ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 2923 1037869 1033079 2026-06-13T07:47:42Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037869 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Yangon (Rangoon) | other_name = မဟာရန်ကုန် | settlement_type = တိုင်းဒေသကြီးမြို့တော် | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = ShwedagonPagoda.jpg | photo2a = 2016 Rangun, Dawny budynek Sądu Najwyższego (01).jpg | photo2b = Yangon downtown at night.jpg | photo3a = Sule Pagoda Yangon Burma.JPG | photo3b = Buildings along the river in Yangon.jpg | photo4a = KandawgyiLake (cropped).jpg | spacing = 2 | border = 2 | color_border = green | color = yellow | size = 280 | foot_montage = ရန်ကုန်မြို့တော် မြင်ကွင်းအစုံစုံ }} | imagesize = | image_caption = | image_flag = Flag of Yangon Region.svg | flag_size = 100px | image_seal = Seal of Yangon Region Government.png | seal_size = 100px | image_shield = | shield_size = | nickname = | motto = <!-- images and maps -----------> | image_map = | mapsize = | map_caption = ရန်ကုန် | image_map1 = | mapsize1 = 200px | map_caption1 = | pushpin_map = Myanmar | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = ရန်ကုန်မြို့တည်နေရာ | coordinates = {{Coord|16|51|N|96|11|E|region:MM|display=inline,title}} <!-- Location ------------------>| subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} <!-- See [[Country]] before reverting. a country is what is governed by a state, not the state/government itself. --> | subdivision_type1 = ဒေသ | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_type3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name1 = [[အောက်မြန်မာပြည်]] | subdivision_name2 = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name3 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | established_title = တည်ထောင် | established_date = ၆ ရာစု | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | government_footnotes = | government_type = [[ရန်ကုန်မြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ]] | leader_title = [[မြို့တော်ဝန်]] | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_urban_km2 = 598.75 | area_metro_km2 = 10170 | elevation_m = | population_as_of = ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း | population_density_urban_km2 = auto | population_density_urban_sq_mi = auto | population_urban = 5,160,512 | population_rural = 2,200,191 | population_density_metro_km2 = auto | population_density_metro_sq_mi = auto | population_metro = 7,360,703 | population_metro_footnotes = <ref name="census-2014">{{cite book|title=Census Report|publisher=Ministry of Immigration and Population|location=Naypyitaw|date=May 2015|series=The 2014 Myanmar Population and Housing Census|volume=2|page=31|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}</ref> | population_blank1_title = လူမျိုးများ | population_blank1 = [[ဗမာ]]၊ [[အိန္ဒိယမြန်မာ]]၊[[တရုတ်မြနမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကယားလူမျိုး|ကယား]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊[[တခြားလူမျိုးများ|တခြား]] | population_blank2_title = ကိုးကွယ်မှု | population_blank2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ၉၁%<br> [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] ၄.၇%<br>ခရစ်ယာန် ၃.၂%<br> [[ဟိန္ဒူ]] ၁.၀%<br>အခြား ၀.၁% | population_demonym = | timezone = {{အာရှ/ရန်ကုန်}} | utc_offset = +6:30 | area_code = ၀၁ | registration_plate = YGN | website = {{URL|https://www.yangon.gov.mm/}} | name = ရန်ကုန် | native_name = | native_name_lang = my | timezone1 = [[Asia/Yangon|အာရှ/ရန်ကုန်]] | utc_offset1 = +၆:၃၀ }} '''ရန်ကုန်မြို့''' ({{En|'''Yangon, Rangoon}})''' သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယခင်က [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်များ စာရင်း|မြို့တော်]]ဖြစ်ပြီး [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်တိုင်း]]၏ မြို့တော်လည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်၊ မတ်လမှ စတင်၍ နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ နအဖ (SPDC) သည်ရန်ကုန်မှ [[နေပြည်တော်]]သို့ မြို့တော်ဟု တရားဝင် နေရာပြောင်းလဲ သတ်မှတ်ခဲ့သော်လည်း<ref name=":0">{{Cite news| url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4848408.stm | title =Burma's new capital stages parade |publisher=BBC News | date =27 March 2006 | accessdate =3 August 2006}}</ref> လူဦးရေ ၅ သန်းကျော်ရှိသော ရန်ကုန်မြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးမားဆုံး မြို့တော်နှင့် အရေးအကြီးဆုံးသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး အချက်အချာအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေသည်။ ရန်ကုန်မြို့၏ အခြေခံအဆောက်အဦသည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ရှိ အခြားသော အရေးပါသည့် မြို့တော်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဖွံ့ဖြိုးမှုမရှိပါ။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရန်ကုန်မြို့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ကိုလိုနီခေတ်မှ အဆောက်အဦ အများဆုံး ကျန်ရှိသည့်မြို့ ဖြစ်သည်။<ref name="bygone">{{Cite news|last=Martin |first=Steven |date=30 March 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3578993.stm |title=Burma maintains bygone buildings |publisher=BBC News |accessdate=22 May 2006}}</ref> လွန်ခဲ့သည့် ဆယ်စုနှစ် နှစ်ခုလောက်က မြို့လယ်ခေါင်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ကြီးအတွင်း မြင့်မားသည့် နေအိမ်တိုက်တာများနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး အဆောက်အအုံများကို အများအပြား တည်ဆောက်ခြင်း၊ ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သော်လည်း၊ မြို့ကို ပတ်လည်ဝန်းရံနေသည့် တိုးချဲ့မြို့သစ်များတွင်မူ လူနေမှုအဆင့်အတန်း နိမ့်ကျနေဆဲဖြစ်သည်။ == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == ရန်ကုန်မြို့သည် ရှေးယခင်က ဒဂုံဟုခေါ်သော ရွာကြီးတစ်ရွာဖြစ်သည်။ [[ဒဂုံ]]ဟူသော အမည်သည် မွန် ဝေါဟာရ ဒဂုင်(မြန်မာအသံထွက်-ဒဂုန်)၊ လဂုင်(မြန်မာအသံထွက်-လဂုန်)တို့က ဆင်းသက်လာပြီး ဒဂုံဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထိုနာမည်သည် [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်]]ကြီး၏ ဘွဲ့မည်တော်ဖြစ်သည်။ ဘုရင်မကြီး [[ရှင်စောပု]]က ရွှေတိဂုံစေတီတော်မြတ်ကြီး၏ ဉာဏ်တော်ကိုမြှင့်ပြီး တည်ဆောက်ပြီးသောအခါ ကျာ်ဒဂုင် (ကျိုက်ဒဂုံ-ဒဂုံဘုရား)ဟု ဘွဲ့မည်ပေးလိုက်သည်။ တချို့ ပညာရှင်များက တောင်သုံးလုံးမြို့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော တိကုမ္ဘနဂရဆိုသည့် ပါဠိဝေါဟာရက ဆင်းသက်ကြောင်း၊ တိကုမ္ဘက တိကုမ်၊ တိဂုံ၊ ဒဂုံဟု ပြောင်းလဲလာကြောင်း ဆိုကြသည်။ မွန်ဝေါဟာရကလည်း ကုန်းမြင့်ပေါ်ကစေတီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ <ref>မောင်ခင်မင် (ဓနုဖြူ)</ref> ခရစ်နှစ် ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် [[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီးက ရန်အပေါင်းကုန်စင်ပြီဟုအဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ရန်ကုန်မြို့ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ==တည်နေရာ== [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အကြီးဆုံးဆိပ်ကမ်းမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၁၆ ဒီဂရီ ၄၆ မိနစ် နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၆ ဒီဂရီ ၁ဝ မိနစ် ဆုံရာတွင် တည်ရှိသည်။ [[ရန်ကုန်မြစ်]](ခေါ်)လှိုင်မြစ်နှင့် [[ပုဇွန်တောင်ချောင်း]]၊ [[ပဲခူးမြစ်]]တို့ ဆုံရာအရပ်တွင် တည်ရှိ၍ ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများသည် ပကတိအားဖြင့် လုံခြုံသော ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းသို့အရောက် ဝင်ထွက်သွားလာနိုင်သည်။ ရန်ကုန်မြို့သည် ပင်လယ်ဝမှ ၂၁-မိုင်သာ ဝေးသည်။ ပြည်တွင်းကျောထောက်နောက်ခံ နယ်များနှင့်လည်း [[ကုန်းလမ်း]]၊ [[ရေလမ်း]]၊ [[လေကြောင်းလမ်း]]တို့ဖြင့် ဆက်သွယ်လျက် ရှိလေသည်။ တံခါးမကြီးသဖွယ်ဖြစ်၍ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးအတွက် အချက်အချာဌာနလည်း ဖြစ်လေသည်။ == သမိုင်း == === ဒဏ္ဍာရီ === ရန်ကုန်မြို့တွင် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀–၂၆၀၀ အထက်ကာလ (သို့) [[မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း]]၊ အတွဲ (၁၁) အဆိုအရ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၃ ခုနှစ် ဘီစီ (၅၈၈) ခရစ်နှစ်တွင် [[ဗုဒ္ဓဝင်]] ထဲတွင်ပါဝင်သည့် [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ]] မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်ဓာတ်မြတ်များကို [[မွန်လူမျိုး|မွန်တိုင်းပြည်]]ဘုရင် ဥက္ကလာပမင်းကြီး စိုးစံရာ ဥက္ကလာပတိုင်း၊ ဥက္ကလာပမြို့ [[သိင်္ဂုတ္တရကုန်းတော်|သိင်္ဂုတ္တရကုန်း]]ပေါ်ရှိ [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်]]တွင် [[တဖုဿနှင့် ဘလ္လိက]] ကုန်သယ်ညီနောင်မှာ ဌာပနာသည့်သမိုင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်<ref> [[မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း]]၊ အတွဲ (၁၁) စာမျက်နှာ ၁၃၁ </ref> ဟူ၍ မြန်မာတို့က ယုံကြည်ကြသော်လည်း အထောက်အထား တိတိကျကျမရှိပေ။ [[File:Yangon.1.jpg|thumb|ရှေ့ဟောင်း ရန်ကုန်မြို့ မြေပုံ]] === အေဒီ ၆ မှ ၁၈ ရာစု === ရန်ကုန်မြို့အား [[ဒဂုံမြို့နယ်|ဒဂုံရွာ]]အဖြစ် [[အောက်မြန်မာပြည်]]ကို လွှမ်းမိုးကြီးစိုးသော [[မွန်လူမျိုး]]များက အေဒီ ၆ ရာစုတွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဒဂုံသည် ၁၄ ရာစု [[ဟံသာဝတီ|ဟံသာဝတီခေတ်]]တွင် အရေးကြီးသော ဘုရားဖူးမြို့ ဖြစ်လာခဲသည်။ [[မဂဒူးမင်းဆက်]] ခေါ် (ဝါရီရူးမင်းဆက်)တွင် (၈) ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်သော [[ဗညားဦး]]၏ အစ်မတော် မွန်မင်းသမီး မဟာဒေဝီသည် ဒဂုံမြို့ကို စားစေကာ ခရစ်နှစ် ၁၃၆၄-၁၃၉၂ အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref>Pan Hla, Nai (2005) [1968]. Razadarit Ayedawbon (in Burmese) (8th printing, 2005 ed.). Yangon: Armanthit Sarpay. p. 54.</ref> [[မဂဒူးမင်းဆက်]] တွင် (၁၅) ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်သော ဘုရင်မကြီး [[ရှင်စောပု]] သည် သူမ၏ ဟံသာဝတီပဲခူးထီးနန်းကို သားမက်တော် ဓမ္မစေတီမင်းအားအပ်နှံ၍ ၁၄၆၀ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ရှိ ရွှေတိဂုံစေတီအနီးတွင် နန်းတော်ငယ်တည်ကာ ဟံသာဝတီပဲခူးထီးနန်းကို အဝေးမှထိန်းကွပ်ပေးရင်း တရားဓမ္မဖြင့် သူမဘဝ၏ နောက်ဆုံးလက်ကျန်နေ့ရက်များကို ဖြတ်သန်း စံနေတော်မူခဲ့သည်။<ref>[https://archive.org/stream/imperialgazettee21grea#page/212/mode/2up Imperial gazetteer of India<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->]</ref> === အေဒီ ၁၈ မှ ၁၉ ရာစု === ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] ထူထောင်သော [[အလောင်းမင်းတရား]] သည် ဒဂုံမြို့ကို အောင်နိုင်ပြီး “ရန်ကုန်”ဟု အမည်သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ဒဂုံမြို့ပတ်လည်တွင် တိုးမြင့်၍ အခြေချနေထိုင်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှပိုင်အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီ သည် ၁၇၉၀ ခုနှစ်များတွင် စက်ရုံ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref>"Rangoon City", ''Imperial Gazetteer of India'', Oxford: Clarendon Press, 1908</ref> ၁၈၂၃ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ ၃၀၀၀၀ နေထိုင်ခဲ့သည်။<ref>Jedidiah Morse; Richard C. Morse (1823), "Rangoon", ''A New Universal Gazetteer'' (4th ed.), New Haven: S. Converse</ref> ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၇) ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်သော [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)|ဘကြီးတော်ဘုရား]] လက်ထက် [[ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲ]] (၁၈၂၄ - ၂၆) တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် ရန်ကုန်မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သော်လည်း၊ စစ်ပြီးသည့်နောက် [[ရန္တပိုစာချုပ်]] အရ ရန်ကုန်မြို့ကို မြန်မာတို့လက်ထဲ ပြန်လည်လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ မြန်မာဘုရင် [[သာယာဝတီမင်း]] လက်ထက် ၁၈၄၁ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့သည် မီးသင့်ပြီး ပျက်စီးခဲ့သည်။ === ကိုလိုနီခေတ် ရန်ကုန် (၁၈၅၂ မှ ၁၉၄၈) === [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]]တို့သည် ရန်ကုန်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် အားလုံးကို ၁၈၅၂ ခုနှစ် [[ဒုတိယအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်]] တွင် သိမ်းယူချုပ်ကိုင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ရန်ကုန်မြို့သည် ရွှေတိဂုံဘုရားကို ဗဟိုပြုထားပြီး သေးငယ်သော ငါးဖမ်းရွာလေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဆက်လက်၍ ရန်ကုန်မြို့ကို ဗြိတိသျှဘားမား၏ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေး အချက်အချာကျသော မြို့တစ်မြို့အဖြစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ စစ်[[အင်ဂျင်နီယာ]] ဗိုလ်အလက်ဇန္ဒားဖရေဇာ၏ ဒီဇိုင်းပုံစံကို အခြေပြု၍ ဗြိတိသျှများသည် ဂရစ်စီမံချက်ဖြင့် [[ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ|မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]]တွင် အရှေ့ဘက်၌ ပုစွန်တောင်ချောင်းငယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် ရန်ကုန်မြစ်ကို နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ပြီး မြို့တော်သစ်တစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် ရန်ကုန်ကောလိပ် (ယခု [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်|ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်]])ကို ဗြိတိသျှ-အိန္ဒိယရှိ [[ကာလကတ္တားမြို့|ကလက္ကတား]] တက္ကသိုလ် လက်အောက်ခံအဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[File:Secretariat Building, Yangon.jpg|thumb|[[ဝန်ကြီးများရုံး (ရန်ကုန်)|အတွင်းဝန်များရုံး]] (ခရစ်နှစ် ၁၉၁၀ခုနှစ်)]] ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[တတိယ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာစစ်]] တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းယူခဲ့ပြီးနောက် ရန်ကုန်မြို့သည် အားလုံးသော ဗြိတိသျှဘားမားတို့၏ မြို့တော်အဖြစ် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ ၁၈၉၀ ခုနှစ်များတွင် ရန်ကုန်မြို့၏ တိုးပွားလာသည့် လူဦးရေများနှင့် ကုန်သွယ်မှုတို့သည် တော်ဝင်ကန်(ယခု ကန်တော်ကြီး)နှင့် အင်းယားကန် တို့၏ မြောက်ဘက်ရှိ ဆင်ခြေဖုံးရပ်ကွက်များတွင် ချမ်းသာကြွယ်ဝသည့် လူနေအိမ်ခြေများကို မွေးဖွားပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ရန်ကုန်အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံ အပါအဝင် ဆေးရုံများနှင့် ကောလိပ်များကိုလည်း တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ်ရန်ကုန်ကို ၎င်း၏ကျယ်ပြန့်သောပန်းခြံများ၊ ရေကန်များ၊ ရောပြွမ်းနေသည့် ခေတ်မီအဆောက်အအုံများနှင့် ရှေးရိုးအတိုင်း သစ်သားတို့ဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားသည့် ဗိသုကာလက်ရာများတို့ဖြင့် “အရှေ့တိုင်း၏ ဥယျာဉ်မြို့တော်” အဖြစ် သိရှိလာခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ရန်ကုန်မြို့၌ [[လန်ဒန်မြို့]]နှင့် တန်းတူ ပြည်သူလူထု ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] မတိုင်မီက၊ ရန်ကုန်မြို့ရှိ လူဦးရေ ၅၀၀၀၀၀ ၏ ၅၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် အိန္ဒိယ သို့မဟုတ် တောင်အာရှသားများဖြစ်၍ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်သည် မြန်မာ၊ ကရင်၊ တရုတ်၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာကပြားနှင့် အခြားလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်]]ပြီးနောက်၊ ရန်ကုန်သည် လက်ဝဲစွန်းရောက် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများ ဦးဆောင်သည့် ဗမာ့လွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုအချက်အချာနေရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၂၀၊ ၁၉၃၆ နှင့် ၁၉၃၈ ခုနှစ်တို့တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရအား သုံးကြိမ်တိုင် နိုင်ငံနှင့်အဝှမ်း ဆန့်ကျင်ဆန္ဒပြမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ရန်ကုန်သည် (၁၉၄၂ - ၄၅) တွင် ဂျပန်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်း ကြီးမားသော ပျက်စီးယိုယွင်းမှုများ ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန္နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့ တွင် ဗြိတိသျှအင်ပါယာထံမှ နိုင်ငံ၏လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်နှင့် ရန်ကုန်မြို့သည် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ် လာခဲ့သည်။ === လက်ရှိ ရန်ကုန် (၁၉၄၈ မှ ယခု) === ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးကို ရရှိပြီးလျှင်ပြီးခြင်း၊ ကိုလိုနီအမည်များဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့်လမ်းများ၊ ပန်းခြံများတို့သည် အမျိုးသားရေးအသွင် ပိုမိုဆောင်သည့် မြန်မာအမည်များသို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ရန်ကုန်မြို့အား နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့၏ အမည်နာမများကို အစွဲပြု၍ခေါ်ဝေါ်ထားသော မြန်မာအမည်များအဖြစ်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီက မြို့တော်၏ အင်္ဂလိပ်အမည်ကို “Yangon” ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်စေခြင်းနှင့်အတူ အခြားသော အင်္ဂလိပ်အခေါ်အဝေါ်များကိုလည်း မြန်မာအမည်များသို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[File:Maharbandulabridgeygn.jpg|right|thumb|မြို့လယ်ခေါင်ရှိ [[မဟာဗန္ဓုလတံတား]]]] လွတ်လပ်ရေးရသည့် အချိန်မှစတင်၍ ရန်ကုန်မြို့ကို ပြင်ပသို့ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။ အဆက်ဆက်သော အစိုးရများသည် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ၌ သာကေတ၊ မြောက်ဥက္ကလာပနှင့် တောင်ဥက္ကလာပမြို့နယ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ၌ လှိုင်သာယာ၊ ရွှေပြည်သာနှင့် တောင်ဒဂုံမြို့နယ်တို့ကိုလည်းကောင်း တိုးချဲ့မြို့နယ်သစ်များကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ ရန်ကုန်မြို့ကြီးသည် ဧရိယာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၆၀၀ ခန့် ကျယ်ဝန်းသည်။ ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း၏ အခြားနိုင်ငံများတို့၏အရေး၌ မစွက်ဖက်ရေးဝါဒဖြင့် အုပ်ချုပ်မှု (၁၉၆၂ - ၁၉၈၈) အတွင်း၊ ရန်ကုန်မြို့၏ အခြေခံအဆောက်အအုံသည် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှု ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ တိုးပွားလာသည့် လူဦးရေနှင့်အညီ မြှင့်တင်နိုင်မှုမရှိခြင်းတို့ကြောင့် ယိုယွင်းပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် စစ်အစိုးရ၏ ပိုမိုတံခါးဖွင့်လာသည့်ဈေးကွက် မူဝါဒများသည် ပြည်တွင်းနှင့် နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကို ဆွဲဆောင်နိုင်မှု ရှိလာခဲ့ပြီး၊ မြို့တော်၏ အခြေခံအဆောက်အအုံကိုလည်း ခေတ်မှီသစ်လွင်မှု၏ မျှတသည့်ပမာဏသို့ ဆောင်ယူလာနိုင်ခဲ့သည်။ မြို့တော်၏ အတွင်းပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကိုလည်း တိုးချဲ့မြို့များသို့ အတင်းအကြပ် လွှဲပြောင်းနေရာ ချထားပေးခဲ့သည်။ များပြားသော ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံများကိုလည်း ဖျက်ဆီးစေ၍၊ မြင့်မားသော ဟိုတယ်များ၊ ရုံးအဆောက်အအုံများ၊ ဈေးရောင်းဆိုင်ခန်းများအတွက် နေရာပေးစေခြင်းဖြင့် မြို့တော်အုပ်ချုပ်သူများသည် ကျော်ကြားထင်ရှားသော ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံ ၂၀၀ ခန့်ကိုလည်း ရန်ကုန်မြို့တော်၏ အမွေအနှစ် စာရင်းသို့ ထည့်သွင်းစေခဲ့သည်။ အဓိက ဆောက်လုပ်မှု အစီအစဉ်များသည် မြို့တော်နှင့် စက်မှုမြစ်ကမ်းပါးဒေသများကို ဆက်သွယ်ပေးသည့် တံတားအသစ်ခြောက်စင်းနှင့် လမ်းမကြီး အသစ် ငါးခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ သို့တိုင်အောင် ရန်ကုန်၏ များစွာသော နေရာတို့တွင် အခြေခံ စည်ပင်သာယာရေးနှင့် သက်ဆိုင်သော ဝန်ဆောင်မှုဖြစ်သည့် ၂၄ နာရီ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားနှင့် ပုံမှန်အမှိုက်သိမ်းယူမှုတို့ မရှိသေးပဲ ရှိနေခဲ့သည်။ ရန်ကုန်သည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးသည်မှ မျိုးနွယ်စုပြုမှုအရ တိုင်းရင်းသားဒေသခံ မြန်မာလူမျိုးများ ပိုမိုရှိလာခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် များစွာသော တောင်အာရှသားများနှင့် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာကပြားများ ထွက်ခွါသွားခဲ့ကြသည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များအတွင်း ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းအစိုးရ၏ နိုင်ငံခြားသားများကို ဖိအားပေးသောကြောင့် များပြားသော တောင်အာရှသားများကို ထွက်ခွာသွားစေခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း များပြားသော တောင်အာရှသားများနှင့် တရုတ်လူမျိုးစုများသည် ရန်ကုန်၌ ဆက်လက်နေထိုင်လျက် ရှိနေသည်။ နိုင်ငံမှ ထွက်ခွါသွားခြင်း သို့တည်းမဟုတ် အခြားသော မြန်မာအုပ်စုတို့ဖြင့် မျိုးမတူသူများလက်ထပ်မှုပြုခြင်း တို့ကြောင့် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာကပြားများသည် သိသာစွာပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ကြသည်။ ရန်ကုန်မြို့သည် ၁၉၇၄၊ ၁၉၈၈နှင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်များတွင် အစိုးရဆန့်ကျင်မှု၊ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများ၏ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြသူများအား အစိုးရမှ ပစ်ခတ်မှုပြုတိုင်း သွေးမြေကျမှုများကို မြို့တော်၏ လမ်းများပေါ်တွင် မြင်တွေ့ခဲ့ရသည်။ မေလ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း[[နာဂစ်မုန်တိုင်း|နာဂစ်]]သည် ရန်ကုန်မြို့ ကိုတိုက်ခတ်ခဲ့သည်။ မြို့တော်၌ လူအသေအပျောက် အနည်းငယ်ရှိခဲ့ပြီး လေးပုံသုံးပုံသော ရန်ကုန်မြို့၏ စက်မှုလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံတို့ ဖျက်ဆီးခံရ၍၊ ခန့်မှန်းခြေအမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၈၀၀ ဖိုးခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် စစ်အစိုးရသည် ရန်ကုန်မြောက်ဘက် မိုင် ၂၀၀ (၃၂၂ ကီလိုမီတာ) အကွာရှိ နေပြည်တော် ကို အုပ်ချုပ်မှုမြို့တော်အသစ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍၊ တပြိုင်နက်တည်းမှာပင် များစွာသော အစိုးရဌာနများကို အသစ်တည်ဆောက်ပြီးသည့် မြို့တော်သို့ ပြောင်းရွှေ့စေခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေကာမူ ရန်ကုန်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးမားဆုံးမြို့တော်နှင့် အရေးကြီးဆုံးစီးပွားရေးဗဟိုအချက်အချာ အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေသည်။ == ပထဝီဝင်အနေအထား == [[File:Rangoon 96.19638E 16.84495N.jpg|thumb|ရန်ကုန်မြို့ပြဧရိယာ]]ရန်ကုန်မြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ရန်ကုန်မြစ်နှင့် ပဲခူးမြစ်တို့ စီးဝင်ရာ မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့မှ {{convert|30|km|disp=သို့မဟုတ်|sp=us}}ကွာဝေးသည်။ === ရာသီဥတု === <!