြတ်များ ရရှိရမည်ဖြစ်ပြီး ပိတ်ဆို့မှုများ မရုပ်သိမ်းမီ ဘဏ်လုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ဆက်ဆံမှုများ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာမည်ဟု အာမခံချက်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last=Easter |first=Reagan |date=June 9, 2025 |title='Not Acceptable to Us': Iran Rejects U.S. Nuclear Proposal; IAEA Prepares to Censure the Regime |url=https://www.fdd.org/analysis/flash-briefs/2025/06/09/not-acceptable-to-us-iran-rejects-u-s-nuclear-proposal-iaea-prepares-to-censure-the-regime/ |access-date=June 16, 2025 |website=FDD}}</ref> ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က ဖောက်စ်နယူးစ်နှင့် အင်တာဗျူးရာ၌ အီရန်သည် ညှိနှိုင်းမှုများတွင် "ပိုမိုရန်လိုလာသည်" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် အီရန်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး အဇစ် နာဆီယာဇာဒီက အကယ်၍ ညှိနှိုင်းမှုများ ပျက်ပြားပြီး ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားပါက ဒေသတွင်းရှိ အမေရိကန် အခြေစိုက်စခန်းများကို ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ ထရမ့်ကလည်း သဘောတူညီချက် မရရှိပါက စစ်ရေးအရ အရေးယူမည်ဟု ထပ်ခါတလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သလို ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဟက်ဂ်ဆက်ကလည်း ဆွေးနွေးပွဲများ မအောင်မြင်ပါက အမေရိကန်စစ်တပ်အနေဖြင့် အသင့်ဖြစ်နေပြီဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် IAEA က အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားဆိုင်ရာ တာဝန်ဝတ္တရားများကို လိုက်နာခြင်းမရှိကြောင်း နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယင်းထုတ်ပြန်ချက်တွင် အီရန်သည် ကြေညာထားခြင်းမရှိသော နျူကလီးယားပစ္စည်းများနှင့် လှုပ်ရှားမှုများအပေါ် အကြိမ်ကြိမ် ဖြေရှင်းရန် ပျက်ကွက်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ အီရန်က ဤဆုံးဖြတ်ချက်ကို နိုင်ငံရေးအရ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ ပယ်ချခဲ့ပြီး နျူကလီးယားသန့်စင်မှုစခန်းအသစ် တည်ဆောက်ကာ အဆင့်မြင့် စင်ထရီဖျူး (Centrifuges) များ တပ်ဆင်သွားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="jpost20250610">{{Cite web |date=June 10, 2025 |title=Donald Trump says Iran is becoming more aggressive in nuclear talks |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-857235 |access-date=June 10, 2025 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> === ၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲနှင့် ၂၀၂၅ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများ === {{main|အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ}} ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့မှစတင်၍ အစ္စရေးသည် အီရန်နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ပစ်မှတ်အမြောက်အမြားကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဤတိုက်ခိုက်မှု၏ ရည်မှန်းချက်မှာ အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက်များ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်းမရှိစေရန် တားဆီးရန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အီရန်၏ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံများ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ရုံသာမက အီရန်၏ ထိပ်တန်းစစ်ဘက်ခေါင်းဆောင် အချို့လည်း သေဆုံးခဲ့သည်။ ဒဏ်ရာရရှိသူများထဲတွင် အမေရိကန်နှင့် အီရန်အကြား ညှိနှိုင်းမှုများကို ကြီးကြပ်နေသည့် ခါမေနီ၏ နိုင်ငံရေးအကြံပေး အလီ ရှမ်ခါနီလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဤတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဇွန်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် အိုမန်နိုင်ငံ၌ ကျင်းပရန် လျာထားသော ဆောက်ရွက်ဆဲ အမေရိကန်-အီရန် ဆွေးနွေးပွဲများကို အကန့်အသတ်မရှိ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သမ္မတ ထရမ့်က အမေရိကန်အနေဖြင့် အစ္စရေးကို "သေချာပေါက်" ထောက်ခံကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ဆွေးနွေးပွဲများအတွက် သတ်မှတ်ထားသည့် ရက်ပေါင်း ၆၀ သက်တမ်းမှာလည်း ကုန်ဆုံးသွားပြီဖြစ်ကြောင်း ထည့်သွင်းပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=June 13, 2025 |title=Iran's UN ambassador says 78 killed, 320 wounded in Israeli strikes – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/13/israel-iran-strikes-defence-minister-tehran-middle-east-live |access-date=June 14, 2025 |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref> ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အိမ်ဖြူတော်သည် ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်မလာစေရန်နှင့် ညှိနှိုင်းမှုများကို ပြန်လည်စတင်နိုင်ရန်အတွက် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီတို့ကို တွေ့ဆုံပေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ထရမ့်သည် မြေအောက်ခံစစ်စခန်းများကို ဖျက်ဆီးနိုင်သည့် ဘန်ကာဖောက်ဗုံး (Bunker-buster bombs) များ အပါအဝင် အမေရိကန်၏ စစ်ရေးစွမ်းဆောင်ရည်များကို အသုံးချကာ အီရန်အပေါ် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ ၎င်းက အီရန်အနေဖြင့် ခြွင်းချက်မရှိ လက်နက်ချရန် တောင်းဆိုမှုများကို တိုးမြှင့်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ထပ်မံစစ်ရေးအရ အရေးယူမည်ဟုလည်း သတိပေးခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်ကလည်း တုံ့ပြန်ခြိမ်းခြောက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထရန့်သည် သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ဖြေရှင်းရန် တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် ဖိအားပေးမှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် အချက်ပြခြင်းတို့ကို တစ်လှည့်စီ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=June 16, 2025 |title=How Trump went from opposing Israel's strikes on Iran to reluctant support |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/trump-went-opposing-israels-strikes-iran-reluctant-support-rcna213091 |access-date=June 17, 2025 |publisher=NBC News}}</ref> === ၂၀၂၅ ခုနှစ် အမေရိကန်၏ တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် အကျိုးဆက်များ === {{main|၂၀၂၅ အမေရိကန်၏ အီရန်နျူကလီးယားတိုက်ခိုက်မှု}} ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်၏ အမိန့်အရ အမေရိကန်စစ်တပ်သည် အီရန်နိုင်ငံရှိ ဖိုဒိုး (Fordow) ယူရေနီယံသန့်စင်စက်ရုံ၊ နာတန့်ဇ် (Natanz) နျူကလီးယားစက်ရုံနှင့် အစ္စဖာဟန် (Isfahan) နျူကလီးယား နည်းပညာစင်တာတို့ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ထရန့်က အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ကြေညာခဲ့ပြီး အမေရိကန် အဆင့်မြင့်အရာရှိများကလည်း အီရန်နှင့် ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်ကို မလိုလားကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last1=Nagourney |first1=Eric |date=June 21, 2025 |title=U.S. Enters War With Iran, Striking Fordo Nuclear Site: Live Updates |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/21/world/iran-israel-trump |access-date=June 22, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |last2=Haberman |first2=Maggie}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုများအပြီးတွင် အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က ဘက်စုံငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်အတွက် ဆွေးနွေးမှုများ ပြန်လည်စတင်ရန် ရည်ရွယ်၍ အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့အကြား တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးမှုများရော ကြားခံမှတစ်ဆင့် ဆွေးနွေးမှုများကိုပါ လုပ်ဆောင်နေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အီရန်အနေဖြင့် ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အားလုံးကို ရပ်တန့်ရမည်ဟူသော အမေရိကန်၏ ရပ်တည်ချက်ကိုလည်း ၎င်းက အလေးပေး ပြောဆိုခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရန့်က အီရန်၏ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတွင် ကူညီရန်အတွက် အကန့်အသတ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းပေးရန် စဉ်းစားခဲ့သော်လည်း ယင်းသည် အီရန်ဘက်က ပြေလည်အောင် လုပ်ဆောင်မည့် သဘောထားအပေါ်တွင်သာ မူတည်ကြောင်း ပြောကြားကာ ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite magazine|last=Schneid|first=Rebecca|date=June 28, 2025|title=Trump Issues Blistering Response After Iran Threatens U.S.|url=https://time.com/7298477/trump-iran-threat-khamenei-nuclear-bombs-sanctions/|access-date=June 29, 2025|magazine=Time|language=en}}</ref> ဩဂုတ်လလယ်တွင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက အမေရိကန်နှင့် ထိရောက်သော နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အခြေအနေမှာ မပြည့်စုံသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (IAEA) နှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကိုမူ ဖြတ်တောက်မည်မဟုတ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ အီရန်သည် နျူကလီးယား စည်းကမ်းချက်များကို ချိုးဖောက်နေသည်ဟူသော IAEA ၏ အစီရင်ခံစာ ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက် တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းကြောင့် အီရန်သည် ဥပဒေသစ်တစ်ရပ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ နောက်ထပ်စစ်ဆေးမှုမှန်သမျှကို ၎င်းတို့၏ အမျိုးသားလုံခြုံရေးကောင်စီက အတည်ပြုရမည်ဖြစ်ပြီး တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် IAEA စစ်ဆေးရေးမှူးများသည် အီရန်၏ စက်ရုံများသို့ သွားရောက်နိုင်ခြင်း မရှိကြတော့ပေ။<ref>{{cite web |last1=Magid |first1=Jacob |last2=Fabian |first2=Emanuel |date=August 20, 2025 |title=Iran says it's not ready to hold 'effective negotiations' on nuclear program with US |url=https://www.timesofisrael.com/iran-says-its-not-ready-to-hold-effective-negotiations-on-nuclear-program-with-us/ |access-date=August 21, 2025 |website=The Times of Israel |last3=Levaton |first3=Stav |last4=Magid |first4=Jacob |last5=Freiberg |first5=Nava |last6=Fabian |first6=Emanuel |last7=Levaton |first7=Stav |last8=Magid |first8=Jacob |last9=Fabian |first9=Emanuel |last10=Yohanan |first10=Nurit |last11=Sokol |first11=Sam |last12=Cramer |first12=Philissa}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ညှိနှိုင်းမှုများနှင့် အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ === {{main|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အီရန် ဆန္ဒပြပွဲ}} ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က အမေရိကန်အနေဖြင့် အီရန်နှင့် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အသင့်ရှိကြောင်းနှင့် အကောင်းမြင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီကလည်း "မျှတပြီး ညီညွတ်မှုရှိသော" မည်သည့်အဆိုပြုချက်ကိုမဆို စဉ်းစားမည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သော်လည်း ထိုစဉ်က ခိုင်မာသော မူဘောင်တစ်ရပ် မရှိသေးဘဲ ကြားခံများမှတစ်ဆင့်သာ သတင်းစကား ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် အီရန်၌ စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့် ဆန္ဒပြပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ညှိနှိုင်းမှုများ ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့က အီရန်ကို အကြီးအကျယ် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အီရန်၏ အဓိကခေါင်းဆောင် ခါမေနီနှင့် ညှိနှိုင်းရေးတွင် အဓိကကျသူ အလီ လာရီဂျာနီတို့ သေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀၂၆ အီရန်ပဋိပက္ခ စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=Jana Choukeir |author2=Ahmed Elimam |date=October 13, 2025 |title=US is ready for deal with Iran when Tehran is, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-ready-deal-with-iran-when-tehran-is-2025-10-13/ |access-date=October 17, 2025 |website=Reuters}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် နှစ်ပတ်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ ယင်းနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နှင့် ၁၂ ရက်နေ့တို့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ "အစ္စလာမ္မာဘတ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲ" (Islamabad Peace Talks) ကို ကျင်းပခဲ့သည်။ အမေရိကန်ဘက်မှ ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ်၊ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် ဂျာရက် ကွပ်ရှ်နာတို့ ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး အီရန်ဘက်မှ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီတို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ဤဆွေးနွေးပွဲသည် ၁၉၇၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း နှစ်နိုင်ငံအကြား အဆင့်မြင့်ဆုံး တိုက်ရိုက်တွေ့ဆုံမှု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Bachega |first=Hugo |date=February 6, 2026 |title=Talks with US set to continue after 'good beginning', Iran's foreign minister says |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cr57g1y8286o |access-date=February 8, 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> ၂၁ နာရီကြာ ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အစီအစဉ် အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရေးနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေးတို့တွင် သဘောထားကွဲလွဲမှုများကြောင့် သဘောတူညီချက် မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဂျေဒီဗန့်စ်က အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို စွန့်လွှတ်ရန် ငြင်းဆန်နေသည့်အတွက် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်ကမူ စစ်လျော်ကြေးပေးရန်နှင့် ပိတ်ဆို့ထားသော ပိုင်ဆိုင်မှုများကို ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် သမ္မတ ထရမ့်က နောက်ထပ် ဆွေးနွေးပွဲများကို ဧပြီလ ၁၇ ရက်မှ ၁၉ ရက်အတွင်း ပြုလုပ်ရန် စဉ်းစားနေသော်လည်း ရက်စွဲကို အတည်မပြုရသေးဘဲ တင်းမာမှုများ ဆက်လက်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-04-15 |title=US and Iran in indirect talks to extend two-week ceasefire |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/15/us-iran-indirect-talks-middle-east-war-ceasefire |access-date=2026-04-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ပထမအကျော့ (မတ်စကတ်ဆွေးနွေးပွဲ) === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့သည် အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ ဘင် ဟာမက် အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် အိုမန်နိုင်ငံ၊ မတ်စကတ်မြို့၌ သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်အရာရှိများက ဤဆွေးနွေးပွဲများ၏ ထိရောက်မှုအပေါ် သံသယရှိခဲ့ကြပြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာကို ရူဘီယိုက "ဒီလူတွေနဲ့ သဘောတူညီချက်ရဖို့ဆိုတာ ကျွန်တော် မသေချာဘူး" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ်ကလည်း နိုင်ငံကို အမှန်တကယ် ဦးဆောင်နေသည့် အဓိကခေါင်းဆောင်ကိုယ်တိုင် ညှိနှိုင်းမှုများတွင် ပါဝင်ခြင်းမရှိသည့်အတွက် သံတမန်ရေးရာ လမ်းကြောင်းတွင် အဟန့်အတားများ ဖြစ်ပေါ်နေရကြောင်း စိတ်ပျက်လက်ပျက် ပြောဆိုခဲ့သည်။ အီရန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်ဘက်မှ စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်၊ ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ နှင့် CENTCOM တပ်မှူး အက်ဒ်မီရယ် ဘရက် ကူးပါး တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last1=Ebrahim |first1=Nadeen |last2=Salem |first2=Mostafa |date=February 6, 2026 |title=Trump confirms more talks with Iran as Tehran stands firm on nuclear enrichment. Here's what to know |url=https://www.cnn.com/2026/02/06/middleeast/us-iran-oman-talks-explained-intl |access-date=February 8, 2026 |publisher=CNN |language=en}}</ref> တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟူသော ကနဦးသတင်းမှားအချို့ ထွက်ပေါ်ခဲ့သော်လည်း အာရတ်ချီသည် အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် လူကိုယ်တိုင် ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံခဲ့ခြင်းမရှိဘဲ ဆွေးနွေးပွဲတစ်ခုလုံးကို အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးကသာ ကြားခံဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည်။ အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဓိကထား ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး အီရန်အရာရှိများက ပြင်ပသို့ "အစကောင်းသည်" ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့ကြသော်လည်း အီရန်နိုင်ငံအတွင်းရှိ သောကြာနေ့ ဝတ်ပြုပွဲများတွင်မူ သံတမန်ရေးရာ အလားအလာများကို ပယ်ချသည့် ဟောပြောမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြရာ ယင်းမှာ အလီ ခါမေနီ၏ ရုံးခန်းမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် သတင်းစကား ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ရှိသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးက အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေသော်လည်း သံတမန်ရေးရာ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ လီမွန် (Le Monde) သတင်းစာ၏ အဆိုအရ အီရန်သည် အမေရိကန်၏ တိုက်ခိုက်မှုကို နှောင့်နှေးစေရန်အတွက် ညှိနှိုင်းမှုလုပ်ငန်းစဉ်ကို အချိန်ဆွဲရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး အမေရိကန်ကမူ သဘောတူညီချက်ကို အမြန်ဆုံးရရှိရန် ကြိုးစားခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{cite web |date=February 9, 2026 |title=Iran offers to dilute enriched uranium in exchange for full sanctions relief |url=https://www.euronews.com/2026/02/09/iran-offers-to-dilute-enriched-uranium-in-exchange-for-full-sanctions-relief |publisher=Euronews}}</ref> အီရန်အစိုးရအတွင်းရှိ သဘောထားတင်းမာသူများက ဤညှိနှိုင်းမှုများကို ဝေဖန်ခဲ့ကြသော်လည်း အစိုးရဘက်ကမူ ပိတ်ဆို့မှုအားလုံးကို ရုပ်သိမ်းပေးမည်ဆိုပါက ကျန်ရှိနေသော ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံများကိစ္စရပ်များနှင့် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရမ့်က သဘောတူညီချက် မရရှိပါက ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့သို့ ဒုတိယမြောက် လေယာဉ်တင်သင်္ဘောတစ်စင်း စေလွှတ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သလို ကာတာရှိ အယ်လ်အူဒိုက် လေတပ်စခန်းတွင်လည်း အမေရိကန် ဒုံးကျည်ပစ်စင်များကို ကာကွယ်ရေးအတွက် တပ်ဆင်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အီရန်၌ တရုတ်နိုင်ငံထုတ် ခေတ်မီ ရေဒါစနစ်များကို တပ်ဆင်ထားကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီသည် အီရန်အပေါ် ဖိအားများ ပိုမိုပေးရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည့် ဂျာမနီအဓိပတိ မားဇ် (Merz) ကိုလည်း ဝေဖန်ပြစ်တင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=February 5, 2026 |title=Iranian FM Criticizes German Chancellor's Anti-Iran Stance |url=https://wanaen.com/iranian-fm-criticizes-german-chancellors-anti-iran-stance/ |access-date=February 15, 2026 |website=Iran International}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဒုတိယအကျော့နှင့် အီရန်၏ ငြင်းပယ်မှု === ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် အီရန်ဘက်မှ အလီ လာရီဂျာနီသည် ကာတာစော်ဘွား ရှိတ် တာမင် ဘင် ဟာမက် အယ်လ် သာနီနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက ၎င်းတို့သည် သမ္မတ [[ဘာရက် အိုဘားမား|အိုဘားမား]] လက်ထက်ကချုပ်ဆိုခဲ့သော JCPOA ထက် ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် နျူကလီးယား ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိရန် ညှိနှိုင်းနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အီရန်၏ ဒုံးကျည်များသည် ညှိနှိုင်းမှု၏ အဓိကအချက်မဟုတ်သလို ပိတ်ဆို့မှုများ၏ ပစ်မှတ်လည်း မဖြစ်သင့်ကြောင်း ၎င်းက ဆိုသည်။ လာရီဂျာနီကလည်း သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိပြီးပါက ယင်းကို ဆက်လက်တိုးချဲ့သွားနိုင်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရမ့်ကမူ နောက်လအတွင်း သဘောတူညီချက်အတွက် ဆွေးနွေးမှုများ အလွန်လျင်မြန်စွာ ပြေလည်သွားလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=February 11, 2026 |title=Larijani Leaves Muscat for Doha |url=https://wanaen.com/larijani-leaves-muscat-for-doha/ |access-date=February 15, 2026 |publisher=WANA}}</ref> သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီက ထရမ့်သတ်မှတ်ထားသော နျူကလီးယား ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်ဆိုင်ရာ စည်းကမ်းချက်များကို လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ခါမေနီက ထရမ့်အနေဖြင့် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို ဖြုတ်ချနိုင်စွမ်းရှိမည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် အမေရိကန်ရေတပ်ကိုလည်း နှစ်မြှုပ်ပစ်နိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည့်အပြင် နိုင်ငံအတွင်း ယုံကြည်မှုနှင့် တည်ငြိမ်မှုများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်သည် ၎င်း၏ ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကို "စွန့်လွှတ်၍မရသော အခွင့်အရေး" အဖြစ် အခိုင်အမာ တောင်းဆိုကာ အမေရိကန်၏ သန့်စင်မှု လုံးဝမပြုလုပ်ရဟူသော အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်က ၎င်းတို့တွင်ရှိသော ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ ၄၆၀ ကီလိုဂရမ်သည် နျူကလီးယားဗုံး ၁၁ လုံး ထုတ်လုပ်နိုင်သည်ဟု ကြွားဝါပြောဆိုခဲ့သည့် သတင်းများလည်း ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အချို့သော ပညာရှင်များကမူ အမေရိကန် ညှိနှိုင်းရေးမှူးများသည် အီရန်၏ သန့်စင်မှုလုပ်ငန်းကို နှစ်အနည်းငယ်ကြာ ဆိုင်းငံ့ထားမည့် ကမ်းလှမ်းချက်နှင့် အမေရိကန်၏ နျူကလီးယားလောင်စာ ထောက်ပံ့မှုအပေါ် အီရန်က အဘယ်ကြောင့် မယုံကြည်ရသနည်းဟူသော အချက်များကို နားလည်မှုလွဲခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |date=February 17, 2026 |title=Iran upbeat after US talks but Vance says 'red lines' not met |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260217-iran-united-states-hold-new-talks-in-geneva |access-date=February 18, 2026 |publisher=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=February 