-- {{climate chart | Yangon | 17.9 | 32.2 | 5 | 19.3 | 34.5 | 2 | 21.6 | 36.0 | 7 | 24.3 | 37.0 | 51 | 25.0 | 33.4 | 303 | 24.5 | 30.2 | 547 | 24.1 | 29.7 | 559 | 24.1 | 29.6 | 602 | 24.2 | 30.4 | 368 | 24.2 | 31.5 | 206 | 22.4 | 32.0 | 60 | 19.0 | 31.5 | 7 |float=left |source=[http://www.worldweather.org/180/c00232.htm WMO] |clear=none }} --> ရန်ကုန်မြို့ဟာ [[:en:Köppen climate classification|ကိုပင်၏ ဥတုရာသီ အမျိုးအစားခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း]]စနစ်အရ [[:en:tropical monsoon climate|အပူပိုင်းမုတ်သုံရာသီဥတု]]အတွင်း တည်ရှိသည်။<ref name=Peel>{{cite journal | author=Peel, M. C. and Finlayson, B. L. and McMahon, T. A. | year=2007 | title=Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification | journal=Hydrol. Earth Syst. Sci. | volume=11 | pages=1633–1644 | doi=10.5194/hess-11-1633-2007 | url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf | issn=1027-5606 | archive-date=3 February 2012 | access-date=31 July 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120203170339/http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf | url-status=dead }}</ref> မြို့တော်တွင် မိုးရာသီကာလသည် ရှည်ကြာလေ့ရှိပြီး မေလမှ အောက်တိုဘာလအထိရှိတက်ကာ မိုးရေအများအပြား ရရှိသည်။ နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလတိုင်အောင် ခြောက်သွေ့သောရာသီပင် မိုးဖွဲ့များ ကျတက်သေးသည်။ များသောအားဖြင့် ရန်ကုန်၌ မိုးများ သည်းထန်စွာရွာသွန်းခြင်းကို မုတ်သုံရာသီကာလအတွင်း တွေ့ရသည်။ တစ်နှစ်ပြီးတစ်နှစ် ကူးပြောင်းလာသည်နှင့် ရန်ကုန်မြို့၏ အပူချိန်သည် အနည်းငယ်ခြားနားလာတက်ကာ ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် {{convert|29|to|36|C|F}} ထိ ရှိတက်ပြီး ပျမ်းမျှအနိမ့်ဆုံးအပူချိန်သည် {{convert|18|to|25|C|F}} ထိ ရှိတက်သည်။ {{Clear right}} {{Weather box|location = ရန်ကုန်မြို့ (၁၉၆၁—၁၉၉၀) |single line = Y |metric first = Y |Jan record high C = 37.8 |Feb record high C = 38.3 |Mar record high C = 39.4 |Apr record high C = 41.1 |May record high C = 40.6 |Jun record high C = 36.7 |Jul record high C = 33.9 |Aug record high C = 33.9 |Sep record high C = 34.4 |Oct record high C = 35.0 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 35.6 |year record high C = 41.1 |Jan high C = 32.2 |Feb high C = 34.5 |Mar high C = 36.0 |Apr high C = 37.0 |May high C = 33.4 |Jun high C = 30.2 |Jul high C = 29.7 |Aug high C = 29.6 |Sep high C = 30.4 |Oct high C = 31.5 |Nov high C = 32.0 |Dec high C = 31.5 |year high C = 32.3 |Jan mean C = 25.1 |Feb mean C = 26.9 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 30.7 |May mean C = 29.2 |Jun mean C = 27.4 |Jul mean C = 26.9 |Aug mean C = 26.9 |Sep mean C = 27.3 |Oct mean C = 27.9 |Nov mean C = 27.2 |Dec mean C = 25.3 |year mean C = 27.5 |Jan low C = 17.9 |Feb low C = 19.3 |Mar low C = 21.6 |Apr low C = 24.3 |May low C = 25.0 |Jun low C = 24.5 |Jul low C = 24.1 |Aug low C = 24.1 |Sep low C = 24.2 |Oct low C = 24.2 |Nov low C = 22.4 |Dec low C = 19.0 |year low C = 22.6 |Jan record low C = 12.8 |Feb record low C = 13.3 |Mar record low C = 16.1 |Apr record low C = 20.0 |May record low C = 20.6 |Jun record low C = 21.7 |Jul record low C = 21.1 |Aug record low C = 20.0 |Sep record low C = 22.2 |Oct record low C = 21.7 |Nov record low C = 16.1 |Dec record low C = 12.8 |year record low C = 12.8 |rain colour = green |Jan rain mm = 5 |Feb rain mm = 2 |Mar rain mm = 7 |Apr rain mm = 15 |May rain mm = 303 |Jun rain mm = 547 |Jul rain mm = 559 |Aug rain mm = 602 |Sep rain mm = 368 |Oct rain mm = 206 |Nov rain mm = 60 |Dec rain mm = 7 |year rain mm = 2681 |Jan rain days = 0.2 |Feb rain days = 0.2 |Mar rain days = 0.4 |Apr rain days = 1.6 |May rain days = 12.6 |Jun rain days = 25.3 |Jul rain days = 26.2 |Aug rain days = 26.1 |Sep rain days = 19.5 |Oct rain days = 12.2 |Nov rain days = 4.8 |Dec rain days = 0.2 |year rain days = 129.3 |Jan humidity = 62 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 69 |Apr humidity = 66 |May humidity = 73 |Jun humidity = 85 |Jul humidity = 86 |Aug humidity = 87 |Sep humidity = 85 |Oct humidity = 78 |Nov humidity = 71 |Dec humidity = 65 |year humidity = 74 |Jan sun = 300 |Feb sun = 272 |Mar sun = 290 |Apr sun = 292 |May sun = 181 |Jun sun = 80 |Jul sun = 77 |Aug sun = 92 |Sep sun = 97 |Oct sun = 203 |Nov sun = 280 |Dec sun = 288 |year sun = 2452 |source 1 = World Meteorological Organization,<ref name="WMO">{{cite web | url = http://www.worldweather.org/180/c00232.htm | title = World Weather Information Service – Yangon | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 8 May 2012}}</ref> Sistema de Clasificación Bioclimática Mundial (extremes)<ref name=extremes>{{cite web | url = http://www.globalbioclimatics.org/station/my-rangu.htm | title = Burma (Myanmar) - Rangun | publisher = Centro de Investigaciones Fitosociológicas | language = Spanish | accessdate = February 23, 2013 | archivedate = 14 March 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160314021815/http://www.globalbioclimatics.org/station/my-rangu.htm }}</ref> |source 2 = Danish Meteorological Institute (sun and relative humidity)<ref name=DMI>{{cite web | last1 = Cappelen | first1 = John | last2 = Jensen | first2 = Jens | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archivedate = April 27, 2013 | url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931-1960) | title = Myanmar - Rangoon | page = 189 | publisher = Danish Meteorological Institute | language = Danish | accessdate = February 23, 2013}}</ref> |date = March 2011}} == မြို့တော်မြင်ကွင်း == [[File:Yangon.9.jpg|left|thumb|ရန်ကုန်မြို့တိုးတက်လာခြင်း ၁၉၆၃ - ၂၀၀၃]] ၁၉၉၀ ခုနှစ် အလယ်နှစ်များတိုင်အောင် ရန်ကုန်သည် ပဲခူး၊ ရန်ကုန်နှင့် လှိုင်မြစ်တို့အကြား ရှေးရိုးကျွန်းဆွယ် နှင့်တူသော အသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ပင်ကိုအတိုင်း တည်ရှိနေခဲ့သည်။ လူအများအပြား ပြောင်းရွှေ့ဝင်ရောက်လာ ကြသော်လည်း မြို့တော်မှာ အပြင်ဘက်သို့ အနည်းငယ်မျှသာ ပြောင်းရွှေ့မှုရှိသည်။ ၁၉၄၄ ခုနှစ်၏ မြေပုံအနေအထားအရ အင်းယားကန်၏ မြောက်ဘက်တွင် အနည်းငယ်မျှသော ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသာရှိခဲ့ပြီး၊ ယခုဘိလပ်မြေဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသော ဧရိယာများ၊ ပြည့်သိပ်နေသော နေအိမ်များသည် ယခင်က ခြုံနွယ် ပိတ်ပေါင်းတို့ဖြင့် ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ နှောင်းပိုင်းနှစ်များမှ စတင်၍ မြို့တော်သည် မြောက်ဘက် [[ရန်ကုန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]တည်ရှိနေသည့် နေရာအထိ လျင်မြန်စွာ ကျယ်ပြန့်လာသည်။ သို့ရာတွင် ထွက်ပေါ်လာသည့် အဖြေမှာ မြို့တော်ကို နောက်ပိုင်းသို့ ဖြန့်ချခြင်းဖြစ်၍၊ မြို့လယ်ခေါင် ဧရိယာကို ပထဝီဝင်အရ ဗဟိုနေရာမှ ရွှေ့ပြောင်းယူခြင်း ဖြစ်သည်။ မြို့တော်၏ ဧရိယာအကျယ်အဝန်းသည် ၁၉၀၁ ခုနှစ်တွင် ရ၂.၅၂ စတုရန်းကီလိုမီတာမှ ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် ၈၆.၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ၊ ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် ၂၀၈.၅၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ၊ ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် ၃၄၆.၁၃ စတုရန်းကီလိုမီတာနှင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၅၉၈.၇၅ စတုရန်းကီလိုမီတာသို့ တစ်ဖြည်းဖြည်း တိုးမြှင့်လာသည်။ {| class="wikitable" |- |+နှစ်အလိုက်ပြောင်းလဲလာသည့် ရန်ကုန်မြို့ပြဧရိယာ အနေအထား !ခုနှစ် !!ခေတ် !!ဧရိယာ(စတုရန်းမိုင်) |- |၁၇၅၅||ရန်ကုန်မြို့စတင်တည်ထောင်စဉ်(အလောင်းမင်းတရားလက်ထက်) ||နှစ်မိုင်ခန့်(စတုရန်းမိုင်၏ ရှစ်ပုံတစ်ပုံ) |- |၁၈၅၃||အင်္ဂလိပ်လက်အောက်ကျရောက်စဉ်||၀.၈ |- |၁၉၅၃||ဖဆပလအစိုးရ||၄၇.၅၇ |- |၁၉၇၃||မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ||၈၀.၅၅ |- |၂၀၀၇||နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ||၃၅၂ |- |လက်ရှိ||||၃၅၀ ကျော် |} == ရန်ကုန်မြို့ပြလူဦးရေ == {| class="wikitable" |- ! ခုနှစ် !! ခေတ် !! လူဦးရေ |- |၁၇၅၅ ||ရန်ကုန်စတင်တည်ထောင်စဉ်ကာလ|| ၁၀,၀၀၀ |- | ၁၈၅၃ || အင်္ဂလိပ်တို့ဝင်ရောက်လာချိန်|| ၄၀,၀၀၀ |- | ၁၉၅၃ ||ဖဆပလအစိုးရ || ၈၂၅,၀၀၀ |- |၁၉၇၃-၁၉၈၈ || မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ || ၂,၀၁၅,၂၃၀ |- |၁၉၈၈-၂၀၁၁ || နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ ||၆,၆၀၀,၀၀၀ |- | ၂၀၁၁-၂၀၁၆ || သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ ||၇,၀၀၀,၀၀၀ |- |၂၀၁၆-၂၀၁၈ |သမ္မတ ဦးထင်ကျော် အစိုးရ | |- |၂၀၁၈-၂၀၂၁ |သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့် အစိုးရ |- |၂၀၂၁-ယနေ့ထိ |နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အစိုးရ |- |} <ref>{{Cite web |title=Eleven Media Group Co., Ltd landingpage |url=https://news-eleven.com/ |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == အုပ်ချုပ်ရေး == [[File:Yangoncityhall.PNG|thumb|[[ရန်ကုန်မြို့တော်ခန်းမ]]]] ရန်ကုန်မြို့တော် စီမံခန့်ခွဲခြင်းကိစ္စရပ်များကို [[ရန်ကုန်မြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ]] (Yangon City Development Committee) (YCDC) မှ တာဝန်ယူဆောင်ရွက်သည်။ ရန်ကုန်မြို့တော်၏ [[urban planning|မြို့ပြစီမံကိန်း]]များကိုလည်း ရန်ကုန်မြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီမှ ထိန်းကြောင်းဆောင်ရွက်သည်။<ref>{{cite web| url=http://www.chijihon.metro.tokyo.jp/asianet/participating_cities/yangon.htm| title=Yangon| accessdate=13 August 2006| publisher=Asian Network of Major Cities 21| archiveurl=https://web.archive.org/web/20060620010837/http://www.chijihon.metro.tokyo.jp/asi| archivedate=20 June 2006}}</ref> ရန်ကုန်မြို့တော်ကို ခရိုင်လေးခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်။ ထိုခရိုင်လေးခုတွင် မြို့နယ်ပေါင်း ၃၃ ခု ပါဝင်သည်။ [[ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်များစာရင်း|လက်ရှိ ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်]]မှာ ဦးဗိုလ်ဌေးဖြစ်သည်။ (၂၀၂၁)ခုနှစ်အထိ ရန်ကုန်တိုင်း‌ဒေသကြီးအား ခရိုင် (၄)ခုခွဲ၍ အုပ်ချုပ်သည်။ (၂၀၂၂)ခုနှစ် ဧပြီလ (၃၀)ရက်နေ့မှစ၍ ရန်ကုန်မြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်အတွင်း အောက်ပါအတိုင်း ခရိုင်အသစ်များခွဲကာ စီမံအုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ {| class="wikitable" |- |+ရန်ကုန်မြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ ခရိုင်များနှင့်မြို့နယ်များ !ခရိုင်!! ပါဝင်သည့်မြို့နယ် |- |[[ဖိုင်:Thingangyun district.svg|thumb]][[သင်္ဃန်းကျွန်းခရိုင်]]|| [[သင်္ဃန်းကျွန်းမြို့နယ်]] • [[တောင်ဥက္ကလာပမြို့နယ်]] • [[တာမွေမြို့နယ်]] • [[ရန်ကင်းမြို့နယ်]] |- |[[ဖိုင်:Botahtaung district.svg|thumb]][[ဗိုလ်တထောင်ခရိုင်]]|| [[ဗိုလ်တထောင်မြို့နယ်]] • [[ဒေါပုံမြို့နယ်]] • [[မင်္ဂလာတောင်ညွန့်မြို့နယ်]] • [[ပုဇွန်တောင်မြို့နယ်]] • [[သာကေတမြို့နယ်]] |- |[[ဖိုင်:Dagonmyothit district.svg|thumb]][[ဒဂုံမြို့သစ်ခရိုင်]]|| [[ဒဂုံမြို့သစ်ဆိပ်ကမ်းမြို့နယ်]] • [[ဒဂုံမြို့သစ်တောင်ပိုင်းမြို့နယ်]] • [[ဒဂုံမြို့သစ်မြောက်ပိုင်းမြို့နယ်]] • [[ဒဂုံမြို့သစ်အရှေ့ပိုင်းမြို့နယ်]] |- |[[ဖိုင်:Kyauktada district.svg|thumb]][[ကျောက်တံတားခရိုင်]] || [[ကျောက်တံတားမြို့နယ်]] • [[ပန်းဘဲတန်းမြို့နယ်]] • [[လမ်းမတော်မြို့နယ်]] • [[လသာမြို့နယ်]] • [[ဒဂုံမြို့နယ်]] |- |[[ဖိုင်:Ahlon district.svg|thumb]][[အလုံခရိုင်]]|| [[အလုံမြို့နယ်]] • [[ကြည့်မြင်တိုင်မြို့နယ်]] • [[စမ်းချောင်းမြို့နယ်]] |- |[[ဖိုင်:Mayangon district.svg|thumb]][[မရမ်းကုန်းခရိုင်]]|| [[မရမ်းကုန်းမြို့နယ်]] • [[လှိုင်မြို့နယ်]] • [[မြောက်ဥက္ကလာပမြို့နယ်]] |- |[[ဖိုင်:Kamayut district.svg|thumb]][[ကမာရွတ်ခရိုင်]]|| [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]] • [[ဗဟန်းမြို့နယ်]] |- |[[ဖိုင်:Mingaladon district.svg|thumb]][[မင်္ဂလာဒုံခရိုင်]] |[[မင်္ဂလာဒုံမြို့နယ်]] • [[ရွှေပြည်သာမြို့နယ်]] |- |[[ဖိုင်:Insein district.svg|thumb]][[အင်းစိန်ခရိုင်]] |[[အင်းစိန်မြို့နယ်]] • [[လှိုင်သာယာအရှေ့ပိုင်းမြို့နယ်]] • [[လှိုင်သာယာအနောက်ပိုင်းမြို့နယ်]] |}<ref> ကြေးမုံသတင်းစာ၊ မေ (၁) ၂၀၂၂ </ref> == ပညာရေး == [[File:Main building of the University of Medicine 1, Yangon, 2009.jpg|thumb|ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်]] === အခြေခံပညာ === ရန်ကုန်မြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၀၀ ခန့် (ခန့်မှန်း) တည်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://reliefweb.int/map/myanmar/total-number-government-schools-statesregions |accessdate=11 January 2019 |archivedate=30 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230140305/https://reliefweb.int/map/myanmar/total-number-government-schools-statesregions }}</ref> === အဆင့်မြင့်ပညာ === {{main|ရန်ကုန်ရှိ တက္ကသိုလ်များ}} {{columns-list|width=35em| * [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]]၊ * [[မြန်မာနိုင်ငံရေကြောင်းပညာတက္ကသိုလ်]]၊ * [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်]]၊ * ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်၊ * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်]]၊ * [[ဆေးတက္ကသိုလ်(၂) ရန်ကုန်]]၊ * ရန်ကုန်နိုင်ငံခြားဘာသာတက္ကသိုလ်၊ * ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်၊ * ရန်ကုန်အဝေးသင်တက္ကသိုလ်၊ * သွားဘက်ဆိုင်ရာဆေးတက္ကသိုလ်(ရန်ကုန်)၊ * သူနာပြုတက္ကသိုလ်(ရန်ကုန်)၊ * ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းတက္ကသိုလ် ၊ * ဒဂုံတက္ကသိုလ်၊ * ရန်ကုန်အရှေ့ပိုင်းတက္ကသိုလ်၊ * ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းနည်းပညာတက္ကသိုလ်၊ * နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မှော်ဘီ)၊ * နည်းပညာတက္ကသိုလ်(သံလျှင်)၊ * ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(ရန်ကုန်)၊ * ဆေးဝါးတက္ကသိုလ်၊ * ဆေးဘက်ဆိုင်ရာနည်းပညာတက္ကသိုလ်၊ * အခြေခံကျန်းမာရေးတက္ကသိုလ်၊ * သတင်းအချက်အလက်နှင့်နည်းပညာတက္ကသိုလ်၊ * သမဝါယမတက္ကသိုလ်(သံလျှင်)၊ * အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့်အနုပညာတက္ကသိုလ်(ရန်ကုန်)၊ * တပ်မတော်ဆေးတက္ကသိုလ်၊ * တပ်မတော်သူနာပြုနှင့်ဆေးဘက်ဆိုင်ရာတက္ကသိုလ်၊ * နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းတက္ကသိုလ်(​အောက်မြန်မာပြည်)၊ * မြန်မာနိုင်ငံကုန်သွယ်ရေကြောင်းကောလိပ်၊ * ရန်ကင်းပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်၊ * သင်္ဃန်းကျွန်းပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်၊ * လှည်းကူးပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်၊ * အမျိုးသားစီမံခန့်ခွဲမှုဒီဂရီကောလိပ်၊ * သမဝါယမကောလိပ်(ဖောင်ကြီး) }} အစရှိသော အစိုးရပိုင်တက္ကသိုလ်၊ ဒီဂရီကောလိပ်၊ ကောလိပ်များစွာ တည်ရှိသည်။ == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === ==== အစိုးရ အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံများ ==== * ရန်ကုန် အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး ခေါ် ([[ရန်ကုန်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး]]) * [[အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံသစ်ကြီး (ရန်ကုန်)|ရန်ကုန် အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံသစ်ကြီး]] * [[မြောက်ဥက္ကလာပဆေးရုံ|မြောက်ဥက္ကလာပ အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး]] * သင်္ဃန်းကျွန်း စံပြ အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * အင်းစိန် အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံ * ရန်ကုန် အရှေ့ပိုင်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံ * ရန်ကုန် အနောက်ပိုင်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံ *တက္ကသိုလ်များ ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.um1ygn.edu.mm/en/announcement/%E2%80%8B%E1%80%98%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9D%E1%80%84/ |accessdate=15 January 2021 |archivedate=2 October 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191002194227/http://www.um1ygn.edu.mm/en/announcement/%E2%80%8B%E1%80%98%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9D%E1%80%84/ }}</ref> ခေါ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဆေးရုံ(ခုတင်-၁၀၀) *ဒဂုံတက္ကသိုလ်ဆေးရုံ (ခုတင်-၅၀)<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> *လှိုင်သာယာ မြို့နယ်ဆေးရုံ *သာကေတ မြို့နယ်ဆေးရုံ *သန်လျင် အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံကြီး ==== အစိုးရ အထူးကု ဆေးရုံများ ==== * [[ရန်ကုန် ခုတင်(၅၀၀)ဆံ့ အထူးကုဆေးရုံကြီး]] * [[ရန်ကုန်ကလေးဆေးရုံကြီး|ရန်ကုန် ကလေး ဆေးရုံကြီး]] * ရန်ကင်း ကလေး ဆေးရုံကြီး * [[ရန်ကုန် ဗဟိုအမျိုးသမီး ဆေးရုံကြီး]] (ယခင်ကိုလိုနီခေတ် ''Dufferin Maternity'' ဆေးရုံ) *ဗဟန်း အမျိုးသမီး ဆေးရုံ ခေါ် (ဒေါ်ခင်ကြည်ဆေးရုံ)<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://7daydaily.com/story/116216 |accessdate=5 July 2018 |archivedate=28 January 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128224038/http://www.7daydaily.com/story/116216 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news-eleven.com/news/28397 |title=ေဒၚခင္ၾကည္ေဆး႐ုံ၌ ကေလးေမြးဖြားမႈႏွင့္ ပတ္သက္ေသာ က်န္းမာေရးဝန္ေဆာင္မႈမ်ား လုပ္ေဆာင္ေပးမည္ျဖစ္ၿပီး အတြင္းလူနာ ၄၀ အထိ လက္ခံကုသမည္ – Eleven Media Group<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --> |access-date=5 July 2018 |archive-date=16 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716042635/https://news-eleven.com/news/28397 |url-status=dead }}</ref> *တောင်ဥက္ကလာပ မိခင်နှင့်ကလေး ဆေးရုံ *[[အလုပ်သမား ဆေးရုံကြီး (ရန်ကုန်)|ရန်ကုန် အလုပ်သမား ဆေးရုံကြီး]] * [[နား၊ နှာခေါင်း၊ လည်ချောင်း၊ ဦးခေါင်းနှင့် လည်ပင်း ခွဲစိတ်အထူးကု ဆေးရုံကြီး (ရန်ကုန်)|ရန်ကုန် နား နှာခေါင်း လည်ချောင်း ဆေးရုံကြီး]] * ရန်ကုန် စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံကြီး ခေါ် (ရွာသာကြီး စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံကြီး) * ရန်ကုန် အရိုး ဆေးရုံကြီး *ရန်ကုန် မျက်စိ အထူးကု ဆေးရုံကြီး * ရန်ကုန် ကူးစက်ရောဂါကု ဆေးရုံ * ရန်ကုန် တိုင်းရင်းဆေး ဆေးရုံ *အင်းစိန် အောင်ဆန်း တီဘီရောဂါ အထူးကု ဆေးရုံ == အားကစား == [[File:Thuwunna Stadium.JPG|thumb|သုဝဏ္ဏ လူငယ် လေ့ကျင့်ရေး ကွင်း]] နိုင်ငံတွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ အားကစားပြိုင်ပွဲများအဖြစ် ဘောလုံးနှင့် အခြားအားကစား ပြိုင်ပွဲများ ကျင်းပလေ့ရှိသော [[သုဝဏ္ဏ လူငယ် လေ့ကျင့်ရေး ကွင်း]]၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း အားကစားကွင်း]]၊ [[ပဒုမ္မာ အားကစားကွင်း]]၊ [[စလင်း အားကစားကွင်း]] တည်ရှိသည်။ [[၁၉၆၁ အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းဆွယ် အားကစားပွဲတော်]] နှင့် [[၁၉၆၉ အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းဆွယ် အားကစားပွဲတော်]] ကို ရန်ကုန်မြို့ အောင်ဆန်းအားကစားကွင်း တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ မြို့ခံအသင် [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]သည် မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်စတင် တည်ထောင်ခဲ့စဉ်ကတည်းက ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်း ဖြစ်သည်။ အိမ်ကွင်းမှ ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် အားကစားကွန်ပလပ် ဖြစ်သည်။<ref>http://ygnutd.com</ref> == အထင်ကရနေရာများ == {{seealso| [[ရှေးဟောင်း အမွေအနှစ် အဆောက်အအုံများ၊ ရန်ကုန်|ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်]]}} * [[ရွှေတိဂုံစေတီ]](ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ်တစ်ခု အပါအဝင်) * [[ရန်ကုန်မြို့ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်|တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ် (ရန်ကုန်)]] * [[လှော်ကားသဘာဝဥယျာဉ်]] * [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဈေး]] * [[ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း ပြတိုက်]] * [[အာဇာနည်ဗိမာန်]] * [[လွတ်လပ်ရေးကျောက်တိုင်]] * [[အမျိုးသားပြတိုက်]] * [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] * [[ဆူးလေစေတီတော်]] * [[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]] * [[ကမ္ဘာအေးစေတီ]] * [[ဗိုလ်တစ်ထောင်ဘုရား]] * [[ဝန်ကြီးများရုံး (ရန်ကုန်)|ဝန်ကြီးများရုံး]] * [[တိုင်းမ်စီးတီး]] * [[ရန်ကုန်မြို့တော်ခန်းမ]] * [[ရန်ကုန်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] * [[ရန်ကုန်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး]] * [[အမျိုးသားဇာတ်ရုံ (ရန်ကုန်)]] * [[စိန့်မေရီဝတ်ပြုကျောင်းကြီး]] * [[ကရဝိက်|ကရဝိက်]] * [[သုဝဏ္ဏ လူငယ် လေ့ကျင့်ရေး ကွင်း]] * [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း အားကစားကွင်း| အောင်ဆန်းအားကစားကွင်း]] * [[မြို့မ အထက်တန်းကျောင်း၊ ရန်ကုန်]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်]] == ညီအစ်မမြို့တော် == * ယန်ကျိုး၊ ကျန်းစူး ပြည်နယ်၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] *[[ကူမင်းမြို့|ကူမင်းမြို့၊]] [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်ပြည်နယ်၊]] တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ *[[နန်းနင်မြို့|နန်းနင်မြို့၊]] ကွမ်ရှီးကျွမ်းပြည်နယ်၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ *[[ဟိုချီမင်းစီးတီး|ဟိုချီမင်းစီးတီး၊]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ *[[ဘူဆန်မြို့|ဘူဆန်မြို့၊]] ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ *[[တျူးရင်းမြို့|တျူးရင်းမြို့၊]] အီတလီနိုင်ငံ *[[ဖူကူအိုကာမြို့|ဖူကူအိုကာမြို့၊]] ဂျပန်နိုင်ငံ *[[ကွီဇုန်မြို့|ကွီဇုန်မြို့၊]] ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ == ရန်ကုန်မြို့သစ် == [[ရန်ကုန်မြို့သစ်စီမံကိန်း|ရန်ကုန်မြို့သစ်စီမံကိန်း ( New Yangon City )]] [[လှိုင်သာယာမြို့နယ်|လှိုင်သာယာ]]-[[တွံတေးမြို့နယ်|တွံတေး]] မြစ်ကြောင်းလမ်းမှ [[ဆိပ်ကြီးခနောင်တိုမြို့နယ်]]အကြား '''ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမြို့သစ် ( New Yangon Port City )''' [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] တောင်ဘက်အစွန်း '''ဒလမြို့သစ်စီမံကိန်း''' ( Yangon Eco City ) [[ဒလမြို့နယ်]] == ရန်ကုန်မြို့၏ အမြင့်ဆုံး အဆောက်အအုံများ == * Time 108 city * [[ဒိုင်းမွန်းအင်းယားပဲလေစ့်|Diamond Inya places]] * [[M Tower]] * [[Golden City]] * [[တိုင်းမ်စီးတီး|Time City]] == ဓာတ်ပုံများ == <center><gallery> ဖိုင်:RangoonStreetView.jpg|[[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] ရန်ကုန်မြို့ ဖိုင်:Kandawgyi Lake, Yangon.jpg|[[ကန်တော်ကြီး]] ဖိုင်:St marys.jpg|[[စိန့်မေရီဝတ်ပြုကျောင်းကြီး]] ဖိုင်:Sule-Pagoda by-Night.jpg|[[ဆူးလေစေတီတော်|ဆူးလေစေတီ]] ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:Sule Pagoda Yangon Burma.JPG|ဆူးလေစေတီ ဖိုင်:Karaweik-Palace.JPG|[[ကရ​ဝိက်]] ဖိုင်:Shwedagon-Pano.jpg|[[ရွှေတိဂုံဘုရား]] ဖိုင်:General Hospital, Yangon.jpg|[[ရန်ကုန်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး]] ဖိုင်:Myoma National School (BEHS No. 2 Dagon).JPG|[[မြို့မ အထက်တန်းကျောင်း၊ ရန်ကုန်]] ဖိုင်:Ygnairport2006.jpg|[[ရန်ကုန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်|ရန်ကုန်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] ဖိုင်:Martyrs' Mausoleum.jpg|[[အာဇာနည်ဗိမာန်]] ဖိုင်:Myanmar-Yangon-Independence Monument in Mahabandoola park.jpg|alt=(မဟာဗန္ဓုလ ပန်းခြံ)|[[လွတ်လပ်ရေးကျောက်တိုင်]] ဖိုင်:Bogyoke Aung San Market.JPG|[[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဈေး]] ဖိုင်:National Theatre of Yangon.JPG|[[အမျိုးသားဇာတ်ရုံ (ရန်ကုန်)|အမျိုးသားဇာတ်ရုံ]] ဖိုင်:Yangon downtown at night.jpg|[[ရန်ကုန်မြို့]] ဖိုင်:Sule Pagoda.jpg|[[ဆူးလေစေတီတော်|ဆူးလေစေတီ]] [[ဖိုင်:Yangon,_Strand_Hotel,_Myanmar.jpg|thumb|alt=strand hotel, yangon,myanmar|Strand Hotel ရန်ကုန်]] [[ဖိုင်:Botataung_Paya_(226784775).jpeg|thumb|alt=botataung pagoda, Yangon, Myanmar(Burma)|ဗိုလ်တထောင်ကျိုက်ဒေးအပ်ဆံတော်ဦးစေတီတော်]] </gallery></center> == အခြားကြည့်ရန် == * [[ရှေးဟောင်း အမွေအနှစ် အဆောက်အအုံများ၊ ရန်ကုန်|ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်]] * [[ပြောင်းလဲထားသော လမ်းနာမည်များ (ရန်ကုန်မြို့)]] == ကိုးကား == {{Reflist|2}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{Commons category|Yangon}} *{{Wikivoyage-inline|Yangon}} * [http://www.yangoncity.com.mm/ Yangon City Hall website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522073713/http://www.yangoncity.com.mm/ |date=22 May 2010 }} * [http://wikitravel.org/en/Yangon Yangon Travel Guide] * [http://maps.google.com/maps?ll=16.813545,96.170197&spn=0.166014,0.234180&t=k&hl=en Satellite picture by Google Maps] {{ရန်ကုန်တိုင်း}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့|*]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆိပ်ကမ်းများ]] cepkeoxhw7foq22ud8dpd4ck2eal2gl 0 5271 1037759 1025858 2026-06-12T20:01:36Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037759 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | agency_name = ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန | type = ဝန်ကြီးဌာန | seal = Tatmadaw Logo.svg | seal_width = | seal_caption =ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနမှအသုံးပြုသောအမှတ်တံဆိပ် | logo = File:Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg | logo_width = | logo_caption = ကာကွယ်​ရေးဝန်ကြီးဌာနအလံ | picture = | picture_width = | picture_caption = | formed = * ၁ ဧပြီ ၁၉၃၇{{small|(ကာကွယ်ရေးဌာန)}} * ၈ မေ ၁၉၄၈{{small|(စစ်ရုံး)}} *{{Start date and age|df=yes|1956|01|01}}{{small|(ဝန်ကြီးဌာန)}}<!-- {{Start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} OR {{Start date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | preceding1 = | preceding2 = <!-- up to |preceding6= --> | dissolved = | superseding = | agency_type = ဝန်ကြီးဌာန | jurisdiction = {{flagicon|Myanmar}} ပြည်ထောင်စု | headquarters = ရုံးအမှတ် (၂၄)၊[[နေပြည်တော်]] | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | region_code = | coordinates = <!-- {{coord|LATITUDE|LONGITUDE|type:landmark_region:US|display=inline,title}} --> | motto = | employees = | budget = {{USD|2.289 billion}} (၂၀၁၃) | minister1_name = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] | minister1_pfo = | minister2_name = | minister2_pfo = <!-- up to |minister7_name= --> | deputyminister1_name = ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် | deputyminister1_pfo = | deputyminister2_name = | deputyminister2_pfo = <!-- up to |deputyminister7_name= --> | parent_department = | parent_agency =[[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] | child1_agency = မြန်မာ့စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်း | child2_agency = [[မြန်မာစီးပွားရေးဦးပိုင် အများနှင့်သက်ဆိုင်သော ကုမ္ပဏီ|မြန်မာစီးပွားရေးဦးပိုင်အများနှင့်သက်ဆိုင်သော ကုမ္ပဏီလီမိတက်]] | keydocument1 = <!