17, 2026 |title=Khamenei to Trump: You won't depose Islamic Republic |url=https://www.iranintl.com/en/202602176289 |access-date=February 17, 2026 |website=Iran International}}</ref> === ရာဇသံနှင့် တတိယအကျော့ (ဂျီနီဗာဆွေးနွေးပွဲ) === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရန့်သည် အီရန်နိုင်ငံအနေဖြင့် ၁၀ ရက်အတွင်း သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိအောင် ဆောင်ရွက်ရန်၊ သို့မဟုတ်ပါက အမေရိကန်က အီရန်ကို တိုက်ခိုက်မည်ဖြစ်ကြောင်း ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှာပင် အီရန် ရေနံနှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးက နျူကလီးယား သဘောတူညီချက် ရရှိပါက အီရန်အနေဖြင့် အမေရိကန်သို့ ရေနံရောင်းချနိုင်ခြေ ရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=Trump signals Iran deal deadline as reports point to limited strike plans |url=https://www.iranintl.com/en/202602203607 |access-date=February 21, 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက စစ်ရေးပဋိပက္ခကို ရှောင်ရှားနိုင်မည့် "သမိုင်းဝင်" သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်သည် ဂျီနီဗာဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် "လက်တစ်ကမ်းအကွာ" သို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၎င်းက ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်မလာစေရန်အတွက် သံတမန်နည်းလမ်းကို ဦးစားပေးရမည်ဟု အလေးပေးပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေသတွင်း၌ အမေရိကန်စစ်အင်အား တိုးမြှင့်ချထားမှုများ ရှိနေသော်လည်း အီရန်သည် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ခြင်းကို ဆန့်ကျင်သည့် ခိုင်မာသော ရပ်တည်ချက်ရှိကြောင်းနှင့် ငြိမ်းချမ်းသော နျူကလီးယားနည်းပညာ အသုံးပြုခွင့်ကို ကာကွယ်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း အာရတ်ချီက လူမှုကွန်ရက်မှတစ်ဆင့် ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |date=February 25, 2026 |title=Iran's FM says deal with US 'within reach'; Trump says he prefers diplomacy |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/25/irans-fm-says-deal-with-us-within-reach-if-diplomacy-given-priority |publisher=Al Jazeera}}</ref> အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် တတိယအကျော့ သွယ်ဝိုက်သော ဆွေးနွေးပွဲကို ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၊ ဂျီနီဗာမြို့ရှိ ကုလသမဂ္ဂဆိုင်ရာ အိုမန်သံအမတ်ကြီး၏ နေအိမ်၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို နံနက်ပိုင်းနှင့် ညနေပိုင်းဟူ၍ ခွဲခြားပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ကြားဖြတ်အချိန်တွင် အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ယူကရိန်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဓိကထား ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ဝေါလ်စထရိ ဂျာနယ် (Wall Street Journal) ၏ အစီရင်ခံစာအရ အမေရိကန်၏ တင်းကျပ်သော တောင်းဆိုမှုများကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးသည် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အလွန်ဝေးကွာနေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်ကြသော စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာတို့က အီရန်အနေဖြင့် ဖိုဒိုး၊ နာတန့်ဇ်နှင့် အစ္စဖာဟန်ရှိ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံ သုံးခုလုံးကို ဖျက်ဆီးပစ်ရန်နှင့် ကျန်ရှိနေသော သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ အားလုံးကို အမေရိကန်သို့ လွှဲပြောင်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite news |last=Dupraz-Dobias |first=Paula |date=February 26, 2026 |title=Negotiators mount one more attempt in Geneva to prevent US-Iran war |url=https://genevasolutions.news/peace-humanitarian/negotiators-mount-last-ditch-attempt-in-geneva-to-prevent-us-iran-war |archive-url=https://web.archive.org/web/20260227055533/https://genevasolutions.news/peace-humanitarian/negotiators-mount-last-ditch-attempt-in-geneva-to-prevent-us-iran-war |archive-date=February 27, 2026 |access-date=February 27, 2026 |work=Geneva Solutions}}</ref> === တတိယအကျော့အပြီး တင်းမာမှုများနှင့် စစ်ပွဲအကြိုအခြေအနေ === ဘလွန်းဘတ်သတင်းဌာန (Bloomberg News) ၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲရလဒ်များအပေါ် စိတ်ပျက်စွာဖြင့် ဂျီနီဗာမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ကြသော်လည်း အီရန်နှင့် အိုမန်အရာရှိများကမူ ပိုမိုအကောင်းမြင်ခဲ့ကြသည်။ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ်ဘူဆိုက်ဒီက လူမှုကွန်ရက် X ပေါ်တွင် "သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု" ရရှိခဲ့သည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရန့်က ဒေသတွင်း၌ စစ်အင်အားများ တိုးမြှင့်ချထားနေသော်လည်း နှစ်ဖက်စလုံးက နောက်တစ်ပတ်အတွင်း ပြန်လည်တွေ့ဆုံရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည့်အတွက် သံတမန်ရေးရာ လမ်းစများ ပွင့်နေဆဲဖြစ်ကြောင်း ဘလွန်းဘတ်က ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="Bartenstein">{{Cite news |last=Bartenstein |first=Ben |date=February 26, 2026 |title=New Iran Talks Set for Next Week as US Builds Up Forces |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-26/us-iran-to-hold-talks-at-technical-level-next-week-oman-says?embedded-checkout=true |url-access=subscription |access-date=February 28, 2026 |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Sykes |first2=Patrick |last3=Najafizada |first3=Eltaf}}</ref> အခြားသော သတင်းအစီရင်ခံစာများနှင့်မတူဘဲ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးက အီရန်သည် ၎င်းတို့ထံတွင် သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ လက်ကျန် လုံးဝမထားရှိရန် (Zero stockpiles) နှင့် IAEA ၏ အပြည့်အဝ စစ်ဆေးမှုကို ခံယူရန် အဆိုပြုခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ ဤအချက်သည် အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားဗုံး ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း မရှိစေရန် သေချာစေမည့် အရေးကြီးဆုံး အောင်မြင်မှုဖြစ်သည်ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။ အကယ်၍ သန့်စင်ပြီးသား ပစ္စည်းများကို သိုလှောင်ထားခြင်း မရှိပါက နျူကလီးယားဗုံး ဖန်တီးရန် နည်းလမ်းမရှိတော့ကြောင်း အယ်လ်ဘူဆိုက်ဒီက ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Peace within reach as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |website=Al Jazeera}}</ref> တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် အမေရိကန်က အရှေ့အလယ်ပိုင်း၌ စစ်အင်အားများ ထပ်မံဖြည့်တင်းနေစဉ် အီရန်သည် ၆ ရက်အတွင်း ရေနံစည်ပေါင်း သန်း ၂၀ ကို သင်္ဘောများပေါ်သို့ အလျင်အမြန် တင်ဆောင်ကာ ပြည်ပသို့ တင်ပို့ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ အီရန် လုံခြုံရေးကော်မရှင်ကလည်း စစ်ပွဲဖြစ်ပွားပါက ဒေသတွင်းရှိ နိုင်ငံအားလုံးကို စစ်ပွဲအတွင်းသို့ ဆွဲသွင်းမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများ မစတင်မီ တစ်ရက်အလို ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်ရှိ နိုင်ငံခြားသံရုံးအချို့ကို စတင်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ အိမ်ဖြူတော်၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းမည့်အစား အမေရိကန်၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဖြင့် အရပ်ဘက်နျူကလီးယားစီမံကိန်း လုပ်ဆောင်ရန် အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite news |date=February 28, 2026 |title=Iran designated as a state sponsor of wrongful detention, Rubio says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-designated-state-sponsor-wrongful-detention-rubio-says-2026-02-27/ |access-date=March 3, 2026 |work=Reuters}}</ref> === စတုတ္ထအကျော့ (မအောင်မြင်ခဲ့သော အစီအစဉ်) === တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် စတုတ္ထအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို သြစတြီးယားနိုင်ငံ၊ ဗီယင်နာမြို့၌ ကျင်းပရန် လျာထားခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက နည်းပညာဆိုင်ရာ အဖွဲ့များနှင့် IAEA မှ ကျွမ်းကျင်သူများသည် ဖေဖော်ဝါရီလ နောက်ဆုံးပတ် တနင်္လာနေ့တွင် ဗီယင်နာ၌ တွေ့ဆုံကြမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တိုက်ခိုက်မှုများ စတင်ခဲ့သဖြင့် အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲမှာ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။<ref name="Bartenstein2">{{Cite news |last=Bartenstein |first=Ben |date=February 26, 2026 |title=New Iran Talks Set for Next Week as US Builds Up Forces |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-26/us-iran-to-hold-talks-at-technical-level-next-week-oman-says?embedded-checkout=true |url-access=subscription |access-date=February 28, 2026 |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Sykes |first2=Patrick |last3=Najafizada |first3=Eltaf}}</ref> === ၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲအတွင်း အခြေအနေများ === {{main|၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် အီရန်နိုင်ငံရှိ စစ်ဘက်နှင့် အစိုးရပစ်မှတ်များကို လေကြောင်းမှ ပြင်းထန်စွာ စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ စတင်ခဲ့သည်။ ယင်းတိုက်ခိုက်မှုများအတွင်း အီရန်၏ အဓိကခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီ၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး အဇစ် နာဆီယာဇာဒီနှင့် တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) အရာရှိချုပ် မိုဟာမက် ပတ်ပူရ် တို့ သေဆုံးခဲ့သည်။ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးက ဤတိုက်ခိုက်မှုသည် အလေးအနက်ထား လုပ်ဆောင်နေသော ညှိနှိုင်းမှုများကို ဖျက်ဆီးလိုက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြစ်တင်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=March 1, 2026 |title=Iran attacks luxury hotels and airports in Dubai |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/01/iran-attacks-luxury-hotels-and-airports-in-dubai_6750972_4.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301192820/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/01/iran-attacks-luxury-hotels-and-airports-in-dubai_6750972_4.html |archive-date=March 1, 2026 |access-date=March 1, 2026 |work=Le Monde}}</ref> မတ်လအတွင်း သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်ဘက်က ဆွေးနွေးလိုသဖြင့် ၎င်းက သဘောတူခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး အလီ လာရီဂျာနီက ဆွေးနွေးပွဲမှန်သမျှကို ပယ်ချခဲ့သည်။ မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ထရမ့်က "ခြွင်းချက်မရှိ လက်နက်ချခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသဘောတူညီချက် မရှိစေရ" ဟု ရာဇသံပေးခဲ့ပြီး မတ်လ ၉ ရက်တွင် စစ်ပွဲမှာ ပြီးဆုံးလုနီးပါး ဖြစ်နေပြီဟု ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တိုက်ပွဲများမှာ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite news |date=6 March 2026 |title=Trump demands 'unconditional surrender' from Iran as Putin speaks with Iran's president |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yq82k1wk8o |work=[[BBC News]]}}</ref> === အစ္စလာမ္မာဘတ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲ (လက်ရှိအခြေအနေ) === ဧပြီလဆန်းတွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် နှစ်ပတ်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ ယင်းနောက် ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ် ဦးဆောင်သော အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ အီရန်အရာရှိများနှင့် ၂၁ နာရီကြာ တိုက်ရိုက်တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-11 |title=Iran War Live Updates: Vance Lands in Pakistan for Peace Talks With Iran |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/11/world/iran-war-trump-talks-pakistan |access-date=2026-04-11 |website=www.nytimes.com |language=en}}</ref> သို့သော်လည်း အီရန်ဘက်က ၎င်းတို့၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို စွန့်လွှတ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သလို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေး ကိစ္စများတွင်လည်း သဘောတူညီချက် မရရှိဘဲ ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရန့်က အီရန်ဆိပ်ကမ်းအားလုံးကို ရေတပ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ရန် (Naval Blockade) အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယနေ့ ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဗဟိုစစ်ဌာနချုပ် (CENTCOM) က အဆိုပါ ရေတပ်ပိတ်ဆို့မှု လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်အကောင်အထည်ဖော်နေပြီဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Ariba |last2=Bukhari |first2=Mubasher |date=April 14, 2026 |title=US, Iranian teams could return to Islamabad for peace talks this week, five sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iranian-teams-could-return-islamabad-peace-talks-this-week-four-sources-say-2026-04-14/ |access-date=April 14, 2026 |website=Reuters}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လနှောင်းပိုင်း ဝါဒဖြန့်မှုများနှင့် သဘောထားတင်းမာမှုများ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်နှင့် "အလွန်ကောင်းမွန်ပြီး အကျိုးရှိသော ဆွေးနွေးမှုများ" ရှိနေသည်ဟု ဆိုကာ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေးအတွက် ပေးထားသော ရာဇသံကို ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ အမေရိကန်သည် အီရန်ရှိ "ထိပ်တန်းပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး" နှင့် စကားပြောဆိုနေပြီး အီရန်ဘက်ကသာ သဘောတူညီချက်ရယူရန် စတင်ဆက်သွယ်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ၎င်းက ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း IRGC နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော ဖားစ်သတင်းဌာန (Fars News) က ထရမ့်နှင့် မည်သည့်ညှိနှိုင်းမှုမျှ မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကမူ ကြားခံများမှတစ်ဆင့် ပေးပို့လာသော အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်များကို ပြန်လည်သုံးသပ်နေသည်ဟုသာ ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-03-23 |title=IRGC media denies talks with Trump after extension of Hormuz ultimatum |url=https://www.iranintl.com/en/202603234008 |access-date=2026-03-23 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> ယခင်ဆွေးနွေးပွဲ နှစ်ကြိမ်စလုံးသည် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ပျက်ပြားခဲ့ရသဖြင့် အီရန်ဘက်က အမေရိကန်အပေါ် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေဆဲဖြစ်သည်။ တတ်စ်နင်းသတင်းဌာန (Tasnim News Agency) က အမေရိကန်သည် အီရန်နိုင်ငံရေးအသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း သွေးခွဲရန်အတွက် လျှို့ဝှက်ဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အဆိုပြုနေခြင်းဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သလို၊ အီရန်အတိုက်အခံသတင်းဌာနတစ်ခုဖြစ်သော Iran International ကလည်း ထရန့်သည် အီရန်အစိုးရအတွင်း အပြန်အလှန် မယုံကြည်မှုများဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိဖြင့် မည်သူနှင့် ဆွေးနွေးနေသည်ကို အမည်တပ်မပြောဘဲ ဝေဝါးစွာ ပြောဆိုနေခြင်းဖြစ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |date=24 March 2026 |title=Trump says Iran made a major energy-related gift to the US |url=https://www.reutersconnect.com/item/trump-says-iran-made-a-major-energy-related-gift-to-the-us/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1ZBNzA0NjI0MDMyMDI2UlAx |work=[[Reuters]] }}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ထရမ့်က အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ စစ်ပွဲတွင် "အနိုင်ရရှိသွားပြီ" ဟု ထပ်မံကြေညာခဲ့သော်လည်း နှစ်ဖက်တိုက်ခိုက်မှုများမှာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား|ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား]]မှာလည်း ပိတ်ဆို့ထားဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-24 |title=Iran armed forces will press on until full victory, commander says |url=https://www.iranintl.com/en/202603243761 |access-date=2026-03-24 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> အီရန်၏ ခါတမ် အယ်လ်အန်ဘီယာ (Khatam al-Anbiya) ဗဟိုဌာနချုပ် တပ်မှူး အဗ္ဗဒူရာဟင် မူဆာဗီက အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် စစ်ရှုံးနေသဖြင့် စစ်ပွဲမှ ထွက်ပေါက်ရှာနေခြင်းသာဖြစ်ပြီး အီရန်အနေဖြင့် "အပြည့်အဝ အောင်မြင်မှု" ရသည်အထိ ဆက်လက်တိုက်ပွဲဝင်သွားမည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဌာနချုပ်၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အီဗရာဟင် ဇိုလ်ဖာဂါရီကလည်း ညှိနှိုင်းမှုများကို ပယ်ချခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်ရေးကို အီရန်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကသာ အာမခံနိုင်သည်ဟူသောအချက်ကို အမေရိကန်က လက်ခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran military spokesman mocks US talk of deal with Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603251333 |access-date=2026-03-25 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လကုန်ပိုင်း ပါကစ္စတန်၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုနှင့် အဆိုပြုချက်များ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်အရာရှိများသည် အမေရိကန်ထံမှ "အချက် ၁၅ ချက်ပါ အဆိုပြုချက်" ကို အီရန်ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့ပြီး နှစ်ဖက်ညှိနှိုင်းမှုများတွင် ပါကစ္စတန်က ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးနေကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်တွင် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဆုံးသတ်ရန်၊ ဒုံးကျည်စွမ်းဆောင်ရည်ကို ကန့်သတ်ရန်၊ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန်နှင့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအပေါ် အီရန်၏ ထောက်ပံ့မှုများကို ကန့်သတ်ရန် စသည့်အချက်များ ပါဝင်ပြီး အပြန်အလှန်အားဖြင့် ပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးမည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ သို့သော်လည်း အီရန်ဘက်က ဤအဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ပြီး "အီရန်သည် ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်သတ်မှတ်ချက်များ ပြည့်စုံမှသာ စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်လိမ့်မည်" ဟု ပရက်စ်တီဗီ (Press TV) သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran receives US proposal via Pakistan, talks venue under discussion - Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202603255820 |access-date=2026-03-25 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> အီရန်သည် အချက် ၅ ချက်ပါဝင်သော "တုံ့ပြန်အဆိုပြုချက်" (Counter-proposal) ကို ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ယင်းတွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ရပ်တန့်ရန်၊ နောင်တွင် ရန်စတိုက်ခိုက်မှုများ မပြုလုပ်ရန် လုံခြုံရေးအာမခံချက်ပေးရန်၊ စစ်လျော်ကြေးပေးရန်နှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားအပေါ် အီရန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို နိုင်ငံတကာက အသိအမှတ်ပြုရန် စသည့်အချက်များ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ရှိ အမေရိကန်စစ်စခန်းများကို ပိတ်ပစ်ရန်လည်း အီရန်က တောင်းဆိုခဲ့ရာ အမေရိကန်အရာရှိတစ်ဦးက ဤတောင်းဆိုချက်များသည် "ရယ်စရာကောင်းပြီး လက်တွေ့မကျ" ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran sets high bar for new talks with US - WSJ |url=https://www.iranintl.com/en/202603257515 |access-date=2026-03-25 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran War News Live Updates: Mediators Aim for U.S.-Iran Meeting by Thursday |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-us-israel-news-updates |access-date=2026-03-25 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> မတ်လ ၂၉ ရက်နှင့် ၃၀ ရက်နေ့များတွင် သမ္မတ ထရန့်က အီရန်သည် အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်အများစုကို သဘောတူညီခဲ့ပြီး "ပိုမိုဆင်ခြင်တုံတရားရှိသော အစိုးရသစ်" နှင့် ဆွေးနွေးမှုများတွင် တိုးတက်မှုများ ရှိနေသည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အကယ်၍ သဘောတူညီချက်မရဘဲ ရေလက်ကြားကို ချက်ချင်းမဖွင့်ပါက အီရန်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ၊ ရေနံတွင်းများနှင့် ရေသန့်စက်ရုံများအားလုံးကို ဖျက်ဆီးပစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အီရန်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်က အမေရိကန်၏ "လက်နက်ချခိုင်းသည့်" စည်းကမ်းချက်များကို အလျှော့ပေးမည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် ဝါရှင်တန်သည် လူသိရှင်ကြား ဆွေးနွေးရန်ပြောဆိုနေသော်လည်း လျှို့ဝှက်စွာဖြင့် မြေပြင်ကျူးကျော်စစ်အတွက် ပြင်ဆင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကလည်း ပါကစ္စတန်မှတစ်ဆင့် သွယ်ဝိုက်ဆွေးနွေးနေသည်မှာ မှန်ကန်သော်လည်း အမေရိကန်၏ ရပ်တည်ချက်မှာ "လွန်ကဲပြီး အကြောင်းပြချက်မရှိ" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ဝေါလ်စထရိ ဂျာနယ်၏ အဆိုအရ ကာတာနိုင်ငံသည် ဤညှိနှိုင်းမှုများတွင် ဦးဆောင်ပေးရန် ကမ်းလှမ်းချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-30 |title=Iran says no direct talks with US, but messages received via Pakistan |url=https://www.iranintl.com/en/202603307455 |access-date=2026-03-30 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar Isn’t Involved in Possible Talks, Official Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-us-israel-news-updates-2026/card/kwyV0y6xTBvRLGbklTCD |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325003815/https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-us-israel-news-updates-2026/card/kwyV0y6xTBvRLGbklTCD |archive-date=25 March 2026 |access-date=2026-04-04 |website= |publisher=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးနှင့် နောက်ဆုံးအခြေအနေ === {{main|၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် တောင်းဆိုလာကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အပြည့်အဝ ပြန်မဖွင့်မချင်း အီရန်အား "ကျောက်ခေတ်ရောက်သည်အထိ" ဆက်လက်တိုက်ခိုက်သွားမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ဤပြောဆိုချက်မှာ အခြေအမြစ်မရှိဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သလို၊ တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် (IRGC) ကလည်း ရေလက်ကြားကို ရန်သူများအတွက် ဖွင့်ပေးမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၅ ရက်တွင် ထရန့်က နှစ်ရက်အတွင်း ရေလက်ကြားမဖွင့်ပါက အီရန်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများနှင့် တံတားများကို တိုက်ခိုက်မည်ဟု ထပ်မံသတိပေးခဲ့သည်။<ref name="flip-flopping">{{cite news |date=4 April 2026 |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump’s flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]]}}</ref> ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ ပြုလုပ်သော သွယ်ဝိုက်ဆွေးနွေးမှုများမှတစ်ဆင့် ရက်ပေါင်း ၄၅ ရက်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် အဆိုပြုချက် ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်က ယာယီထက် အမြဲတမ်းဖြေရှင်းချက်ကိုသာ လိုလားသဖြင့် ယင်းကို ပယ်ချခဲ့ပြီး အချက် ၁၀ ချက်ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်အဆိုပြုချက်ကို တင်ပြခဲ့သည်။ ယင်းတွင် ရေလက်ကြားဖွင့်လှစ်ရေး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများ ရပ်စဲရေး၊ ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းရေးနှင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတို့ ပါဝင်သည်။ ထရန့်က ဤအဆိုပြုချက်မှာ "သိသာထင်ရှားသော်လည်း မလုံလောက်သေး" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သော်လည်း ဧပြီလ ၇ ရက်တွင် အီရန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်မရပါက "ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုလုံး ပျက်သုဉ်းသွားလိမ့်မည်" ဟု ပြင်းထန်စွာ ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=With Threat to Wipe Out Iran’s Civilization, Trump’s Rhetoric Goes Beyond Bluster |url=https://www.nytimes.com/2026/04/07/us/politics/trump-iran-civilization-threat.html |work=[[The New York Times]]}}</ref> ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် နောက်ထပ်ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်ရန်အတွက် နှစ်ပတ်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို နှစ်ဖက်စလုံးက ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုနေ့မှာပင် အစ္စရေးက [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]]ကို အကြီးအကျယ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေး မဟ်ဒီ မိုဟာမ္မဒီက လက်ဘနွန်ရှိ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို မတားဆီးနိုင်ပါက အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရှိလာမည်မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ အစ္စရေးကမူ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် လက်ဘနွန် မပါဝင်ဟု ဆိုခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်၏ ဖိအားပေးမှုကြောင့် ဧပြီလ ၉ ရက်တွင် လက်ဘနွန်အစိုးရနှင့် တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးရန် သဘောတူခဲ့သည်။<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=2026-04-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> လက်ရှိတွင် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (UAE) ၏ အဆိုအရ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှာ အီရန်၏ ထိန်းချုပ်ကန့်သတ်မှုအောက်တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အချို့သော သတင်းများအရ အီရန်သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ရေလက်ကြားတွင် ထောင်ထားခဲ့သော ရေမိုင်း (Mines) များ၏ တည်နေရာကို ပြန်လည်ရှာဖွေမတွေ့တော့သဖြင့် ရေလက်ကြားကို အပြည့်အဝ မဖွင့်နိုင်ဘဲ ဖြစ်နေကြောင်း သိရသည်။ ထို့ကြောင့် အမေရိကန်ရေတပ်သည် အဆိုပါ ရေမိုင်းများကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် စစ်ဆင်ရေးတစ်ခုကို စတင်လုပ်ဆောင်နေပြီ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |date=9 April 2026 |title=Israel seeks Lebanon talks as its strikes threaten US-Iran truce |url=https://sg.news.yahoo.com/pakistan-makes-last-minute-bid-205001478.html |access-date=9 April 2026 |work=AFP via Yahoo! News}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲနှင့် နောက်ဆက်တွဲ ရေတပ်ပိတ်ဆို့မှု === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ်သည် သမ္မတ ထရမ့်က အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်၊ သားမက်ဖြစ်သူ ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ တို့နှင့်အတူ အီရန်အရာရှိများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရန် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အီရန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တွင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီနှင့် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်တို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် အစောပိုင်းကတည်းက ရောက်ရှိနေကြခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဂျေဒီဗန့်စ်က ဆွေးနွေးပွဲများမှာ သဘောတူညီချက်တစ်စုံတစ်ရာ မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးသွားကြောင်း ပြောကြားကာ ပါကစ္စတန်မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-11 |title=Iran War Live Updates: Vance Lands in Pakistan for Peace Talks With Iran |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/11/world/iran-war-trump-talks-pakistan |access-date=2026-04-11 |website=www.nytimes.com |language=en}}</ref> အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အက်စမေးလ် ဘာဂါယီက အဓိကကျသော အချက်အလက်အတော်များများတွင် နှစ်ဖက်အကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဂါလီဘတ်ကလည်း ဆွေးနွေးပွဲအတွင်း အမေရိကန်သည် အီရန်တို့၏ ယုံကြည်မှုကို ရရှိအောင် မလုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့ကြောင်း ဝေဖန်ခဲ့သည်။ အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် သမ္မတ ထရန့်က ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့မှစတင်ကာ အီရန်ဆိပ်ကမ်းအားလုံးကို အမေရိကန်ရေတပ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ရန် (Naval Blockade) အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်နှင့် ညှိနှိုင်းနေမှုကို ဂရုမစိုက်တော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့ သတင်းများအရ အမေရိကန်နှင့် အီရန် ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့များသည် ယခုရက်သတ္တပတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆွေးနွေးပွဲများ ပြန်လည်ပြုလုပ်ရန်အတွက် အစ္စလာမ္မာဘတ်သို့ တစ်ကျော့ပြန်လာနေကြပြီဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite web |title=US and Iranian teams to return to Islamabad for talks later this week - Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202604144831 |access-date=2026-04-14 |website=[[Iran International]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Ariba |last2=Bukhari |first2=Mubasher |date=April 14, 2026 |title=US, Iranian teams could return to Islamabad for peace talks this week, five sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iranian-teams-could-return-islamabad-peace-talks-this-week-four-sources-say-2026-04-14/ |access-date=April 14, 2026 |website=Reuters}}</ref> == တုံ့ပြန်မှုများ == ၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ စတင်ကတည်းက အီရန်ပြည်သူများအကြား တုံ့ပြန်မှုအမျိုးမျိုး ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ အစိုးရထောက်ခံသူများက ဤစစ်ပွဲကို "သန့်ရှင်းသောစစ်ပွဲ" (Holy War) ဟု ခေါ်ဆိုကြသလို၊ အတိုက်အခံအချို့ကလည်း ဤစစ်ပွဲကြောင့် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံတော် ပိုမိုအားနည်းသွားလိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ကာ ထောက်ခံကြသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ စစ်ပွဲ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများကြောင့် စစ်ကိုဆန့်ကျင်ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် တောင်းဆိုသူများလည်း ရှိသည်။ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအပေါ် တုံ့ပြန်မှုများမှာလည်း ကွဲပြားနေပြီး အချို့က တိုက်ပွဲများ ခေတ္တရပ်တန့်သွား၍ စိတ်သက်သာရာရကြသော်လည်း၊ အချို့ကမူ နိုင်ငံအတွင်း ကြုံတွေ့နေရသော အကျပ်အတည်းများမှာ ပြောင်းလဲမှုမရှိသည့်အတွက် စိတ်ပျက်နေကြသည်။ ပြည်သူအများစုမှာ အင်တာနက်ဖြတ်တောက်ထားမှု၊ အစိုးရ၏ ကွပ်မျက်မှုများနှင့် အစိုးရအပြောင်းအလဲဖြစ်နိုင်ခြေများအပေါ် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးက မည်သို့သက်ရောက်မည်ကို စိုးရိမ်ပူပန်နေကြသည်။ အီရန်လွှတ်တော် အမျိုးသားလုံခြုံရေးကော်မတီ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အီဗရာဟင် ရေဇာအီကမူ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အီရန်က ထိန်းချုပ်ခွင့်မရပါက အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သက်တမ်းတိုးရန် သဘောတူမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=February 8, 2026 |title=Iranians plead with Trump not to negotiate with the Islamic Republic |url=https://www.iranintl.com/en/202602063431 |access-date=February 9, 2026 |website=Iran International}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလတွင် ပြုလုပ်သော Rasmussen Reports စစ်တမ်းအရ အမေရိကန်ပြည်သူ ၅၇ ရာခိုင်နှုန်းက အီရန်ကို တိုက်ခိုက်ရန် ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဟောင်း ဂျွန်ကယ်ရီက ထရမ့်၏ ကြိုးပမ်းမှုကို ချီးကျူးခဲ့ပြီး ယခုညှိနှိုင်းမှုများကို "ခိုမေနီ၏ အဆိပ်ခွက်" (Khomeini poisoned chalice) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြောဆိုခဲ့သည်။ အိမ်ဖြူတော် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ကာရိုလိုင်း လီဗစ်က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ပါက ကြီးမားသော အကျိုးဆက်ကို ခံစားရမည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာကို ရူဘီယိုက ဥရောပနိုင်ငံများအနေဖြင့် အီရန်အပေါ် ပိတ်ဆို့မှုများ ချက်ချင်းပြန်လည်ချမှတ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး အီရန်သည် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ နျူကလီးယားအစီအစဉ်အစား အရပ်ဘက် စွမ်းအင်အစီအစဉ်ကိုသာ လုပ်ဆောင်သင့်ကြောင်း ဆိုသည်။<ref>{{cite web |title=57% Favor U.S. Military Action Against Iran's Nukes |url=https://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/trump_administration_second_term/57_favor_u_s_military_action_against_iran_s_nukes |website=Rasmussen Reports}}</ref> ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ပိ ဟက်ဂ်ဆက်နှင့် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေး မိုက်ဝေါ့စ်တို့အကြား အီရန်ကို တိုက်ခိုက်သင့်၊ မတိုက်ခိုက်သင့် သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း၊ သမ္မတ ထရမ့်ကမူ ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်ကို တိုက်ခိုက်ရန် အလျင်စလိုမရှိကြောင်းနှင့် အီရန်အတွက် ငြိမ်းချမ်းစွာ ရှင်သန်ရန် အခွင့်အရေးရှိသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆွေးနွေးမှုများ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်သည် အမေရိကန်အဖွဲ့ကို ဖိအားပေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကိုသာ ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုနေသည့်အတွက် သဘောတူညီချက် မရရှိခြင်းဖြစ်ကြောင်း အပြစ်တင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်အခြေပြမိန့်ခွန်း (State of the Union Address) တွင် ထရန့်က ၎င်းအနေဖြင့် သံတမန်နည်းလမ်းကို ပိုမိုနှစ်သက်သော်လည်း အီရန်ကို နျူကလီးယားလက်နက် ပိုင်ဆိုင်ခွင့် လုံးဝပြုမည်မဟုတ်ကြောင်း ထပ်လောင်းအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=US State Secretary Rubio urges Europe to act on allegations of Iran's nuclear agreement violations |url=https://www.brusselstimes.com/1540590/us-state-secretary-rubio-urges-europe-to-act-on-allegations-of-irans-nuclear-agreement-violations |access-date=April 29, 2025 |website=The Brussels Times}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် စစ်ပွဲစတင်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် အဓိကစေ့စပ်ညှိနှိုင်းသူဖြစ်သော အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ ဘင် ဟာမက် အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီက နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများသည် တိုးတက်မှုများ ရရှိနေခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ယခုဖြစ်ပွားသော အမေရိကန်-အစ္စရေး၏ အီရန်အပေါ် စစ်ဆင်နွှဲမှုမှာ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို အစ္စရေးအတွက် အသာစီးရစေရန် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းသာဖြစ်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ၎င်းက သည်အီကောနောမစ် (The Economist) မဂ္ဂဇင်းတွင် ရေးသားသော ဆောင်းပါး၌ အမေရိကန်သည် ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒအပေါ် ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း မရှိတော့ကြောင်းနှင့် အစ္စရေး၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ထရန့်အစိုးရသည် အီရန်နှင့် စစ်ဖြစ်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ ယင်းမှာ ကြီးမားသော "တွက်ချက်မှုအမှား" နှင့် "ဘေးဒုက္ခ" တစ်ခုသာဖြစ်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Ellis-Petersen |first1=Hannah |date=March 19, 2026 |title=Oman claims Israel pushed US into Iran war when deal was possible |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/19/us-lost-control-of-its-own-foreign-policy-oman-foreign-minister |work=The Guardian}}</ref> == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နိုင်ငံရေး]] [[ကဏ္ဍ:အီရန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] 3gxmljb56forhpzetc2spxxseek07pz 0 284878 1028801 1027781 2026-05-01T04:51:45Z Ninjastrikers 22896 1028801 wikitext text/x-wiki {{merge|ရန်မန်}} {{Refimprove}} ရန်မန်မင်း (သာသနာနှစ် ၁၈၉–၂၃၉) ဘီစီ ၃၅၅–၃၀၅) သည် ရန်ပေါင်မင်း၏သားတော်ဖြစ်သည်။ ဒွတ္တဘောင်မင်း၏ မြစ်တော်ဖြစ်သည်။ ရန်မန်မင်းသည် သက်တော် ၃၀တွင် ထီးဖြူဆောင်းကာ သားမှီးယှက်နဲ့ သန်လျက်ကို ကိုင်၍ သရေခေတ္တရာပြည်၏ မင်းအဖြစ်သို့နန်းတက်သည်။ ရန်မန်မင်း လက်ထက်တွင် တိုင်းပြည်သည် စည်ပင်ဝဖြိုးသာယာလေသည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာ ဆက်လက်ထွန်းကား ကာ အခြားနိုင်ငံများထိပါ ပျံနှံခဲ့သည်။ သာကီဝင်မင်းမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသောသရေခတ္တရာမင်းတို့သည် နယ်မြေများပိုမိုပိုင်ဆိုင်လာလေသည်။<ref>မှန်နန်းရာဇဝင်</ref>{{Infobox royalty|name=ရန်မန်မင်း|full name=သိရီရန်မန်မင်းတရားကြီး|title=[[မြန်မာဘုရင်များ စာရင်း|မြန်မာဘုရင်]]|image=[[File:IMG4629kingyanmhan.jpg|thumb|ရန်မန်မင်း]]|caption=မြန်မာဘုရင် ရန်မန်မင်းတရားကြီး|reign=|coronation=|predecessor=[[ရန်ဘောင်မင်း|ရန်ဘောင်မင်း]]|successor=[[ရန်ခန်]])|heir=|consort=မသိရှိ|issue=[[ရခန်]]|royal house=|royal anthem=|dynasty=[[သရေခေတ္တရာခေတ်]]|father=[[ရန်ဘောင်မင်း]]|mother=[[တောင်နန်းမိဖုရား]]|birth_date=|birth_place=သရေခေတ္တရာမြို့တော်|death_date=(၈၁နှစ်)|death_place=မသိရှိရ|place of burial=|Primister=စန္ဒသုဝဏအမတ်}}ရန်မန်မင်း လက်ထက်တွင် တိုင်းပြည်သည် စည်ပင်ဝဖြိုးသာယာလေသည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာ ဆက်လက်ထွန်းကား ကာ အခြားနိုင်ငံများထိပါ ပျံနှံခဲ့သည်။ သာကီဝင်မင်းမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသောသရေခတ္တရာမင်းတို့သည် နယ်မြေများပိုမိုပိုင်ဆိုင်လာလေသည်။ ရန်မန်မင်း ရန်မန်မင်း (သို့မဟုတ်) ရန်အပေါင်းကိုမာန်အောင်နိုင်သောမင်း (သာသနာနှစ် ၁၈၉–၂၃၉) သည် သရေခေတ္တရာမင်းဆက်၏ ပဉ္စမမြောက်မင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သရေခေတ္တရာမြို့ပြနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခဲ့သူ [[ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီး]]၏ မြစ်တော်ဖြစ်ပြီး၊ ခမည်းတော် [[ရန်ဘောင်မင်း]]၏ ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သူဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ နန်းသက် ၅၀ နှစ်အတွင်း သရေခေတ္တရာသည် အေးချမ်းသာယာပြီး ဘုန်းမီးနေလ တောက်ပခဲ့သည်ဟု ရာဇဝင်ကျမ်းများက ဆိုသည်။ မျိုးရိုးနှင့် နန်းတက်ခြင်း ရန်မန်မင်းသည် သရေခေတ္တရာ၏ စတုတ္ထမြောက်မင်းဖြစ်သော ရန်ဘောင်မင်း၏ သားတော်ဖြစ်သည်။ သာသနာနှစ် ၁၈၉ ခုနှစ်တွင် ခမည်းတော် နတ်ရွာစံပြီးနောက် ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဘိုးတော်၊ အဘိုးတော်များ၏ မင်းမျိုးရိုးအစဉ်အဆက်အတိုင်း သရေခေတ္တရာကို ၅၀ နှစ်တိုင်တိုင် အုပ်ချုပ်စိုးစံခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တိုင်းပြည်အခြေအနေ ၎င်း၏ နန်းသက်တစ်လျှောက်တွင် သရေခေတ္တရာ နေပြည်တော်သည် ဘုန်းမီးနေလ တောက်ပလျက်ရှိပြီး အထူးအေးချမ်းသာယာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်ကျမ်းများ၏ အဆိုအရ ရန်မန်မင်းလက်ထက်တွင် -<ref>ဦးကုလားရာဇဝင်သစ်</ref> * စစ်ရေးအင်အား: ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီး လက်ထက်ကတည်းက တည်ထောင်ခဲ့သော စစ်ရေးယန္တရားမှာ ခိုင်မာဆဲဖြစ်ပြီး၊ ဒဏ္ဍာရီလာ "အရိန္ဒမာ" လှံတော်၏ ဘုန်းတန်ခိုးကြောင့် အနီးနားရှိ မြို့ပြနိုင်ငံများက ရန်မစရဲဘဲ ရှိခဲ့ကြသည်။ * စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေး: တိုင်းပြည်အတွင်း ခိုးဝှက်မှုကင်းစင်ပြီး ပြည်သူများ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေးကို လွတ်လပ်စွာ လုပ်ကိုင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ရန်မန်မင်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းသော မင်းတစ်ပါးဖြစ်သည်။ ၎င်း၏လက်ထက်တွင် သရေခေတ္တရာရှိ စေတီပုထိုးများကို ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း၊ သာသနာပြု ရဟန်းသံဃာများကို ချီးမြှင့်ထောက်ပံ့ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤကာလသည် ပျူစာပေနှင့် ပျူယဉ်ကျေးမှု အနုပညာရပ်များ မြင့်မားစွာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်နေသော အချိန်လည်း ဖြစ်သည်။ ဘဝနိဂုံး ရန်မန်မင်းသည် သာသနာနှစ် ၂၃၉ ခုနှစ်၊ သက်တော် ၈၁ နှစ်အရွယ်တွင် နတ်ရွာစံခဲ့သည်။ ၎င်း၏နောက်တွင် သားတော်ဖြစ်သူ [[ယက္ခမင်း]] က ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ ရန်မန်မင်းသည် သရေခေတ္တရာ၏ အင်အားကြီးမားသော မင်းဆက်များအနက် နောက်ဆုံးသော မင်းတစ်ပါးအဖြစ် သမိုင်းတွင် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။ '''အသောကမင်းကြီးနှင့် ဆက်စပ်မှုနှင့် တတိယသင်္ဂါယနာတင်ပွဲ'''<ref>{{Cite news |last=UK |first=Uk |title=}}</ref> မြန်မာရာဇဝင်ကျမ်းများအရ ရန်မန်မင်းသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ <nowiki>[[အသောကမင်းကြီး]]</nowiki> နှင့် ခေတ်ပြိုင်စိုးစံခဲ့ပြီး ထူးခြားသော ဘာသာရေးဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref>နန်းတွင်းကျမ်း</ref> '''တတိယသင်္ဂါယနာတင်ပွဲတွင် ပါဝင်ခြင်း''' သာသနာနှစ် ၂၃၅ ခုနှစ်တွင် အသောကမင်းကြီးသည် ပါဋလိပုတ်ပြည်၌ (Pataliputra) '''တတိယသင်္ဂါယနာ''' ကို တင်တော်မူသည်။ ထိုပွဲသို့ သရေခေတ္တရာမင်း ရန်မန်မင်းသည် '''ကိုယ်စားပြုမင်းသား''' တစ်ပါးအဖြစ် (သို့မဟုတ်) သရေခေတ္တရာကို ကိုယ်စားပြုသော စေတမန်တော်အဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်ဟု ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် ဆိုကြသည်။<ref>မြန်မာသမိုင်းကျမ်း</ref> • '''မင်းချင်းဆက်ဆံရေး:''' အသောကမင်းကြီးနှင့် ရန်မန်မင်းတို့သည် သာကီဝင်မင်းမျိုးချင်း ဆက်နွယ်မှုကို အခြေခံ၍ ရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေးရှိခဲ့သည်။ ရန်မန်မင်းသည် ဗုဒ္ဓသာသနာကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းသူဖြစ်သည့်အတွက် အသောကမင်းကြီး၏ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာသမိုင်း</ref> • '''သာသနာပြုအဖွဲ့များစေလွှတ်ခြင်း:''' တတိယသင်္ဂါယနာတင်ပွဲအပြီးတွင် အသောကမင်းကြီးသည် အရပ်မျက်နှာ ကိုးဌာနသို့ သာသနာပြုစေလွှတ်ရာတွင် သရေခေတ္တရာသို့လည်း <nowiki>[[သောဏမထေရ်နှင့် ဥတ္တရမထေရ်]]</nowiki> တို့ကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ရန်မန်မင်းသည် ထိုသာသနာပြုအဖွဲ့များကို ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ လက်ခံကြိုဆိုခဲ့ပြီး သရေခေတ္တရာတွင် သာသနာတော် ထွန်းကားပြန့်ပွားအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>ရာဇဝင်သစ်</ref> '''တွေ့ဆုံခဲ့ပုံ''' ရာဇဝင်လာ အဆိုများအရ ရန်မန်မင်းသည် အသောကမင်းကြီးထံသို့ သံတမန်များ စေလွှတ်ခြင်း၊ လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများ ဖလှယ်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အချို့သော မှတ်တမ်းများတွင် ရန်မန်မင်းသည် အသောကမင်းကြီး၏ ဘုန်းတန်ခိုးနှင့် သာသနာပြုလိုစိတ်ကို လေးစားသဖြင့် ပါဋလိပုတ်ပြည်သို့ ကိုယ်တိုင် (သို့မဟုတ်) အဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ စေလွှတ်၍ တွေ့ဆုံကာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို ဆွေးနွေးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>A</ref> ကိုးကားချက်များ * မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး * မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး * ကုလားရာဇဝင်ချုပ် p1sk4iyewn4fe25vuotaplt6jraandc 0 284879 1028802 1027782 2026-05-01T04:52:18Z Ninjastrikers 22896 1028802 wikitext text/x-wiki {{Refimprove}} '''ရန်ဘောင်မင်း''' သည် သရေခေတ္တရာမင်းဆက်၏ တတိယမြောက်မင်းဖြစ်သည်။ သရေခေတ္တရာမြို့ပြနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခဲ့သူ [[ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီး]]၏ မြေးတော်ဖြစ်ပြီး၊ ခမည်းတော် [[ဒုတ္တရန်]]မင်း၏ ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သူဖြစ်သည်။<ref>မှန်းနန်းရာဇဝင်</ref>{{Infobox monarch|name=ရန်ဘောင်မင်း|title=[[မြန်မာဘုရင်များ စာရင်း|မြန်မာဘုရင်]]၊ သရေခေတ္တရာအင်ပါယာပြည့်ရှင်|image=|caption=ရန်ဘောင်မင်း (ပုံတူ)|reign=|successor=[[ရန်မန်မင်း]]|predecessor=[[ဒုတ္တရန်]]|spouse=ဒေဝီရတနာ|issue=<nowiki>[[ရန်နိုင်မင်းသား၊သီရီရန်မင်းသမီး၊ရန်စဉ်မင်းသား၊</nowiki>[[ရန်မန်မင်း ]]<nowiki>ဘုရင်ဖြစ်လာသူ]]</nowiki>|full