-- up to |keydocument6= --> | website = {{url|mod.gov.mm}} | map = | map_width = | map_caption = | footnotes = | embed = |native_name=Ministry of Defence}} '''ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Ministry of Defence) သည် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရအဖွဲ့၏ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များနှင့် ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို တာဝန်ယူရသော ဝန်ကြီးဌာနဖြစ်သည်။ လက်ရှိ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးမှာ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/42345|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ်၊ ၆၁ / ၂၀၂၃ ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဒုတိယဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၂ ရက် (၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၃ ရက်) ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၃ ဩဂုတ်၂၀၂၃|date=၃ ဩဂုတ်၂၀၂၃}}</ref> လက်ရှိ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန အမြဲတမ်းအတွင်းဝန်မှာ ဗိုလ်မှူးချုပ် မျိုးမင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |url=https://news-eleven.com/article/111625 |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |access-date=12 October 2019 |archive-date=12 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012074831/https://news-eleven.com/article/111625 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/54765|title=အမြဲတမ်းအတွင်းဝန်/ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၄|date=၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၄}}</ref> == ဖွဲ့စည်းပုံ == ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနသည် အခြားသော ဝန်ကြီးဌာနများနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံချင်း ကွဲပြားခြားနားသည်။ အခြားဝန်ကြီးဌာနများတွင် လက်အောက်ခံ ဦးစီးဌာနများနှင့် အဖွဲ့အစည်းများကို တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲသော်လည်း ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနသည် ဝန်ကြီးရုံး၊ ကြည်း၊ ရေ၊ လေ၊ ရေး၊ ထောက်စသည့် ဦးစီးရုံးများနှင့် လက်ရုံးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံးများ ပေါင်းစပ်ပါဝင်သည့် ပေါင်းစည်းဝန်ကြီးဌာန ဖြစ်သည်။<ref name="mod" /> === အုပ်ချုပ်မှုနှင့် ကြီးကြပ်မှု === ၂၀၁၁ ခုနှစ်မှစ၍ တပ်မတော်ကို [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး]]၏ လက်အောက်တွင် တိုက်ရိုက်ထားရှိပြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနအနေဖြင့် အစိုးရအဖွဲ့နှင့်သက်ဆိုင်သော တပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုများကိုသာ လုပ်ဆောင်ရသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]]အရ တပ်မတော်သည် ကိုယ်ပိုင်စီမံခန့်ခွဲခွင့်ရှိသော်လည်း နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးဆောင်သော အဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦးပါဝင်သည့် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]]၏ မူဝါဒဆိုင်ရာ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် ရှိသည်။ === ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်ခြင်း === ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးသည် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၊ [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]]နှင့် [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]များ၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများကို [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]က ခန့်အပ်သည်။ ထိုဝန်ကြီးများအနေဖြင့် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူရန် သို့မဟုတ် နုတ်ထွက်ရန် မလိုအပ်ပါ။ နိုင်ငံတော်သမ္မတသည် ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်ရာတွင်လည်း အဆိုပါဝန်ကြီးဌာနသုံးခုအတွက်ဆိုပါက တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ထံမှ သင့်လျော်သည့် တပ်မတော်သားများ၏ အမည်စာရင်းကို ရယူရသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ၁၉၃၅ ခု ဩဂုတ်လ ၂ ရက် နေ့တွင် ၁၉၃၅ ခုနှစ် မြန်မာပြည်အက်ဥပဒေကို [[ဗြိတိသျှ]] အစိုးရက အတည်ပြုထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ အထူးအရေးကြီးသော ဌာနများကို အိန္ဒိယနိုင်ငံဘုရင်ခံချုပ် ကိုယ်တိုင်ကြပ်မတ်အုပ်ချုပ်စေရန် အာဏာအခွင့်အရေးများကို အပ်နှင်းခဲ့သော်လည်း၊ ထိုဥပဒေအပိုဒ် ရ (၁)အရ မြန်မာပြည်ဘုရင်ခံသည် မြန်မာပြည်ကို အိန္ဒိယပြည်အုပ်ချုပ်ရေး နယ်ပယ်ထဲမှ ခွဲထုတ်လိုက်သော ၁၉၃၇ ခုဧပြီလ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ တာဝန်ခံ အုပ်ချုပ်ခဲ့လေသည်။ ထိုနေ့၌ပင် ကာကွယ်ရေးဌာနကို အတွင်းဝန်များရုံးတွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ အခြားဌာနများတွင် မြန်မာအမျိုးသားများကို ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်၍ ကြီးကြပ်စီမံ ခန့်ခွဲစေခဲ့သော်လည်း အရေးကြီးသော ကာကွယ်ရေးဌာနတွင်မူ မြန်မာအမျိုးသားဝန်ကြီး မခန့်ဘဲ၊ ဘုရင်ခံ အတိုင်ပင်ခံအရာရှိ များကို မြန်မာပြည်အက် ဥပဒေ အပိုဒ် ရ (၂)အရ၊ ၃ ယောက်ထက် မများခန့်၍ ဘုရင်ခံ ကိုယ်တိုင် စီမံခန့်ခွဲအုပ်ချုပ်ခဲ့လေသည်။ ဘုရင်ခံက ခန့်ထားသော ထိုအတိုင်ပင်ခံအရာရှိကြီးများမှာ များသောအားဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရ၏ သစ္စာတော်ကို အထူးကာကွယ် စောင့်ရှောက်သော အိန္ဒိယပဋိညာဉ်ခံဝန်ထမ်းအဖွဲ့ဝင် အိုင်စီအက်(စ)အရာရှိကြီး များသာ ဖြစ်၏။ အမည်အားဖြင့် ကာကွယ်ရေးဌာနဟု ခေါ်သော်လည်း ထိုဌာနတွင် စီမံခန့်ခွဲခဲ့သော လုပ်ငန်းများမှာ တိုင်းပြည်ကာကွယ်ရေး၊ ခရစ်ယန်ဂိုဏ်းများအုပ်ချုပ်ရေး၊ ရှမ်းစော်ဘွားများနယ်ပယ်၊ ရခိုင်တောင်ရိုးဒေသ၊ ချင်းတောင်များဒေသ၊ ကချင်တောင်တန်းဒေသများ၊ ဆွန်မာရဒေသ၊ တြိဂံနယ်ဒေသ၊ အထက်ချင်းတွင်းမြောက်ဘက် ဟူးကောင်းတောင်ကြားဒေသ၊ သံလွင်နယ်တို့နှင့် အခြား မဖွံ့ဖြိုးသေးသော လူမျိုးများ နေထိုင်သော ဒေသများအုပ်ချုပ်ရေး၊ ငွေရေးကြေးရေ၊ ဒင်္ဂါးနှင့် ငွေစက္ကူများ ထုတ်လုပ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အတွင်းရှိ မြန်မာပြည် အစိုးရက အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုနိုင်သေးသော ဒေသများနှင့် ဆက်ဆံရေးများ ပါဝင်လေသည်။ ဗြိတိသျှအင်ပိုင်ယာဝင် တိုင်းပြည်အသီးသီးနှင့် ဆက်ဆံရေး၊ လွတ်လပ်သော အခြားတိုင်းပြည်များနှင့် ဆက်ဆံရေး အာဏာ များကိုမူ ဗြိတိသျှဘုရင့်အစိုးရက တိုက်ရိုက်စီမံခန့်ခွဲလေသည်။ အထက်ပါ ဖော်ပြခဲ့သည့် အရေးကြီးသော လုပ်ငန်းများကို ဘုရင်ခံကိုယ်တိုင် စီမံခန့်ခွဲအုပ်ချုပ်ရမည်ဟု မြန်မာပြည် အက်ဥပဒေ အပိုဒ် (၁)အရ ပြဋ္ဌာန်းထားခဲ့သော်လည်း၊ အရေးကြီးသော ကိစ္စဟူသရွေ့တွင် မြန်မာပြည်ဆိုင်ရာ အတွင်းဝန်ထံမှတစ်ဆင့် အမိန့်တောင်းယူပြီးမှသာ ဆုံးဖြတ်ချက်များအတိုင်း လိုက်နာဆောင်ရွက်ရလေသည်။ မြန်မာပြည်တွင်းရေးနှင့်သာ လုံးဝသက်ဆိုင်သော ကိစ္စအဝဝတို့တွင် ဘုရင်ခံနှင့် သူ၏အတိုင်ပင်ခံအရာရှိများ၏ ထောက်ခံချက်များကို ဘုရင့်အစိုးရက များသောအားဖြင့် လိုက်လျောခဲ့သည်။ အင်ပိုင်ယာ နိုင်ငံများနှင့် အိမ်နီးချင်းတိုင်းပြည်များသို့ ဂယက်ရိုက်စေမည့် ကိစ္စများတွင်မူ ဘုရင့်အစိုးရသဘော အတိုင်း စီမံခန့်ခွဲခဲ့သည်။ ကာကွယ်ရေးဌာနဆိုင်ရာ ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းချက် အဆိုများကို ဘုရင်ခံထံ ကြိုတင်အမိန့်မခံဘဲ လွှတ်တော် (၂)ရပ်လုံးတွင် ဆွေးနွေးပြုလုပ်နိုင်ခွင့် မရှိချေ။ မြန်မာပြည်ကာကွယ်ရေးဌာနကို ၁၉၃၇ ခု ဧပြီလ (၁)ရက်နေ့မှ စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သောအချိန်၌ မြန်မာပြည် (ကြည်း)တပ်မတော်တွင် ခြေလျင်တပ်ရင်း ၄ ခု၊ အရံတပ် ၂ခု၊ နယ်စောင့်အရံ တပ် ၂ခု၊ အရာရှိအရံတပ်ဖွဲ့ ၁ခု၊ နယ်ခြားတပ် အနည်းငယ်နှင့် မြို့စောင့်တပ်တို့ ရှိခဲ့သည်။ အထက်ပါ တပ်များအနက် ခြေလျင်တပ်ရင်းများ၊ အရံတပ်များနှင့် အရာရှိအရံတပ်ဖွဲ့များတွင် ဝင်ရောက် အမှုထမ်းသော အရာရှိ၊ အရာခံ၊ တပ်သားများမှာ အရေးရှိက မြန်မာပြည် နယ်နမိတ်ကို ကျော်လွန်၍ တိုင်းတစ်ပါးသို့ သွားရောက် အမှုထမ်း တိုက်ခိုက်ရန် တာဝန်ယူ လက်မှတ်ရေးထိုးကြရသည်။ နယ်စောင့်အရံ တပ်၊ နယ်ခြားတပ်များနှင့် မြို့စောင့်တပ်များ ကိုမူ နယ်စပ်ကိုကျော်လွန်၍ တိုက်ခိုက်ရန် အမိန့်ပေး နိုင်ခွင့် မရှိချေ။ ခြေလျင်တပ်ရင်းများတွင် တောင်တန်းဒေသသားများကို အရာခံဗိုလ်များနှင့် စစ်သားများအဖြစ် ခန့်အပ်၍ မြန်မာလူမျိုး တစ်စုံတစ်ယောက်ကိုမှ ခန့်အပ်ခြင်း မပြုခဲ့ချေ။ သူတို့ အကြောင်းပြချက်မှာ မြန်မာ လူမျိုးများသည် ပျင်းရိခြင်း၊ စိတ်မြန်ခြင်းတို့ကြောင့် စစ်သားမပီသနိုင်ဟု ဆိုထားလေသည်။ နိုင်ငံရေး အခြေအနေအရ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် ခြေလျင်တပ်ရင်းများတွင် မြန်မာလူမျိုးများကိုလည်း ဝင်ခွင့်ပေးမည်ဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့၏။ သို့သော် ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်လောက်တွင်မှ မြန်မာလူမျိုးများထဲမှ ဆာမောင်ကြီးကို အတိုင်ပင်ခံ အရာရှိကြီးအဖြစ် ခန့်ထားပြီးလျှင်၊ မြန်မာစစ်သားများသာ ပါဝင်သော မြန်မာတပ်စိပ်တစ်ခုလောက်ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့၍ ထိုသူများကို အခြားတပ်ရင်းများတွင်လည်း အနည်းငယ်စီခွဲ၍ သွတ်သွင်း စမ်းသပ်ထားရန် မူအားဖြင့် သဘောတူသည်။ သို့ရာတွင် ထိုအချိန်နှင့် မရှေးမနှောင်း၌ပင် အရှေ့ဖျားမှ ဂျပန့်ရန်သည် နီးသည်ထက်နီးလာသဖြင့် ကြည်းတပ်မတော်ကို အပြင်းတိုးချဲ့ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် စစ်ရဲတပ်များ၊ နယ်ခြားတပ်များကို တပ်မတော် ခြေလျင်တပ်ရင်းများဖွဲ့၍ ရရှိနိုင်သမျှသော အရာရှိအရံ တပ်ဖွဲ့ ဝင်များကို ခေါ်ယူပြီးလျှင် ထိုတပ်များတွင် အရာရှိများ ခန့်ထားကာ တနင်္သာရီတိုင်းမှ ဂျပန့်ရန်ကို ခုခံစေခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတစ်ဦးကို ဘုရင်ခံ၏ အတိုင်ပင်ခံအရာရှိကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်သည့်နှစ်၌ပင် မြန်မာပြည် အပျော်တမ်း ရေတပ် အဖွဲ့နှင့် အပျော်တမ်းလေတပ်အဖွဲ့တို့ကို စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ သို့သော် လေတပ်အဖွဲ့တွင် လေယာဉ်ပျံဟူ၍ ကိုယ်ပိုင်မရှိသေးဘဲ ရေတပ်အဖွဲ့တွင်သာ ကမ်းစောင့်သင်္ဘောငယ်ကလေး အနည်းငယ် လောက်နှင့် စတင်တည်ထောင်ခဲ့လေသည်။ ဂျပန်တပ်မတော်နှင့် ပူးတွဲ၍ ဗမာ့လွတ်လပ်ရေး တပ်မတော် သည် ယိုးဒယားနိုင်ငံကိုဖြတ်ကာ တနင်္သာရီမှ ဒလကြမ်း ဝင်လာသောကြောင့် ရန်ကုန်နေပြည်တော်ရှိ ကာကွယ်ရေးဌာနနှင့်တကွ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ အသီးအသီးတို့ကို ၁၉၄၂ ခု ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် မေမြို့မှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယသို့ ပြောင်းရွေ့ သွားလေသည်။ ထိုဌာနအောက်ရှိ တပ်ဖွဲ့အသီးသီးတို့ လည်း ဖရိုဖရဲ ပြိုကွဲပြီးသော် အချို့တပ်သားများ တပ်ဗိုလ် များမှာ အိန္ဒိယသို့ ပါသွားကြ၍ အချို့မှာ မိမိတို့နေရပ်များသို့ ပြန်သွားနေထိုင်ကြသည်။ ၁၉၄၂ ခု ဇွန်လအလယ်လောက်တွင် ကာကွယ်ရေးဌာနကို အိန္ဒိယပြည် ဆင်းမလားမြို့တွင် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းရုံးထိုင်လေသည်။ ပြိုကွဲပျက်စီးလာသော ကြည်းတပ်ဖွဲ့ အသီးအသီးကိုလည်း ပြန်လည်စုဆောင်း ပြီးသော် မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည် ဝင်တိုက်ခိုက်ရန် ကြိုးစားကြပြန်သည်။ ရေတပ်နှင့် လေတပ်အဖွဲ့ဝင် အရာရှိအရာခံများကိုမူ၊ အိန္ဒိယရေတပ်နှင့် ဗြိတိသျှဘုရင့်လေတပ်မတော်တို့တွင် အသီးအသီး ထည့်သွင်းပေးခဲ့လေသည်။ ၁၉၄၅ ခု မတ်လတွင် ရန်ကုန်ကို ဗြိတိသျှတပ်များ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် စစ်အုပ်ချုပ်ရေးက အုပ်ချုပ်နေခဲ့သောကြောင့် ကာကွယ်ရေးဌာနကို ၁၉၄၅ ခု နိုဝင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် မှသာ ဆင်းမလားမြို့မှ ရန်ကုန် သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့လေသည်။ မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၉၄၆ ခု စက်တင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံရေးအခြေအနေမှာ အထူးလှုပ်ရှားလျက်ရှိသောကြောင့် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းအား ပထမအကြိမ် မြန်မာလူမျိုး ဘုရင်ခံ၊ အတိုင်ပင်ခံအရာရှိကြီးအဖြစ် ကာကွယ်ရေးဌာနတွင် ခန့်အပ်ခဲ့လေသည်။ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ကာကွယ်ရေး အတိုင်ပင်ခံ အရာရှိကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်နေစဉ် နိုင်ငံခြားရေးဌာနကို ခွဲထုတ်ရန် အစီအစဉ်များ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဒင်္ဂါးနှင့်ငွေစက္ကူများ ထုတ်လုပ်ရေးကိုမူ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်တော်ဝန်ကြီးဌာနသို့ ပြောင်းပြီးသားဖြစ်၍ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်တန်းဒေသများ၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးသော နယ်ပယ်များ အုပ်ချုပ်ရေးကိစ္စများကိုမူ တောင်တန်း ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနသို့ လွှဲအပ်ပြီး ဖြစ်လေသည်။ [[ဖိုင်:SeinHman.jpeg|thumb|259x259px|ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန ပါလီမန် အတွင်းဝန် ဗိုလ်မှူး [[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|စိန်မှန်]] (၁၉၄၇)]] ကာကွယ်ရေးဌာနသည် ထိုအချိန်မှစ၍ တိုင်းပြည်ကာကွယ် ရေးကိစ္စများကို လုံးလုံးလျားလျား တာဝန်ယူပြီးလျှင် အနည်းငယ်ရှိသော ခရစ်ယန်ဂိုဏ်း အုပ်ချုပ်ရေးကိစ္စများကို ဆက်လက် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ခု ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] လုပ်ကြံခြင်းခံရ၍ ဗိုလ်မှူးချုပ်လက်ျာကို အတိုင်ပင်ခံ အရာရှိကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ထားလေသည်။ ၁၉၄၇ ခု ဒီဇင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည် အပျော်တမ်းလေတပ်နှင့် အပျော်တမ်းရေတပ် အဖွဲ့အစည်းများကို မြန်မာလေတပ်မတော်နှင့် မြန်မာရေတပ်မတော်အဖြစ်သို့ ပြောင်း ပြီးလျှင် ကိုယ်ပိုင် စစ်လေယာဉ်ပျံများနှင့် သင်္ဘောများကို ဝယ်ယူကာ စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့လေသည်။ ရေတပ်မတော်တွင် ပထမဆုံး အလံတင်သင်္ဘောမှာ ယူဗီအက်(စ) မေယုသင်္ဘော ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၈ ခု ဇန္နဝါရီ ၄ရက် တနင်္ဂနွေနေ့တွင် နိုင်ငံတော် အလံကို လွှင့်တင်ပြီးနောက် လွတ်လပ်ရေး ကျေညာသည့် နေ့မှစ၍ ၁၉၃၅ ခုနှစ် မြန်မာပြည်အက်ဥပဒေသည် သက်တမ်းကုန်ဆုံး ခဲ့ပြီးလျှင် နိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံ ဥပဒေများကို ပြဋ္ဌာန်းကျေညာခဲ့လေသည်။ ထိုနေ့မှစ၍ ကာကွယ်ရေးဌာနတွင် နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေးကိစ္စ တစ်ခုတည်းကိုသာ စီမံခန့်ခွဲခဲ့လေသည်။ မြန်မာ ကြည်း တပ်မတော်၊ မြန်မာရေတပ်မတော်၊ မြန်မာလေတပ်မတော်များ သည် ပွင့်သစ်စပန်းများကဲ့သို့ ငွားငွားစွင့်စွင့် ကိုယ့်အလံ ကိုယ်တံဆိပ်များဖြင့် တလူလူ ပေါ်ထွက်လာတော့သည်။ မြန်မာ့ကာကွယ်ရေး တပ်မတော် အသီးသီး တို့ကိုလည်း မြန်မာ့သားကောင်းရတနာများ ဦးစီးပြီးလျှင် နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေး၊ တိုးတက်ရေး၊ ဖွံ့ဖြိုးရေး၊ သာယာရေးပန်းတိုင်များသို့ ရောက်အောင် မြန်မာ့အလိုအတိုင်း ပြုပြင် ချဲ့ထွင်ကြ နိုင်ပေတော့ သည်။ မြန်မာ့သားကောင်းရတနာများသည်လည်း ရှေးရှေးကကဲ့သို့ ဗြိတိသျှဘုရင့်အစိုးရ၏ အကျိုးကိုသာ ရှေးရှု၍ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ကာကွယ်ရခြင်း ကိစ္စများမှ ကျွတ်လွတ် ပြီးဖြစ်ရကား ဇာတိသွေး ဇာတိမာန် တက်လျှမ်းကာ အမျိုး၊ ဘာသာ၊ သာသနာများကို စောင့်ရှောက် ရန်တည်းဟူသော မွန်မြတ်သော ဝတ္တရားများကို ထမ်းဆောင်ကြရတော့သည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံ ဥပဒေအရ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနအတွက် လိုအပ်သော ဥပဒေများကိုပါလီမန်လွှတ်တော် ၂ရပ်တွင် အများဆန္ဒအရ ရေးဆွဲ လျက် စီမံခန့်ခွဲသည်။ အရေးကြီးသော ကိစ္စအရပ်ရပ်များကို တစ်ဦးတည်းသောဘုရင်ခံ အမိန့်အစား အစိုးရဝန်ကြီး အဖွဲ့သို့ တင်၍ အမိန့်များကို နာခံကြသည်။ ကာကွယ်ရေးဌာနအတွက် စီမံခန့်ခွဲရန် ကာကွယ်ရေး အတိုင်ပင်ခံအရာရှိအစား ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဟူ၍ ပထမအကြိမ် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ယင်းဌာနအောက်တွင် ကြည်းတပ်မတော် ဌာနချုပ်ရုံး၊ ရေတပ်မတော်ဌာနချုပ်ရုံး၊ လေတပ်မတော်ရုံးများ ထားရှိလေသည်။ ၁၉၄၈ ခု ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံစစ်ရုံး၊ ကာကွယ်ရေးဌာန အောက်တွင်ရှိသော ဌာနအသီး အသီးတို့ကိုနေသားတကျ အကောင်အထည်ဖော်ပြီးလျှင် စစ်ရုံးအမြဲတမ်း အတွင်းဝန်ဌာနဟူ၍ အမည်ပြောင်း ခဲ့လေသည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁)</ref> ===ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ဝန်ကြီးရုံး ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် နေရာများ=== ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ မေလ ၈ ရက်တွင် ကာကွယ်ရေးဌာန၊ မြန်မာ့တပ်မတော်စစ်ဌာနချုပ်၊ မြန်မာ့ရေတပ်မတော်ဌာနချုပ်နှင့် မြန်မာ့လေတပ်မတော်ဌာနချုပ်တို့ကို စုစည်း၍ စစ်ရုံးကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီးနောက် ဗိုလ်လက်ျာက ဝန်ကြီးအဖြစ် စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးရုံးနှင့် အမြဲတမ်းအတွင်းဝန်ရုံး တို့သည် ရန်ကုန်မြို့၊ အလံပြဘုရားလမ်း၊ အမှတ် (၇၇)၊ စစ်ရုံးဝင်းတွင် ပြောင်းရွှေ့ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ စစ်ရုံး၊ အမြဲတမ်းအတွင်းဝန်ဌာနသည် ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် စစ်ရုံးမှ ကာကွယ်ရေးဌာန၊ အတွင်းဝန်ရုံး အဖြစ် ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ အတွင်းဝန်ရုံးတွင် ဌာနစု ၁၇ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး အရာထမ်း ၁၀ ဦး၊ အမှုထမ်း ၁၃၅ ဦး၊ စုစုပေါင်းအင်အား ၁၄၅ ဦးဖြင့် ရုံးလုပ်ငန်းတာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်တွင် စစ်ရုံးမှ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးမှာ ဦးဗဆွေ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းလိုက်သော ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနတွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး၊ စစ်ရေးချုပ်ရုံး၊ စစ်ထောက်ချုပ်ရုံး၊ အတွင်းဝန်ရုံး(ကာကွယ်ရေး)၊ စစ်ရာထူးခန့် အတွင်းဝန်ရုံး၊ တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးအရာရှိချုပ်ရုံး၊ ငွေစာရင်းရုံး(ကာကွယ်ရေး)များ ပါဝင်သည်။ ၁၉၅၈ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလမှ ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ်၊ မတ်လထိ အိမ်စောင့်အစိုးရကာလတွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေဝင်းက ဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်နှင့် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးတာဝန်ကို ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိသော ပြည်ထောင်စုပါတီ အစိုးရလက်ထက်တွင်လည်း ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနုက ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးတာဝန်ကို ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော တော်လှန်ရေးကောင်စီအစိုးရ တက်လာပြီးနောက် တော်လှန်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေဝင်းက ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး တာဝန်ကို ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၅ ရက်စွဲပါ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်လှန်ရေးကောင်စီကြေညာချက် အမှတ် ၉၇ အရ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သစ်ကိုဖော်ထုတ်ခဲ့ရာ ကာကွယ်ရေးဌာန၊ အတွင်းဝန်ရုံးကို ၁၉၇၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့ မွန်းလွဲပိုင်းမှစ၍ ရုပ်သိမ်းလိုက်ပြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ဝန်ကြီးရုံးအဖြစ် အဖွဲ့ခွဲ(၃)ခုဖြင့်ဖွဲ့စည်း၍ ရုံးလုပ်ငန်းတာဝန်များကို ထမ်းဆောင် ခဲ့သည်။ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ဝန်ကြီးရုံးသည် ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှ ၁၉၇၈ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၂ ရက်အထိ ရန်ကုန်မြို့၊ ဒဂုံမြို့နယ်၊ အလံပြဘုရားလမ်း၊ အမှတ် ၇၇ ၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနဝင်းအတွင်း တည်ရှိခဲ့ပြီး ၁၉၇၈ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၃ ရက်တွင် မင်္ဂလာတောင်ညွန့်မြို့နယ်၊ အလံပြဘုရားလမ်း၊ အမှတ် ၄၄ ရှိ နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးတက္ကသိုလ်နေရာဟောင်း အဆောက်အဦ (ယခု ယုဇနဂါးဒင်းဟိုတယ်)နေရာသို့ ရုံးနေရာပြောင်းရွေ့ခဲ့သည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် အဆိုပါရုံးနေရာမှ ရန်ကုန်မြို့၊ ဒဂုံမြို့နယ်၊ မော်ကွန်းတိုက်လမ်းနှင့် မင်းကျောင်းလမ်းထောင့်ရှိ ခြံအမှတ် ၂၄ ပြန်လည်နေရာချထားရေးညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး နေရာဟောင်း အဆောက်အဦသို့ ရုံးနေရာပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး အဆိုပါနေရာမှ ၂၀၀၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ မရမ်းကုန်းမြို့နယ်၊ ကမ္ဘာအေးစေတီလမ်း၊ နဝဒေးဝင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၀၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက်၌ နေပြည်တော် ရုံးအမှတ် ၂၀ သို့ ပြောင်းရွှေ့ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်တွင် ရုံးအမှတ် ၂၄ သို့ ထပ်မံပြောင်းရွှေ့ ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။<ref name=mod>{{cite news|url=https://www.myanmar.gov.mm/my/ministry-of-defense|title=ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|last=|first=|author2=|date=|publisher=Myanmar National Portal|accessdate=|archivedate=12 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191012061149/https://myanmar.gov.mm/my/ministry-of-defense}}</ref> ==ဝန်ကြီးများ== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse: collapse;" |- style="background:#0047AB; color:white;" ! စဉ် !! အမည် !! စတင်ရက် !! ပြီးဆုံးရက် !! တာဝန်သက်တမ်း ! |- | ၁ || [[ဗိုလ်လက်ျာ]] || ၁ ဩဂုတ် ၁၉၄၇ || ၁၃ စက်တင်ဘာ ၁၉၄၈ || {{Age in years and days|1947|8|1|1948|9|13}} | |- | ၂ || [[ဦးနု]] || ၁၄ စက်တင်ဘာ ၁၉၄၈ || ၃ ဧပြီ ၁၉၄၉ || {{Age in years and days|1948|9|14|1949|4|3}} | |- | ၃ || [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်း]] || ၄ ဧပြီ ၁၉၄၉ || ၉ စက်တင်ဘာ ၁၉၅၀ || {{Age in years and days|1949|4|4|1950|9|9}} | |- | ၄ || [[ဦးဝင်း (သံအမတ်ကြီး)|ဦးဝင်း]] || ၁၈ စက်တင်ဘာ ၁၉၅၀ || ၁၅ မတ် ၁၉၅၂ || {{Age in years and days|1950|9|18|1952|3|15}} | |- | ၅ || [[ဗဆွေ (ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း)|ဦးဗဆွေ]] || ၁၆ မတ် ၁၉၅၂ || ၄ ဇွန် ၁၉၅၈ || {{Age in years and days|1952|3|16|1958|6|4}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၆ || [[မှူးအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|ဗိုလ်မှူး အောင်]] || ၉ ဇွန် ၁၉၅၈ || ၂၈ စက်တင်ဘာ ၁၉၅၈ || {{Age in years and days|1958|6|9|1958|9|28}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၇ || [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေဝင်း]] || ၂၉ စက်တင်ဘာ ၁၉၅၈ || ၁၅ မတ် ၁၉၆၀ || {{Age in years and days|1958|9|29|1960|3|15}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၈ || [[ဦးနု]] || ၁၆ မတ် ၁၉၆၀ || ၂ မတ် ၁၉၆၂ || {{Age in years and days|1960|3|16|1962|3|2}} |''အရပ်သား'' |- | ၉ || [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေဝင်း]] || ၃ မတ် ၁၉၆၂ || ၂၀ ဧပြီ ၁၉၇၂ || {{Age in years and days|1962|3|3|1972|4|20}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၀ || [[စန်းယု (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စန်းယု]] || ၂၁ ဧပြီ ၁၉၇၂ || ၇ မတ် ၁၉၇၄ || {{Age in years and days|1972|4|21|1974|3|7}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၁ || [[တင်ဦး (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်ဦး]] || ၈ မတ် ၁၉၇၄ || ၆ မတ် ၁၉၇၆ || {{Age in years and days|1974|3|8|1976|3|6}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၂ || [[ကျော်ထင် (သူရ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရကျော်ထင်]] || ၇ မတ် ၁၉၇၆ || ၂၇ ဇူလိုင် ၁၉၈၈ || {{Age in years and days|1976|3|7|1988|7|27}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၃ || [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးစောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] || ၂၈ ဇူလိုင် ၁၉၈၈ || ၁၉ မတ် ၁၉၉၂ || {{Age in years and days|1988|7|28|1992|3|19}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၄ || [[သန်းရွှေ၊ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] || ၂၀ မတ် ၁၉၉၂ || ၂၉ မတ် ၂၀၁၁ || {{Age in years and days|1992|3|20|2011|3|29}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၅ || [[လှမင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး လှမင်း]] || ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ || ၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၂ || {{Age in years and days|2011|3|30|2012|9|7}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၆ || [[ဝေလွင် (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝေလွင်]] || ၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၂ || ၁၂ ဩဂုတ် ၂၀၁၅ || {{Age in years and days|2012|9|7|2015|8|12}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၇ || [[စိန်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိန်ဝင်း]] || ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၅ || ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ || {{Age in years and days|2015|8|25|2021|2|1}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၈ || [[မြထွန်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြထွန်းဦး]] || ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ || ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ || {{Age in years and days|2021|2|1|2023|8|3}} |{{Army|Myanmar}} |- | ၁၉ || [[တင်အောင်စန်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်အောင်စန်း]] || ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ || ၁၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ || {{Age in years and days|2023|8|3|2024|12|18}} |{{Navy|Myanmar}} |- | ၂၀ || [[မောင်မောင်အေး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်အေး]] || ၁၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || {{Age in years and days|2024|12|18|2026|4|10}} |{{Army|Myanmar}} |- style="background:#E8F0FF;" | ၂၁ || [[ထွန်းအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |{{Air force|Myanmar}} |} ===ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် / တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်တာဝန်နှင့် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး တာဝန် ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခဲ့သည့်သူများ=== ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်းမှ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေအထိ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်/တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ကြသူ ၆ ဦးရှိပြီး ယင်း ၆ ဦးမှာ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး တာဝန်ကို ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခဲ့ကြသည်။ ဖော်ပြပါကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးတာဝန်ကို ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခဲ့ကြသူ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ၆ ဦး၏ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့် ကာလများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်-<ref name=mod/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse: collapse;" |- style="background:#0047AB; color:white;" ! rowspan="2" | စဉ် !! rowspan="2" | အမည် !! colspan="2" | တာဝန်ထမ်းဆောင်မှုကာလ !! rowspan="2" | တာဝန်သက်တမ်း |- style="background:#0047AB; color:white;" ! မှ !! ထိ |- | ၁ || [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေဝင်း]] || ၂ မတ် ၁၉၆၂ || ၂၀ ဧပြီ ၁၉၇၂ || {{Age in years and days|1962|3|2|1972|4|20}} |- | ၂ || [[စန်းယု (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စန်းယု]] || ၂၁ ဧပြီ ၁၉၇၂ || ၇ မတ် ၁၉၇၄ || {{Age in years and days|1972|4|21|1974|3|7}} |- | ၁ || [[တင်ဦး (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်ဦး]] || ၈ မတ် ၁၉၇၄ || ၆ မတ် ၁၉၇၆ || {{Age in years and days|1974|3|8|1976|3|6}} |- | ၄ || [[ကျော်ထင် (သူရ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရကျော်ထင်]] || ၇ မတ် ၁၉၇၆ || ၂၇ ဇူလိုင် ၁၉၈၈ || {{Age in years and days|1976|3|7|1988|7|27}} |- | ၅ || [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးစောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] || ၂၈ ဇူလိုင် ၁၉၈၈ || ၁၉ မတ် ၁၉၉၂ || {{Age in years and days|1988|7|28|1992|3|19}} |- | ၆ || [[သန်းရွှေ၊ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] || ၂၀ မတ် ၁၉၉၂ || ၂၉ မတ် ၂၀၁၁ || {{Age in years and days|1992|3|20|2011|3|29}} |} == အခြားလေ့လာရန် == * [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး]] <br /> == ကိုးကား == {{reflist}} {{တပ်မတော် (ကြည်း)}}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးဌာနများ]] [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်| ]] c3uem7m4jx7drqq6w26wnlcg2o1e0ne 0 6234 1037706 1034692 2026-06-12T13:17:28Z ဗန်ကှိုန် 97816 /* ၁၉၇၂ မှ ၈၃ အထိ တည်ထောင်ခြင်းနှင့် ဖြစ်တည်ခြင်း */ 1037706 wikitext text/x-wiki {{underconstruction}} {{translation incomplete}} * {{Coord|47|38|23|N|122|7|42|W|region:US_dim:540|display=title}} {{Infobox company | name = မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ကော်ပိုရေးရှင်း | logo = Microsoft logo and wordmark.svg | logo_alt = Microsoft's logo၊ နာရီလက်တံအတိုင်း အနီ၊ အစိမ်း၊ အဝါနှင့် အပြာ စတုရမ်းပုံစံ ၄ ခု ခွဲထားပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ | image = Microsoft building 17 front door.jpg | image_caption = မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝန်းအတွင်းရှိ အကြီးဆုံးအဆောက်အအုံဖြစ်သော အဆောက်အဦးအမှတ် (၁၇) ဧည့်ခန်းမဆောင်အဝင်။ | type = အများဆိုင် | traded_as = {{unbulleted list|{{NASDAQ|MSFT}}|[[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones Industrial Average Component]]|[[NASDAQ-100|NASDAQ-100 Component]]|[[S&P 500|S&P 500 Component]]}} | industry = ဆော့ဝဲလ်<br/>အသုံးပြုသူ အီလက်ထရွန်းနစ်<br>ကွန်ပျူတာ ဟဒ်ဝဲလ် | foundation = အာဘူကူးကူး၊ နယူး မက္ကဆီကို၊ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ({{Start date|1975|04|04}}) | founder = [[ဘီလ်ဂိတ်]]၊ ပါအဲလန်။ | location_city = မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ရက်မွန် ရုံးဝန်း၊ ရက်မွန်၊ ဝါရှင်တန်မြို့ | location_country = {{flag|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု}} | area_served = ကမ္ဘာတစ်ဝန်း | key_people =John W. Thompson (Chairman)|Satya Nadella (CEO)|[[Bill Gates]] (founder, technology advisor) | products = {{flatlist| * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝင်းဒိုး|ဝင်းဒိုး]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် အော့ဖစ်|အော့ဖစ်]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဆာဗာ|ဆာဗာ]] * [[စကိုက်ပိ]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဗီစူရယ် စတူဒီယို|ဗီစူရယ် စတူဒီယို]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဒိုင်းနမစ် |ဒိုင်းနမစ်]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် အက်ဇူရီ|အက်ဇူရီ]] * [[အက်စ်ဘောက်]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဆာဖေ့|ဆာဖေ့]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် မိုဘိုင်း|မိုဘိုင်း]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ်မှ ထုတ်လုပ်ထားသော အက်ပလီကေးရှင်းစာရင်း | တခြား.....]] }} | services = {{flatlist| * [[MSN]] * [[Bing]] * [[OneDrive]] * [[Microsoft Developer Network|MSDN]] * [[Outlook.com]] * [[Microsoft TechNet|TechNet]] }} | revenue = {{Increase}} [[အမေရိကန်ဒေါ်လာ|US$]] ၈၆.