name=ရန်ဘောင်မင်း|house=[[ပထမသရေခေတ္တရာမင်းဆက်]]|father=[[ဒုတ္တရန်]]|mother=မသိရှိရချေ|birth_place=သရေခေတ္တရာနန်းတော်|death_date=|death_place=သရေခေတ္တရာ|religion=[[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]}} == မျိုးရိုးနှင့် နန်းတက်ခြင်း == ရန်ဘောင်မင်းသည် ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီး၏ မြေးတော် ဖြစ်သည်။ ခမည်းတော် ဒုတ္တရန်မင်း နတ်ရွာစံပြီးနောက် သရေခေတ္တရာ၏ ထီးနန်းကို ဆက်ခံစိုးစံခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သရေခေတ္တရာ၏ အင်အားကြီးမားသော ပထမမင်းဆက်များအနက် တစ်ပါးအဖြစ် ပါဝင်သည်။<ref>ရာဇဝင်ကျမ်း</ref> == မိသားစုနှင့် မျိုးဆက် == ရန်ဘောင်မင်း၏ သားတော်မှာ [[ရန်မန်မင်း]] ဖြစ်ပြီး၊ မြေးတော်မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော [[ရန်မန်မင်း]] ဖြစ်သည်။ ရန်ဘောင်မင်းသည် သရေခေတ္တရာ၏ မင်းဆက်အစဉ်အလာကို ခိုင်မာအောင် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းခဲ့သော မင်းတစ်ပါး ဖြစ်သည်။<ref>စစ်ပွဲကြမ်း</ref> == ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် နန်းလျာရွေးချယ်မှု ဇာတ်ကြောင်း == ရန်ဘောင်မင်းကြီး၏ နန်းသက်နှောင်းပိုင်းတွင် ထီးနန်းဆက်ခံရေးသည် သရေခေတ္တရာပြည်၏ ကံကြမ္မာကို အဆုံးအဖြတ်ပေးမည့် ကိစ္စရပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မင်းကြီးတွင် သားတော်ကြီး ရန်နိုင်မင်းသား၊ သမီးတော် သီရိရန်မင်းသမီး၊ သားတော်လတ် ရန်စဉ်မင်းသားနှင့် သားတော်အငယ်ဆုံး ရန်မန်မင်းသား ဟူ၍ သားသမီး (၄) ပါး ထင်ရှားရှိခဲ့သည်။<ref>မြန်မာဘုရင်</ref> ထုံးတမ်းစဉ်လာအရ သားတော်ကြီး ရန်နိုင်မင်းသားသည် အိမ်ရှေ့စံအဖြစ် ထီးနန်းဆက်ခံရမည်ဖြစ်သော်လည်း၊ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းနားတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်တစ်ခုကြောင့် ကံကြမ္မာအလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ တစ်နေ့သောအခါ သားတော်ကြီး ရန်နိုင်မင်းသားသည် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း ဆန်တက်လာသော ကုန်သည်လှေများနှင့် ပတ်သက်၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ချရာတွင် တရားမျှတမှုကို ဂရုမပြုဘဲ မိမိ၏အာဏာကို အလွဲသုံးစားပြုကာ ပြည်သူတို့အား ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်သည့် အမှားကြီးတစ်ခုကို ကျူးလွန်ခဲ့သည်။ ဤလုပ်ရပ်သည် မင်းကောင်းမင်းမြတ်တို့ ကျင့်ဆောင်ရမည့် "ဒသမင်းဓမ္မ" နှင့် ဆန့်ကျင်နေသဖြင့် ရန်ဘောင်မင်းကြီးက သားတော်ကြီးကို နန်းလျာအဖြစ်မှ ပယ်ဖျက်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>ဘုရင်များ</ref> အခြားတစ်ဖက်တွင် အငယ်ဆုံးသားတော် ရန်မန်မင်းသားသည် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းဘေးရှိ ပြည်သူတို့၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ကိုယ်ချင်းစာတရားဖြင့် ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်လေ့ရှိပြီး၊ မြစ်ရေကြီး၍ လယ်ယာများ ပျက်စီးချိန်တွင် မိမိ၏ရိက္ခာများကို ခွဲဝေပေးခြင်း၊ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်ကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းခြင်းတို့ကြောင့် ပြည်သူတို့၏ ချစ်ခင်မှုကို များစွာရရှိထားသူဖြစ်သည်။ ရန်ဘောင်မင်းကြီးသည် မှူးမတ်တို့နှင့် တိုင်ပင်ကာ "မင်းအဖြစ်ကို ရယူမည့်သူသည် အာဏာကို ရှေ့တန်းမတင်ဘဲ၊ တရားမျှတမှုနှင့် မေတ္တာတရားကို ရှေ့တန်းတင်ရမည်" ဟု မိန့်ကြား၍ အရည်အချင်းနှင့် ပြည့်စုံပြီး သာသနာကို ကြည်ညိုသော အငယ်ဆုံးသားတော် [[ရန်မန်မင်း|ရန်မန်မင်းသား]] ကိုသာ သရေခေတ္တရာ၏ နန်းလျာအဖြစ် တရားဝင် လျာထားခဲ့လေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ရန်မန်မင်းသားသည် နန်းတက်သောအခါတွင် "ရန်အပေါင်းကို မာန်အောင်နိုင်သူ" ဟူသော ဘွဲ့နှင့်အညီ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ဘုန်းမီးနေလ တောက်ပသော အင်ပါယာပြည့်ရှင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>ဥပဒေရေးရာ</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} * ကုလား၊ ဦး (၁၇၂၄)။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''။ * မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (၁၈၂၉)။ swhrp2p8puly26hw630le5lsenge33x 0 284926 1028732 1027923 2026-04-30T23:40:24Z Xqbot 1972 [[ပျူလူမျိုး]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည် 1028732 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ပျူလူမျိုး]] 9e7x0nyszsjrdlrat63zx3pne4fsorz 0 284976 1028660 1028338 2026-04-30T13:14:55Z Chenzeyan29 141880 /* အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) */ 1028660 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]မှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လူသားများ စတင်အခြေချစဉ်ကပင် သဘာဝတရား၏ အင်အားစုများကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေရာမှ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းများကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ပူဇော်ပသခဲ့ကြသည်။ <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> ဤသည်မှာ နောင်တွင် "တောစောင့်နတ်"၊ "တောင်စောင့်နတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသဆိုင်ရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု ဓလေ့များ ပါရှိလာခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် နတ်ဆရာများက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် အခန်းကဏ္ဍမှာ အထူးအရေးပါခဲ့သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ (Animism) ဖြစ်သည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် (ဥပမာ - နေ၊ လ၊ လေ၊ မိုး၊ တောတောင်နှင့် မြစ်ချောင်းများ) အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 110.</ref> ဤသို့ဖြင့် သဘာဝစောင့်နတ်၊ ဘိုးဘွားနတ်နှင့် သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပူဇော်သည့် "မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု" ဟူသော ထူးခြားသည့် ပုံစံတစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906" />ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ အပြင် ၃၇ မင်းဟူ၍ တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။[[သိကြားမင်း]] ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နတ်အပေါင်း၏ အထက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။နတ်ရုပ်များကို စေတီတော်၏ ရင်ပြင်တွင် ထားရှိစေခြင်းဖြင့် "နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ" အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထင်ရှားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သေဆုံးပြီးနောက် နတ်အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား နတ်စိမ်း ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ အမျိုးသားရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေသော "နတ်သမိုင်း" များ ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်နေသည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု အဖြစ် အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ပြီး လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို အားကိုးသည့် ပုံစံဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung. (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''.</ref>တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ ရှေးယခင်က မောင်း၊ စည်နှင့် ဝါးတံဖျားများကို အသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း ကိုလိုနီခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် အသံပိုမိုကျယ်လောင်သည့် ရေနံဆီသံပုံးများ၊ အိမ်သုံးသံဗုံးများကို အစားထိုး အသုံးပြုလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] hds16vp0kklon69qkwknrnwh9jk2uix 1028662 1028660 2026-04-30T13:28:16Z Chenzeyan29 141880 /* မကောင်းဆိုးဝါး */ 1028662 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]မှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လူသားများ စတင်အခြေချစဉ်ကပင် သဘာဝတရား၏ အင်အားစုများကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေရာမှ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းများကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ပူဇော်ပသခဲ့ကြသည်။ <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> ဤသည်မှာ နောင်တွင် "တောစောင့်နတ်"၊ "တောင်စောင့်နတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသဆိုင်ရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု ဓလေ့များ ပါရှိလာခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် နတ်ဆရာများက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် အခန်းကဏ္ဍမှာ အထူးအရေးပါခဲ့သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ (Animism) ဖြစ်သည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် (ဥပမာ - နေ၊ လ၊ လေ၊ မိုး၊ တောတောင်နှင့် မြစ်ချောင်းများ) အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 110.</ref> ဤသို့ဖြင့် သဘာဝစောင့်နတ်၊ ဘိုးဘွားနတ်နှင့် သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပူဇော်သည့် "မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု" ဟူသော ထူးခြားသည့် ပုံစံတစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906" />ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ အပြင် ၃၇ မင်းဟူ၍ တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။[[သိကြားမင်း]] ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နတ်အပေါင်း၏ အထက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။နတ်ရုပ်များကို စေတီတော်၏ ရင်ပြင်တွင် ထားရှိစေခြင်းဖြင့် "နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ" အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထင်ရှားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သေဆုံးပြီးနောက် နတ်အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား နတ်စိမ်း ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ အမျိုးသားရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေသော "နတ်သမိုင်း" များ ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်နေသည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု အဖြစ် အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ပြီး လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို အားကိုးသည့် ပုံစံဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။<ref name="Melford1970" /> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။<ref name="Luce1959" />အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။<ref name="Melford1970" /> ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] k9m7ddfd6yc2at7wn6h08dsfv32vw4g 1028664 1028662 2026-04-30T13:37:35Z Chenzeyan29 141880 1028664 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]မှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လူသားများ စတင်အခြေချစဉ်ကပင် သဘာဝတရား၏ အင်အားစုများကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေရာမှ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းများကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ပူဇော်ပသခဲ့ကြသည်။ <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> ဤသည်မှာ နောင်တွင် "တောစောင့်နတ်"၊ "တောင်စောင့်နတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသဆိုင်ရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု ဓလေ့များ ပါရှိလာခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် နတ်ဆရာများက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် အခန်းကဏ္ဍမှာ အထူးအရေးပါခဲ့သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ (Animism) ဖြစ်သည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် (ဥပမာ - နေ၊ လ၊ လေ၊ မိုး၊ တောတောင်နှင့် မြစ်ချောင်းများ) အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 110.</ref> ဤသို့ဖြင့် သဘာဝစောင့်နတ်၊ ဘိုးဘွားနတ်နှင့် သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပူဇော်သည့် "မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု" ဟူသော ထူးခြားသည့် ပုံစံတစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906" />ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ အပြင် ၃၇ မင်းဟူ၍ တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။[[သိကြားမင်း]] ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နတ်အပေါင်း၏ အထက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။နတ်ရုပ်များကို စေတီတော်၏ ရင်ပြင်တွင် ထားရှိစေခြင်းဖြင့် "နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ" အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထင်ရှားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သေဆုံးပြီးနောက် နတ်အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား နတ်စိမ်း ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ အမျိုးသားရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေသော "နတ်သမိုင်း" များ ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်နေသည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု အဖြစ် အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ပြီး လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို အားကိုးသည့် ပုံစံဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။<ref name="Melford1970" /> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။<ref name="Luce1959" />အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] 94kht50jwiq07llsnqdm2kcf892o6cx 1028665 1028664 2026-04-30T13:38:29Z Chenzeyan29 141880 /* မကောင်းဆိုးဝါး */ 1028665 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]မှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လူသားများ စတင်အခြေချစဉ်ကပင် သဘာဝတရား၏ အင်အားစုများကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေရာမှ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းများကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ပူဇော်ပသခဲ့ကြသည်။ <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> ဤသည်မှာ နောင်တွင် "တောစောင့်နတ်"၊ "တောင်စောင့်နတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသဆိုင်ရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု ဓလေ့များ ပါရှိလာခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် နတ်ဆရာများက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် အခန်းကဏ္ဍမှာ အထူးအရေးပါခဲ့သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ (Animism) ဖြစ်သည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် (ဥပမာ - နေ၊ လ၊ လေ၊ မိုး၊ တောတောင်နှင့် မြစ်ချောင်းများ) အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 110.</ref> ဤသို့ဖြင့် သဘာဝစောင့်နတ်၊ ဘိုးဘွားနတ်နှင့် သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပူဇော်သည့် "မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု" ဟူသော ထူးခြားသည့် ပုံစံတစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906" />ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ အပြင် ၃၇ မင်းဟူ၍ တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။[[သိကြားမင်း]] ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နတ်အပေါင်း၏ အထက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။နတ်ရုပ်များကို စေတီတော်၏ ရင်ပြင်တွင် ထားရှိစေခြင်းဖြင့် "နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ" အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထင်ရှားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သေဆုံးပြီးနောက် နတ်အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား နတ်စိမ်း ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ အမျိုးသားရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေသော "နတ်သမိုင်း" များ ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်နေသည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု အဖြစ် အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ပြီး လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို အားကိုးသည့် ပုံစံဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="Melford1970">Spiro, Melford E. (1970). ''Burmese Supernaturalism''. Prentice-Hall.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။<ref name="Luce1959" />အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] j7is1lk3g3otnben8dnaghu0bejv86a 1028666 1028665 2026-04-30T13:40:17Z Chenzeyan29 141880 /* မကောင်းဆိုးဝါး */ 1028666 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]မှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လူသားများ စတင်အခြေချစဉ်ကပင် သဘာဝတရား၏ အင်အားစုများကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေရာမှ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းများကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ပူဇော်ပသခဲ့ကြသည်။ <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> ဤသည်မှာ နောင်တွင် "တောစောင့်နတ်"၊ "တောင်စောင့်နတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသဆိုင်ရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု ဓလေ့များ ပါရှိလာခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် နတ်ဆရာများက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် အခန်းကဏ္ဍမှာ အထူးအရေးပါခဲ့သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ (Animism) ဖြစ်သည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် (ဥပမာ - နေ၊ လ၊ လေ၊ မိုး၊ တောတောင်နှင့် မြစ်ချောင်းများ) အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 110.</ref> ဤသို့ဖြင့် သဘာဝစောင့်နတ်၊ ဘိုးဘွားနတ်နှင့် သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပူဇော်သည့် "မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု" ဟူသော ထူးခြားသည့် ပုံစံတစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906" />ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ အပြင် ၃၇ မင်းဟူ၍ တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။[[သိကြားမင်း]] ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နတ်အပေါင်း၏ အထက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။နတ်ရုပ်များကို စေတီတော်၏ ရင်ပြင်တွင် ထားရှိစေခြင်းဖြင့် "နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ" အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထင်ရှားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သေဆုံးပြီးနောက် နတ်အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား နတ်စိမ်း ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ အမျိုးသားရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေသော "နတ်သမိုင်း" များ ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်နေသည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု အဖြစ် အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ပြီး လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို အားကိုးသည့် ပုံစံဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="Melford1970">Spiro, Melford E. (1970). ''Burmese Supernaturalism''. Prentice-Hall.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။ <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref>အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] 26rqzh3lo15asplft093jmfo99mn3ig 1028794 1028666 2026-05-01T04:29:27Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1028794 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာမှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လူသားများ စတင်အခြေချစဉ်ကပင် သဘာဝတရား၏ အင်အားစုများကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေရာမှ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းများကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ပူဇော်ပသခဲ့ကြသည်။ <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> ဤသည်မှာ နောင်တွင် "တောစောင့်နတ်"၊ "တောင်စောင့်နတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသဆိုင်ရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု ဓလေ့များ ပါရှိလာခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် နတ်ဆရာများက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် အခန်းကဏ္ဍမှာ အထူးအရေးပါခဲ့သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ (Animism) ဖြစ်သည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် (ဥပမာ - နေ၊ လ၊ လေ၊ မိုး၊ တောတောင်နှင့် မြစ်ချောင်းများ) အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 110.</ref> ဤသို့ဖြင့် သဘာဝစောင့်နတ်၊ ဘိုးဘွားနတ်နှင့် သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပူဇော်သည့် "မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု" ဟူသော ထူးခြားသည့် ပုံစံတစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906" />ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ အပြင် ၃၇ မင်းဟူ၍ တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။[[သိကြားမင်း]] ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နတ်အပေါင်း၏ အထက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။နတ်ရုပ်များကို စေတီတော်၏ ရင်ပြင်တွင် ထားရှိစေခြင်းဖြင့် "နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ" အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထင်ရှားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သေဆုံးပြီးနောက် နတ်အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား နတ်စိမ်း ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ အမျိုးသားရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေသော "နတ်သမိုင်း" များ ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်နေသည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု အဖြစ် အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ပြီး လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို အားကိုးသည့် ပုံစံဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="Melford1970">Spiro, Melford E. (1970). ''Burmese Supernaturalism''. Prentice-Hall.