၈၃ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K>{{cite web|date=July 22, 2014|url=http://www.microsoft.com/investor/EarningsAndFinancials/Earnings/PressReleaseAndWebcast/FY14/Q4/default.aspx|title=Earnings Release FY14 Q4|publisher=Microsoft|accessdate=September 15, 2014}}</ref> | operating_income = {{increase}} US$ ၂၇.၇၆ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K/> | net_income = {{increase}} US$ ၂၂.၀၇ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K/> | assets = {{increase}} US$ ၁၇၂.၃၈ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K/> | equity = {{Increase}} US$ ၈၉.၇၈ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K/> | num_employees = ၁၂၈၀၇၆ (ဇွန်၊ ၂၀၁၄) <ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/en-us/news/inside_ms.aspx#RevenueHeadcount|title=Revenue and Headcount |publisher=Microsoft |date= |accessdate=2014-09-15}}</ref> | subsid = [[List of mergers and acquisitions by Microsoft|List of Microsoft subsidiaries]] | homepage = {{URL|https://www.microsoft.com/|Microsoft.com}} | footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/Investor/AnnualReports/default.aspx|title=Microsoft Corporation Annual Reports |date=July 28, 2014|publisher=Microsoft Corporation|accessdate=August 23, 2014}}</ref> }} '''မိုက်ခရိုဆော့ဖ်''' ({{Lang-en|Microsoft}})သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ ဝါရှင်တန်ပြည်နယ် ရက်မွန်တွင် ရုံးချုပ်တည်ကာ ကွန်ပျူတာဆော့ဝဲလ်များ၊ အီလက်ထရောနစ်ပစ္စည်းများ၊ တကိုယ်ရေးသုံးကွန်ပျူတာ နှင့် အခြား နည်းပညာဝန်ဆောင်မှုများကို ထုတ်လုပ်၊ ရောင်းချ၊ ဝန်ဆောင်မှု ပေးနေသည့် ကုမ္ပဏီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထုတ်လုပ်ရောင်းချနေသော ဆော့ဝဲလ်များထဲမှ မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝင်းဒိုး၊ မိုက်ခရိုဆော့ဖ် အော့ဖစ် တို့မှာ လူသုံးများပြီး လူသိအများဆုံး ဖြစ်သည်။ ရောင်းချနေသော အီလက်ထရောနစ် ပစ္စည်းများထဲတွင် အိတ်စ်ဘောက် (X-Box) ဂိမ်းနှင့် မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဆာဖေ့ (Microsoft Surface) ကျောက်သင်ပုန်းကွန်ပျူတာတို့မှာ အဓိက ထုတ်ကုန်များ ဖြစ်သည်။ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်သည် ဝင်ငွေများအရ ဆော့ဝဲလ်ကုမ္ပဏီများထဲတွင်အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.softwaretop100.org/global-software-top-100-edition-2011 |title=Global Software Top 100&nbsp;– Edition 2011 |publisher=Softwaretop100.Org|date=23 August 2011}}</ref> ကမ္ဘာ့တန်ဖိုးအကြီးဆုံး ကုမ္ပဏီများထဲတွင်လည်း တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web | url=http://ycharts.com/rankings/market_cap | title=Market Cap Rankings | publisher=Zacks Investment Research | work=Ycharts | date=April 8, 2012 | accessdate=April 9, 2012}}</ref> မိုက်ခရိုဆော့ဖ်ကို ဘီလ်ဂိတ် နှင့် ပေါလ်အလန် တို့က ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့မှာ စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ စတင်တည်ထောင်စဉ်က ရည်ရွယ်ချက်မှာ Altair 8800 ကွန်ပျူတာများအတွက် ကွန်ပျူတာ ဘာသာပြန်ပစ္စည်း BASIC interpreter ရောင်းချရန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၀ နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် နောက်ပိုင်းတွင် မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝင်းဒိုးဖြစ်လာမည့် MS-DOS ဟုခေါ်ဆိုသော ကွန်ပျူတာ လည်ပတ်မှုစနစ် အသစ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၆ အရောက်မှာတော့ ကုမ္ပဏီ ရှယ်ယာဈေးတွေ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး ဝန်ထမ်းများထဲမှ ဘီလီယံ သူဌေး ၃ ယောက်နဲ့ မီလီယံ သူဌေး ၁၂၀၀၀ ခန့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များအထိ ကွန်ပျူတာ လည်ပတ်မှု စနစ် ဈေးကွက်ကို ဦးဆောင်ထားနိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် မေလမှာတော့ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်က စကိုက်ပ်လို့ခေါ်တဲ့ အင်တာနက်ကနေ ဖုန်းခေါ်ဆိုမှု ဝန်ဆောင်မှုပေးတဲ့ ကုမ္ပဏီကို ဒေါ်လာ သန်း ၈၅၀၀ နဲ့ဝယ်ယူခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{cite web |url=http://www.searchofficespace.com/blog/sos-news/microsoft-buys-skype-for-8-5-billion.html |title=Microsoft buys Skype for $8.5 billion |publisher=The Search Office Space Blog |date=May 10, 2011 |accessdate=April 4, 2011 |archivedate=8 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120508050845/http://www.searchofficespace.com/blog/sos-news/microsoft-buys-skype-for-8-5-billion.html }}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် စာရင်းများအရ မိုက်ခရိုဆော့ဖ် တကိုယ်ရေသုံး ကွန်ပျူတာများမှာ ကွန်ပျူတာ လည်ပတ်မှုစနစ် နှင့် ရုံးသုံးဆော့ဝဲလ်များ ရောင်းချမှုများ ဈေးကွက်မှာ ဦးဆောင်မှု ရဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်ဟာ ကွန်ပျူတာများနှင့် ဆာဗာများအတွက် ဆော့ဝဲလ်များ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ အင်တာနက်ဝက်ဘ်ဆိုက် ရှာဖွေမှု စနစ် "ဘင်း"၊ ဗီဒီယိုဂိမ်း "အိတ်ဘောက်"၊ နည်းပညာဝန်ဆောင်မှုဈေးကွက် "အမ်အက်စ်အန်" နှင့် မိုဘိုင်းဖုန်းများကိုပါ ထုတ်လုပ်ဖြန့်ချိ ဝန်ဆောင်မှုပေးနေပါတယ်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇွန်လထဲမှာ မိုက်ခရိုဆော့ဟာ တကိုယ်ရေးသုံး ကွန်ပျူတာထုတ်လုပ်တဲ့ ဈေးကွက်ထဲကို ကျောက်သင်ပုန်း ကွန်ပျူတာ ဖြစ်တဲ့ မိုက်ခရိုဆော့ဖ် "ဆာဖေ့" ထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့်အတူ ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ မိုဘိုင်းဖုန်းလောကမှာ ဘုရင်ဖြစ်ခဲ့တဲ့ နိုကီယာ ရဲ့ ကိရိယာနှင့် ဝန်ဆောင်မှု ဌာနကိုဘည်း မိုက်ခရိုဆော့ဖ်ကနေ ဝယ်ယူခဲ့ပြီး စမတ်ဖုန်းထုတ်လုပ်ခြင်း ဈေးကွက်ထဲကိုလည်း ဝင်ရောက်ချဲ့ထွင်ခဲ့ပါတယ်။ <ref name="InformationWeek_Kin">{{cite web |url=http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416 |title=Notify The Next Of Kin |date=30 June 2010 |work=InformationWeek |access-date=3 January 2015 |archive-date=24 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424124515/http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416 }}</ref> ==သမိုင်း== ===၁၉၇၂ မှ ၈၃ အထိ တည်ထောင်ခြင်းနှင့် ဖြစ်တည်ခြင်း=== ပေါလ်အလန် နှင့် ဘီလ်ဂိတ် တို့သည် ငယ်စဉ်ကလေးဘဝကတည်းက သူငယ်ချင်းမျာဖြစ်ခဲ့ပြီး သူတို့သည် ကွန်ပျူတာ ပရိုဂရမ်များ ရေးသားခြင်းမှာ အထူးစိတ်ဝင်စားသူများ ဖြစ်ကြပါတယ်။ သူတို့ နှစ်ယောက်မှာ တူညီတဲ့ ရည်မှန်းချက်အနေနဲ့လည်း သူတို့၏ ကိုယ်ရေးကိုယ်တွေးတွေကို အသုံးချပြီး အောင်မြင်တဲ့ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတစ်ခု လုပ်ဆောင်ရန် ဖြစ်ပါတယ်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်မှာ "ထရမ့်-အို-ဒေတာ" လို့သူတို့ရဲ့ ပထမဆုံး ကုမ္ပဏီတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပါတယ်။ အလန်ဟာ ဝါရှင်တန် တက္ကသိုလ်မှာ ကွန်ပျူတာ သိပ္ပံ တက်ရောက်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ သို့ပေမယ့် ကျောင်းထွက်ခဲ့ပြီး ဟန်နီဝဲလ် မှာ အလုပ်လုပ်ခဲ့ပါတယ်။ ဂိတ်က ဟားဗတ် တက္ကသိုလ်မှာ တက်ရောက်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ <ref>{{cite web|title=Microsoft Company History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/microsoft-corporation-history/}}</ref> ၁၉၇၅ ဇန်နဝါရီမှာတော့ ပေါပြူလာ အီလက်ထရောနစ်က MITS ရဲ့ Altair8800 ကွန်ပျူတာ အသေးစားလေးတွေမှာ ပြဿနာအချို့ ရှိခဲ့ပါတယ်။ အလန်က သူတို့ ဒီ Altair 8800 အတွက် ပရိုဂရမ်ရေးသားနိုင်ကြောင်း အကြံပြုခဲ့ပါတယ်။ ဘီလ်ဂိတ်က MITS ကိုဖုန်းဆက် အကြောင်းကြားခဲ့ပြီး MITS ကသူတို့ကို လာရောက်သရုပ်ပြရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ သူတို့ဆီမှာ အမှန်တကယ် ပြုလုပ်ထားခြင်း မရှိသောလည်း နှစ်ယောက်ပေါင်း၍ အစမ်းတစ်ခု ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ အဲ့ဒီအစမ်းဟာ သရုပ်ပြပွဲမှာ အမှားအယွင်းမရှိ လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ မတ်လ နယူး မက္ကစီကိုမှာ MITS က Altair BASIC အဖြစ် ဈေးကွက်သို့ စတင်ဖြန့်ချိရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။ <ref name="Allan 2001" />{{rp|108, 112–114|date=November 2012}} <!--They officially established Microsoft on April 4, 1975, with Gates as the Chief executive officer.-->၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၄ ရက်၌ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်ကို တရားဝင်တည်ထောင်ခဲ့ကာ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်အဖြစ် ဘီလ်ဂိတ်က ရယူခဲ့သည်။<ref name="BBCTL">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5085630.stm|title=Bill Gates: A Timeline|work=BBC News|publisher=BBC|date=July 15, 2006|accessdate=July 17, 2010}}</ref> အဲ့ဒီနောက်မှာတော့ အလန်ဟာ သူတို့၏ ကုမ္ပဏီနာမည်ကို Microprocessor နှင့် ဆော့ဝဲလ် ပေါင်းရေးထားတဲ့ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုမ္ပဏီကို ဘယ်လ်လီဗျူး၊ ဝါရှင်တန် သို့ပြောင်းရွေ့ခဲ့သည်။ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်သည် ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ Unix ဗားရှင်းအဖြစ် Xenix ကိုထုတ်လုပ်ပြီး ကွန်ပျူတာ လည်ပတ်မှုစနစ် (Operation System) စီးပွားရေးသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.computersourcemag.com/articles/viewer.asp?a=695|title=Under The Hood: Part 8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060901182630/http://www.computersourcemag.com/articles/viewer.asp?a=695|archivedate=September 11, 2006|work=Computer Source|author=Dyar, Dafydd Neal|date=November 4, 2002|accessdate=July 14, 2010}}</ref> However, it was [[MS-DOS]] that solidified the company's dominance. After negotiations with Digital Research] failed, [[International Business Machines|IBM]] awarded a contract to Microsoft in November 1980 to provide a version of the [[CP/M]] OS, which was set to be used in the upcoming [[IBM Personal Computer]] (IBM PC).<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k9xS6t4ibxoC&printsec=frontcover&dq=Engines+that+move+markets:+technology+investing+from+railroads+to+the#v=onepage&q=november%201980&f=false |title=Engines that move markets |publisher=Books.google.co.uk |date= |accessdate=May 29, 2011|isbn=9780471205951 |year=2002 }}</ref> For this deal, Microsoft purchased a CP/M clone called [[86-DOS]] from [[Seattle Computer Products]], branding it as MS-DOS, which IBM rebranded to [[PC DOS]]. Following the release of the IBM PC in August 1981, Microsoft retained ownership of MS-DOS. Since IBM [[copyright]]ed the IBM PC [[BIOS]], other companies had to [[Reverse engineering|reverse engineer]] it in order for non-IBM hardware to run as [[IBM PC compatible]]s, but no such restriction applied to the operating systems. Due to various factors, such as MS-DOS's available software selection, Microsoft eventually became the leading PC operating systems vendor. <ref name="Blaxill Eckardt 2009">{{Cite journal|url=http://books.google.com/?id=JO6kA0hebJIC&pg=PA210&lpg=PA210&dq=%22columbia+data+products%22+clone+bios&q=%22columbia%20data%20products%22%20clone%20bios|title=The Invisible Edge: Taking Your Strategy to the Next Level Using Intellectual Property|last=Blaxill|first=Mark|last2=Eckardt|first2=Ralph|publisher=Portfolio Hardcover|isbn=1-59184-237-9|date=March 5, 2009|accessdate=July 7, 2010}}</ref>{{rp|210|date=November 2012}} The company expanded into new markets with the release of the ''Microsoft Mouse'' in 1983, as well as a publishing division named Microsoft Press.<ref name="Allan 2001" />{{rp|232|date=November 2012}} Paul Allen resigned from Microsoft in February after developing [[Hodgkin's lymphoma|Hodgkin's disease]].<ref name="Allan 2001" />{{rp|231|date=November 2012}} ===၁၉၉၅ မှ ၂၀၀၅ အင်တာနက် နှင့် ၃၂ဘစ် ခေတ်=== [[File:Bill Gates - United States v. Microsoft.jpg|thumb|Bill Gates giving his deposition in 1998 for the [[United States v. Microsoft]] trial. Once the [[U.S. Department of Justice]] 1993 took over from the Federal Trade Commission, a protracted legal wrangling between Microsoft and the department ensued, resulting in various settlements and possible blocked mergers. Microsoft would point to companies such as [[Time Warner|AOL-Time Warner]] in its defense.<ref name="WiredUSDOJ"/>]] Following Bill Gates's internal "Internet Tidal Wave memo" on May 26, 1995, Microsoft began to redefine its offerings and expand its product line into [[computer network]]ing and the [[World Wide Web]].<ref>{{cite news|url=http://news.cnet.com/2009-1032-995681.html|title=Victor: Software empire pays high price|author=Borland, John|work=CNET|publisher=CBS Interactive|date=April 15, 2003|accessdate=July 16, 2010}}</ref> The company released [[Windows 95]] on August 24, 1995, featuring [[pre-emptive multitasking]], a completely new user interface with a novel [[Start menu|start button]], and 32-bit compatibility; similar to NT, it provided the Win32 API. <ref name="Pietrek 1996">{{Cite journal|url=http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf|title=Windows 95 Programming Secrets|last=Pietrek|first=Matt|publisher=IDG|isbn=1-56884-318-6|format=PDF|date=March 1996|accessdate=July 17, 2010|archive-date=14 May 2011|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514140137/http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |accessdate=3 January 2015 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514140137/http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf |=http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf |access-date=3 January 2015 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514140137/http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf }}</ref>{{rp|20|date=November 2012}} Windows 95 came bundled with the [[online service]] [[MSN]], and for OEMs [[Internet Explorer]], a [[web browser]]. Internet Explorer was not bundled with the retail Windows 95 boxes because the boxes were printed before the team finished the web browser, and instead was included in the Windows 95 Plus! pack.<ref>{{cite news|url=http://www.winsupersite.com/showcase/msn_inside_01.asp|title=MSN: The Inside Story|work=winsupersite.com|author=Thurrott, Paul|publisher=Penton Media|date=May 31, 2005|accessdate=July 17, 2010|archivedate=23 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100523202530/http://www.winsupersite.com/showcase/msn_inside_01.asp}}</ref> Branching out into new markets in 1996, Microsoft and [[NBC Universal]] created a new [[24/7]] cable news station, [[MSNBC]].<ref name="APM-NewsArchives">{{cite web|url=http://marketplace.publicradio.org/shows/1996/07/15_mpp.html|title=Marketplace: News Archives|work=Marketplace|publisher=American Public Media|date=July 15, 1996|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040823174040/http://marketplace.publicradio.org/shows/1996/07/15_mpp.html|archivedate=August 23, 2004}}</ref> Microsoft created [[Windows CE 1.0]], a new OS designed for devices with low memory and other constraints, such as [[personal digital assistant]]s.<ref name="cehistory">{{cite web |url=http://www.hpcfactor.com/support/windowsce/|author=Tilly, Chris|title=The History of Microsoft Windows CE|work=HPC:Factor|accessdate=August 18, 2008}}</ref> In October 1997, the Justice Department filed a motion in the Federal [[United States district court|District Court]], stating that Microsoft violated an agreement signed in 1994 and asked the court to stop the bundling of Internet Explorer with Windows.<ref name="Allan 2001" />{{rp|323–324|date=November 2012}} Bill Gates handed over the CEO position on January 13, 2000, to [[Steve Ballmer]], an old college friend of Gates and employee of the company since 1980, creating a new position for himself as Chief [[Software architect|Software Architect]].<ref name="Allan 2001" />{{rp|111, 228|date=November 2012}}<ref name="BBCTL" /> Various companies including Microsoft formed the [[Trusted Computing Group|Trusted Computing Platform Alliance]] in October 1999 to, among other things, increase security and protect [[intellectual property]] through identifying changes in hardware and software. Critics decry the alliance as a way to enforce indiscriminate restrictions over how consumers use software, and over how computers behave, a form of [[digital rights management]]; for example the scenario where a computer is not only secured for its owner, but also secured against its owner as well.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2002/06/20/technology/20CODE.html?pagewanted=1|title=Fears of Misuse of Encryption System Are Voiced|work=The New York Times|author=Markoff, John|date=June 20, 2002|accessdate=July 7, 2010}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.cl.cam.ac.uk/~fms27/papers/2003-stajano-shifting.pdf|author=Stajano, Frank|title=Security for whom? The shifting security assumptions of pervasive computing|series=Lecture notes in computer science|journal=Software Security—Theories and Systems|volume=2609|pages=16–27|publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg|year=2003|accessdate=July 6, 2010|doi=10.1007/3-540-36532-X_2|isbn=978-3-540-00708-1}}</ref> On April 3, 2000, a judgment was handed down in the case of ''[[United States v. Microsoft]]'',<ref name="usvms">{{cite web |title=United States v. Microsoft |url=http://www.justice.gov/atr/cases/ms_index.htm |publisher=U.S. Department of Justice |accessdate=August 5, 2005 }}</ref> calling the company an "abusive monopoly";<ref name="findingsoffact">{{cite web|author=Jackson, Thomas Penfield|url=http://www.justice.gov/atr/cases/f3800/msjudgex.htm |title=U.S. vs. Microsoft findings of fact |publisher=U.S. Department of Justice |date=November 5, 1999 |accessdate=August 18, 2008}}</ref> it settled with the U.S. Department of Justice in 2004.<ref name="CBSCHRON"/> On October 25, 2001, Microsoft released [[Windows XP]], unifying the mainstream and NT lines under the NT codebase.<ref>{{cite news|url=http://www.windowsitpro.com/article/windows-xp2/wininfo-short-takes-windows-xp-launch-special-edition.aspx|title=WinInfo Short Takes: Windows XP Launch Special Edition|author=Thurrott, Paul|work=Windows IT Pro|publisher=Penton Media|date=October 26, 2001|accessdate=July 16, 2010|archivedate=26 May 2012|archiveurl=https://archive.today/20120526200156/http://www.windowsitpro.com/article/windows-xp2/wininfo-short-takes-windows-xp-launch-special-edition.aspx}}</ref> The company released the [[Xbox (console)|Xbox]] later that year, entering the [[game console]] market dominated by [[Sony]] and [[Nintendo]].<ref name="BizWire-2001Ent">{{cite news|title=NPD Reports Annual 2001 U.S. Interactive Entertainment Sales Shatter Industry Record|work=Business Wire|publisher=CBS Interactive|date=February 7, 2002|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2002_Feb_7/ai_82604922|accessdate=March 31, 2007}}</ref> In March 2004 the [[European Union]] brought [[European Union Microsoft antitrust case|antitrust legal action against the company]], citing it abused its dominance with the Windows OS, resulting in a judgment of €497{{nbsp}}million ($613{{nbsp}}million) and to produce new versions of Windows XP without [[Windows Media Player]], Windows XP Home Edition N and Windows XP Professional N.<ref name="CNN-MSfine">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2004/BUSINESS/03/24/microsoft.eu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060413082435/http://www.cnn.com/2004/BUSINESS/03/24/microsoft.eu|archivedate=April 13, 2006|title=Microsoft hit by record EU fine|work=CNN|date=March 25, 2004|accessdate=August 14, 2010}}</ref><ref name="euantitrust">{{cite web |title=Commission Decision of 24.03.2004 relating to a proceeding under Article 82 of the EC Treaty (Case COMP/C-3/37.792 Microsoft)|publisher=Commission of the European Communities |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:62004A0201:EN:NOT |date=April 21, 2004 |accessdate=August 5, 2005 |format=PDF}}</ref> ===၂၀၀၆ မှ ၂၀၁၀ ဝင်းဒိုးဗစ်စတာ၊ မိုဘိုင်း နှင့် ဝင်းဒိုး ၇=== [[File:Steve Ballmer - MIX 2008.jpg|thumb|CEO [[Steve Ballmer]] at the [[MIX (Microsoft)|MIX]] event in 2008. In an interview about his management style in 2005, he mentioned that his first priority was to get the people he [[delegate]]s to in order. Ballmer also emphasized the need to continue pursuing new technologies even if initial attempts fail, citing the original attempts with Windows as an example.<ref>{{cite news|title=Steve Ballmer on management style|url=http://www.itworld.com/051109ballmerinterview|work=ITWorld|agency=CIO Asia|publisher=[[IDG]]|date=November 10, 2005|first=Gerald |last=Wee|accessdate=January 29, 2011}}</ref>]] Released in January 2007, the next version of Windows, [[Windows Vista]], focused on features, security, and a redesigned user interface dubbed [[Windows Aero|Aero]].<ref>{{cite web|url=http://reviews.cnet.com/windows/windows-vista-ultimate/4505-3672_7-32013603.html|title=Windows Vista Ultimate review|date=January 23, 2007|accessdate=April 4, 2012|last=Vamosi|first=Robert|work=[[CNET]]|publisher=[[CBS Interactive]]|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406015257/http://reviews.cnet./}}</ref><ref name="gatesrsa">{{cite web|url=http://www.informationweek.com/news/180201580|title=Gates Says Security Is Job One For Vista|date=February 14, 2006|accessdate=April 4, 2012|author=Ricadela, Aaron|work=[[InformationWeek]]|publisher=UBM TechWeb|archivedate=18 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120318064254/http://informationweek.com/news/180201580}}</ref> [[Microsoft Office 2007]], released at the same time, featured a "[[Ribbon (computing)|Ribbon]]" user interface which was a significant departure from its predecessors. Relatively strong sales of both titles helped to produce a record profit in 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.scotsman.com/news/vista-gives-microsoft-view-of-record-profit-1-1316524|title=Vista gives Microsoft view of record profit|work=Edinburgh Evening News|date=April 27, 2007|publisher=[[Johnston Press]]|accessdate=February 1, 2009|archivedate=4 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804053508/https://www.scotsman.com/business/vista-gives-microsoft-view-record-profit-2512476}}</ref> The European Union imposed another fine of €899{{nbsp}}million ($1.4{{nbsp}}billion) for Microsoft's lack of compliance with the March 2004 judgment on February 27, 2008, saying that the company charged rivals unreasonable prices for key information about its [[Microsoft SQL Server|workgroup]] and [[Microsoft BackOffice Server|backoffice]] servers. Microsoft stated that it was in compliance and that "these fines are about the past issues that have been resolved".<ref name="msft_eufine_2008">{{cite news|title=AFP:EU hits Microsoft with record 899&nbsp;million euro antitrust fine|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5iozBXlp2nzuVxnMx_SwmtKvi7C-w|agency=[[Agence France-Presse]]|work=[[Google News]]|publisher=[[Google]]|date=February 27, 2008|accessdate=June 1, 2008}}</ref> 2007 also saw the creation of a multi-core unit at Microsoft, as they followed in the steps of server companies such as Sun and IBM.<ref>{{cite web|url=http://www.serverwatch.com/trends/article.php/3657451/Microsoft-Multicore-and-the-Data-Center.htm|title=Microsoft, Multi-core and the Data Center|accessdate=3 January 2015|archivedate=6 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130406115001/http://www.serverwatch.com/trends/article.php/3657451/Microsoft-Multicore-and-the-Data-Center.htm}}</ref> Bill Gates retired from his role as Chief Software Architect on June 27, 2008, while retaining other positions related to the company in addition to being an advisor for the company on key projects.<ref>{{cite news|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1977363,00.asp|title=Bill Gates Announces Resignation|authorlink=Natali Morris|author=Conte, Natali Del|work=[[PC Magazine]]|publisher=[[Ziff Davis]]|date=June 15, 2006|accessdate=July 17, 2010}}</ref> [[Azure Services Platform]], the company's entry into the [[cloud computing]] market for Windows, launched on October 27, 2008.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/microsoft-launches-windows-azure/|title=Microsoft launches Windows Azure|work=CNET|publisher=CBS Interactive|first=Ina|last=Fried|authorlink=Ina Fried|date=October 27, 2008|accessdate=July 6, 2010}}</ref> On February 12, 2009, Microsoft announced its intent to open a chain of Microsoft-branded retail stores, and on October 22, 2009, the first retail [[Microsoft Store]] opened in [[Scottsdale, Arizona|Scottsdale]], Arizona; the same day the first store opened, [[Windows 7]] was officially released to the public. Windows 7's focus was on refining Vista with ease of use features and performance enhancements, rather than a large reworking of Windows.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-10163206-56.html|title=Microsoft follows Apple into the retail business|work=CNET|publisher=CBS Interactive|first=Ina|last=Fried|authorlink=Ina Fried|date=February 12, 2009|accessdate=July 17, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2009/10/22/us-microsoft-store-idUSTRE59L5E220091022|title=Long lines as Microsoft opens retail store|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Reuters]]|author=Gaynor, Tim|date=October 22, 2009|accessdate=July 3, 2010|archivedate=4 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110204102408/http://www.reuters.com/article/2009/10/22/us-microsoft-store-idUSTRE59L5E220091022}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/33429899/ns/technology_and_science-tech_and_gadgets/|title=Windows 7 operating system makes its debut|work=[[NBCNews.com]]|publisher=[[NBCUniversal]]|agency=Associated Press|author=Mintz, Jessica|date=October 22, 2009|accessdate=April 4, 2012}}</ref> As the smartphone industry boomed beginning in 2007, Microsoft struggled to keep up with its rivals [[Apple Inc.|Apple]] and [[Google]] in providing a modern smartphone operating system. As a result, in 2010, Microsoft revamped their aging flagship mobile operating system, [[Windows Mobile]], replacing it with the new [[Windows Phone]] OS; along with a new strategy in the smartphone industry that has Microsoft working more closely with smartphone manufacturers, such as [[Nokia]], and to provide a consistent user experience across all smartphones using Microsoft's Windows Phone OS. It used a new user interface design language, codenamed "Metro", which prominently used simple shapes, typography and iconography, and the concept of minimalism. Microsoft is a founding member of the [[Open Networking Foundation]] started on March 23, 2011. Other founding companies include [[Google]], [[HP Networking]], [[Yahoo]], [[Verizon]], [[Deutsche Telekom]] and 17 other companies. The nonprofit organization is focused on providing support for a new [[cloud computing]] initiative called Software-Defined Networking.<ref>{{cite web |url=http://www.openflow.org/wp/2011/03/open-networking-foundation-formed-to-speed-network-innovation/ |title=Open Networking Foundation News Release |first=David |last=Erickson |work=Openflow.org |date=March 21, 2011 |accessdate=May 29, 2011 |archivedate=26 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110326044008/http://www.openflow.org/wp/2011/03/open-networking-foundation-formed-to-speed-network-innovation/ }}</ref> The initiative is meant to speed innovation through simple software changes in telecommunications networks, wireless networks, data centers and other networking areas.<ref>{{cite web|url=http://www.computerworld.com.au/article/380663/google_other_titans_form_open_networking_foundation/?fp=4&fpid=78268965 |title="Google and other titans form Open Networking Foundation." Noyes, March 23, 2011 |work=[[Computerworld]] |publisher=[[IDG]]|date=March 23, 2011 |accessdate=May 29, 2011}}</ref> ===၂၀၁၁ မှ ယနေ့အထိ ပြန်လည်မွန်းမံခြင်း၊ ဝင်းဒိုး ၈ နှင့် နိုကီယာ ပစ္စည်းများ=== [[File:Start81.png|thumb|General design principle behind the [[Start screen]] in [[Windows 8.1]], [[Windows Phone]] and [[Xbox One]]]] [[File:Microsoft Surface (black).jpg|thumb|[[Microsoft Surface]] tablet]] Following the release of [[Windows Phone]], Microsoft underwent a gradual [[rebranding]] of its product range throughout 2011 and 2012—the corporation's logos, products, services, and websites adopted the principles and concepts of the [[Metro (design language)|Metro design language]].<ref name="WindowsPhone7UI">{{cite web|url= http://windowsteamblog.com/windows_phone/b/wpdev/archive/2010/03/18/windows-phone-7-series-ui-design-amp-interaction-guide.aspx| title= Windows Phone 7 Series UI Design & Interaction Guide|accessdate= 2010-10-09|date= March 18, 2010}}</ref> Microsoft previewed [[Windows 8]], an operating system designed to power both personal computers and [[tablet computer]]s, in Taipei in June 2011.<ref>{{cite news| url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/info-tech/article3479381.ece | title=Microsoft releases final test version of Windows 8 |work=[[Business Line]] |publisher=Kasturi & Sons | date=June 1, 2012|accessdate=August 4, 2012}}</ref> A developer preview was released on September 13, and was replaced by a consumer preview on February 29, 2012.<ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/g/a/2011/01/05/businessinsider-microsoft-spills-beans-on--at-ces-2011-1.DTL |title=OK, So Windows 8 Is Coming To ARM Tablets...Someday (MSFT) |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] |first=Matt |last=Rosoff |date=January 5, 2011 |accessdate=January 5, 2011 |archivedate=29 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629064811/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2011%2F01%2F05%2Fbusinessinsider-microsoft-spills-beans-on--at-ces-2011-1.DTL }}</ref> On May 31, 2012, the preview version was released. On June 18, 2012, Microsoft unveiled the [[Microsoft Surface|Surface]], the first computer in the company's history to have its hardware made by Microsoft.<ref>{{cite web|last=Sullivan |first=Mark |url=http://www.pcworld.com/article/257840/microsoft_announces_new_surface_tablet_pc.html |title=Microsoft Announces New 'Surface' Tablet PC |publisher=PCWorld |date= |accessdate=June 19, 2012}}</ref><ref name="VF2012" /> On June 25, Microsoft paid US$1.2 billion to buy the social network [[Yammer]].<ref>{{cite news|title=Microsoft buys Internet startup Yammer for $1.2 billion|url=http://www.usatoday.com/tech/news/story/2012-06-25/microsoft-yammer-aquisition/55811172/1|work=[[USA Today]]|publisher=[[Gannett Company]]|first=Byron|last=Acohido|date=June 25, 2012|accessdate=25 June 2012}}</ref> On July 31, 2012, Microsoft launched the [[Outlook.com]] [[Webmail|webmail service]] to compete with [[Gmail]].<ref>{{cite web |url= http://www.winsupersite.com/article/windows-live/outlookcom-mail-microsoft-reimagines-webmail-143877 |title= Outlook.com Mail: Microsoft Reimagines Webmail |first= Paul |last= Thurrott |authorlink= Paul Thurrott |date= 31 July 2012 |work= Supersite for Windows |publisher= [[Penton Media]] |accessdate= 1 August 2012 |archivedate= 3 August 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120803011439/http://www.winsupersite.com/article/windows-live/outlookcom-mail-microsoft-reimagines-webmail-143877 }}</ref> On September 4, 2012, Microsoft released [[Windows Server 2012]].<ref name="MSofficialRTM">{{cite web | url=http://www.microsoft.com/en-us/server-cloud/new.aspx | title=Windows Server 2012 "Save the Date" Announcement | date=8 August 2012| author=Microsoft Corp.}}</ref> On October 1, Microsoft announced its intention to launch a news operation, part of a new-look [[MSN]], at the time of the Windows 8 launch that was later in the month.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2012/10/01/us-microsoft-msn-idUSBRE8900WN20121001|title=Microsoft launching news operation, new MSN|publisher=Reuters|accessdate=October 1, 2012|first=Bill|last=Rigby|date=October 1, 2012|archivedate=2 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121002064137/http://www.reuters.com/article/2012/10/01/us-microsoft-msn-idUSBRE8900WN20121001}}</ref> On October 26, 2012, Microsoft launched Windows 8 and the [[Microsoft Surface]].<ref name="VF2012">Eichenwald, Kurt, [http://www.vanityfair.com/business/2012/08/microsoft-lost-mojo-steve-ballmer "Microsoft's Lost Decade: How Microsoft Lost Its Mojo"], ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'', August 2012</ref><ref>{{cite news|url=http://www.zdnet.com/windows-8s-delivery-date-october-26-7000001158/|title=Windows 8's delivery date: October 26|newspaper=ZDNet|date=July 18, 2012|accessdate=September 17, 2012}}</ref> Three days later, [[Windows Phone 8]] was launched.<ref>{{cite web |url=http://www.liveside.net/2012/08/30/mary-jo-foley-windows-phone-8-launch-dates-revealed/ |title=Mary Jo Foley: Windows Phone 8 launch date revealed |publisher=LiveSide.net |date=2012-08-30 |accessdate=2012-11-27 |archivedate=3 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103151119/http://www.liveside.net/2012/08/30/mary-jo-foley-windows-phone-8-launch-dates-revealed/ }}</ref> To cope with the potential for an increase in demand for products and services, Microsoft opened a number of "holiday stores" across the U.S. to complement the increasing number of "bricks-and-mortar" Microsoft Stores that opened in 2012.<ref>{{cite news|url=http://www.wpcentral.com/microsoft-prepping-everything-complete-brand-and-product-relaunch|title=Microsoft prepping for complete brand and product line relaunch, New York store coming the 26th|publisher=wpcentral.com|accessdate=November 3, 2012}}</ref> On March 29, 2013, Microsoft launched a Patent Tracker.<ref>{{cite news | url=http://thenextweb.com/microsoft/2013/03/28/microsoft-launches-patent-tracker-to-help-you-search-its-library-of-intellectual-property/ | title=Microsoft launches 'Patent Tracker' to help you search its library of intellectual property | work=The Next Web | date=March 28, 2013 | accessdate=March 29, 2013}}</ref> The [[Kinect]], the motion sensing input devices by Microsoft, which was first introduced in November 2010 was upgraded for the 2013 release of the eighth-generation [[Xbox One]]. Its capabilities were revealed in May 2013. The new Kinect uses an ultra-wide 1080p camera, it can function in the dark due to an infrared sensor, it employs higher-end processing power and new software, it can distinguish between fine movements (such as a thumb movements), and the device can determine a user's heart rate by looking at his/her face.<ref>{{cite web|title=The all-seeing Kinect: tracking my face, arms, body, and heart on the Xbox One|url=http://www.theverge.com/2013/5/21/4353232/kinect-xbox-one-hands-on/in/4116279|work=The Verge|publisher=Vox Media, Inc|accessdate=28 May 2013|author=David Pierce|date=21 May 2013}}</ref> Microsoft filed a patent application in 2011 that suggests that the corporation may use the Kinect camera system to monitor the behavior of television viewers as part of a plan to make the viewing experience more active. On July 19, 2013, Microsoft stocks suffered its biggest one-day percentage sell-off since the year 2000 after its fourth-quarter report raised concerns among the investors on the poor showings of both Windows 8 and the Surface tablet; with more than 11 percentage points declining Microsoft suffered a loss of more than US$32 billion.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-10805_3-57594612-75/funky-friday-more-than-$32-billion-in-microsoft-stock-value-wiped-out/|title=Funky Friday: More than $32 billion in Microsoft stock value wiped out &#124; Microsoft&nbsp;– CNET News|publisher=News.cnet.com|accessdate=2013-07-21}}</ref> <!-- Generally we stick to products that are in the current annual report here--if you wish to add one that is not you need to provide a reference for it -->For the 2010 [[fiscal year]], Microsoft had five product divisions: Windows Division, Server and Tools, Online Services Division, Microsoft Business Division, and Entertainment and Devices Division. <gallery widths=200 mode="traditional" style=text-align:center; margin:auto;"> File:Microsoft-Xbox-One-Console-Set-wKinect.jpg|[[Xbox One]] console File:Xbox-360-Kinect-Standalone.png|[[Xbox 360]] [[Kinect]] sensor </gallery> [[File:John Wendell Thompson.jpg|thumb|200px|[[John W. Thompson]] has been appointed the chairman of Microsoft, taking over from Bill Gates.]] On September 3, 2013, Microsoft agreed to buy [[Nokia]]'s mobile unit for $7 billion.<ref>{{cite web|url=http://www.theverge.com/2013/9/2/4688530/microsoft-buys-nokias-devices-and-services-unit-unites-windows-phone/in/4453001|title=Microsoft buying Nokia's phone business in a $7.2 billion bid for its mobile future}}</ref> Also in 2013, [[Amy Hood]] became the CFO of Microsoft.<ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2013/05/08/us-microsoft-cfo-idUSBRE94711Q20130508 |title=Microsoft names insider Amy Hood as CFO |publisher=Reuters.com |date= |accessdate=2014-04-18 |archivedate=9 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140409123351/http://www.reuters.com/article/2013/05/08/us-microsoft-cfo-idUSBRE94711Q20130508 }}</ref> The Alliance for Affordable Internet (A4AI) was launched in October 2013 and Microsoft is part of the coalition of public and private organizations that also includes [[Facebook]], [[Intel]] and [[Google]]. Led by [[Tim Berners-Lee]], the A4AI seeks to make Internet access more affordable so that access is broadened in the developing world, where only 31% of people are online. Google will help to decrease internet access prices so that they fall below the UN Broadband Commission's worldwide target of 5% of monthly income.<ref>{{cite news|title=Sir Tim Berners-Lee and Google lead coalition for cheaper internet|url=http://www.theguardian.com/technology/2013/oct/07/google-berners-lee-alliance-broadband-africa?CMP=EMCNEWEML6619I2&et_cid=51918&et_rid=7107573&Linkid=http%3a%2f%2fwww.theguardian.com%2ftechnology%2f2013%2foct%2f07%2fgoogle-berners-lee-alliance-broadband-africa|accessdate=8 October 2013|newspaper=The Guardian|date=7 October 2013|author=Samuel Gibbs}}</ref> In line with the maturing PC business, in July 2013 Microsoft announced that it would reorganize the business into 4 new business divisions by function: Operating System, Apps, Cloud and Devices. All previous divisions will be diluted into new divisions without any workforce cut.<ref>{{cite web |url=http://www.fiercemobileit.com/story/microsofts-sweeping-reorganization-shifts-focus-services-devices/2013-07-11 |title=Microsoft's sweeping reorganization shifts focus to services, devices |date=July 11, 2013 |accessdate=3 January 2015 |archivedate=26 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131026191536/http://www.fiercemobileit.com/story/microsofts-sweeping-reorganization-shifts-focus-services-devices/2013-07-11 }}</ref> On February 4, 2014, [[Steve Ballmer]] stepped down as [[Chief executive officer|CEO]] of Microsoft and was succeeded by [[Satya Nadella]], who previously led Microsoft's Cloud and Enterprise division.<ref>{{cite web|title=Microsoft CEO Steve Ballmer to retire within 12 months|url=https://www.microsoft.com/en-us/news/press/2013/aug13/08-23AnnouncementPR.aspx}}</ref> On the same day, [[John W. Thompson]] took on the role of chairman, with Bill Gates stepping down from the position to become more active within the company as Technology Advisor. On April 25, 2014, Microsoft acquired Nokia Devices and Services and formed a new subsidiary, Microsoft Mobile Oy. On September 15, 2014, Microsoft acquired the video game development company [[Mojang]] for $2.5 billion, best known for its wildly popular flagship game ''[[Minecraft]]''.<ref>{{cite web|last1=Hutchinson|first1=Lee|title=It’s official: Microsoft acquires Mojang and Minecraft for $2.5 billion|url=http://arstechnica.com/gaming/2014/09/its-official-microsoft-acquires-mojang-and-minecraft-for-2-5-billion/|publisher=Ars Technica|accessdate=19 September 2014|ref=152}}</ref> ==စီးပွားရေးများ== ===ဝင်းဒိုးဌာန၊ ဆာဗာနှင့် ကိရိယာများ အွန်လိုင်း ဝန်ဆောင်မှု ဌာန=== The company's Client division produces the flagship Windows OS line such as Windows 8; it also produces the [[Windows Live]] family of products and services. Server and Tools produces the server versions of Windows, such as [[Windows Server 2008 R2]] as well as a set of development tools called [[Microsoft Visual Studio]], [[Microsoft Silverlight]], a web application framework, and [[System Center Configuration Manager]], a collection of tools providing remote-control abilities, patch management, software distribution and a hardware/software inventory. Other server products include: [[Microsoft SQL Server]], a [[relational database]] management system, [[Microsoft Exchange Server]], for certain business-oriented [[e-mail]] and scheduling features, [[Windows Small Business Server|Small Business Server]], for messaging and other small business-oriented features; and [[Microsoft BizTalk Server]], for [[business process management]]. Microsoft provides [[information technology consulting|IT consulting]] ("Microsoft Consulting Services") and produces a set of certification programs handled by the Server and Tools division designed to recognize individuals who have a minimal set of proficiencies in a specific role; this includes developers ([[Microsoft Certified Professional|"Microsoft Certified Solution Developer"]]), system/network analysts ([[MCSE|"Microsoft Certified Systems Engineer"]]), trainers ("[[Microsoft Certified Professional|Microsoft Certified Trainers]]") and administrators ("[[Microsoft Certified Systems Administrator]]" and [[MCDBA|"Microsoft Certified Database Administrator"]]). [[Microsoft Press]], which publishes books, is also managed by the division. The Online Services Business division handles the online service [[MSN]] and the search engine [[Bing]]. As of December 2009, the company also possesses an 18% ownership of the [[cable news]] channel [[MSNBC]] without any editorial control; however, the division develops the channel's website, [[msnbc.com]], in a [[joint venture]] with the channel's co-owner, [[NBC Universal]].<ref name="MSNBC">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2005/12/24/business/media/24msnbc.html|title=Microsoft Quits MSNBC TV, but Web Partnership Remains|work=The New York Times|author=Carter, Bill|date=December 24, 2005|accessdate=July 6, 2010}}</ref> ===စီးပွားရေး ဌာန=== The Microsoft Business Division produces [[Microsoft Office]] including [[Microsoft Office 2010]], the company's line of office software. The software product includes [[Microsoft Office Word|Word]] (a word processor), [[Microsoft Access|Access]] (a [[relational database]] program), [[Microsoft Excel|Excel]] (a [[spreadsheet]] program), [[Microsoft Office Outlook|Outlook]] ([[collaborative software|Groupware]], frequently used with [[Microsoft Exchange Server|Exchange Server]]), [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] (presentation software), [[Microsoft Publisher|Publisher]] ([[desktop publishing software]]) and [[Microsoft Sharepoint|Sharepoint]]. A number of other products were added later with the release of Office 2003 including [[Microsoft Visio|Visio]], [[Microsoft Project|Project]], [[Microsoft MapPoint|MapPoint]], [[Microsoft InfoPath|InfoPath]] and [[Microsoft Office OneNote|OneNote]]. The division also develops [[enterprise resource planning]] (ERP) software for companies under the [[Microsoft Dynamics]] brand. These include: [[Microsoft Dynamics AX]], [[Microsoft Dynamics NAV]], [[Microsoft Dynamics GP]], and [[Microsoft Dynamics SL]]. They are targeted at varying company types and countries, and limited to organizations with under 7,500 employees.<ref name="MS Dynamics Lineup">{{cite news|url=http://www.directionsonmicrosoft.com/samples/49-samples/743-four-products-advance-on-dynamics-erp-roadmap.html|work=Directions on Microsoft|title=Four Products Advance on Dynamics ERP Roadmap|date=April 27, 2009|accessdate=July 3, 2010|archivedate=2 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100702192855/http://www.directionsonmicrosoft.com/samples/49-samples/743-four-products-advance-on-dynamics-erp-roadmap.html}}</ref> Also included under the Dynamics brand is the [[customer relationship management]] software [[Microsoft Dynamics CRM]], part of the [[Azure Services Platform]]. ===ဖျော်ဖြေရေးနှင့် ကိရိယာ ဌာန=== {{see also|Microsoft Mobile Oy}} The Entertainment and Devices Division produces the [[Windows CE]] OS for [[embedded system]]s and [[Windows Phone]] for [[smartphone]]s.