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။ <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref>အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] i8h92nepq3k07p5gt5glrbxe4hri5ju 1028798 1028794 2026-05-01T04:47:54Z Chenzeyan29 141880 /* မကောင်းဆိုးဝါး */ 1028798 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာမှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လူသားများ စတင်အခြေချစဉ်ကပင် သဘာဝတရား၏ အင်အားစုများကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေရာမှ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းများကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ပူဇော်ပသခဲ့ကြသည်။ <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> ဤသည်မှာ နောင်တွင် "တောစောင့်နတ်"၊ "တောင်စောင့်နတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသဆိုင်ရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု ဓလေ့များ ပါရှိလာခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် နတ်ဆရာများက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် အခန်းကဏ္ဍမှာ အထူးအရေးပါခဲ့သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ (Animism) ဖြစ်သည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် (ဥပမာ - နေ၊ လ၊ လေ၊ မိုး၊ တောတောင်နှင့် မြစ်ချောင်းများ) အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 110.</ref> ဤသို့ဖြင့် သဘာဝစောင့်နတ်၊ ဘိုးဘွားနတ်နှင့် သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပူဇော်သည့် "မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု" ဟူသော ထူးခြားသည့် ပုံစံတစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906" />ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ အပြင် ၃၇ မင်းဟူ၍ တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။[[သိကြားမင်း]] ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နတ်အပေါင်း၏ အထက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။နတ်ရုပ်များကို စေတီတော်၏ ရင်ပြင်တွင် ထားရှိစေခြင်းဖြင့် "နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ" အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထင်ရှားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သေဆုံးပြီးနောက် နတ်အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား နတ်စိမ်း ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ အမျိုးသားရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေသော "နတ်သမိုင်း" များ ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်နေသည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု အဖြစ် အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ပြီး လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို အားကိုးသည့် ပုံစံဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="Melford1970">Spiro, Melford E. (1970). ''Burmese Supernaturalism''. Prentice-Hall.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။ <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref>အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ [[File:Amay Yay Yin nat.jpg|thumb| စုန်း၊ကဝေ၊ပညာသည်တို့၏အချုပ် ၊ရေယဉ်ကတော်။]] ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> }} {{Reflist|refs= <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] 765y5rlskpdgdhmidg79lcbfm11oxyv 1028800 1028798 2026-05-01T04:50:35Z Chenzeyan29 141880 /* ကိုးကား */ 1028800 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာမှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လူသားများ စတင်အခြေချစဉ်ကပင် သဘာဝတရား၏ အင်အားစုများကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေရာမှ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းများကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ပူဇော်ပသခဲ့ကြသည်။ <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> ဤသည်မှာ နောင်တွင် "တောစောင့်နတ်"၊ "တောင်စောင့်နတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသဆိုင်ရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု ဓလေ့များ ပါရှိလာခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် နတ်ဆရာများက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် အခန်းကဏ္ဍမှာ အထူးအရေးပါခဲ့သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ (Animism) ဖြစ်သည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် (ဥပမာ - နေ၊ လ၊ လေ၊ မိုး၊ တောတောင်နှင့် မြစ်ချောင်းများ) အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 110.</ref> ဤသို့ဖြင့် သဘာဝစောင့်နတ်၊ ဘိုးဘွားနတ်နှင့် သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပူဇော်သည့် "မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု" ဟူသော ထူးခြားသည့် ပုံစံတစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906" />ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ အပြင် ၃၇ မင်းဟူ၍ တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။[[သိကြားမင်း]] ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နတ်အပေါင်း၏ အထက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။နတ်ရုပ်များကို စေတီတော်၏ ရင်ပြင်တွင် ထားရှိစေခြင်းဖြင့် "နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ" အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထင်ရှားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သေဆုံးပြီးနောက် နတ်အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား နတ်စိမ်း ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ အမျိုးသားရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေသော "နတ်သမိုင်း" များ ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်နေသည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု အဖြစ် အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ပြီး လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို အားကိုးသည့် ပုံစံဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="Melford1970">Spiro, Melford E. (1970). ''Burmese Supernaturalism''. Prentice-Hall.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။ <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref>အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ [[File:Amay Yay Yin nat.jpg|thumb| စုန်း၊ကဝေ၊ပညာသည်တို့၏အချုပ် ၊ရေယဉ်ကတော်။]] ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] 4n33sxeedpj12yqem5ohq171iex32lt 1028803 1028800 2026-05-01T04:52:39Z Chenzeyan29 141880 /* ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် */ 1028803 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာမှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လူသားများ စတင်အခြေချစဉ်ကပင် သဘာဝတရား၏ အင်အားစုများကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေရာမှ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းများကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ပူဇော်ပသခဲ့ကြသည်။ <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> ဤသည်မှာ နောင်တွင် "တောစောင့်နတ်"၊ "တောင်စောင့်နတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသဆိုင်ရာ နတ်ကိုးကွယ်မှုများ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု ဓလေ့များ ပါရှိလာခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် နတ်ဆရာများက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် အခန်းကဏ္ဍမှာ အထူးအရေးပါခဲ့သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့]]၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ (Animism) ဖြစ်သည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် (ဥပမာ - နေ၊ လ၊ လေ၊ မိုး၊ တောတောင်နှင့် မြစ်ချောင်းများ) အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 110.</ref> ဤသို့ဖြင့် သဘာဝစောင့်နတ်၊ ဘိုးဘွားနတ်နှင့် သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပူဇော်သည့် "မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု" ဟူသော ထူးခြားသည့် ပုံစံတစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော နတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906" />ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ အပြင် ၃၇ မင်းဟူ၍ တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။[[သိကြားမင်း]] ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နတ်အပေါင်း၏ အထက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။နတ်ရုပ်များကို စေတီတော်၏ ရင်ပြင်တွင် ထားရှိစေခြင်းဖြင့် "နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ" အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထင်ရှားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ သေဆုံးပြီးနောက် နတ်အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား နတ်စိမ်း ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ အမျိုးသားရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေသော "နတ်သမိုင်း" များ ပေါ်ထွန်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်နေသည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု အဖြစ် အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ပြီး လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို အားကိုးသည့် ပုံစံဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="Melford1970">Spiro, Melford E. (1970). ''Burmese Supernaturalism''. Prentice-Hall.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။ <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref>အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ [[File:Amay Yay Yin nat.jpg|thumb| စုန်း၊ကဝေ၊ပညာသည်တို့၏အချုပ် ၊ရေယဉ်ကတော်။]] ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်သမိုင်း''' — ဦးဖိုးကျော့ (နတ်ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံနှင့် နတ်ချင်းများအကြောင်း အသေးစိတ် လေ့လာနိုင်ရန်။) * '''၃၇ မင်း နတ်သမိုင်း''' — ဦးလှသမိန် (နတ်များ၏ ရာဇဝင်နှင့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းများအတွက် အဓိကကျသော ကျမ်းတစ်စောင်။) * '''The Thirty-Seven Nats''' — Sir Richard Carnac Temple (၁၉၀၆) (မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုကို အနောက်တိုင်း သုတေသနရှုထောင့်မှ ပထမဆုံး စနစ်တကျ ပြုစုခဲ့သည့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာအုပ်။) * '''Folk Elements in Burmese Buddhism''' — Dr. Htin Aung (မောင်ထင်အောင်) (ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု မည်သို့ ရောယှက်တည်ရှိနေသည်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတင်ပြထားသော ကျမ်း။) * '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ဓလေ့နတ်ကိုးကွယ်မှု''' — ဦးကျော်ထွန်း (အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော နတ်နန်းများ၊ နတ်ပွဲများအကြောင်း။) * '''The Spirit of Myanmar''' — Benedict Rogers (ခေတ်သစ်မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နတ်ကိုးကွယ်မှု၏ သက်ရောက်မှုများအကြောင်း။) == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] sq7qnfdzyczr3p6f2he09o95yb0fm9v 100 285013 1028766 1028473 2026-05-01T02:06:36Z Salai Rungtoi 22844 1028766 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=04|day=30|content= <!-- All news items below this line --> '''ဥပဒေနှင့် ရာဇဝတ်မှု''' * [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ကျန်ရှိနေသေးသည့် ပြစ်ဒဏ်များကို သတ်မှတ်ထားသည့် နေအိမ်တွင်သာ ဆက်လက်ကျခံစေရန် အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့လိုက်သည်။ [https://burmese.dvb.no/post/542191 (DVB)] *[[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]သည် အကျဉ်းထောင်၊ အချုပ်ထောင်နှင့် စခန်းအသီးသီးတွင် ပြစ်ဒဏ်ကျခံနေရသော မြန်မာနိုင်ငံသား အကျဉ်းသား/သူ ၁၅၀၈ ဦးအား ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပေးလိုက်ကြောင်း အမိန့်အမှတ် ၅၁/၂၀၂၆ ဖြင့် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ [https://news-eleven.com/article/311564 (Eleven Media)] *[[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]သည် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား/သူ ၁၁ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြု၍ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးလိုက်ကြောင်း အမိန့်အမှတ် ၅၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ [https://www.moi.gov.mm/news/82287 (MOI)] <!-- All news items above this line -->}} 5c5zv4ixpj364rkzcbvpk2wyaamef77 0 285023 1028669 1028499 2026-04-30T14:04:54Z Ninjastrikers 22896 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028669 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = တင်ညွန့် | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth year and age|1955}} | birth_place = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | occupation = စာရေးဆရာ၊ အယ်ဒီတာ၊ ပညာရေးဝန်ထမ်း (ငြိမ်း) | genre = နိုင်ငံရေး၊ ပညာရေး၊ ဝတ္ထု၊ သုတစာပေ | notableworks = ''ရိုးမပေါ်ကျတဲ့မျက်ရည်''<br>''ကျောင်းဆရာမှတ်တမ်း'' | awards = လူငယ်စာပေဆု (၂၀၁၁)<br>နိုင်ငံရေးစာပေဆု (၂၀၁၂)<br>[[အမျိုးသားစာပေဆု]] (၂၀၁၇) |honorific_prefix=ဦး}} '''တင်ညွန့်''' (၁၉၅၅ ဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား စာရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ပညာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ စာပေများကြောင့် လူသိများသည်။ သူသည် ပညာရေးဝန်ထမ်းဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်သလို [[အမျိုးသားစာပေဆု]] ရရှိထားသူလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="mizzima">{{cite news |last=Khet Nway |first=Maung |title=National Literature Award winner U Tin Nyunt and two others arrested over three old books |url=https://bur.mizzima.com/2026/04/27/88751 |work=Mizzima News |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref> == လုပ်ငန်းခွင်ဘဝ == ဦးတင်ညွန့်သည် စာပေလောကသို့ မဝင်ရောက်မီ ပညာရေးကဏ္ဍတွင် ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ ''The Voice Daily'' သတင်းစာတွင် အယ်ဒီတာအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့ပြီး လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများကို ရေးသားခဲ့သည်။ သူသည် မိမိ၏စာပေသက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် နိုင်ငံရေးအက်ဆေး၊ ပညာရေးနှင့် ဝတ္ထုရှည်များ အပါအဝင် စာအုပ်ပေါင်း ၅၀ ကျော် ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူ၏ ထင်ရှားသော ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ဖြစ်သည့် ''ရိုးမပေါ်ကျတဲ့မျက်ရည်'' သည် စာဖတ်ပရိသတ်အကြား အလွန်ရေပန်းစားခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်အဖြစ်လည်း ရိုက်ကူးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="maun">{{cite news |title=Writer Tin Nyunt arrested over books published during civilian government era |url=https://maun-mm.com/2026/04/27/writertinnyunt/ |work=Maun News |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref> == ၂၀၂၆ ဖမ်းဆီးခံရမှု == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဆရာတင်ညွန့်အား [[သန်လျင်မြို့နယ်]]ရှိ သူ၏နေအိမ်တွင် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက လာရောက်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဖမ်းဆီးရခြင်းမှာ ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သည့် ''ခွေးထိန်းငသာ''၊ ''အထွေထွေ၊ ခင်ဗျားကျုပ်ကို ညာခဲ့တယ်'' နှင့် ''သန်းရွှေ၏ ယတြာများ'' စသည့် စာအုပ် ၃ အုပ်နှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း သိရသည်။<ref name="burmavj">{{cite news |title=အမျိုးသားစာပေဆုရ စာရေးဆရာ တင်ညွန့်ဖမ်းဆီးခံရ |url=https://burma.irrawaddy.com/video/2026/04/27/412883.html |work=The Irrawaddy|date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=စာရေးဆရာကြီး တင်ညွန့် အပါအဝင် ၃ ဦးကို ဖမ်းဆီးပြီး ပုဒ်မ ၅၀၅(က) ဖြင့် အမှုဖွင့် |url=https://burmese.dvb.no/post/678286 |access-date=2026-04-30 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> သတင်းများအရ [[TikTok]] လိုင်းပေါ်မှ စာအုပ်ရောင်းချသူတစ်ဦးက ယင်းစာအုပ်များကို ရောင်းချနေကြောင်း တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့် (Live) ရာမှတစ်ဆင့် ဖမ်းဆီးမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဆရာတင်ညွန့်အား ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၅၀၅ (က) ဖြင့် တရားစွဲဆိုထားပြီး သူ၏သားဖြစ်သူနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေသူ၊ ရောင်းချသူတို့ပါ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။<ref name="vom">{{cite news |title=Writer Tin Nyunt and son among three arrested |url=https://www.facebook.com/share/19nKfE1Wg3/ |work=Voice of Myanmar (VOM) |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref><ref name="rfa">{{cite news |title=စာရေးဆရာ တင်ညွန့် နဲ့ စာအုပ်ရောင်းသူ၊ ထုတ်ဝေသူတို့ သုံးဦး ဖမ်းဆီးခံရ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/04/27/myanmar-military-state-defamation-arrest-author-tin-nyunt/ |work=[[Radio Free Asia]] |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref> == ရရှိခဲ့သော ဆုများ == * လူငယ်စာပေဆု (၂၀၁၁) * နိုင်ငံရေးစာပေဆု (၂၀၁၂) * အမျိုးသားစာပေဆု (၂၀၁၇) == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၅၅ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]] obhmxlit7sgkvtd3tg0v4dci0bkrmb2 1028670 1028669 2026-04-30T14:05:07Z Ninjastrikers 22896 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028670 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = တင်ညွန့် | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth year and age|1955}} | birth_place = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | occupation = စာရေးဆရာ၊ အယ်ဒီတာ၊ ပညာရေးဝန်ထမ်း (ငြိမ်း) | genre = နိုင်ငံရေး၊ ပညာရေး၊ ဝတ္ထု၊ သုတစာပေ | notableworks = ''ရိုးမပေါ်ကျတဲ့မျက်ရည်''<br>''ကျောင်းဆရာမှတ်တမ်း'' | awards = လူငယ်စာပေဆု (၂၀၁၁)<br>နိုင်ငံရေးစာပေဆု (၂၀၁၂)<br>[[အမျိုးသားစာပေဆု]] (၂၀၁၇) |honorific_prefix=ဦး}} '''တင်ညွန့်''' (၁၉၅၅ ဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား စာရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ပညာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ စာပေများကြောင့် လူသိများသည်။ သူသည် ပညာရေးဝန်ထမ်းဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်သလို [[အမျိုးသားစာပေဆု]] ရရှိထားသူလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="mizzima">{{cite news |last=Khet Nway |first=Maung |title=National Literature Award winner U Tin Nyunt and two others arrested over three old books |url=https://bur.mizzima.com/2026/04/27/88751 |work=Mizzima News |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref> == လုပ်ငန်းခွင်ဘဝ == ဦးတင်ညွန့်သည် စာပေလောကသို့ မဝင်ရောက်မီ ပညာရေးကဏ္ဍတွင် ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ ''The Voice Daily'' သတင်းစာတွင် အယ်ဒီတာအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့ပြီး လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများကို ရေးသားခဲ့သည်။ သူသည် မိမိ၏စာပေသက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် နိုင်ငံရေးအက်ဆေး၊ ပညာရေးနှင့် ဝတ္ထုရှည်များ အပါအဝင် စာအုပ်ပေါင်း ၅၀ ကျော် ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူ၏ ထင်ရှားသော ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ဖြစ်သည့် ''ရိုးမပေါ်ကျတဲ့မျက်ရည်'' သည် စာဖတ်ပရိသတ်အကြား အလွန်ရေပန်းစားခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်အဖြစ်လည်း ရိုက်ကူးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="maun">{{cite news |title=Writer Tin Nyunt arrested over books published during civilian government era |url=https://maun-mm.com/2026/04/27/writertinnyunt/ |work=Maun News |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref> == ၂၀၂၆ ဖမ်းဆီးခံရမှု == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဆရာတင်ညွန့်အား [[သန်လျင်မြို့နယ်]]ရှိ သူ၏နေအိမ်တွင် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက လာရောက်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဖမ်းဆီးရခြင်းမှာ ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သည့် ''ခွေးထိန်းငသာ''၊ ''အထွေထွေ၊ ခင်ဗျားကျုပ်ကို ညာခဲ့တယ်'' နှင့် ''သန်းရွှေ၏ ယတြာများ'' စသည့် စာအုပ် ၃ အုပ်နှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း သိရသည်။<ref name="burmavj">{{cite news |title=အမျိုးသားစာပေဆုရ စာရေးဆရာ တင်ညွန့်ဖမ်းဆီးခံရ |url=https://burma.irrawaddy.com/video/2026/04/27/412883.html |work=The Irrawaddy|date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=စာရေးဆရာကြီး တင်ညွန့် အပါအဝင် ၃ ဦးကို ဖမ်းဆီးပြီး ပုဒ်မ ၅၀၅(က) ဖြင့် အမှုဖွင့် |url=https://burmese.dvb.no/post/678286 |access-date=2026-04-30 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> သတင်းများအရ [[TikTok]] လိုင်းပေါ်မှ စာအုပ်ရောင်းချသူတစ်ဦးက ယင်းစာအုပ်များကို ရောင်းချနေကြောင်း တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့် (Live) ရာမှတစ်ဆင့် ဖမ်းဆီးမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဆရာတင်ညွန့်အား ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၅၀၅ (က) ဖြင့် တရားစွဲဆိုထားပြီး သူ၏သားဖြစ်သူနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေသူ၊ ရောင်းချသူတို့ပါ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။<ref name="vom">{{cite news |title=Writer Tin Nyunt and son among three arrested |url=https://www.facebook.com/share/19nKfE1Wg3/ |work=Voice of Myanmar (VOM) |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref><ref name="rfa">{{cite news |title=စာရေးဆရာ တင်ညွန့် နဲ့ စာအုပ်ရောင်းသူ၊ ထုတ်ဝေသူတို့ သုံးဦး ဖမ်းဆီးခံရ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/04/27/myanmar-military-state-defamation-arrest-author-tin-nyunt/ |work=[[Radio Free Asia]] |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref> == ရရှိခဲ့သော ဆုများ == * လူငယ်စာပေဆု (၂၀၁၁) * နိုင်ငံရေးစာပေဆု (၂၀၁၂) * အမျိုးသားစာပေဆု (၂၀၁၇) == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၅၅ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] lsac916jls3kf201b6zmjnf58wjbsab 