<ref>{{cite web|url=http://www.cnet.com/8301-17918_1-20015314-85.html|title=Microsoft releases Windows Phone 7 to manufacturers|author=Cha, Bonnie|work=CNET|publisher=CBS Interactive|date=September 1, 2010|accessdate=September 7, 2010}}</ref> Microsoft initially entered the mobile market through Windows CE for [[handheld device]]s, eventually developing into the [[Windows Mobile]] OS and now, Windows Phone. Windows CE is designed for devices where the OS may not directly be visible to the end user, in particular, appliances and cars. The division also produces [[computer games]], via its in-house game publisher [[Microsoft Studios]], that run on Windows PCs and other systems including titles such as [[Age of Empires]], [[Halo (video game series)|Halo]] and the [[Microsoft Flight Simulator]] series, and houses the [[Macintosh Business Unit]] which produces [[Mac OS]] software including [[Microsoft Office 2011 for Mac]]. Microsoft's Entertainment and Devices Division designs, markets, and manufactures [[consumer electronics]] including the [[Xbox 360]] game console, the handheld [[Zune]] media player, and the television-based [[Internet appliance]] [[MSN TV]]. Microsoft also markets [[personal computer hardware]] including [[computer mouse|mice]], [[Computer keyboard|keyboards]], and various [[game controller]]s such as [[joystick]]s and [[gamepad]]s.<!-- there was a time when mice, keyboards, joysticks were the only hardware MS made, until (what year)--> ==ယဉ်ကျေးမှု== <!-- Note we could really use more here about the user culture as the expected behavior--i.e. how apple tends to generate advocates while Microsoft users mainly see its products as tools, for example--> Technical reference for developers and articles for various Microsoft magazines such as ''Microsoft Systems Journal'' (MSJ) are available through the [[Microsoft Developer Network]] (MSDN). MSDN also offers subscriptions for companies and individuals, and the more expensive subscriptions usually offer access to pre-release beta versions of Microsoft software.<ref name="MSDN-SubscribeFAQ">{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/ms123402.aspx?missingurl=%2fsubscriptions%2ffaq%2fdefault.aspx |publisher=Microsoft|title=MSDN Subscription FAQ |accessdate=July 3, 2006}}</ref><ref name="MSJ-home">{{cite web |url=http://www.microsoft.com/msj/|title=Microsoft Systems Journal Homepage |publisher=Microsoft|date=April 15, 2004|accessdate=August 18, 2008}}</ref> In April 2004 Microsoft launched a community site for developers and users, titled [[Channel 9 (Microsoft)|Channel 9]], that provides a [[wiki]] and an [[Internet forum]].<ref name="Hobson">{{cite news |author=Hobson, Neville |url=http://www.webpronews.com/topnews/2005/04/11/microsofts-channel-and-cultural-rules |title=Microsoft's Channel 9 And Cultural Rules |work=WebProNews |publisher=iEntry Inc |date=April 11, 2005 |accessdate=July 3, 2006 |archivedate=20 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080420185313/http://www.webpronews.com/topnews/2005/04/11/microsofts-channel-and-cultural-rules }}</ref> Another community site that provides daily [[videocast]]s and other services, On10.net, launched on March 3, 2006.<ref name="On10-home">{{cite web|url=http://www.on10.net/|title=On10.net homepage|publisher=Microsoft|accessdate=May 4, 2006|archive-date=28 April 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060428070407/http://www.on10.net/}}</ref> Free technical support is traditionally provided through online [[Usenet]] newsgroups, and [[CompuServe]] in the past, monitored by Microsoft employees; there can be several newsgroups for a single product. Helpful people can be elected by peers or Microsoft employees for [[Microsoft Most Valuable Professional]] (MVP) status, which entitles them to a sort of special social status and possibilities for awards and other benefits.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/business/globe/articles/2005/06/13/somehow_usenet_lumbers_on/|title=Somehow, Usenet lumbers on|author=Bray, Hiawatha|date=June 13, 2005|accessdate=July 3, 2006|work=The Boston Globe}}<br />* {{cite web|url=http://mvp.support.microsoft.com/mvpfaqs|title=Microsoft MVP Frequently Asked Questions|publisher=Microsoft|accessdate=July 1, 2006|archivedate=27 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081027022037/http://mvp.support.microsoft.com/mvpfaqs}}</ref> Noted for its internal [[lexicon]], the expression [[eat one's own dog food|"eating our own dog food"]] is used to describe the policy of using pre-release and beta versions of products inside Microsoft in an effort to test them in "real-world" situations.<ref name="dogfood">{{cite news|title=Microsoft tests its own dog food|url=http://news.zdnet.com/2100-3513_22-5047467.html| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070108214545/http://news.zdnet.com/2100-3513_22-5047467.html| archivedate=January 8, 2007|author=CNET News.com Staff|work=ZDNet|publisher=CNET Networks, Inc.|date=July 21, 2003| accessdate=October 9, 2005}}</ref> This is usually shortened to just "dog food" and is used as noun, verb, and adjective. Another bit of [[jargon]], [[FYIFV]] or FYIV ("Fuck You, I'm [Fully] Vested"), is used by an employee to indicate they are [[financial independence|financially independent]] and can avoid work anytime they wish.<ref>{{cite news|author=Heileman, John|title=The Truth, The Whole Truth, and Nothing But The Truth|url=http://www.wired.com/wired/archive/8.11/microsoft_pr.html|work=Wired|date=November 2000|accessdate=September 30, 2007}}</ref> The company is also known for its hiring process, mimicked in other organizations and dubbed the "[[Microsoft interview]]", which is notorious for off-the-wall questions such as "Why is a [[manhole cover]] round?".<ref name="manhole">{{cite news|url=http://g4tv.com/screensavers/features/6282/square_manhole_covers_and_crazy_questions.html|title=Square Manhole Covers and Crazy Questions|work=G4TV.com|author=Poundstone, William|date=May 21, 2003|accessdate=July 1, 2006|archivedate=14 November 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051114175326/http://www.g4tv.com/screensavers/features/6282/Square_Manhole_Covers_and_Crazy_Questions.html}}</ref> Microsoft is an outspoken opponent of the cap on [[H1B visa]]s, which allow companies in the U.S. to employ certain foreign workers. Bill Gates claims the cap on H1B visas makes it difficult to hire employees for the company, stating "I'd certainly get rid of the H1B cap" in 2005.<ref name="MarkRoy">{{cite news |url=http://www.internetnews.com/bus-news/article.php/3500986 |title=Gates Rakes Congress on H1B Visa Cap|author=Mark, Roy|work=internetnews.com|date=April 27, 2005|accessdate=August 18, 2008}}</ref> Critics of H1B visas argue that relaxing the limits would result in increased unemployment for U.S. citizens due to H1B workers working for lower salaries.<ref>{{cite news|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=88154016|title= Bill Gates Targets Visa Rules for Tech Workers|work=NPR|date=March 12, 2008|accessdate=July 6, 2010}}</ref> The [[Human Rights Campaign]] Corporate Equality Index, a report of how progressive the organization deems company policies towards [[LGBT]] (lesbian, gay, bisexual and transsexual) employees, rated Microsoft as 87% from 2002 to 2004 and as 100% from 2005 to 2010 after they allowed gender expression.<ref>{{cite news|title=Corporate Equality Index Archive|url=http://www.hrc.org/about_us/7115.htm|publisher=Human Rights Campaign Foundation|accessdate=July 17, 2010|archivedate=3 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100703003315/http://www.hrc.org/about_us/7115.htm}}</ref> ==Criticism== {{main|Criticism of Microsoft}} [[File:VistaParty3-cropped.jpg|thumb|[[BadVista]] and [[Defective by Design]] groups protest against [[Windows Vista]]]] Criticism of Microsoft has followed the company's existence because of various aspects of its products and business practices. [[Ease of use]], [[wikt:stability|stability]], and [[computer security|security]] of the company's software are common targets for critics. More recently, [[Trojan horse (computing)|Trojan horses]] and other exploits have plagued numerous users due to faults in the security of Microsoft Windows and other programs. Microsoft is also accused of locking vendors into their products, and not following and complying with existing standards in its software.<ref>{{cite web|url=http://www.theregister.co.uk/2003/04/25/writing_history_with_microsofts_office/|title=Writing history with Microsoft's Office lock-in}}</ref> [[Total cost of ownership]] comparisons of [[Linux]] as well as [[Mac OS X|OS X]] to Windows are a continuous point of debate. The company has been in numerous [[lawsuits]] by several governments and other companies for unlawful monopolistic practices. In 2004, the [[European Union]] found Microsoft guilty in a highly publicized [[anti-trust]] case. Additionally, Microsoft's [[EULA]] for some of its programs is often criticized as being too restrictive as well as being against [[open source]] software. Microsoft has been criticized (along with [[Yahoo]], [[AOL]], [[Google]] and others) for its involvement in [[censorship in the People's Republic of China]].<ref>{{cite web | url=http://www.hrw.org/reports/2006/china0806/ | title=Corporate Complicity in Chinese Internet Censorship | accessdate=2006-11-23 | archive-date=22 November 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061122231425/http://www.hrw.org/reports/2006/china0806/ }}</ref> Microsoft has also come under criticism for [[Offshoring|outsourcing jobs]] to China and [[India]].<ref>"[http://www.infoworld.com/d/the-industry-standard/whos-buying-microsofts-outsourcing-excuses-390 Who's buying Microsoft's outsourcing excuses?]". ''[[InfoWorld]]''. April 22, 2010.</ref><ref>"[http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2002468560_msftgoogle03.html Microsoft plans to outsource more, says ex-worker]". ''The Seattle Times''. September 3, 2005.</ref><ref>"[http://www.taipeitimes.com/News/worldbiz/archives/2004/06/17/2003175447 High-end tech jobs outsourced by Microsoft]". ''[[Taipei Times]]''. June 17, 2004.</ref> There were reports of poor working conditions at a factory in southern [[China]] that makes some of Microsoft's products.<ref>"[http://news.sky.com/home/world-news/article/16146955 Microsoft Investigates 'Mass Suicide Threat'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307133102/http://news.sky.com/home/world-news/article/16146955 |date=7 March 2012 }}". ''[[Sky News]]''. January 11, 2012</ref> ==Corporate affairs== The company is run by a [[board of directors]] made up of mostly company outsiders, as is customary for publicly traded companies. Members of the board of directors as of September 2014 are: [[John W. Thompson]], [[Dina Dublon]], [[Bill Gates]], [[Maria Klawe]], [[David Marquardt]], [[Mason Morfit]],<ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-microsoft-director-idUSBREA2A21W20140311 | work=Reuters | title=Microsoft appoints activist investor Mason Morfit to board | date=March 11, 2014 | accessdate=3 January 2015 | archivedate=8 January 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150108222642/http://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-microsoft-director-idUSBREA2A21W20140311 }}</ref> [[Satya Nadella]], [[Charles Noski]], [[Helmut Panke]] and [[John W. Stanton]].<ref name="MSPR-Board">{{cite press release |url=http://www.microsoft.com/en-us/news/exec/bod.aspx|title=Microsoft Board of Directors|work=PressPass|publisher=Microsoft |accessdate=September 6, 2014}}</ref> Board members are elected every year at the annual shareholders' meeting using a majority vote system. There are five committees within the board which oversee more specific matters. These committees include the Audit Committee, which handles accounting issues with the company including auditing and reporting; the Compensation Committee, which approves compensation for the CEO and other employees of the company; the Finance Committee, which handles financial matters such as proposing mergers and acquisitions; the Governance and Nominating Committee, which handles various corporate matters including nomination of the board; and the Antitrust Compliance Committee, which attempts to prevent company practices from violating [[antitrust]] laws.<ref>{{cite web|title=Microsoft Corporation Corporate Governance Guidelines|url=http://www.microsoft.com/about/companyinformation/corporategovernance/guidelines.mspx |publisher=Microsoft|date=July 1, 2009|accessdate=July 18, 2010}}</ref> [[File:Microsoft 5-Year Stock History.svg|350px|thumb|right|Five year history graph of {{NASDAQ|MSFT}} stock on July 17, 2013<ref>{{cite web|url=http://zenobank.com/index.php?symbol=MSFT&page=quotesearch|title=Five year history graph of (NASDAQ:MSFT) stock|work=ZenoBank|publisher=AlphaTrade|date=September 29, 2009|accessdate=September 29, 2009}}</ref>]] When Microsoft went public and launched its [[Initial Public Offering|initial public offering (IPO)]] in 1986, the opening [[stock]] price was $21; after the [[trading day]], the price closed at $27.75. As of July 2010, with the company's nine [[stock split]]s, any IPO [[share (finance)|shares]] would be multiplied by 288; if one was to buy the IPO today given the splits and other factors, it would cost about 9{{nbsp}}cents.<ref name="Allan 2001" />{{rp|235–236|date=November 2012}}<ref>{{cite news|url=http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/102018.asp|work=Seattle Post-Intelligencer|publisher=Hearst Seattle Media, LLC|date=March 14, 1986|title=Microsoft stock is red hot on first trading day|author=Monkman, Carol Smith|page=B9|accessdate=July 18, 2010|archivedate=21 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100221224106/http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/102018.asp}}</ref><ref name="MSSTOCK">{{cite web|url=http://performance.morningstar.com/stock/performance-return.action?p=dividend_split_page&t=MSFT&region=USA&culture=en-US&s=SPYZ|title=MSFT stock performance and split info|publisher=Morningstar, Inc.|accessdate=July 17, 2010|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510012046/http://performance.morningstar.com/stock/performance-return.action?p=dividend_split_page&t=MSFT&region=USA&culture=en-US&s=SPYZ}}</ref> The stock price peaked in 1999 at around $119 ($60.928 adjusting for splits).<ref name="stocksheet">{{cite web|title=Microsoft stock price spreadsheet from Microsoft investor relations|url=http://download.microsoft.com/download/d/a/7/da7e8eca-4410-4475-a211-03327408b655/msftpricehist.xls|format=xls|publisher=Microsoft|accessdate=August 18, 2008|archivedate=10 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091010091835/http://download.microsoft.com/download/d/a/7/da7e8eca-4410-4475-a211-03327408b655/msftpricehist.xls}}</ref> The company began to offer a [[dividend]] on January 16, 2003, starting at eight cents per share for the fiscal year followed by a dividend of sixteen cents per share the subsequent year, switching from yearly to quarterly dividends in 2005 with eight cents a share per quarter and a [[special dividend|special one-time payout]] of three dollars per share for the second quarter of the fiscal year.<ref name="stocksheet" /><ref name="dividendfaq">{{cite web|title=Dividend Frequently Asked Questions|url=http://www.microsoft.com/msft/FAQ/dividend.mspx|publisher=Microsoft|accessdate=August 18, 2008}}</ref> Though the company had subsequent increases in dividend payouts, the price of Microsoft's stock remained steady for years.<ref name="dividendfaq" /><ref name="Yahoo-MSFTchart">{{cite web |title=Yahoo MSFT stock chart |url=http://finance.yahoo.com/q/bc?s=MSFT&t=my |publisher=Yahoo Finance |accessdate=December 13, 2008 }}<br />* {{cite web|title=MSN Money MSFT chart with dividend and split info|url=http://moneycentral.msn.com/investor/charts/chartdl.aspx?Symbol=MSFT&C8=2005&CE=0&C5=10&C6=2005&C7=10&D9=1&C9=2&D0=1&CF=1&D4=1&D5=0&D3=0&ShowChtBt=Refresh+Chart&CP=0&PT=9|work=MSN Money|publisher=Microsoft|accessdate=December 13, 2008|archivedate=4 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504010721/http://moneycentral.msn.com/investor/charts/chartdl.aspx?Symbol=MSFT&C8=2005&CE=0&C5=10&C6=2005&C7=10&D9=1&C9=2&D0=1&CF=1&D4=1&D5=0&D3=0&ShowChtBt=Refresh+Chart&CP=0&PT=9}}<br />* {{cite news|author=Fried, Ina; Ard, Scott|url=http://news.zdnet.com/2100-9595_22-148474.html?tag=st.prev|title=Gates stepping down from full-time Microsoft role, page 2|work=ZDNet|date=June 15, 2006|accessdate=August 18, 2008|archivedate=3 August 2009|archiveurl=https://archive.today/20090803064918/http://news.zdnet.com/2100-9595_22-148474.html?tag=st.prev}}</ref> One of Microsoft's business tactics, described by an executive as "[[embrace, extend and extinguish]]," initially embraces a competing standard or product, then extends it to produce their own version which is then incompatible with the standard, which in time extinguishes competition that does not or cannot use Microsoft's new version. Various companies and governments sue Microsoft over this set of tactics, resulting in billions of dollars in rulings against the company. <ref name="usvms"/><ref name="euantitrust"/> Microsoft claims that the original strategy is not anti-competitive, but rather an exercise of its discretion to implement features it believes customers want.<ref>{{cite news|url=http://openacademy.mindef.gov.sg/openacademy/Learning%20Resources/Microsoft/words/words_4.htm|title=U.S. v. Microsoft: We're Defending Our Right to Innovate|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071117094549/http://openacademy.mindef.gov.sg/openacademy/Learning+Resources/Microsoft/words/words_4.htm|archivedate=November 17, 2007|date=May 20, 1998|work=The Wall Street Journal|accessdate=March 31, 2006}}</ref> ===Financial=== [[Standard and Poor's]] and [[Moody's]] have both given a AAA rating to Microsoft, whose assets were valued at $41&nbsp;billion as compared to only $8.5&nbsp;billion in unsecured debt. Consequently, in February 2011 Microsoft released a corporate bond amounting to $2.25&nbsp;billion with relatively low borrowing rates compared to [[government bonds]].<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2011/02/04/us-microsoft-bonds-idUSTRE7128EZ20110204|title=Microsoft sells $2.25&nbsp;billion of debt at low rates|publisher=Reuters|date=February 4, 2011|accessdate=3 January 2015|archivedate=8 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150108222942/http://www.reuters.com/article/2011/02/04/us-microsoft-bonds-idUSTRE7128EZ20110204}}</ref> For the first time in 20 years [[Apple Inc.]] surpassed Microsoft in Q1 2011 quarterly profits and revenues due to a slowdown in PC sales and continuing huge losses in Microsoft's Online Services Division (which contains its search engine [[Bing]]). Microsoft profits were $5.2 billion, while Apple Inc. profits were $6 billion, on revenues of $14.5 billion and $24.7 billion respectively.<ref>{{cite news|author=Charles Arthur |url=http://www.guardian.co.uk/technology/2011/apr/28/microsoft-falls-behind-apple |title=Microsoft falls behind Apple for first time in 20 years &#124; Technology |publisher=The Guardian |date= April 28, 2011|accessdate=May 11, 2011 |location=London}}</ref> Microsoft's Online Services Division has been continuously loss-making since 2006 and in Q1 2011 it lost $726 million. This follows a loss of $2.5 billion for the year 2010.<ref>{{cite web|author=MG Siegler Apr 29, 2011 |url=http://techcrunch.com/2011/04/29/microsoft-internet-bloodbath/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Techcrunch+%28TechCrunch%29 |title=When Will Microsoft's Internet Bloodbath End? |publisher=Techcrunch.com |date=April 29, 2011 |accessdate=May 11, 2011}}</ref> On July 20, 2012, Microsoft posted its first quarterly loss ever, despite earning record revenues for the quarter and fiscal year, with a net loss of $492 million due to a [[writedown]] related to the advertising company [[aQuantive]], which had been acquired for $6.2 billion back in 2007.<ref>{{cite web|last=White|first=Martha|title=Microsoft reports first quarterly loss ever|url=http://marketday.msnbc.msn.com/_news/2012/07/19/12837611-microsoft-reports-first-quarterly-loss-ever?lite|accessdate=20 July 2012|archivedate=20 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120720121702/http://marketday.msnbc.msn.com/_news/2012/07/19/12837611-microsoft-reports-first-quarterly-loss-ever?lite}}</ref> As of January 2014, Microsoft's market capitalization stood at $314B,<ref name="Marketwatch MSFT">{{cite web|title=Microsoft Overview|url=http://www.marketwatch.com/investing/stock/msft/|publisher=Marketwatch|accessdate=2 February 2014}}</ref> making it the 8th largest company in the world by market capitalization.<ref>{{cite web|title=Global Top 100 Companies|url=http://www.pwc.com/gx/en/audit-services/capital-market/publications/top100-market-capitalisation.jhtml|publisher=PWC|accessdate=2 February 2014}}</ref> On November 14, 2014, Microsoft overtook Exxon Mobil to become the 2nd most valuable company by market capitalization, behind only [[Apple Inc.]] Its total market value was over $410B - with the stock price hitting $50.04 a share, the highest since early 2000.<ref>{{cite web|title=Microsoft Surpasses Exxon as 2nd Most Valuable Co.|url=http://www.nytimes.com/aponline/2014/11/14/business/ap-us-microsoft-no-2.html|publisher=AssociatedPress|accessdate=14 November 2014}}</ref> ===Environment=== In 2011, [[Greenpeace]] released a report rating the top ten big brands in cloud computing on their sources of electricity for their data centers. At the time, data centers consumed up to 2% of all global electricity and this amount was projected to increase. [[Phil Radford]] of Greenpeace said "we are concerned that this new explosion in electricity use could lock us into old, polluting energy sources instead of the clean energy available today,"<ref name="Dirty Data Report Card">{{cite web |publisher=[[Greenpeace]] |url= http://www.greenpeace.org/international/Global/international/publications/climate/2011/Cool%20IT/dirty-data-report-greenpeace.pdf|title=Dirty Data Report Card|accessdate=August 22, 2013}}</ref> and called on "Amazon, Microsoft and other leaders of the information-technology industry must embrace clean energy to power their cloud-based data centers."<ref>[http://seattletimes.com/html/opinion/2018176038_guest10radford.html, "Amazon, Microsoft: Let's keep 'the cloud' clean"], Phil Radford</ref> In 2013, Microsoft agreed to buy power generated by a Texas wind project to power one of its data centers.<ref>[http://www.theguardian.com/environment/2013/nov/04/microsoft-wind-powered-data-centre, "Microsoft looks to boost eco credentials with wind-powered data centre"]{{Dead link|date=August 2021 }}, Suzanne Goldenberg</ref> Microsoft is ranked on the 17th place in [[Greenpeace]]'s Guide to Greener Electronics (16th Edition) that ranks 18 electronics manufacturers according to their policies on toxic chemicals, recycling and climate change. Microsoft's timeline for phasing out [[brominated flame retardant|BFRs]] and phthalates in all products is 2012 but its commitment to phasing out PVC is not clear. As yet (January 2011) it has no products that are completely free from PVC and BFRs.<ref>{{cite web|url=http://www.greenpeace.org/international/Global/international/publications/toxics/2010/version16/Ranking%20tables%20Oct%202010-Microsoft.pdf |title=Ranking tables October 2010&nbsp;– Greenpeace International| publisher=Greenpeace International |accessdate=January 24, 2011}}</ref> Microsoft's main U.S. campus received a silver certification from the [[Leadership in Energy and Environmental Design]] (LEED) program in 2008, and it installed over 2,000 solar panels on top of its buildings in its Silicon Valley campus, generating approximately 15 percent of the total energy needed by the facilities in April 2005.<ref name="news1">{{cite news|url=http://news.cnet.com/Microsoft-vs.-Google-Whos-greener/2100-1022_3-6080297.html?tag=mncol;txt|title=Microsoft vs. Google: Who's greener?|work=CNET|publisher=CBS Interactive|author=Mills, Elinor|date=June 6, 2008|accessdate=July 3, 2010}}</ref> Microsoft makes use of alternative forms of transit. It created one of the world's largest private bus systems, the "Connector", to transport people from outside the company; for on-campus transportation, the "Shuttle Connect" uses a large fleet of hybrid cars to save fuel. The company also subsidises regional [[public transport]] as an incentive.<ref name="news1" /><ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/environment/our_commitment/articles/alternative_commuting.aspx|title=Fostering Alternative Ways to Commute at Microsoft|publisher=Microsoft|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080501154211/http://www.microsoft.com/environment/our_commitment/articles/alternative_commuting.aspx|archivedate=May 1, 2008}}</ref> In February 2010 however, Microsoft took a stance against adding additional public transport and [[high-occupancy vehicle lane|high-occupancy vehicle]] (HOV) lanes to a bridge connecting Redmond to Seattle; the company did not want to delay the construction any further.<ref>{{cite news|url=http://www.king5.com/news/Microsofts-big-520-advertisement-85031317.html|work=King5 Television News|title=Seattle hires consultant to look at 520 bridge plan|date=February 23, 2010|accessdate=July 3, 2010|archivedate=26 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100226123840/http://www.king5.com/news/Microsofts-big-520-advertisement-85031317.html}}</ref> Microsoft was ranked number 1 in the list of the World's Best Multinational Workplaces by the Great Place to Work Institute in 2011.<ref>{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/microsoftpri0/2016631709_microsoft_named_best_multinational_workplace_by_gr.html |title=Microsoft Pri0 &#124; Microsoft named best multinational workplace |publisher=Seattle Times Newspaper |date= October 28, 2011|accessdate=November 3, 2011 |first=Janet I. |last=Tu}}</ref> ===Marketing=== In 2004, Microsoft commissioned research firms to do independent studies comparing the [[total cost of ownership]] (TCO) of [[Windows Server 2003]] to [[Linux]]; the firms concluded that companies found Windows easier to administrate than Linux, thus those using Windows would administrate faster resulting in lower costs for their company (i.e. lower TCO).<ref>{{cite news|url=http://www.seattlepi.com/business/158237_msftresearch27.html|title=Studies on Linux help their patron: Microsoft|author=Bishop, Todd|work=Seattle Post-Intelligencer|publisher=Hearst Seattle Media, LLC|date=January 27, 2004|accessdate=July 16, 2010}}</ref> This spurred a wave of related studies; a study by the [[Yankee Group]] concluded that upgrading from one version of Windows Server to another costs a fraction of the [[switching barriers|switching costs]] from Windows Server to Linux, although companies surveyed noted the increased security and reliability of Linux servers and concern about being locked into using Microsoft products.<ref name="Foley">{{cite news|url=http://www.microsoft-watch.com/content/operating_systems/yankee_independently_pits_windows_tco_vs_linux_tco.html|title=Yankee Independently Pits Windows TCO vs. Linux TCO|author=Foley, Mary Jo|work=eWeek|date=March 24, 2004|accessdate=July 14, 2010|archivedate=4 January 2013|archiveurl=https://archive.today/20130104134612/http://www.microsoft-watch.com/content/operating_systems/yankee_independently_pits_windows_tco_vs_linux_tco.html}}</ref> Another study, released by the [[Open Source Development Labs]], claimed that the Microsoft studies were "simply outdated and one-sided" and their survey concluded that the TCO of Linux was lower due to Linux administrators managing more servers on average and other reasons.<ref>{{cite news|url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2150210/linux-fans-hit-back-microsoft|title=Linux fans hit back at Microsoft TCO claims|author=Jaques, Robert|work=vnunet.com|date=February 13, 2006|accessdate=August 18, 2008|archivedate=24 July 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080724013740/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2150210/linux-fans-hit-back-microsoft}}</ref> As part of the "Get the Facts" campaign, Microsoft highlighted the [[.NET framework|.NET]] trading platform that it had developed in partnership with [[Accenture]] for the [[London Stock Exchange]], claiming that it provided "[[High availability|five nines]]" reliability. After suffering extended downtime and unreliability<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/finance/markets/4676369/Seven-hour-LSE-blackout-caused-by-double-glitch.html|publisher=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|title=Seven-hour LSE blackout caused by double glitch|author=Rowena Mason|date=September 10, 2008|location=London}}</ref><ref>{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8380607.stm|title=London Stock Exchange trading hit by technical glitch|date=November 26, 2009}}</ref> the LSE announced in 2009 that it was planning to drop its Microsoft solution and switch to a Linux based one in 2010.<ref>{{cite news|publisher=ITWire|url=http://www.itwire.com/opinion-and-analysis/the-linux-distillery/28359-london-stock-exchange-gets-the-facts-and-dumps-windows-for-linux|title=London Stock Exchange gets the facts and dumps Windows for Linux|author=David M. Williams|date=October 8, 2009|accessdate=3 January 2015|archivedate=16 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716005714/http://www.itwire.com/opinion-and-analysis/the-linux-distillery/28359-london-stock-exchange-gets-the-facts-and-dumps-windows-for-linux}}</ref><ref>{{cite news|publisher=[[Slashdot]]|url=http://linux.slashdot.org/story/09/10/06/1742203/London-Stock-Exchange-Rejects-NET-For-Open-Source|title=London Stock Exchange Rejects .NET For Open Source|date=October 6, 2009}}</ref> In 2012, Microsoft hired a political pollster named Mark Penn, whom the New York Times called "famous for bulldozing" his political opponents <ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2012/12/15/technology/microsoft-battles-google-by-hiring-political-brawler-mark-penn.html?_r=0 | work=The New York Times | first1=Nick | last1=Wingfield | title=Microsoft Battles Google by Hiring Political Brawler Mark Penn | date=December 14, 2012}}</ref> as Executive Vice-President, Advertising and Strategy. Penn created a series of negative ads targeting one of Microsoft's chief competitors, [[Google]]. The ads, called "[[Scroogled]]", attempt to make the case that Google is "screwing" consumers with search results rigged to favor Google's paid advertisers, that [[Gmail]] violates the privacy of its users to place ad results related to the content of their emails and shopping results which favor Google products. Tech publications like Tech Crunch have been highly critical of the ad campaign,<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2013/02/10/scroogled-why-so-negative-microsoft/ |title=Scroogled: Why So Negative, Microsoft? |publisher=TechCrunch |date=2013-02-10 |accessdate=2014-04-18}}</ref> while Google employees have embraced it.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/kashmirhill/2013/11/21/googlers-love-microsofts-scroogled-gear-mug-and-shirts-sell-out/|title=Googlers Love Microsoft's 'Scroogled' Gear. Mug and Shirts Sell Out.|author=Kashmir Hill|date=November 21, 2013|work=Forbes}}</ref> ===Lay off=== In July 2014, Microsoft announced plans to lay off 18,000 employees. Microsoft employed 127,104 people as of June 5, 2014, making this about a 14 percent reduction of its workforce as the biggest Microsoft lay off ever. It will include 12,500 professional and factory personnel. Previously, Microsoft has laid off 5,800 jobs in 2009 in line with US financial crisis.<ref>{{cite web |url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/07/17/microsoft-cut-18000-jobs-over-next-year.html |title=Microsoft to cut up to 18,000 jobs over next year |date=July 17, 2014}}</ref><ref name="layoff">{{cite web|title=Microsoft Layoffs Greater Than Expected: Up to 18,000 Jobs Being Cut|url=http://www.gamespot.com/articles/microsoft-layoffs-greater-than-expected-up-to-18-0/1100-6421171/|publisher=Gamespot|accessdate=10 August 2014}}</ref> In September 2014, Microsoft laid off 2,100 people, including 747 people in the Seattle-Redmond area, where the company is headquartered. The firings came as a second wave of the layoffs that were previously announced. This brings the total number to over 15,000 out of the 18,000 expected cuts.<ref>By Alex Wilhelm, TechCrunch. “[http://techcrunch.com/2014/09/18/microsoft-pulls-the-trigger-on-2100-more-layoffs/Microsoft Lays Off 2,100 More Employees].” September 18, 2014. September 18, 2014.</ref> In October 2014, Microsoft revealed that it was almost [http://www.computerworld.com/article/2840872/microsoft-is-almost-done-with-its-largest-ever-layoff-sweep.html done with the elimination] of 18,000 employees which is its largest ever layoff sweep. ===Cooperation with the United States Government=== Microsoft provides information about reported bugs in their software to intelligence agencies of the United States government, prior to the public release of the fix. A Microsoft spokesperson has stated that the corporation runs several programs that facilitate the sharing of such information with the U.S. government.<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2013-06-14/u-s-agencies-said-to-swap-data-with-thousands-of-firms.html|title=U.S. Agencies Said to Swap Data With Thousands of Firms | work=Bloomberg}}</ref> Following media reports about [[PRISM (surveillance program)|PRISM]], NSA's massive electronic [[Mass surveillance|surveillance program]], in May 2013, several technology companies were identified as participants, including Microsoft.<ref>{{cite news| author = Ryan W. Neal | title=Snowden Reveals Microsoft PRISM Cooperation: Helped NSA Decrypt Emails, Chats, Skype Conversations|url = http://www.ibtimes.com/snowden-reveals-microsoft-prism-cooperation-helped-nsa-decrypt-emails-chats-skype-conversations|work=[[International Business Times]]|date=July 11, 2013}}</ref> According to leaks of said program, Microsoft joined the PRISM program in 2007.<ref>{{cite web | last1 = Greenwald | first1 = Glenn | last2 = MacAskill | first2 = Ewen | title = NSA Prism program taps in to user data of Apple, Google and others | date = June 7, 2013 | work = [[The Guardian]] | publisher = Guardian News and Media Limited | url = http://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data | accessdate = April 26, 2014}}</ref> However, in June 2013, an official statement from Microsoft flatly denied their participation in the program: <blockquote> We provide customer data only when we receive a legally binding order or subpoena to do so, and never on a voluntary basis. In addition we only ever comply with orders for requests about specific accounts or identifiers. If the government has a broader voluntary national security program to gather customer data, we don't participate in it.<ref>{{cite news| author = Johnson, Kevin; Martin, Scott; O'Donnell, Jayne; Winter, Michael | title=Reports: NSA Siphons Data from 9 Major Net Firms|url = http://www.usatoday.com/story/news/2013/06/06/nsa-surveillance-internet-companies/2398345/|accessdate=June 6, 2013|work=[[USA Today]]|date=June 15, 2013}}</ref></blockquote> During the first six months in 2013, Microsoft had received requests that affected between 15,000 and 15,999 accounts.<ref>{{cite news |title=Microsoft, Facebook, Google and Yahoo release US surveillance requests |url =http://www.theguardian.com/world/2014/feb/03/microsoft-facebook-google-yahoo-fisa-surveillance-requests |work=[[The Guardian]]|date=February 3, 2014}}</ref> In December of 2013, the company made statement to further emphasis the fact that they take their customers' privacy and data protection very seriously, even saying that "government snooping potentially now constitutes an “[[advanced persistent threat]],” alongside sophisticated malware and cyber attacks".<ref>{{cite web|last1=Smith|first1=Brad|title=Protecting customer data from government snooping|url=http://blogs.microsoft.com/blog/2013/12/04/protecting-customer-data-from-government-snooping/|website=The Official Microsoft Blog|accessdate=1 January 2015|date=December 4, 2013}}</ref> The statement also marked the beginning of three-part program to enhance Microsoft's encryption and transparency efforts. In July 1, 2014, as part of this program they opened the first (of many) Microsoft Transparency Center, that provides "participating governments with the ability to review [[source code]] for our key products, assure themselves of their software integrity, and confirm there are no “[[Backdoor_(computing)|back doors]].”<ref>{{cite web|last1=Thomlinson|first1=Matt|title=Advancing our encryption and transparency efforts|url=http://blogs.microsoft.com/on-the-issues/2014/07/01/advancing-our-encryption-and-transparency-efforts/|website=Microsoft on the Issues|accessdate=1 January 2015|date=July 1, 2014}}</ref> Microsoft has also argued that the [[United States Congress]] should enact strong privacy regulations to protect consumer data.<ref>{{cite web|last1=Heiner|first1=David|title=Request for Comment: Big Data and Consumer Privacy in the Internet Economy|url=http://www.ntia.doc.gov/files/ntia/microsoft.pdf|website=National Telecommunications and Information Administration|publisher=Microsoft|accessdate=12 August 2014}}</ref> ===လိုဂို=== Microsoft adopted the so-called "''[[Pac-Man]]'' Logo", designed by Scott Baker, in 1987. Baker stated "The new logo, in [[Helvetica]] italic typeface, has a slash between the ''o'' and ''s'' to emphasize the "soft" part of the name and convey motion and speed."<ref>{{Cite journal|work=Computer Reseller News Magazine|date=March 1987}}</ref> Dave Norris ran an internal joke campaign to save the old logo, which was green, in all uppercase, and featured a fanciful letter ''O'', nicknamed the ''blibbet'', but it was discarded.<ref name="Osterman2005-07-14">{{cite web|url=http://blogs.msdn.com/larryosterman/archive/2005/07/14/438777.aspx|title=Remember the blibbet|work=Larry Osterman's WebLog|publisher=Microsoft|author=Osterman, Larry|date=July 14, 2005 |accessdate=August 18, 2008}}</ref> Microsoft's logo with the "''Your potential. Our passion.''" tagline below the main corporate name, is based on a slogan Microsoft used in 2008. In 2002, the company started using the logo in the United States and eventually started a TV campaign with the slogan, changed from the previous tagline of ''"[[Where do you want to go today?]]".''<ref name="wherego1" /><ref name="potentialpassion1" /><ref name="Reimer">{{cite news |url=http://arstechnica.com/news.ars/post/20060123-6031.html|title=Microsoft set to launch new marketing campaign|work=Ars Technica|publisher=Condé Nast Digital|author=Reimer, Jeremy|date=January 23, 2006|accessdate=August 18, 2008}}</ref> During the private MGX (Microsoft Global Exchange) conference in 2010, Microsoft unveiled the company's next tagline, ''"Be What's Next."''.<ref name="2010logo">{{cite web|url=http://www.engadget.com/2010/07/22/new-microsoft-brand-logos-company-tagline-revealed-at-mgx-event/|title=New Microsoft brand logos, company tagline revealed at MGX event? (update: no new logos, tagline is a go)|first=Joshua|last=Topolsky|authorlink=Joshua Topolsky|work=[[Engadget]]|publisher=[[AOL]]|date=July 22, 2010|accessdate=August 2, 2012}}</ref> On August 23, 2012, Microsoft unveiled a new corporate logo at the opening of its 23rd Microsoft store in Boston indicating the company's shift of focus from the classic style to the tile-centric modern interface which it uses/will use on the Windows Phone platform, Xbox 360, Windows 8 and the upcoming Office Suites.<ref>{{cite web|last=Meisner |first=Jeffrey |url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx |title=Microsoft Unveils a New Look |publisher=The Official Microsoft Blog |date=August 23, 2012 |accessdate=August 23, 2012}}</ref> The new logo also includes four squares with the colors of the then-current Windows logo which have been used to represent Microsoft's four major products: Windows (blue), Office (red), Xbox (green), and Bing (yellow).<ref>{{cite web |last=Eric |first=Steven H. |url=http://flapship.com/new-microsoft-logo-revealed/ |title=NEW MICROSOFT LOGO REVEALED |publisher=Flapship.com |date=August 23, 2012 |accessdate=August 23, 2012 |archivedate=25 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120825174050/http://flapship.com/new-microsoft-logo-revealed/ }}</ref> However this logo is not completely new—it was featured in [[Windows 95]] commercials from the mid-1990s.<ref>{{cite web|url=http://www.wpcentral.com/microsofts-new-logo-has-ties-past|title=Microsoft's new logo has ties to the past}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.neowin.net/news/microsoft039s-logo-is-not-new-it039s-from-1995|title=Microsoft's logo is not new, it's from 1995}}</ref> {{center| <gallery widths=200> File:Microsoft Logo Historical.svg|၁၉၈၅–၁၉၈၇ File:Microsoft logo (1987) + slogan (1994).svg|၁၉၈၇–၂၀၀၆ File:Microsoft logo & slogan.svg|၂၀၀၆–၂၀၁၁ File:Microsoft logo & slogan 2011-2012.svg|၂၀၁၁–၂၀၁၂ File:Microsoft logo and wordmark.svg|၂၀၁၂–လက်ရှိ </gallery> }} * '''1987'''&nbsp;– Microsoft "[[Pac-Man]]" logo, designed by Scott Baker and used from 1987 to 2012 with the 1994–2002 slogan ''"[[Where do you want to go today?]]"''.<ref name="wherego1">{{cite news|url=http://www.wired.com/wired/archive/6.12/redmond.html|title=The Rise and Rise of the Redmond Empire|work=Wired|date=December 1998|accessdate=August 18, 2008}}</ref><ref name="potentialpassion1">{{cite news|url=http://www.adweek.com/news/advertising/mccann-thinks-local-global-microsoft-83426|title=McCann Thinks Local for Global Microsoft|author=Schmelzer, Randi|work=Adweek|date=January 9, 2006 |accessdate=August 18, 2008}}</ref> * '''2006–2011'''&nbsp;– Microsoft logo as of 2006–2011, with the slogan ''"Your potential. Our passion."''<ref name="potentialpassion1"/> * '''2011–2012'''&nbsp;– Logo by Microsoft with the slogan ''"Be what's next."''<ref name="2010logo"/> * '''2012–present'''&nbsp;– Introduced on August 23, 2012, to symbolize the "world of digital motion" and Microsoft's "diverse portfolio of products".<ref name="newlogo">{{cite news|url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx|title=Microsoft Unveils a New Look|work=Microsoft|date=August 2012|accessdate= August 23, 2012}}</ref> ==ဆက်စပ်ကြည့်ရန်== [[Bill Gates]] ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|30em}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{Sister project links | wikt=no | commons=Category:Microsoft | b=no | n=no | q=Microsoft | s=no | v=Portal:Microsoft | voy=no | species=no | d=no | mw=no | display=Microsoft}} * {{Official website|http://www.microsoft.com/}} * {{Official blog|http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/}} {{Finance links | name = Microsoft Corporation | symbol = MSFT | sec_cik = 789019 | hoovers = Microsoft_Corporation.c86cc6059119a54b }} * {{OpenCorp|Microsoft}} {{Microsoft}} [[Category:မိုက်ခရိုဆော့ဖ်]] [[Category:ကွန်ပျူတာ ကော်ပိုရေးရှင်းများ]] mla2hs8umkpfm17bq5peskcid538c9o 0 6593 1037904 957072 2026-06-13T11:09:33Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037904 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ဦးသာမြတ် | native_name = | native_name_lang = my | image = ဦးသာမြတ်.jpeg | image_size = | alt = | caption = သီရိပျံချီ ဦးသာမြတ် | birth_date = {{birth date|1899|4|29|df=y}} | birth_place = [[ပုတီးကုန်းမြို့]] | death_date = {{death date and age|1977|11|24|1899|4|29|df=yes}} | death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]] | death_cause = | resting_place = | other_names = | residence = | citizenship = | nationality = | fields = {{plainlist | * [[စိုက်ပျိုးရေး]] * [[ဘာသာဗေဒ]] }} | workplaces = {{plainlist | * [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] * [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]] }} | patrons = | education = | alma_mater = [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] (M.A.)