1028671 1028670 2026-04-30T14:05:24Z Ninjastrikers 22896 1028671 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ဦးတင်ညွန့် | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth year and age|1955}} | birth_place = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | occupation = စာရေးဆရာ၊ အယ်ဒီတာ၊ ပညာရေးဝန်ထမ်း (ငြိမ်း) | genre = နိုင်ငံရေး၊ ပညာရေး၊ ဝတ္ထု၊ သုတစာပေ | notableworks = ''ရိုးမပေါ်ကျတဲ့မျက်ရည်''<br>''ကျောင်းဆရာမှတ်တမ်း'' | awards = လူငယ်စာပေဆု (၂၀၁၁)<br>နိုင်ငံရေးစာပေဆု (၂၀၁၂)<br>[[အမျိုးသားစာပေဆု]] (၂၀၁၇) |honorific_prefix=}} '''ဦးတင်ညွန့်''' (၁၉၅၅ ဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား စာရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ပညာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ စာပေများကြောင့် လူသိများသည်။ သူသည် ပညာရေးဝန်ထမ်းဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်သလို [[အမျိုးသားစာပေဆု]] ရရှိထားသူလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="mizzima">{{cite news |last=Khet Nway |first=Maung |title=National Literature Award winner U Tin Nyunt and two others arrested over three old books |url=https://bur.mizzima.com/2026/04/27/88751 |work=Mizzima News |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref> == လုပ်ငန်းခွင်ဘဝ == ဦးတင်ညွန့်သည် စာပေလောကသို့ မဝင်ရောက်မီ ပညာရေးကဏ္ဍတွင် ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ ''The Voice Daily'' သတင်းစာတွင် အယ်ဒီတာအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့ပြီး လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများကို ရေးသားခဲ့သည်။ သူသည် မိမိ၏စာပေသက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် နိုင်ငံရေးအက်ဆေး၊ ပညာရေးနှင့် ဝတ္ထုရှည်များ အပါအဝင် စာအုပ်ပေါင်း ၅၀ ကျော် ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူ၏ ထင်ရှားသော ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ဖြစ်သည့် ''ရိုးမပေါ်ကျတဲ့မျက်ရည်'' သည် စာဖတ်ပရိသတ်အကြား အလွန်ရေပန်းစားခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်အဖြစ်လည်း ရိုက်ကူးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="maun">{{cite news |title=Writer Tin Nyunt arrested over books published during civilian government era |url=https://maun-mm.com/2026/04/27/writertinnyunt/ |work=Maun News |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref> == ၂၀၂၆ ဖမ်းဆီးခံရမှု == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဆရာတင်ညွန့်အား [[သန်လျင်မြို့နယ်]]ရှိ သူ၏နေအိမ်တွင် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက လာရောက်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဖမ်းဆီးရခြင်းမှာ ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သည့် ''ခွေးထိန်းငသာ''၊ ''အထွေထွေ၊ ခင်ဗျားကျုပ်ကို ညာခဲ့တယ်'' နှင့် ''သန်းရွှေ၏ ယတြာများ'' စသည့် စာအုပ် ၃ အုပ်နှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း သိရသည်။<ref name="burmavj">{{cite news |title=အမျိုးသားစာပေဆုရ စာရေးဆရာ တင်ညွန့်ဖမ်းဆီးခံရ |url=https://burma.irrawaddy.com/video/2026/04/27/412883.html |work=The Irrawaddy|date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=စာရေးဆရာကြီး တင်ညွန့် အပါအဝင် ၃ ဦးကို ဖမ်းဆီးပြီး ပုဒ်မ ၅၀၅(က) ဖြင့် အမှုဖွင့် |url=https://burmese.dvb.no/post/678286 |access-date=2026-04-30 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> သတင်းများအရ [[TikTok]] လိုင်းပေါ်မှ စာအုပ်ရောင်းချသူတစ်ဦးက ယင်းစာအုပ်များကို ရောင်းချနေကြောင်း တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့် (Live) ရာမှတစ်ဆင့် ဖမ်းဆီးမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဆရာတင်ညွန့်အား ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၅၀၅ (က) ဖြင့် တရားစွဲဆိုထားပြီး သူ၏သားဖြစ်သူနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေသူ၊ ရောင်းချသူတို့ပါ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။<ref name="vom">{{cite news |title=Writer Tin Nyunt and son among three arrested |url=https://www.facebook.com/share/19nKfE1Wg3/ |work=Voice of Myanmar (VOM) |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref><ref name="rfa">{{cite news |title=စာရေးဆရာ တင်ညွန့် နဲ့ စာအုပ်ရောင်းသူ၊ ထုတ်ဝေသူတို့ သုံးဦး ဖမ်းဆီးခံရ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/04/27/myanmar-military-state-defamation-arrest-author-tin-nyunt/ |work=[[Radio Free Asia]] |date=27 April 2026 |access-date=30 April 2026}}</ref> == ရရှိခဲ့သော ဆုများ == * လူငယ်စာပေဆု (၂၀၁၁) * နိုင်ငံရေးစာပေဆု (၂၀၁၂) * အမျိုးသားစာပေဆု (၂၀၁၇) == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၅၅ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] qh29w0zggg4jgyjicgvr8j4o2q3n7yc 14 285052 1028604 2026-04-30T12:00:44Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "[[ကဏ္ဍ:မုခိုးမြို့]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1028604 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:မုခိုးမြို့]] i62wvltbga2p9gye1rbg3athaff9oc1 0 285053 1028610 2026-04-30T12:10:52Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "ဖုနအိုခအွန်းဆန်း (船岡温泉) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့တွင်ရှိသည့် ရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆောက်အဦကို သစ်သားများဖြင့် ၁၉၂၃..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1028610 wikitext text/x-wiki ဖုနအိုခအွန်းဆန်း (船岡温泉) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့တွင်ရှိသည့် ရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆောက်အဦကို သစ်သားများဖြင့် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ထားခဲ့သည်။ အာဏာပိုင်များက ဤအဆောက်အဦကို ဒြပ်ရှိသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအမွေအနှစ်ပစ္စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆောက်အဦ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် ဒဏ္ဍာရီလာပုံပြင်များကို ပုံဖော်ထားသည့် သစ်သားအကာအရံများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ၎င်းလက်ရာများသည် ဘုရင့်နန်းတော်တွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည့် ပညာရှင်များက ထွင်းထုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ရာများ ပြီးစီးသည်အထိ ၁၀ နှစ်ဝန်းကျင် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} 56rorojpfpshk3g4fsv6jliqc7orp80 1028611 1028610 2026-04-30T12:11:42Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1028611 wikitext text/x-wiki ဖုနအိုခအွန်းဆန်း (船岡温泉) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့တွင်ရှိသည့် ရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆောက်အဦကို သစ်သားများဖြင့် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ထားခဲ့သည်။ အာဏာပိုင်များက ဤအဆောက်အဦကို ဒြပ်ရှိသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအမွေအနှစ်ပစ္စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆောက်အဦ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် ဒဏ္ဍာရီလာပုံပြင်များကို ပုံဖော်ထားသည့် သစ်သားအကာအရံများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ၎င်းလက်ရာများသည် ဘုရင့်နန်းတော်တွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည့် ပညာရှင်များက ထွင်းထုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ရာများ ပြီးစီးသည်အထိ ၁၀ နှစ်ဝန်းကျင် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat-inline}} * [https://funaokaonsen.info/en/ Homepage] {{coord|35.0369|N|135.7446|E|source:wikidata|display=title}} ==ကိုးကား== {{reflist}} slfkkg10ti018r8c1p8uuendoxpyqa3 1028612 1028611 2026-04-30T12:12:36Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028612 wikitext text/x-wiki [[File:船岡温泉 Funaoka hot springs - panoramio.jpg|thumb|ဖုနအိုခအွန်းဆန်းn]] '''ဖုနအိုခအွန်းဆန်း''' (船岡温泉) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့တွင်ရှိသည့် ရေပူစမ်း ([[အွန်းဆန်း]])တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆောက်အဦကို သစ်သားများဖြင့် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ထားခဲ့သည်။ အာဏာပိုင်များက ဤအဆောက်အဦကို ဒြပ်ရှိသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအမွေအနှစ်ပစ္စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆောက်အဦ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် ဒဏ္ဍာရီလာပုံပြင်များကို ပုံဖော်ထားသည့် သစ်သားအကာအရံများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ၎င်းလက်ရာများသည် ဘုရင့်နန်းတော်တွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည့် ပညာရှင်များက ထွင်းထုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ရာများ ပြီးစီးသည်အထိ ၁၀ နှစ်ဝန်းကျင် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat-inline}} * [https://funaokaonsen.info/en/ Homepage] {{coord|35.0369|N|135.7446|E|source:wikidata|display=title}} ==ကိုးကား== {{reflist}} mekybgflqt90bktrk7or8iotzhlinrq 1028613 1028612 2026-04-30T12:13:00Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028613 wikitext text/x-wiki [[File:船岡温泉 Funaoka hot springs - panoramio.jpg|thumb|ဖုနအိုခအွန်းဆန်းn]] '''ဖုနအိုခအွန်းဆန်း''' (船岡温泉) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့တွင်ရှိသည့် ရေပူစမ်း ([[အွန်းဆန်း]])တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆောက်အဦကို သစ်သားများဖြင့် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ထားခဲ့သည်။ အာဏာပိုင်များက ဤအဆောက်အဦကို ဒြပ်ရှိသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအမွေအနှစ်ပစ္စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆောက်အဦ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် ဒဏ္ဍာရီလာပုံပြင်များကို ပုံဖော်ထားသည့် သစ်သားအကာအရံများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ၎င်းလက်ရာများသည် ဘုရင့်နန်းတော်တွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည့် ပညာရှင်များက ထွင်းထုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ရာများ ပြီးစီးသည်အထိ ၁၀ နှစ်ဝန်းကျင် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။{{Citation needed|date=March 2023}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat-inline}} * [https://funaokaonsen.info/en/ Homepage] {{coord|35.0369|N|135.7446|E|source:wikidata|display=title}} ==ကိုးကား== {{reflist}} o45mnee3lnv923e9jcpig31qa1mckaa 1028614 1028613 2026-04-30T12:13:27Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုမြို့ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028614 wikitext text/x-wiki [[File:船岡温泉 Funaoka hot springs - panoramio.jpg|thumb|ဖုနအိုခအွန်းဆန်းn]] '''ဖုနအိုခအွန်းဆန်း''' (船岡温泉) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့တွင်ရှိသည့် ရေပူစမ်း ([[အွန်းဆန်း]])တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆောက်အဦကို သစ်သားများဖြင့် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ထားခဲ့သည်။ အာဏာပိုင်များက ဤအဆောက်အဦကို ဒြပ်ရှိသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအမွေအနှစ်ပစ္စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆောက်အဦ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် ဒဏ္ဍာရီလာပုံပြင်များကို ပုံဖော်ထားသည့် သစ်သားအကာအရံများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ၎င်းလက်ရာများသည် ဘုရင့်နန်းတော်တွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည့် ပညာရှင်များက ထွင်းထုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ရာများ ပြီးစီးသည်အထိ ၁၀ နှစ်ဝန်းကျင် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။{{Citation needed|date=March 2023}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat-inline}} * [https://funaokaonsen.info/en/ Homepage] {{coord|35.0369|N|135.7446|E|source:wikidata|display=title}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]] j7c5fzn1oh2lzt82stmq98xoclpv0tt 1028615 1028614 2026-04-30T12:13:48Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုမြို့ရှိ အဆောက်အဦများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028615 wikitext text/x-wiki [[File:船岡温泉 Funaoka hot springs - panoramio.jpg|thumb|ဖုနအိုခအွန်းဆန်းn]] '''ဖုနအိုခအွန်းဆန်း''' (船岡温泉) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့တွင်ရှိသည့် ရေပူစမ်း ([[အွန်းဆန်း]])တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆောက်အဦကို သစ်သားများဖြင့် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ထားခဲ့သည်။ အာဏာပိုင်များက ဤအဆောက်အဦကို ဒြပ်ရှိသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအမွေအနှစ်ပစ္စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆောက်အဦ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် ဒဏ္ဍာရီလာပုံပြင်များကို ပုံဖော်ထားသည့် သစ်သားအကာအရံများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ၎င်းလက်ရာများသည် ဘုရင့်နန်းတော်တွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည့် ပညာရှင်များက ထွင်းထုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ရာများ ပြီးစီးသည်အထိ ၁၀ နှစ်ဝန်းကျင် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။{{Citation needed|date=March 2023}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat-inline}} * [https://funaokaonsen.info/en/ Homepage] {{coord|35.0369|N|135.7446|E|source:wikidata|display=title}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ အဆောက်အဦများ]] 75p017zknmabgqadwhxnvqnzqdofm68 1028616 1028615 2026-04-30T12:13:59Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုမြို့]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028616 wikitext text/x-wiki [[File:船岡温泉 Funaoka hot springs - panoramio.jpg|thumb|ဖုနအိုခအွန်းဆန်းn]] '''ဖုနအိုခအွန်းဆန်း''' (船岡温泉) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့တွင်ရှိသည့် ရေပူစမ်း ([[အွန်းဆန်း]])တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆောက်အဦကို သစ်သားများဖြင့် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ထားခဲ့သည်။ အာဏာပိုင်များက ဤအဆောက်အဦကို ဒြပ်ရှိသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအမွေအနှစ်ပစ္စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆောက်အဦ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် ဒဏ္ဍာရီလာပုံပြင်များကို ပုံဖော်ထားသည့် သစ်သားအကာအရံများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ၎င်းလက်ရာများသည် ဘုရင့်နန်းတော်တွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည့် ပညာရှင်များက ထွင်းထုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ရာများ ပြီးစီးသည်အထိ ၁၀ နှစ်ဝန်းကျင် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။{{Citation needed|date=March 2023}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat-inline}} * [https://funaokaonsen.info/en/ Homepage] {{coord|35.0369|N|135.7446|E|source:wikidata|display=title}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ အဆောက်အဦများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့]] 7eumkevj2zkyk4q2ikc2ctf1znate7v 0 285054 1028619 2026-04-30T12:19:09Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1028619 wikitext text/x-wiki '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} jum045k4c6k4rqfcwcr2v3e4g84pkyq 1028620 1028619 2026-04-30T12:20:35Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028620 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ရောအန်းဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|龍安寺駅|りょうあんじ}} | native_name_lang = ja | image = 京福龍安寺駅.JPG | alt = Station platforms, 2007 | caption = Station platforms, 2007 | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35|1|40.22|N|135|43|16.08|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]] | distance = 0.9km from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}} | platforms = 2 | tracks = 2 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = | bicycle = | accessible = | code = B7 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1925|11|03}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 0.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။<ref name="discover-kyoto" /><ref name="official" /> ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Ryōanji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php | script-title=ja:龍安寺 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=龍安寺&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> 4rznjjrh9m6v1l269s1azu4tk77jkc2 1028622 1028620 2026-04-30T12:22:34Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပြင်ပလင့်များ */ 1028622 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ရောအန်းဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|龍安寺駅|りょうあんじ}} | native_name_lang = ja | image = 京福龍安寺駅.JPG | alt = Station platforms, 2007 | caption = Station platforms, 2007 | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35|1|40.22|N|135|43|16.08|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]] | distance = 0.9km from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}} | platforms = 2 | tracks = 2 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = | bicycle = | accessible = | code = B7 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1925|11|03}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 0.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။<ref name="discover-kyoto" /><ref name="official" /> ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Ryōanji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php | script-title=ja:龍安寺 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=龍安寺&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> 06t428mwdn7nh81ysg72zzybb4wv0xz 1028623 1028622 2026-04-30T12:22:49Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028623 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ရောအန်းဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|龍安寺駅|りょうあんじ}} | native_name_lang = ja | image = 京福龍安寺駅.JPG | alt = Station platforms, 2007 | caption = Station platforms, 2007 | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35|1|40.22|N|135|43|16.08|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]] | distance = 0.9km from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}} | platforms = 2 | tracks = 2 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = | bicycle = | accessible = | code = B7 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1925|11|03}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 0.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။<ref name="discover-kyoto" /><ref name="official" /> ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Ryōanji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php | script-title=ja:龍安寺 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=龍安寺&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] jbvjbawwhuovzo3z2dkbupn1u8tpvl9 1028624 1028623 2026-04-30T12:23:01Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028624 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ရောအန်းဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|龍安寺駅|りょうあんじ}} | native_name_lang = ja | image = 京福龍安寺駅.JPG | alt = Station platforms, 2007 | caption = Station platforms, 2007 | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35|1|40.22|N|135|43|16.08|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]] | distance = 0.9km from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}} | platforms = 2 | tracks = 2 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = | bicycle = | accessible = | code = B7 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1925|11|03}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 0.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။<ref name="discover-kyoto" /><ref name="official" /> ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Ryōanji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php | script-title=ja:龍安寺 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=龍安寺&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] noson7w1ubprkp3xn1rtf26zevs13lr 1028625 1028624 2026-04-30T12:23:12Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028625 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ရောအန်းဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|龍安寺駅|りょうあんじ}} | native_name_lang = ja | image = 京福龍安寺駅.JPG | alt = Station platforms, 2007 | caption = Station platforms, 2007 | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35|1|40.22|N|135|43|16.08|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]] | distance = 0.9km from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}} | platforms = 2 | tracks = 2 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = | bicycle = | accessible = | code = B7 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1925|11|03}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 0.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။<ref name="discover-kyoto" /><ref name="official" /> ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Ryōanji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php | script-title=ja:龍安寺 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=龍安寺&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] abtey6yupc1vm3b36s9tafh1bzjo9ol 1028626 1028625 2026-04-30T12:23:37Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028626 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ရောအန်းဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|龍安寺駅|りょうあんじ}} | native_name_lang = ja | image = 京福龍安寺駅.JPG | alt = Station platforms, 2007 | caption = Station platforms, 2007 | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35|1|40.22|N|135|43|16.08|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]] | distance = 0.9km from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}} | platforms = 2 | tracks = 2 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = | bicycle = | accessible = | code = B7 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1925|11|03}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 0.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။<ref name="discover-kyoto" /><ref name="official" /> ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Ryōanji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php | script-title=ja:龍安寺 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=龍安寺&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] t2snc59qc3y8kudl8anq4tgg7ggrfe9 1028630 1028626 2026-04-30T12:30:52Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကပ်လျက်ဘူတာများ */ 1028630 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ရောအန်းဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|龍安寺駅|りょうあんじ}} | native_name_lang = ja | image = 京福龍安寺駅.JPG | alt = Station platforms, 2007 | caption = Station platforms, 2007 | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35|1|40.22|N|135|43|16.08|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]] | distance = 0.9km from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}} | platforms = 2 | tracks = 2 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = | bicycle = | accessible = | code = B7 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1925|11|03}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 0.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။<ref name="discover-kyoto" /><ref name="official" /> ==ဘူတာပုံစံ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== {{J-railservice start}} {{J-route|route=[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|{{Color|#ffffff|Randen Kitano Line}}]]|col=#32536d|f=w}} {{J-rserv|service=Local|previous={{STN|Myōshinji|x}} (B6)|next={{STN|Tōjiin Ritsumeikan University|x}} (B8)}} {{S-end}} ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Ryōanji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php | script-title=ja:龍安寺 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=龍安寺&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] hb6hfgcuda5v6acmgjapm4m43250gqr 1028635 1028630 2026-04-30T12:33:33Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဘူတာပုံစံ */ 1028635 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ရောအန်းဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|龍安寺駅|りょうあんじ}} | native_name_lang = ja | image = 京福龍安寺駅.JPG | alt = Station platforms, 2007 | caption = Station platforms, 2007 | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35|1|40.22|N|135|43|16.08|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]] | distance = 0.9km from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}} | platforms = 2 | tracks = 2 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = | bicycle = | accessible = | code = B7 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1925|11|03}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 0.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။<ref name="discover-kyoto" /><ref name="official" /> ==ဘူတာပုံစံ== ဘူတာတွင် မြေပြင်ညီပလက်ဖောင်းနှစ်ခု ပါရှိသည်။ ပလက်ဖောင်းအမှတ် (၁) သည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ]]သို့ သွားမည် ရထားအတွက်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းရထားသည် [[ရန်ဒန်အရရှိယာမရထားလိုင်း]]နှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ပလက်ဖောင်းအမှတ် (၂) သည် [[ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ|ခိတနိုဟခုဘိုင်းချော]]သို့ သွားမည့် ရထားများအတွက် ဖြစ်သည်။ ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== {{J-railservice start}} {{J-route|route=[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|{{Color|#ffffff|Randen Kitano Line}}]]|col=#32536d|f=w}} {{J-rserv|service=Local|previous={{STN|Myōshinji|x}} (B6)|next={{STN|Tōjiin Ritsumeikan University|x}} (B8)}} {{S-end}} ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Ryōanji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php | script-title=ja:龍安寺 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=龍安寺&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] 43pca3y8sxrnrr72jrv4bmyd14y97iz 1028638 1028635 2026-04-30T12:34:48Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကပ်လျက်ဘူတာများ */ 1028638 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ရောအန်းဂျိဘူတာ | native_name = {{Unbulleted list|龍安寺駅|りょうあんじ}} | native_name_lang = ja | image = 京福龍安寺駅.JPG | alt = Station platforms, 2007 | caption = Station platforms, 2007 | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | borough = [[Kyoto Prefecture]] | country = [[Japan]] | coordinates = {{coord|35|1|40.22|N|135|43|16.08|E|region:JP_type:railwaystation|display=inline,title}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Keifuku Electric Railroad#Arashiyama Line|Randen Arashiyama Line]] | distance = 0.9km from {{STN|Kitano-Hakubaichō|x}} | platforms = 2 | tracks = 2 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = | bicycle = | accessible = | code = B7 | website = {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php|Official}} {{in lang|ja}} | opened = {{start date|1925|11|03}} | closed = <!-- N/A --> | passengers = 0.4 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats" /> | pass_rank = }} '''ရောအန်းဂျိဘူတာ''' (龍安寺駅, Ryōanji-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်းသည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ]]တွင် ခရီးစတင်သည်။<ref name="discover-kyoto" /><ref name="official" /> ==ဘူတာပုံစံ== ဘူတာတွင် မြေပြင်ညီပလက်ဖောင်းနှစ်ခု ပါရှိသည်။ ပလက်ဖောင်းအမှတ် (၁) သည် [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခိတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ]]သို့ သွားမည် ရထားအတွက်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းရထားသည် [[ရန်ဒန်အရရှိယာမရထားလိုင်း]]နှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ပလက်ဖောင်းအမှတ် (၂) သည် [[ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ|ခိတနိုဟခုဘိုင်းချော]]သို့ သွားမည့် ရထားများအတွက် ဖြစ်သည်။ ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== {{J-railservice start}} {{J-route|route=[[Keifuku Electric Railroad#Kitano Line|{{Color|#ffffff|ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း}}]]|col=#32536d|f=w}} {{J-rserv|service=ဒေသတွင်း|previous=[[မယောရှင်းဂျိဘူတာ]] (B6)|next=[[တိုးဂျိအင်းရိဆွတ်မဲခန်တက္ကသိုလ်ဘူတာ]] (B8)}} {{S-end}} ==ပြင်ပလင့်များ== * {{Commons category-inline|Ryōanji Station}} * {{URL|http://randen.keifuku.co.jp/en/index.html|Keifuku Electric Railroad Randen official summary page (English)}} {{Randen Kitano Line}} ==ကိုးကား== <references> <ref name="official">{{cite web | url = http://randen.keifuku.co.jp/train/ryoanji.php | script-title=ja:龍安寺 | publisher = [[Keifuku Electric Railroad|Keifuku Electric Railroad Co., Ltd. (Randen)]] | access-date = 2010-10-11 |language=ja}}</ref> <ref name="discover-kyoto">{{cite web | url = https://www.discoverkyoto.com/visitors-guide/trains/keifuku-line/ | title = Keifuku Line (Randen) | publisher = Discover Kyoto | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="planner">{{cite web | url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=104&station_name=龍安寺&map_id=1&lang=en | title = Station Map | publisher = Arukumachi KYOTO Route Planner | access-date = 2010-10-11 }}</ref> <ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja }}</ref> </references> [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] cwnjks39bcl3qevg14uh7a3ktreu3gq 10 285055 1028621 2026-04-30T12:21:17Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "{{navbox | name = Randen Kitano Line | title = Stations of [[Randen Kitano Line]] | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = {{rail navbox titlestyle|SteelBlue}} | listclass = hlist | list1 = * [[Katabiranotsuji Station|Katabiranotsuji]] * [[Satsueisho-mae Station|Satsueisho-mae]] * [[Tokiwa Station (Kyoto)|Tokiwa]] * Narutaki..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1028621 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Randen Kitano Line | title = Stations of [[Randen Kitano Line]] | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = {{rail navbox titlestyle|SteelBlue}} | listclass = hlist | list1 = * [[Katabiranotsuji Station|Katabiranotsuji]] * [[Satsueisho-mae Station|Satsueisho-mae]] * [[Tokiwa Station (Kyoto)|Tokiwa]] * [[Narutaki Station|Narutaki]] * [[Utano Station|Utano]] * [[Omuro-Ninnaji Station|Omuro-Ninnaji]] * [[Myōshinji Station|Myōshinji]] * [[Ryōanji Station|Ryōanji]] * [[Tōjiin Ritsumeikan University Station|Tōjiin Ritsumeikan University]] * [[Kitano-Hakubaichō Station|Kitano-Hakubaichō]] }}<includeonly> [[Category:Stations of Keifuku Electric Railroad]] </includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Templates for railway lines in Japan]] </noinclude> 702c5xfu72hwiyudlm4d9q6pzzevgyb 1028627 1028621 2026-04-30T12:25:49Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028627 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း | title = [[ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း]]ရှိ ဘူတာရုံများ | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = {{rail navbox titlestyle|SteelBlue}} | listclass = hlist | list1 = * [[Katabiranotsuji Station|Katabiranotsuji]] * [[Satsueisho-mae Station|Satsueisho-mae]] * [[တိုခိဝဘူတာ (ကျိုတို)|တိုခိဝ]] * [[Narutaki Station|Narutaki]] * [[အုတနိုဘူတာ|အုတနို]] * [[Omuro-Ninnaji Station|Omuro-Ninnaji]] * [[Myōshinji Station|Myōshinji]] * [[ရောအန်းဂျိဘူတာ|ရောအန်းဂျိ]] * [[Tōjiin Ritsumeikan University Station|Tōjiin Ritsumeikan University]] * [[Kitano-Hakubaichō Station|Kitano-Hakubaichō]] }}<includeonly> [[Category:Stations of Keifuku Electric Railroad]] </includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Templates for railway lines in Japan]] </noinclude> m5hxjbnp6hl4ihhikqalkcq8g2cg3as 1028628 1028627 2026-04-30T12:28:49Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028628 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း | title = [[ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း]]ရှိ ဘူတာရုံများ | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = {{rail navbox titlestyle|SteelBlue}} | listclass = hlist | list1 = * [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ]] * [[ဆဆွတ်အဲအိရှောမအဲဘူတာ|ဆဆွတ်အဲအိရှောမအဲ]] * [[တိုခိဝဘူတာ (ကျိုတို)|တိုခိဝ]] * [[နရုတခိဘူတာ|နရုတခိ]] * [[အုတနိုဘူတာ|အုတနို]] * [[Omuro-Ninnaji Station|Omuro-Ninnaji]] * [[မယောရှင်းဂျိဘူတာ|မယောရှင်းဂျိ]] * [[ရောအန်းဂျိဘူတာ|ရောအန်းဂျိ]] * [[တိုးဂျိအင်းရိဆွတ်မဲခန်တက္ကသိုလ်ဘူတာ|တိုးဂျိအင်းရိဆွတ်မဲခန်တက္ကသိုလ်]] * [[ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ|ခိတနိုဟခုဘိုင်းချော]] }}<includeonly> [[Category:Stations of Keifuku Electric Railroad]] </includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Templates for railway lines in Japan]] </noinclude> furqu1crcne6tabv0ub04iy3nwhkt7z 1028629 1028628 2026-04-30T12:29:26Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028629 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း | title = [[ရန်ဒန်ခိတနိုရထားလိုင်း]]ရှိ ဘူတာရုံများ | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = {{rail navbox titlestyle|SteelBlue}} | listclass = hlist | list1 = * [[ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိဘူတာ|ခတဘိရနိုဆွတ်ဂျိ]] * [[ဆဆွတ်အဲအိရှောမအဲဘူတာ|ဆဆွတ်အဲအိရှောမအဲ]] * [[တိုခိဝဘူတာ (ကျိုတို)|တိုခိဝ]] * [[နရုတခိဘူတာ|နရုတခိ]] * [[အုတနိုဘူတာ|အုတနို]] * [[အိုမုရိုနင်းနဂျိဘူတာ|အိုမုရိုနင်းနဂျိ]] * [[မယောရှင်းဂျိဘူတာ|မယောရှင်းဂျိ]] * [[ရောအန်းဂျိဘူတာ|ရောအန်းဂျိ]] * [[တိုးဂျိအင်းရိဆွတ်မဲခန်တက္ကသိုလ်ဘူတာ|တိုးဂျိအင်းရိဆွတ်မဲခန်တက္ကသိုလ်]] * [[ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ|ခိတနိုဟခုဘိုင်းချော]] }}<includeonly> [[Category:Stations of Keifuku Electric Railroad]] </includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Templates for railway lines in Japan]] </noinclude> ftkurp3zb42hof4cwfj9z2plm1huiq2 3 285056 1028639 2026-04-30T12:34:51Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028639 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26240-34 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၃၄၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) fviifyj610bijyr4zs2u0jk2al634uw 3 285057 1028640 2026-04-30T12:35:01Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028640 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-21800-52 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၃၅၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) s8jfydbtc0be8dy7x7uveice5cawdpj 14 285058 1028642 2026-04-30T12:39:00Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "[[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1028642 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] 0vq625apidab0ifolzo0xmbqe52mp4q 10 285059 1028650 2026-04-30T12:45:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "{{navbox | name = Randen Arashiyama Line | title = Stations of [[Randen Arashiyama Line]] | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = {{rail navbox titlestyle|FireBrick}} | listclass = hlist | list1 = * [[Shijō-Ōmiya Station|Shijō-Ōmiya]] * [[Saiin Station|Sai]] * [[Nishiōji-Sanjō Station|Nishiōji-Sanjō]] * Yamanouchi St..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1028650 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Randen Arashiyama Line | title = Stations of [[Randen Arashiyama Line]] | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = {{rail navbox titlestyle|FireBrick}} | listclass = hlist | list1 = * [[Shijō-Ōmiya Station|Shijō-Ōmiya]] * [[Saiin Station|Sai]] * [[Nishiōji-Sanjō Station|Nishiōji-Sanjō]] * [[Yamanouchi Station (Kyoto)|Yamanouchi]] * [[Randen-Tenjingawa Station|Randen-Tenjingawa]] * [[Kaikonoyashiro Station|Kaikonoyashiro]] * [[Uzumasa-Kōryūji Station|Uzumasa-Kōryūji]] * [[Katabiranotsuji Station|Katabiranotsuji]] * [[Arisugawa Station|Arisugawa]] * [[Kurumazaki-Jinja Station|Kurumazaki-Jinja]] * [[Rokuōin Station|Rokuōin]] * [[Randen-Saga Station|Randen-Saga]] * [[Arashiyama Station (Keifuku)|Arashiyama]] }}<includeonly> [[Category:Stations of Keifuku Electric Railroad]] </includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Templates for railway lines in Japan]] </noinclude> kwf9vcytiuu4bzrv91lid9xyhdj2mco 3 285060 1028663 2026-04-30T13:35:13Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028663 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26121-01 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၃၅၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) qi1776j3xd2q3qjj32edjx2ja1kc1r4 3 285061 1028676 2026-04-30T14:35:23Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028676 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thiri4456 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၅၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) bt5c6n4sz9gt3mzcww48jsm4suwdxwz 3 285062 1028680 2026-04-30T15:35:34Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028680 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Baby Little Dream ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၅၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) qsdkycne2xee0rjnooiyaaxjjixzz0t 3 285063 1028686 2026-04-30T16:35:45Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028686 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-20970-14 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၅၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) qi37rt6r8yb1vpjms6lnaghljfjvsel 3 285064 1028688 2026-04-30T17:35:55Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028688 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် ShineNayteLinZwe ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၃၅၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) 9m7qb6t8lspkscurakx57i1ui0pqq4w 3 285065 1028689 2026-04-30T17:36:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028689 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26171-11 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၃၆၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) dc4rnr3yegq05up0h0xtto97bo79if2 3 285066 1028690 2026-04-30T17:36:15Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028690 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် AyiaDAC ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၃၆၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) 9usxomt9ug8udfqo157n0auqyavscel 3 285067 1028691 2026-04-30T18:36:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028691 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် NowherePlansForNobody ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၃၆၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) nevdtkuskhnmlefrdq99wdned9xki96 3 285068 1028692 2026-04-30T18:36:35Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028692 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26170-68 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၃၆၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) g8fub2rdfvyeqcsscb8gt10cksulbm1 3 285069 1028694 2026-04-30T19:36:45Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028694 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-75400-6 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၃၆၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) hsv7wtnyl8ii0dputsaz4hfq1a2b4h0 3 285070 1028695 2026-04-30T19:36:55Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028695 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26305-00 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၃၆၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) tfrsf3scxhhzjezb015165483fejir5 3 285071 1028696 2026-04-30T19:37:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028696 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-10938-22 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၃၇၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) 0jfsjzm9zurxjud6szf3vfohcy0uit7 3 285072 1028697 2026-04-30T19:37:15Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028697 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် U Naing Htet Lin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၃၇၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) o4bj41yjn6leam0igu1dcfbkt57uags 1028790 1028697 2026-05-01T03:17:54Z Ninjastrikers 22896 /* မေ ၂၀၂၆ */ အပိုင်းသစ် 1028790 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် U Naing Htet Lin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၃၇၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) == မေ ၂၀၂၆ == ==[[:ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} [[:ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် အဆိုပြုထားပါသည်။ ဤသည်မှာ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#A9|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A9]] အရ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် ရိုက်ကူးဖမ်းယူထားသော ဂီတရုပ်သံ/အသံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အကြောင်းအရာ၏ ထင်ရှားအရေးပါခြင်းကို ခိုင်လုံစွာ မပြသနိုင်သလို အနုပညာရှင်အကြောင်း ဆောင်းပါးလည်း မရှိသေးခြင်း သို့မဟုတ် ယင်းဆောင်းပါးသည်လည်း ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် ကိုက်ညီနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#ဆောင်းပါးများ|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ]]ဖြင့် ဤသို့သော ဆောင်းပါးများသည် အချိန်မရွေး ဖျက်ပစ်ခြင်း ခံရနိုင်သည်။ ကျေးဇူးပြု၍ [[WP:N|လက်ခံနိုင်သော ထင်ရှားအရေးပါမှု လမ်းညွှန်ချက်များ]]အား ဖတ်ရှုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-a9-notice --> [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:Montserrat;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၃:၁၇၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) 05ie2vc75aykfn9shp98n6r9lkrftus 1028791 1028790 2026-05-01T03:20:16Z Ninjastrikers 22896 /* မေ ၂၀၂၆ */ 1028791 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် U Naing Htet Lin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၃၇၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) == မေ ၂၀၂၆ == [[File:Information orange.svg|25px|alt=Information icon]] ကျေးဇူးပြု၍ ဝီကီပီးဒီးယားတွင် ကျွန်ုပ်တို့၏ [[WP:LOP|လမ်းညွှန်ချက်များ]]နှင့် ကိုက်ညီခြင်းမရှိတဲ့ မဆီလျော်သော စာမျက်နှာများ ဖန်တီးခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။ ဆောင်းပါးများ ဖန်တီးခြင်းနဲ့ပတ်သက်တဲ့ နောက်ထပ် အချက်အလက်များအတွက် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါး]]ကို ဖတ်ရှုနိုင်ပါတယ်။ အကယ်၍ စမ်းသပ်လိုပါက ကျေးဇူးပြု၍ [[Wikipedia:Sandbox|sandbox]] မှာ ပြုလုပ်ပေးပါ။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။<!-- Template:uw-create2 --> [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:Montserrat;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၃:၂၀၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) ==[[:ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} [[:ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် အဆိုပြုထားပါသည်။ ဤသည်မှာ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#A9|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A9]] အရ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် ရိုက်ကူးဖမ်းယူထားသော ဂီတရုပ်သံ/အသံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အကြောင်းအရာ၏ ထင်ရှားအရေးပါခြင်းကို ခိုင်လုံစွာ မပြသနိုင်သလို အနုပညာရှင်အကြောင်း ဆောင်းပါးလည်း မရှိသေးခြင်း သို့မဟုတ် ယင်းဆောင်းပါးသည်လည်း ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် ကိုက်ညီနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#ဆောင်းပါးများ|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ]]ဖြင့် ဤသို့သော ဆောင်းပါးများသည် အချိန်မရွေး ဖျက်ပစ်ခြင်း ခံရနိုင်သည်။ ကျေးဇူးပြု၍ [[WP:N|လက်ခံနိုင်သော ထင်ရှားအရေးပါမှု လမ်းညွှန်ချက်များ]]အား ဖတ်ရှုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:ရဟန္တာဖြစ်ချင်တယ်သီချင်း|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-a9-notice --> [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:Montserrat;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၃:၁၇၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) n66n91vse8tnbhtt3n39c7nbn71tvba 3 285073 1028698 2026-04-30T19:37:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028698 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26000-51 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၃၇၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) fa1s00yzhowo1uno6eejjh8j0deks5g 3 285077 1028711 2026-04-30T21:37:45Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028711 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Iterlac ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၃၇၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) r39lj7mm0kojszp1m0uc36d59zcddno 3 285078 1028720 2026-04-30T22:37:55Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028720 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Sanictehhegehog107 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၂:၃၇၊ ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) mjmgk27q8lk6c0kmhnnt7xgpefxl6fy 3 285081 1028738 2026-05-01T00:38:14Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028738 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thaw2 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၃၈၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) 04xb52xxpe0zck6fgcjh3jumbehd3nf 3 285083 1028748 2026-05-01T01:38:24Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028748 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် အေးမင်းကို ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၃၈၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) f7eqb3b7fkj1w79l51lwn2wg64pvhmx 3 285084 1028749 2026-05-01T01:38:34Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028749 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Wattgyi00022 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၃၈၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) 33kt3rdbu19hdh8zbootjrdp7pllxde 3 285085 1028750 2026-05-01T01:38:44Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028750 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26530-85 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၃၈၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) jyk4v14remk2t9bf7ettxup887uot15 3 285086 1028751 2026-05-01T01:38:54Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028751 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် TheWikiEditor1234567890 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၃၈၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) 8d14venp08rkau68fktvu9v7odn7gxr 0 285087 1028758 2026-05-01T02:03:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ''' (北野白梅町駅, Kitano-Hakubaichō-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့်..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1028758 wikitext text/x-wiki '''ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ''' (北野白梅町駅, Kitano-Hakubaichō-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဘူတာတွင် ရထားလမ်းတစ်ခုသာ ရှိပြီး ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ခရီးဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} bgg2vc4644whmydxicoknyn9e883gy7 1028759 1028758 2026-05-01T02:04:18Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1028759 wikitext text/x-wiki '''ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ''' (北野白梅町駅, Kitano-Hakubaichō-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဘူတာတွင် ရထားလမ်းတစ်ခုသာ ရှိပြီး ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ခရီးဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ==ရထားလိုင်းများ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} ri1km6xzhswnf55m1oln1pz0y1wkuoa 1028760 1028759 2026-05-01T02:04:34Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028760 wikitext text/x-wiki '''ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ''' (北野白梅町駅, Kitano-Hakubaichō-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဘူတာတွင် ရထားလမ်းတစ်ခုသာ ရှိပြီး ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ခရီးဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ==ရထားလိုင်းများ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] c8h5qcuxydxyak6pvthifwawpdbaec0 1028761 1028760 2026-05-01T02:04:45Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028761 wikitext text/x-wiki '''ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ''' (北野白梅町駅, Kitano-Hakubaichō-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဘူတာတွင် ရထားလမ်းတစ်ခုသာ ရှိပြီး ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ခရီးဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ==ရထားလိုင်းများ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] 4jwwb2ecp659qfroxygid04wkoylkdi 1028762 1028761 2026-05-01T02:04:55Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028762 wikitext text/x-wiki '''ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ''' (北野白梅町駅, Kitano-Hakubaichō-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဘူတာတွင် ရထားလမ်းတစ်ခုသာ ရှိပြီး ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ခရီးဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ==ရထားလိုင်းများ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] h6zza7mzfk9yg6kw5rbui8th6xhfw7w 1028763 1028762 2026-05-01T02:05:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1028763 wikitext text/x-wiki '''ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ''' (北野白梅町駅, Kitano-Hakubaichō-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဘူတာတွင် ရထားလမ်းတစ်ခုသာ ရှိပြီး ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ခရီးဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ==ရထားလိုင်းများ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] ohuejdag97dujcahw4e8p8q4lon4u1i 1028764 1028763 2026-05-01T02:05:43Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028764 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = Kitano-Hakubaichō Station | native_name = 北野白梅町駅 | native_name_lang = ja | type = | image = Kitano-Hakubaichō_Station_(01)_IMG_1968-1_20200321.jpg | alt = | caption = | other_name = | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | country = Japan | coordinates = {{coord|35.0274|135.7310|format=dms|display=title,inline|type:railwaystation_region:JP}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Randen Kitano Line]] | platforms = 3 | tracks = 2 | connections = | structure = At-grade | code = B9 | opened = October 1, 1943 <ref>{{cite web| url=http://randen.keifuku.co.jp/archive/history.php| title=Randen History| language=ja| website=嵐電の歴史}}</ref> | closed = | former = Hakubaicho Station (白梅町駅) | passengers = 1.2 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja}}</ref> | services = }} [[File:Kitano-Hakubaichō Station (04) IMG 1974-4 20200321.jpg|thumb|ပလက်ဖောင်းများ]] '''ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ''' (北野白梅町駅, Kitano-Hakubaichō-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဘူတာတွင် ရထားလမ်းတစ်ခုသာ ရှိပြီး ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ခရီးဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ==ရထားလိုင်းများ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] k7x4i6mucwqsjixd2k5sg7aspiko725 1028765 1028764 2026-05-01T02:06:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1028765 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ | native_name = 北野白梅町駅 | native_name_lang = ja | type = | image = Kitano-Hakubaichō_Station_(01)_IMG_1968-1_20200321.jpg | alt = | caption = | other_name = | address = [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kyoto]] | country = Japan | coordinates = {{coord|35.0274|135.7310|format=dms|display=title,inline|type:railwaystation_region:JP}} | operator = [[Keifuku Electric Railroad]] | line = [[Randen Kitano Line]] | platforms = 3 | tracks = 2 | connections = | structure = At-grade | code = B9 | opened = October 1, 1943 <ref>{{cite web| url=http://randen.keifuku.co.jp/archive/history.php| title=Randen History| language=ja| website=嵐電の歴史}}</ref> | closed = | former = Hakubaicho Station (白梅町駅) | passengers = 1.2 million | pass_year = FY2015<ref name="Kyoto stats">{{Cite book | url = http://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Publish/YearBook/index.html | script-chapter = ja:第8章 都市施設 | trans-chapter = Chapter 8: Urban facilities | script-title = ja:京都市統計書 | trans-title = Statistics of Kyoto City | year = 2017 | publisher = City of Kyoto | language = ja}}</ref> | services = }} [[File:Kitano-Hakubaichō Station (04) IMG 1974-4 20200321.jpg|thumb|ပလက်ဖောင်းများ]] '''ခိတနိုဟခုဘိုင်းချောဘူတာ''' (北野白梅町駅, Kitano-Hakubaichō-eki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်း၏ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဘူတာတွင် ရထားလမ်းတစ်ခုသာ ရှိပြီး ခိတနိုရထားလိုင်း၏ ခရီးဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ==ရထားလိုင်းများ== ==ကပ်လျက်ဘူတာများ== ==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခဲအိဖုခုလျှပ်စစ်ရထားလိုင်းရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] og7ro86ip61ls0e1jt67m4e1ujcgheh 100 285088 1028775 2026-05-01T02:17:11Z Salai Rungtoi 22844 "{{Current events|year=2026|month=05|day=01|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}}" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1028775 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=05|day=01|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}} diq53cdwcckwe9m1k2131jfykbk3tvv 1028804 1028775 2026-05-01T04:59:18Z Salai Rungtoi 22844 1028804 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=05|day=01|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်များက သိမ်းပိုက်ထားခဲ့သည့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[အင်းတော်မြို့]]အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီဖြစ်ကြောင်း တပ်မတော်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/c1k279vw387t (BBC)] <!-- All news items above this line -->}} 12qu9fbx46c9atwxt6d8aeqk6ir6saa 1028829 1028804 2026-05-01T08:44:29Z Salai Rungtoi 22844 1028829 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=05|day=01|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်များက သိမ်းပိုက်ထားခဲ့သည့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[အင်းတော်မြို့]]အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီဖြစ်ကြောင်း စစ်တပ်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/c1k279vw387t (BBC)] ***ချင်းပြည်နယ်၊ [[ကန်ပက်လက်မြို့နယ်|ကန်ပက်လက်မြို့နယ်၊]] [[ကျင်ဒွေးမြို့]]ကို စစ်တပ်က လေကြောင်းမှ နှစ်ရက်ဆက်ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရာ ဒေသခံ ၁၁ဦးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း ချင်းပြည်သူ့အစည်းအရုံး/တပ်မတော် ထုတ်ပြောသည်။ [https://bur.mizzima.com/2026/05/01/89122 (Mizzima)] <!-- All news items above this line -->}} jc9z364pwzkm4ecwyxb2dxf084srwc9 3 285089 1028784 2026-05-01T02:39:03Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028784 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26446-69 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၂:၃၉၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) djztbfvzsd9t9x9emdf83keyaysmzm4 3 285091 1028795 2026-05-01T04:39:22Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028795 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Quokka IG ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၉၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) jq44w8fptmgon0jzazzw98k7esjcqas 3 285092 1028796 2026-05-01T04:39:32Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028796 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26250-91 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၉၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) jeg3l26387zk66lovqx3g5pyqg8pn62 3 285093 1028797 2026-05-01T04:39:42Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028797 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26294-86 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၉၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) r11p904uxgyoaqr688hxzkfwd6negce 0 285094 1028806 2026-05-01T05:00:38Z Ninjastrikers 22896 [[ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး၊ (စာအုပ်)]] စာမျက်နှာကို [[ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး (စာအုပ်)]] သို့ Ninjastrikersက ရွှေ့ခဲ့သည် 1028806 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး (စာအုပ်)]] f7yz3nsjmb71ac5yrfii8onastsua8c 1 285095 1028808 2026-05-01T05:00:38Z Ninjastrikers 22896 [[ဆွေးနွေးချက်:ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး၊ (စာအုပ်)]] စာမျက်နှာကို [[ဆွေးနွေးချက်:ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး (စာအုပ်)]] သို့ Ninjastrikersက ရွှေ့ခဲ့သည် 1028808 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဆွေးနွေးချက်:ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်ကင်းရေး (စာအုပ်)]] owu2t4st8387jnocg50bt3l9gey0wiw 0 285096 1028817 2026-05-01T06:33:48Z Kaday Han Thaw 122086 "{{Infobox deity | type = Greek | name = အာပိုလွန် | native_name = Ἀπόλλων | native_name_lang = grc | image = Apollo_of_the_Belvedere.jpg | caption = အာပိုလွန် နတ်ဘုရား၏ ရုပ်တု | abodes = [[အိုလံပတ်တောင်]] | symbol = [[စောင်း]] (Ly..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1028817 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Greek | name = အာပိုလွန် | native_name = Ἀπόλλων | native_name_lang = grc | image = Apollo_of_the_Belvedere.jpg | caption = အာပိုလွန် နတ်ဘုရား၏ ရုပ်တု | abodes = [[အိုလံပတ်တောင်]] | symbol = [[စောင်း]] (Lyre)၊ လောရယ်သစ်ခက်၊ လေးနှင့်မြား | parents = [[ဇု]] နှင့် လီတို | siblings = [[အာတဲမိ]] (အမြွှာအစ်မ) | children = အက်စကော်ပီးယပ်စ်၊ အော်ဖီးယပ်စ် | roman_equivalent = Apollo }} '''အာပိုလွန်''' ({{lang-grc|Ἀπόλλων}}, ''Apollon'') သည် [[ဂရိဒဏ္ဍာရီ]]လာ အိုလံပတ် (၁၂) ပါးတွင် ပါဝင်သော အရေးပါသည့် နတ်ဘုရားတစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အလင်း၊ နေ၊ ဂီတ၊ ကဗျာ၊ အနာဂတ်ဟောပြောခြင်း၊ မြားပစ်ခြင်း နှင့် ဆေးပညာတို့ကို အစိုးရသည်။<ref name="Britannica">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Apollo-Greek-mythology |title=Apollo - Greek Mythology |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> == မွေးဖွားခြင်း == အာပိုလွန်သည် နတ်မင်းကြီး [[ဇု]] နှင့် နတ်သမီး လီတို တို့၏ သားတော်ဖြစ်ကာ [[အာတဲမိ]]၏ အမြွှာမောင် ဖြစ်သည်။ ဟီရာနတ်သမီး၏ ကျိန်စာကြောင့် ၎င်း၏မိခင်သည် ကုန်းပေါ်တွင် မွေးဖွားခွင့်မရဘဲ ဒဲလော့စ် (Delos) ကျွန်းပေါ်တွင် မွေးဖွားခဲ့ရသည်။<ref>{{cite book |last=Hesiod |title=Theogony |year=c. 700 BC}}</ref> == စွမ်းဆောင်ချက်များနှင့် သင်္ကေတများ == အာပိုလွန်သည် ဒဲလ်ဖီ (Delphi) ရှိ နဂါးကြီး ပိုင်သွန် (Python) ကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သူဖြစ်ပြီး ထိုအရပ်တွင် သူ၏ နာမည်ကျော် နတ်ကွန်းကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အဓိက အထိမ်းအမှတ်များမှာ- * '''ရွှေရောင်စောင်း (Lyre):''' အနုပညာနှင့် ဂီတကို ကိုယ်စားပြုသည်။ * '''လောရယ်သစ်ခက် (Laurel wreath):''' အောင်မြင်မှု၏ ပြယုဒ်ဖြစ်ကာ အာပိုလွန်အား ရည်စူး၍ ပြုလုပ်သော ပိုင်သီယန်အားကစားပွဲ (Pythian Games) တွင် အောင်နိုင်သူများကို ဆုအဖြစ် ပေးအပ်သည်။ == အနုပညာတွင် သရုပ်ဖော်ခြင်း == အာပိုလွန်ကို အမြဲတမ်း မုတ်ဆိတ်မပါဘဲ အလွန်ချောမောလှပသည့် လူငယ်အသွင်ဖြင့် သရုပ်ဖော်လေ့ရှိသည်။ ၎င်းသည် ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်မှုနှင့် တည်ငြိမ်မှု (Apollonian) တို့၏ ပြယုဒ်ဖြစ်သည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.theoi.com/Olympios/Apollon.html Theoi Project: Apollon] [[Category:ဂရိနတ်ဘုရားများ]] [[Category:အိုလံပတ်နတ်ဘုရားများ]] pyb2rkityxhpeyzs802h6w1759nyl4r 3 285097 1028823 2026-05-01T07:40:10Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028823 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် ဆောင်းရူပါနဒီ ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၄၀၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) owlc1xq3e1kkzz83wul10qcnfdap5ro 3 285098 1028832 2026-05-01T09:40:30Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028832 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26465-23 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၀၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) qohx1o7zrcvuzqrlxuuzhctyc4xqyb1 3 285099 1028833 2026-05-01T09:40:40Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028833 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-26041-38 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၀၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) m8sz7w0zyo5944b8qec2rqdvkcoqj6l 3 285100 1028834 2026-05-01T09:40:50Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1028834 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Sai Ko Lin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၀၊ ၁ မေ ၂၀၂၆ (UTC) ibiqmd9logbfozjcdchvm9i9zlagyrc 3 285101 1028839 2026-05-01T10:50:35Z Malarz pl 13960 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Marnexeson]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Rufficedawg]] သို့ Malarz plက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Marnexeson|Marnexeson]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Rufficedawg|Rufficedawg]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1028839 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Rufficedawg]] o1n5s59ujb6ycmaszvyiqy76e9hkfml