<br /> ဘုံဘေ ယူနီဗာစီတီ ကောလိပ် (B.Ag.) | academic_advisors = | notable_students = | known_for = [[ပျူဖတ်စာ]] | influences = | influenced = | awards = [[သီရိပျံချီ|သီရိပျံချီဘွဲ့တံဆိပ်]] (၁၉၅၄) | spouse = ဒေါ်ရီ | children = | signature = | signature_alt = | website = | footnotes = }} '''ဦးသာမြတ်'''(၁၂၆ဝ - ၁၃၃၉) သည် [[ပုတီးကုန်းမြို့]] ဇာတိဖြစ်၍ ၁၂၆ဝ ပြည့် ကဆုန်လဆန်း ၁ဝ ရက် (၁၈၉၉ ခု၊ ဧပြီလ ၂၉ ရက်) သောကြာနေ့တွင် အဖ ပွဲစားကြီး ဦးဘိုးမြ၊ အမိ ဒေါ်ငွေသင်တို့မှ ဖွားမြင်သော တတိယမြောက် သားဖြစ်သည်။ == ပညာသင်ကြားခြင်း == [[File:ဦးသာမြတ်-ဆယ်တန်းအောင်လက်မှတ်.jpg|thumb|left|ဦးသာမြတ်၏ ဆယ်တန်းအောင်လက်မှတ်]] အသက် ၆ နှစ် အရွယ်တွင် [[ကြို့ပင်ကောက်မြို့]] ရွှေကျောင်းကြီး ဆရာတော်နှင့် ပုတီးကုန်းမြို့ ဓမ္မာရုံ ကျောင်းတိုက် ဂိုဏ်းအုပ် ဆရာတော်ထံတွင် စတင် ပညာဆည်းပူးရာ အခြေခံ လောကုတ္တရာ စာပေများကို တတ်မြောက်ခဲ့သည်။ အသက် ၁၁ နှစ်တွင် ပုတီးကုန်းမြို့ ဆရာ ဦးဘချိုထံတွင် အင်္ဂလိပ်စာ၊ သင်္ချာနှင့် ပထဝီဝင် ဘာသာများ သင်ကြားပြီးနောက်၊ အသက် ၁၂ နှစ်တွင် ကြို့ပင်ကောက်မြို့ အာရ်စီအမ် စိန်မိုက်ကယ် ကျောင်း၌ စတုတ္ထတန်းမှ စ၍ သင်ကြားခဲ့ရာ၊ အတန်းတိုင်းတွင် ပထမစွဲ၍ အသက် ဆယ့်ခြောက်နှစ်တွင် သတ္တမတန်း အောင်မြင်သည်။ ထို့နောက် [[ပြည်မြို့]] အစိုးရ အထက်တန်းကျောင်းတွင် ဆက်လက် ပညာသင်ကြားရာ အတန်းတိုင်းတွင် ပထမစွဲပြီး ဆယ်တန်း စာမေးပွဲကို အင်္ဂလိပ်စာ၊ မြန်မာစာ၊ ပါဠိ ဂုဏ်ထူးတို့ဖြင့် အောင်မြင်ခဲ့သည်။ [[File:ဦးသာမြတ်-ဥပစာအထက်တန်းအောင်လက်မှတ်.jpg|thumb|left|ဥပစာအထက်တန်းအောင်လက်မှတ်]] ထို့နောက် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]]တွင် ဆက်လက် ပညာဆည်းပူးရာ ဥပစာတန်းကို ပထမအဆင့်မှ အောင်မြင်၍ စကောလားရှစ် (ပညာသင်ဆု) ရရှိသည်။ တက္ကသိုလ် ပထမ သပိတ်ကာလတွင် ပညာသင်ကြားမှု နားနေရစဉ် ဒေါ်ရီနှင့် လက်ထပ်သည်။ အသက် ၂၂ နှစ်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] ပူနားမြို့ရှိ စိုက်ပျိုးရေး ကောလိပ်၌ စိုက်ပျိုးရေး ဘောဂဗေဒ ပညာကို ဆက်လက် သင်ကြားသည်။ ၁၉၂၄ ခုတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဘုံဘေ ယူနီဗာစီတီ ကောလိပ်က အပ်နှင်းသော စိုက်ပျိုးရေး သိပ္ပံဘွဲ့ (B.Ag) ကို ရရှိသည်။ ဒုတိယ အဆင့်မှ အောင်မြင်သည်။ [[File:ဦးသာမြတ်-စိုက်ပျိုးရေးသိပ္ပံဘွဲ့လက်မှတ်.jpg|thumb|left|စိုက်ပျိုးရေးသိပ္ပံဘွဲ့လက်မှတ်]] အသက် ၂ဝ အတွင်း၌ ဟင်ဒီ၊ အူရဒူ၊ ဘင်္ဂလီ၊ နာဂရီ၊ ဂူဂျရတီ၊ မရာဌီ၊ သင်္သကရိုက်၊ တမယ်လ်ဘာသာ စာပေနှင့် စကားတို့ကိုလည်း လေ့လာ တတ်မြောက်ခဲ့သည်။ အသက် ၂ဝ မှ ၄ဝ အကြားတွင် အရှေ့တောင် အာရှနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်း ကျောက်စာများကို ကောင်းစွာ လေ့လာ ဆည်းပူးခဲ့သည်။ == ဝန်ထမ်းဘဝ == စိုက်ပျိုးရေး ဝန်ထောက်၊ ရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ထောက်၊ စိုက်ပျိုးရေး ဝန်ကလေး၊ ဒက္ခိဏတိုင်း စိုက်ပျိုးရေးဝန် ဟူသော တာဝန်များကို အဆင့်ဆင့် ထမ်းရွက်ရသည်။ ဒက္ခိဏတိုင်း စိုက်ပျိုးရေးဝန် အဖြစ် ဆောင်ရွက်စဉ် ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ လာဟိုမြို့၌ ကျင်းပသော ကုလသမဂ္ဂ စီးပွားရေး ကော်မရှင်သို့ တက်ရောက်ရသည်။ ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် ကရာချိုမြို့သို့ နို့ညှစ်နွားမ အဝယ်တော် အဖွဲ့ဖြင့် သွားရောက် လေ့လာရသည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ကရာချိုမြို့သို့ သွားရောက်၍ သိန္ဓောမျိုး နို့ညှစ်နွားမများ ဝယ်ယူရသည်။ ၁၉၅၄ ခုတွင် ဒက္ခိဏတိုင်း စိုက်ပျိုးရေးဝန် အဖြစ်မှ အငြိမ်းစား ယူသည်။ အငြိမ်းစား ယူရန် ပြင်ဆင်ခွင့် ၄ လ မစေ့မီမှာပင် နိုင်ငံတော် အစိုးရက ယဉ်ကျေးမှုဗိမာန် ညွှန်ကြားရေးဝန် အဖြစ် တာဝန် ပေးအပ်သည့် အတွက် ဆက်လက် အမှုထမ်းရသည်။ == စာပေရေးသားခြင်း == ဦးသာမြတ်သည် ၁၉၂၄ ခုနှစ်မှ စ၍ စိုက်ပျိုးရေး ပြက္ခဒိန်တွင် စာတမ်းရေးခြင်း၊ ဘာသာပြန်ခြင်း တို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် ဝါဂွမ်း စည်းကမ်း သတ်ဈေးများကို အစိုးရ လယ်ယာဌာန အတွက် မြန်မာဘာသာ ပြန်၍ အစိုးရက ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ဘာသာပြန် စာပေအသင်း (စာပေဗိမာန်) စတင် တည်ထောင်စဉ်ကပင် စိုက်ပျိုးရေး စာအုပ်များ တည်းဖြတ် ပေးခဲ့သည်။ လယ်ယာ စိုက်ပျိုးရေး ကော်ပိုရေးရှင်း ဆေးဝါးပင်များ ပြုစုရေး အဘိဓာန် အဖွဲ့ကို ခေါင်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဦးသာမြတ်သည် [[ရှုမဝ ရုပ်စုံမဂ္ဂဇင်း|ရှုမဝ]]၊ မြဝတီ မဂ္ဂဇင်းများနှင့် ပြည်ထောင်စု ယဉ်ကျေးမှု စာစောင် စသည်တို့တွင် 'သဇင်လှ' ဟူသော ကလောင် အမည်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ အမည်ရင်းဖြင့် လည်းကောင်း ဘာသာ စာပေ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည်။ နေးရှင်း၊ ဂါးဒီးယန်း စသော အင်္ဂလိပ် သတင်းစာများ၌ ဆေးပင်များ အကြောင်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားခဲ့သည်။ မြန်မာစာ ရေးထုံးကျမ်း၊ မြန်မာ အက္ခရာနှင့် ဂဏန်းသင်္ချာ ထုပ္ပတ်၊ မွန် - မြန်မာ အက္ခရာ သမိုင်း၊ နီတိကျမ်းကျော် ဒွေးနှစ်ဖော် စသည့် စာအုပ်များ ပြုစုခဲ့သည်။ [[မြစေတီကျောက်စာ|မြစေတီ ပါဠိ ကျောက်စာ]]နှင့် မြစေတီ ပျူကျောက်စာတို့ကို ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ [[ပျူဖတ်စာ]]ကိုလည်း ပြုစုခဲ့သည်။ ဦးသာမြတ်သည် [[စာပေဗိမာန်]] အဖွဲ့ သုခမိန် အဖွဲ့ဝင်၊ မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသန အသင်း ဥက္ကဋ္ဌ၊ ပိဋကတ် မြန်မာပြန် အဖွဲ့ သုခမိန် အဖွဲ့ဝင်၊ ယဉ်ကျေးမှု ကောင်စီဝင်၊ လူထု ပညာရေး ကောင်စီဝင်၊ မြန်မာနိုင်ငံ စာပေ ပြန့်ပွားရေး အသင်း နာယက စသည့် တာဝန်များကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ [[File:ဦးသာမြတ်-သီရိပျံချီဘွဲ့တံဆိပ်နှင့်အတူတွေ့ရစဉ်.jpg|thumb|သီရိပျံချီဘွဲ့တံဆိပ်နှင့်အတူတွေ့ရစဉ်]] [[File:ဦးသာမြတ်-ဂုဏ်ထူးဆောင် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့.jpg|thumb|ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်မှ ချီးမြှင့်သော ဂုဏ်ထူးဆောင် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့]] ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်က ချီးမြှင့်သော [[သီရိပျံချီ]]ဘွဲ့ကို ရခဲ့သည်။ ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်က ချီးမြှင့်သော ဂုဏ်ထူးဆောင် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့နှင့် လန်ဒန် တက္ကသိုလ်က ချီးမြှင့်သော F.R.H.S ဘွဲ့များ ရရှိခဲ့သည်။ ဦးသာမြတ်သည် ၁၃၃၉ ခုနှစ်၊ တန်ဆောင်မုန်း လဆန်း ၁၄ ရက် (၁၉၇၇ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၄ ရက်) တွင် ကွယ်လွန် အနိစ္စရောက်သည်။ <ref group=note>မောင်သုတ အမည်ခံ ဗိုလ်မှူး ဘသောင်း (မဟာ ဝိဇ္ဇာ၊ ရွှေတံဆိပ်ရ) ပြုစုကာ ဦးခင်အေး (မောင်ခင်မင်၊ ဓနုဖြူ) ပါမောက္ခ၊ မြန်မာစာ ဌာန၊ ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် တည်းဖြတ် ဖြည့်စွက်သော ပဉ္စမအကြိမ် ၁၊ ဩဂုတ်၊ ၂ဝဝ၂၊ ရာပြည့် စာအုပ်တိုက်ထုတ် 'စာဆိုတော်များ အတ္ထုပ္ပတ္တိ' စာအုပ်မှ "ဦးသာမြတ် (၁၂၆ဝ - ၁၃၃၉)" အကြောင်းကို ပြန်လည် ကူးယူ ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။</ref> ===စာအုပ်များ=== ====ထုတ်ဝေပြီးစာအုပ်များ==== {| class="wikitable" |- ! အမှတ်စဉ် ! စာအုပ်အမည် ! အမျိုးအစား ! ရေးထားသည့်ဘာသာ ! ထုတ်ဝေသည့်ရက်စွဲ |- | ၁။ | မြန်မာစာရေးထုံးကျမ်း | | မြန်မာစာ | 1948<ref>''[http://www.myanmarbook.com/index.php?__2M3Nkamg=__1c2RldGFpbA&__2MnJjdA=M0661] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250121032736/http://www.myanmarbook.com/index.php?__2M3Nkamg=__1c2RldGFpbA&__2MnJjdA=M0661 |date=21 January 2025 }}'',&nbsp;မြန်မာစာရေးထုံးကျမ်း &nbsp;</ref> |- | ၂။ | မွန်မြန်မာအက္ခရာသမိုင်း | ဘာသာဗေဒ | | ၁၉၅၆<ref name="ReferenceB"/><ref>[[ပျူဖတ်စာ]](ပျူအက္ခရာသမိုင်း)သီရိပျံချီ ဦးသာမြတ်</ref> |- | ၃။ | [[ပျူဖတ်စာ]](ပျူအက္ခရာသမိုင်း)<ref>''[http://moemaka.blogspot.com/2010/01/yan-win-taung-da-gar-burmese-buddhism_31.html?m=1]'',Yan Win (Taung Da Gar) - Burmese Buddhism in Brief</ref><ref>''[http://zwethitrammarmray.m.webs.com/site/mobile?dm_path=%2Fapps%2Fblog%2Fcategories%2Fshow%2F1678558-open-letters-&fw_sig_access_token=961eede1582f17158a7423fcef036bd008f7a67d&fw_sig=6a09a5207577df61d700a315fb64c968&fw_sig_site=77054951&fw_sig_social=1&fw_sig_time=1432289811349&fw_sig_premium=0&fw_sig_partner=webs&fw_sig_tier=0&fw_sig_is_admin=0&fw_sig_permission_level=0&fw_sig_locale=en-US&fw_sig_permissions=none&fw_sig_url=http://zwethitrammarmray.webs.com/&fw_sig_api_key=522b0eedffc137c934fc7268582d53a1&fw_sig_session_key=92e931eace6606c9bef7db5a5c1c0ed68fe59bb07e02bf28e9b1409df8665ecc-77054951&fb_sig_network=fw#0331] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211155604/http://zwethitrammarmray.m.webs.com/site/mobile?dm_path=%2Fapps%2Fblog%2Fcategories%2Fshow%2F1678558-open-letters-&fw_sig_access_token=961eede1582f17158a7423fcef036bd008f7a67d&fw_sig=6a09a5207577df61d700a315fb64c968&fw_sig_site=77054951&fw_sig_social=1&fw_sig_time=1432289811349&fw_sig_premium=0&fw_sig_partner=webs&fw_sig_tier=0&fw_sig_is_admin=0&fw_sig_permission_level=0&fw_sig_locale=en-US&fw_sig_permissions=none&fw_sig_url=http%3A%2F%2Fzwethitrammarmray.webs.com%2F&fw_sig_api_key=522b0eedffc137c934fc7268582d53a1&fw_sig_session_key=92e931eace6606c9bef7db5a5c1c0ed68fe59bb07e02bf28e9b1409df8665ecc-77054951&fb_sig_network=fw#0331 |date=11 February 2017 }}'', ဇွဲသစ် (ရမ္မာမြေ),Zwe Thit Rammarmray</ref> | ဘာသာဗေဒ<ref>''[http://www.myanmarbookshop.com/(X(1))/MyanmarBooks/BooksofAuthor/4182] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518094652/http://www.myanmarbookshop.com/(X(1))/MyanmarBooks/BooksofAuthor/4182 |date=18 May 2015 }}'',ပျူဖတ်စာ (ပျူအက္ခရာသမိုင်း) (A History of Pyu Alphabet)သီရိပျံချီ ဦးသာမြတ်</ref> | အင်္ဂလိပ်၊မြန်မာ | ၈၊၁၁၊၁၉၆၃<ref>နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင်ကျော်ခဲ့ပြီဖြစ်သော မြန်မာ့သမိုင်း(အပိုင်း-၁) ကျမ်းကိုးစာအုပ်စာတမ်းစာရင်း အမှတ်၅၂</ref><ref>နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင်ကျော်ခဲ့ပြီဖြစ်သော မြန်မာ့သမိုင်း(အပိုင်း-၂) ကျမ်းကိုးစာအုပ်စာတမ်းစာရင်း အမှတ်၄၇</ref><ref name="twirpx">{{cite web|url=http://www.twirpx.com/file/898735/|title=Myat U Tha. Pyu reader: a history of Pyu alphabet Скачать бесплатно|publisher=twirpx.com|accessdate=2015-04-22}}{{Dead link|date=September 2021 }}</ref> |- | ၄။ | မြစေတီပျူကျောက်စာ | ဘာသာဗေဒ | အင်္ဂလိပ်၊မြန်မာ | |- | ၅။ | မြစေတီရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ | ဘာသာဗေဒ | ပျူ၊ပါဠိ၊အင်္ဂလိပ်၊မြန်မာ | |- | ၆။ | ပါဠိမြစေတီကျောက်စာ | ဘာသာဗေဒ | အင်္ဂလိပ်၊မြန်မာ | ၁၉၅၈<ref name="ReferenceB"/> |- | ရ။ | မြန်မာအက္ခရာထုပ္ပတ် |ဘာသာဗေဒ | | ၁၉၇၂<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC">မြန်မာအက္ခရာနှင့်ဂဏန်းသင်္ချာထုပ္ပတ် ပုံနှိပ်မှတ်တမ်း</ref> |- | ၈။ | မြန်မာအက္ခရာနှင့်ဂဏန်းသချင်္ာထုပ္ပတ် | ဘာသာဗေဒ | မြန်မာစာ | ၁၉၇၄<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> |- | ၉။ | မြန်မာပွဲတော်လများ | | | |- | ၁၀။ | The Twelve Festivals in Burma | | | ၁၉၇၃<ref>''[http://catalogue.nla.gov.au/Record/1799674]'',The twelve festivals of Burma / by U Tha Myat- NATIONAL LIBRARY OF AUSTRALIA </ref> |- | ၁၁။ | နီတိကျမ်းကျော်ဒွေးနှစ်ဖော်(စာဏကျနီတိနှင့်လောကနီတိ) | | | ၁၉၆၂<ref name="ReferenceB"/> |- | ၁၂။ | မင်္ဂလသုတ် | | ပါဠိ၊အင်္ဂလိပ်၊မြန်မာ၊ဟင်ဒီ | | |- | ၁၃။ | ဟင်းသီးဟင်းရွက်စိုက်ပျိုးခြင်း | စိုက်ပျိုးရေး | | |- | ၁၄။ | သီးစားပင်စိုက်ပျိုးခြင်း | စိုက်ပျိုးရေး | | |- |၁၅။ | ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့်သီးစားပင်စိုက်ပျိုးခြင်း | စိုက်ပျိုးရေး | | |- |၁၆။ | အိမ်သုံးဟင်းခင်းစိုက်ပျိုးခြင်း | စိုက်ပျိုးရေး | |- | ၁၇။ | ပေါရာဏစကားအဘိဓာန်<ref>''[http://maydar-wii.blogspot.com/2007/01/spoonerism.html?m=1]'', အံချော်နေသော စကားများ (Spoonerism)</ref><ref>''[http://bbsbc.blogspot.com/2012/09/blog-post_7.html?m=1]'',ပြည်ပ သာသနာပြု ဆိုရာဝယ်.. ( ၄)-Burmese Buddhist Society,BC</ref> | | | ၁၉၆၁<ref name="ReferenceB"/><ref>နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင်ကျော်ခဲ့ပြီဖြစ်သော မြန်မာ့သမိုင်း(အပိုင်း-၁) ကျမ်းကိုးစာအုပ်စာရင်း အမှတ် ၅၃</ref> |- | ၁၈။ | The Ancient Pyu<ref>''[https://books.google.com.mm/books/about/The_Ancient_Pyu.html?id=RHc4PwAACAAJ&hl=en]'',The Ancient Pyu Google Books</ref><ref>''[http://catalogue.nla.gov.au/Record/2662767]'', The ancient Pyu [microform] by U. Tha Myat</ref><ref>''[http://catalogue.nla.gov.au/Record/1208915]'', The ancient Pyu / by U Tha Myat</ref> | | | |- | ၁၉။ | သင်္သကြိုက်သင်ပုန်းကြီး | | မြန်မာစာ | ၇၊၆၊၁၉၆၀<ref>ဝေါဟာရလီနတ္ထဒီပနီ လှေအတွင်းဝန်မင်းကြီး မဟာဇေယသင်္ခယာဘွဲ့ရ သံတော်ဆင့်အမတ်မင်း(ပြန်လည်ရိုက်နှိပ်ခြင်း ဟံသာဝတီမူ)၊ စိတ်ကူးချိုချိုစာအုပ်</ref> |- | ၂၀။ | မန္တလေးမြို့နန်းတည်စာတမ်း | သမိုင်း | မြန်မာစာ | ၁၉၅၉<ref>''[http://www.myanmarbook.com/index.php?__2M3Nkamg=__1c2RldGFpbA&__2MnJjdA=M-1472] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524095933/http://www.myanmarbook.com/index.php?__2M3Nkamg=__1c2RldGFpbA&__2MnJjdA=M-1472 |date=24 May 2015 }}'', Mantale´´mrui´ nan`´´ taññ` cā tam`´´-Myanmar Book Centre</ref> |- | ၂၁။……… | ပဉ္စမတန်းမှ သတ္တမတန်းအထိ စိုက်ပျိုးရေးပညာ ဖတ်စာအုပ်များ | စိုက်ပျိုးရေး | |- |} ====မထုတ်ဝေရသေးသောစာအုပ်==== စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံမူကျယ်ကျမ်းကြီး ===ဟောပြောသည့်စာတမ်းများ=== {| class="wikitable" width="70%" |- style="background:lightblue; color:white" align=center |style="width:1%"|'''No'''||style="width:10%"|''' ဟောပြောသည့်ခေါင်းစဉ်''' ||style="width:5%"|'''ဘာသာ'''||style="width:3%"| '''အခြေအနေ''' |- | ၁။ | Mingala Sutta | ပါဠိ၊အင်္ဂလိပ်၊မြန်မာ၊ဟင်ဒီ | ပုံနှိပ်ပြီး |- | ၂။ | Burmese Embroidery | | ပုံနှိပ်ပြီး<ref>''[https://books.google.com.mm/books?id=X2vX6Ts5sIwC&pg=PA164&lpg=PA164&dq=U+Tha+Myat&source=bl&ots=O63Xf3l0Gj&sig=zdbxhN0eFPr_7MP7ph0dtPv91a4&hl=en&sa=X&ei=4mFUVZXlHdPauQSInYCICw&redir_esc=y#v=onepage&q=U%20Tha%20Myat&f=false]'', Eclectic Collecting: Art from Burma in the Denison Museum By Alexandra Green, page 164.Note No 11</ref> # |- | ၃။ | Gold Leaf Industry | | ပုံနှိပ်ပြီး |- |၄။ | Work in Brass, Copper and Marble | | ပုံနှိပ်ပြီး |- | ၅။ | Indian and Southeast Asian Inscriptions | | ပုံမနှိပ်သေး |- |} ===အခြားပုဂ္ဂိုလ်များနှင့်တွဲ၍ ထွက်ရှိလာသောစာအုပ်စာတမ်းများ=== {| class="wikitable" |- ! စာရေးသူများ ! စာအုပ်အမည် ! အမျိုးအစား ! ရေးထားသည့်ဘာသာ ! ထုတ်ဝေသည့်ရက်စွဲ |- | ဦးဆန်းခင်နှင့်ဦးသာမြတ်<ref>''[http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Burmese_index.html]'', MULTILINGUAL MULTISCRIPT PLANT NAME DATABASE</ref> | ဆေးဝါးပင်များ(ဆယ့်တစ်ဘာသာ) | | Myanmar,English,Hindi,Pali,Kachin,Karen,Chin,Mon,Shan,Sanskrit,<ref>''[http://books.google.com.mm/books/about/A_Dictionary_of_Medicinal_Plants_in_11_L.html?id=YGWrSgAACAAJ&redir_esc=y]'', A Dictionary of Medicinal Plants in 11 Languages-Google Books</ref> Russian |1972<ref name="ReferenceB">ကမ္ဘာသိမြန်မာများနှင့် ကမ္ဘာသိမြန်မာစာအုပ်များ</ref> |- |} {|class="wikitable" width="70%" |- style="background:lightblue; color:white" align=center |style="width:1%"|'''အမှတ်စဉ်'''||style="width:10%"|'''စာတမ်းအမည်'''||style="width:30%|'''စာတမ်းရှင်များ''' |- |1 | Lecture Notes on Burmese Handicraft and Burmese Manuscript Books, Southern and Northern Scripts of India |ဦးသာမြတ်နှင့် ဆရာမင်းသုဝဏ် |- | 2 | The alphabets of Burma | ဦးသာမြတ်နှင့် ဂျေအက်စ်ဖှာနီဘယ် |- |} ==ဦးသာမြတ်တတ်မြောက်သော စာပေနှင့်ဘာသာစကားများ== #ဟိန္ဒီ #အူရဒူ #ဘင်္ဂလီ #နာဂရီ #ဂူဂျရတီ #မရာဌီ #သင်္သကရိုက် #တမယ်လ် #အင်္ဂလိပ် #မြန်မာ #ပြာကြိုက် ==မှတ်စု== {{reflist|group=note}} == ကျမ်းကိုး== <references/> # ဦးသာမြတ် (အတ္ထုပ္ပတ္တိ)။ မြဝတီ မဂ္ဂဇင်း၊ ၁၉၅၄ ဒီဇင်ဘာ။ စာ ၄ - ၆၊ ၃၁၆။ #ဝေါဟာရလီနတ္ထဒီပနီ-လှေသင်းအတွင်းဝန်မင်းကြီး မဟာဇေယသင်္ခယာ ဘွဲ့ရ သံတော်ဆင့်အမတ်မင်း #ကမ္ဘာသိမြန်မာများနှင့် ကမ္ဘာသိမြန်မာစာအုပ်များ - မောင်ဇေယျာ #ပျူဖတ်စာ ပျူအက္ခရာသမိုင်း - ဦးသာမြတ် (ဒုတိယအကြိမ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀၁၁ခုနှစ်)၊ ကံ့ကော်ဝတ်ရည်စာပေ။ # ဦးသာမြတ်။ မြန်မာ အက္ခရာနှင့် ဂဏန်းသင်္ချာထုပ္ပတ်။ {{Lifetime|၁၈၉၉|၁၉၇၇}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ သမိုင်းပညာရှင်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]] k00hmr494dvyczwyozxzdoauw4bhlng 0 7316 1037771 957246 2026-06-13T00:48:18Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037771 wikitext text/x-wiki {{Infobox စစ်ပွဲ |conflict='''ပထမ ကမ္ဘာစစ်''' |image=[[File:WWImontage.jpg|300px]] |caption=အထက်မှလက်ယာရစ် - အနောက်စစ်မြေပြင်မှ ကတုတ်ကျင်းများ၊ ကတုတ်ကျင်းအား ကျော်လွှားနေသည့် ဗြိတိသျှတပ် တင့်ကား၊ ဒါဒန်နယ်တိုက်ပွဲအတွင်း ရေမြှုပ်ဗုံးထိ၍ ရေမြုပ်လုနီးဖြစ်နေသည့် တော်ဝင်ရေတပ် စစ်သင်္ဘော၊ အဆိပ်ငွေ့ကာ မျက်နှာဖုံးနှင့် စက်သေနပ်တပ်သား၊ ဂျာမဏီ အယ်ဘထရို တိုက်လေယာဉ် |date=၂၈ ဇူလှိုင်၁၉၁၄ – ၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၉၁၈ |place=ဥရောပ၊ အာဖရိက၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်း (တရုတ်နှင့် ပစိဖိတ်ဒေသတွင် အတိုင်းအတာ အနည်းငယ်) |result=မဟာမိတ်နိုင်ငံများ အနိုင်ရ။ ဂျာမန်၊ ရုရှား၊ အော်တိုမန်အင်ပါယာနှင့် ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီ အင်ပါယာပြိုကွဲ။ ဥရောပနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်း ဒေသတွင် နိုင်ငံသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာ။ |casus= |combatant1=အဓိက '''[[မဟာမိတ်နိုင်ငံများ (ပထမ ကမ္ဘာစစ်)|မဟာမိတ်နိုင်ငံများ]]'''<br />'''[[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ဗြိတိန်]]'''<br />'''[[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]'''<br />'''[[ရုရှားနိုင်ငံ|ရုရှ]]'''<br />'''[[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]'''<br/>'''[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]]''' |combatant2='''[[ဗဟိုအင်အားကြီး နိုင်ငံများ|ဗဟိုအင်အားကြီး နိုင်ငံများ]]'''<br />'''[[ဩစတြီးယားဟန်ဂေရီနိုင်ငံ|ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီ]]'''<br />'''[[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမနီ]]'''<br />'''[[အော့တမန် အင်ပိုင်ယာ|အော်တိုမန်]]'''<br />'''[[ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ|ဘူလ်ဂေးရီးယား]]''' |commander1= |commander2= |strength1= |strength2= |casualties1='''ကျဆုံး''' - ၅,၅၂၅,၀၀၀<br />'''ဒဏ်ရာရ''' - ၁၂,၈၃၁,၅၀၀<br />'''ပျောက်ဆုံး''' - ၄,၁၂၁,၀၀၀ |casualties2='''ကျဆုံး''' - ၄,၃၈၆,၀၀၀<br />'''ဒဏ်ရာရ''' - ၈,၃၈၈,၀၀၀<br />'''ပျောက်ဆုံး''' - ၃,၆၂၉,၀၀၀ }} '''ပထမကမ္ဘာစစ်'''သည် ၁၉၁၄ မှ ၁၉၁၈ အတွင်းဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သော ကြီးမားသော စစ်ပွဲမျိုး သမိုင်းတွင် တစ်ခါမှ မဖြစ်ဖူးသောကြောင့် မဟာစစ်ပွဲကြီး (Great war) ဟုခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ နောက် ၂၁ နှစ် အကြာတွင် နောက်တစ်ကြိမ်ကြီးကျယ်သော စစ်ပွဲကြီးပေါ်လာသောကြောင့် ပထမ ကမ္ဘာစစ်၊ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]]ဟု ခွဲခြားခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်းတွင် စစ်သည်ပေါင်း ၉ သန်းကျော်သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုစစ်သည် အများစုမှာ စစ်ကြီးမဖြစ်ခင်က သာမန်အရပ်သားများသာ ဖြစ်ကြသည်။ ကျဆုံးခဲ့သော စစ်သည်များအား ဦးခေါင်းမှနေ၍ ခြေဖျားအထိဆက်လိုက်လျင် ၁၅၀၈၄ ကီလိုမီတာ၊ မိုင်အားဖြင့် ၉၃၇၅ မိုင် ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအကွာအဝေးသည် ကမ္ဘာကြီးကို တစ်ပတ်ပတ်ပါက ထက်ဝက်နီးပါးခန့်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ == ပါဝင်သောနိုင်ငံများ == ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်းတွင် နိုင်ငံအုပ်စုကြီးနှစ်ခု ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ [[ဗြိတိန်]]၊ [[ပြင်သစ်]] နှင့် [[ရုရှားနိုင်ငံ|ရုရှ]]တို့ ပါဝင်သော [[မဟာမိတ်နိုင်ငံများ]] (the Allied/Triple Entente) နှင့် [[ဂျာမနီ]]၊ [[ဩစတြီးယားဟန်ဂေရီနိုင်ငံ|ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီ]]တို့ ပါဝင်သော [[ဗဟိုအင်အားကြီး နိုင်ငံများ]] (Central Power/Triple Alliance) တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် မဟာမိတ်နိုင်ငံများဘက်မှ ဂျပန်နိုင်ငံစသော နိုင်ငံငယ်များ ပါဝင်လာပြီး ဗဟိုအင်အားကြီးနိုင်ငံများဘက်မှ တူရကီ၊ [[ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ|ဘူလ်ဂေးရီးယား]]စသော နိုင်ငံများ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စစ်ပွဲကြီး ပြီးခါနီးတွင်မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မဟာမိတ်နိုင်ငံများဘက်မှ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စစ်ပွဲကြီးအပြီးတွင် ဗဟိုအင်အားကြီးနိုင်ငံများ ရှုံးနိမ့်၍ မဟာမိတ်နိုင်ငံများ အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ == ပထမကမ္ဘာစစ်ဖြစ်ပေါ်လာစေသော အကြောင်းအရင်းများ == === ၁၉ ရာစု မဟာမိတ်များကြား အားပြိုင်မှု === ၁၉ ရာစုတစ်လျှောက်လုံးတွင် ဥရောပ၏ အင်အားကြီးပြိုင်ဘက်နိုင်ငံများက မဟာမိတ်များဖွဲ့ခဲ့ကြသည်။ [[ဂျာမနီ]]၊ [[ဩစတြီးယားဟန်ဂေရီနိုင်ငံ|ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီ]] နှင့် [[အီတလီ]] (နောင်တွင် အီတလီနုတ်ထွက်၍ အော်တိုမန် ၊ ယခု [[တူရကီ]] ) တို့က သုံးနိုင်ငံမဟာမိတ် ([https://en.wikipedia.org/wiki/Triple%20Alliance%20(1882) Triple Alliance]) ကို ဖွဲ့ခဲ့ကြပြီး [[ဗြိတိန်]]၊ [[ပြင်သစ်]]နှင့် [[ရုရှ]]က ညီညွတ်သောသုံးနိုင်ငံ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Triple%20Entente Triple Entente]) ကို အပြိုင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ ဤအဖွဲ့အစည်းများကြား ပြိုင်ဆိုင်မှုများက နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများဆီကို ဦးတည်သွားစေပြီး တစ်ဖွဲ့ကို အခြားတစ်ဖွဲ့က ခြိမ်းခြောက်မှုအန္တရာယ်ဟု ထင်မြင်ယူဆခဲ့ကြသည်။ === ဆလဗ်ပြည်ထူထောင်ရန်နှိုးဆော်မှုများ === ဆာဘီးယားအမျိုးသားရေးသမားများသည် ဘော်လ်ကန် ([[:en:Balkans]]) ဒေသတွင် နေထိုင်နေကြသော ဆလဗ် ([[Slavic]]) လူမျိုးများ အားလုံးကို ဆလဗ်ပြည်တစ်ခုတည်ထောင်ရန် လှုံ့ဆော်ခဲ့သည်။ ထိုသို့သော လှုံ့ဆော်မှုသည် [[ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီအင်ပါယာ]]ထဲမှ တောင်ပိုင်း ဆလဗ်လူမျိုးများကိုပါ လှုံ့ဆော်ပေးသလိုဖြစ်နေသောကြောင့် အင်ပါယာပြိုကွဲမည့်အရေးဟု ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီအင်ပါယာမှ ရှုမြင်လာပြီး ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီနှင့် ဆာဘီးယားနိုင်ငံကြား တင်းမာမှုများ တိုးလာခဲ့သည်။ === အယ်လဆက်-လိုရိန်းနယ် ကို ဂျာမန်သိမ်းပိုက်မှု === ပြင်သစ်-ပရပ်ရှားစစ်ပွဲ[[:en:Franco-Prussian War]]တွင် ဂျာမန်က ပြင်သစ်ကို အနိုင်ရပြီးသည့်နောက် ဂျာမန်အင်ပါယာ [[:en:German Empire]]ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။။ ဂျာမန်များ၏ ပြင်သစ်နိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း ပြင်သစ်နှင့် ဂျာမနီ နယ်စပ်တွင်ရှိသော [[အယ်လဆက် လိုရိန်းနယ်]] (Alsace-Lorraine) ကို သိမ်းယူမှုက ပြင်သစ်၏ ဂျာမန်အပေါ် လက်စားချေလိုမှုကို တိုးလာစေခဲ့သည်။ === ဩစတြီးယား အိမ်‌ရှေ့စံမင်းသားကြီး ဖရန့်ဇ် ဖာဒီနန် လုပ်ကြံခံရမှု === ၁၉၁၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ဩစတြီးယား အိမ်ရှေ့စံမင်းသားကြီး [[ဖရန့်ဇ် ဖာဒီနန်]]နှင့် ကြင်ယာတော်ကို ဘော့စနီးယား-ဆာဘ့် အမျိုးသားဝါဒီ ဂါဗရီလို ပရင်ဆစ် ([https://en.wikipedia.org/wiki/Gavrilo%20Princip Gavrilo Princip]) က [[ဆာရာယေဗိုမြို့|ဆာရာယေဗို]]မြို့တွင် သေနတ်နှင့် အနီးကပ် လုပ်ကြံသတ်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုလုပ်ကြံမှုသည် ဒေသတွင်းပဋိပက္ခအခြေအနေကို အရှိန်မြှင့်ရန် လောင်စာထိုးပေးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သွားစေခဲ့သည်။ [[ဖိုင်:Assassination_of_Archduke_Ferdinand.jpg|thumb|right|ဖရန့်ဇ် ဖာဒီနန် လုပ်ကြံခံရမှုကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် ပန်းချီကား]] ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီက [[ဆားဘီးယားနိုင်ငံ|ဆားဘီးယား]]နှင့် အကြိတ်အခဲဖြစ်နေသည့် ရှိရင်းစွဲပြဿနာများကို ရှင်းချရန် အိမ်ရှေ့စံမင်းသားကြီး လုပ်ကြံခံရမှုကို‌ ကောင်းကောင်းကြီး အသုံးချခဲ့သည်။ ဆာဘီးယားအစိုးရက ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီ၏ တောင်းဆိုချက်တော်တော်များများကို လိုက်လျောပေးခဲ့သော်လည်း အချို့အထိမခံနိုင်သော ကိစ္စရပ်များတွင် နိုင်ငံတကာခုံရုံး၏ အဆုံးအဖြတ်ကိုသာခံယူရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ဆာဘီးယားက ‌ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီ၏ စစ်ပွဲခြေလှမ်းကို သတိထားမိပြီး [[ရုရှ]]အား အကူအညီပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၈ ရက်တွင် ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီက ဆာဘီးယားနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေးကို ဖြတ်တောက်၍ ဆာဘီးယားအပေါ် စစ်ကြေညာခဲ့ပြီး [[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမန်အင်ပါယာ]]က ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီ ဘက်မှ ရပ်တည်သည်။ စစ်ကြေညာပြီး တစ်ပါတ်အတွင်းတွင် [[ဥရောပ]]နေရာအများစုမှာ စစ်မီးတောက်နေပြီဖြစ်သည်။ == ပထမကမ္ဘာစစ် စတင်ဖြစ်ပွားရခြင်းအကြောင်း == ပထမကမ္ဘာစစ်သည် ၁၉၁၄၊ ဇွန်လ (၂၈) ရက်နေ့တွင် ဩစတြီးယားအိမ်ရှေ့မင်းသား [[ဖရန့်ဇ် ဖာဒီနန်]]နှင့် ကြင်ရာတော်မြို့စားကတော် ဆိုဖီတို့ [[ဘော့စနီးယားနှင့် ဟာဇီဂိုဗီးနားနိုင်ငံ|ဘော့စနီးယားနိုင်ငံ]]ဆာရာယေဗိုမြို့တွင် လုပ်ကြံခံရရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ဘော့စနီးယားနိုင်ငံသည် ၁၉၀၈ ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယားနိုင်ငံ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကိုခံခဲ့ရသည်။ ဘော့စနီးယန်း အများစုမှာ ဆာ့ဘ်လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသူတို့သည် ဩစတြီးယားလက်အောက်မှ လွတ်မြောက်၍ အိမ်နီးချင်း ဆားဘီးယားနိုင်ငံနှင့် ပေါင်းစည်းလိုကြသည်။ ဩစတြီးယား အိမ်ရှေ့မင်းသားကို လုပ်ကြံသူမှာ Black Hand ဟုခေါ်သော ဆာ့ဘ်အကြမ်းဖက်အသင်းဝင် ဘော့စနီးယန်း အမျိုးသားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူသည် ဆားဘီးယားနှင့် ဘော့စနီးယား ပေါင်းစည်းရေးကို လိုလားသူဖြစ်သည်။ ဆားဘီးယားနိုင်ငံမှ ယင်းကဲ့သို့လုပ်ကြံမှုမျိုး ပေါ်ပေါက်အောင် အားပေးသည်ဟုဆိုကာ ဩစတြီးယားက ဆားဘီးယားကို ပြင်းထန်သည့် ရာဇသံများပို့ခဲ့သည်။ ဩစတြီးယား၏ ရာဇသံကို ဂျာမနီကထောက်ခံခဲ့သည်။ ထိုရာဇသံပါ အချက်အလက်များသည် ဆားဘီးယား၏ လွတ်လပ်ရေးကို ထိပါးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရုရှားနိုင်ငံ၏ ထောက်ခံမှုကို ရရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဆားဘီးယားသည် ဩစတြီးယားကိုရင်ဆိုင်ရန် စစ်ပြင်ဆင်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရာဇသံကို လက်မခံနိုင်ကြောင်း ဩစတြီးယားအား အကြောင်းကြားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉၁၄၊ ဇူလိုင်(၂၈) တွင် ဩစတြီးယားက ဆားဘီးယားကို စစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ဩစတြီးယားနှင့် ဆားဘီးယားတို့ စစ်ဖြစ်ရာတွင် ဩစတြီးယားဘက်မှ ဂျာမနီကလည်းကောင်း၊ ဆားဘီးယားဘက်မှ ပြင်သစ်၊ ရုရှားနှင့် အင်္ဂလန်တို့မှလည်းကောင်း အသီးသီး ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ကိုလိုနီခွဲဝေပေးမည်ဟူသော အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဆွဲဆောင်မှုကြောင့် ၁၉၁၅ တွင် အီတလီသည် ယင်းတို့ဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ == စစ်ပွဲအခြေအနေ == === ပွဲဦးထွက် === စစ်ဦးဘီလူးထွက် ထွက်လာသည့် ဂျာမနီကို တစ်ကမ္ဘာလုံးက အံ့ဩခဲ့ကြသည်။ ဂျာမန်တပ်တို့၏ တိုက်ခိုက်ပုံများမှာ အနှစ်နှစ်အလလက ကြိုတင်၍ သေချာစွာ ပြင်ဆင်မှု ရှိသကဲ့သို့ အချက်ကျကျ အရာရောက်ရောက်နှင့် ထိမိစွာ တိုက်ခိုက်နိုင်သည်။ ဂျာမနီ၏ စစ်တပ်အင်အားမှာ ဥရောပ တစ်တိုက်လုံး၌ အကြီးမား အထင်ရှားဆုံးကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဂျာမနီသည် တစ်လအတွင်း ပြင်သစ်အား သိမ်းပိုက်ပြီး ရုရှားကို တိုက်ခိုက်ရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။ ထို့အပြင် ဗြိတိန်ကို သိမ်းသွင်းပြီး အရှေ့ဘက်သို့ နယ်ချဲ့ရန်၊ ဗော်လကန်နယ်များကို သိမ်းသွင်းရန် အစီအစဉ်လည်း ရှိသည်။ === ဘယ်လ်ဂျီယမ်ကို ဖြတ်ကျော်ခြင်း === ဂျာမနီသည် ကြိုတင်စီစဉ်ထားသည့်အတိုင်း ပြင်သစ်အား ပိုမိုလျင်မြန်လွယ်ကူစွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် ဘယ်လဂျီယမ်နိုင်ငံထံ ဖြတ်သန်းခွင့် တောင်းခံခဲ့သည်။ ဘယ်လ်ဂျီယမ်မှာ ကြားနေနိုင်ငံဖြစ်ရာ ဖြတ်သန်းခွင့် မပေးခဲ့ချေ။ ထိုအခါ ဂျာမနီသည် ဇွတ်အတင်း ဖြတ်ကျော်လေသည်။ ဗြိတိန်သည် ဘယ်လ်ဂျီယမ်တွင် ဂျာမန်တပ်များ ရှိနေပါက အင်္ဂလန်ကျွန်း၏ လုံခြုံရေးကို စိုးရိမ်ရသည်က တစ်ကြောင်း၊ ဘယ်လ်ဂျီယမ်၏ ကြားနေရေးကို အာမခံထားသည့်အပြင် ယင်းကို ထိပါးလာပါက ကူညီပါမည်ဟု စာချုပ်ချုပ်ထားသည်က တစ်ကြောင်းတို့ကြောင့် ဘယ်လ်ဂျီယမ်ဘက်မှ ကူညီတိုက်ခိုက်ရန် အကြောင်းပြု၍ ဂျာမနီမှ ဘယ်လ်ဂျီယမ်အား စတင်တိုက်ခိုက်သည့် ဩဂုတ်လ ၄ ရက်နေ့မကုန်မီမှာပင် စစ်ကြေညာကာ စစ်ထဲပါဝင်လာသည်။ ဂျပန်သည် ဗြိတိန်နှင့် ချုပ်ဆိုထားသော မဟာမိတ်စာချုပ်အရ မကြာမီ ဗြိတိန်ကို ကူညီရန် စစ်ကြေညာကာ စစ်ထဲဝင်ခဲ့သည်။ အခြား ဟန်ဂေရီ၊ ဘူလ်ဂေးရီယား၊ တူရကီစသော နိုင်ငံများကလည်း ဂျာမနီနှင့် ဩစတြီးယားဘက်မှ စစ်ထဲဝင်လာကြရာ ဗဟိုအင်အားကြီးနိုင်ငံများဟု ခေါ်သော ထိုနိုင်ငံများကတစ်ဖက် ရုရှား၊ ပြင်သစ်၊ အင်္ဂလိပ်စသော မဟာမိတ်နိုင်ငံများကတစ်ဖက် စစ်ရေးပြိုင်ကြသည့် ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:German soldiers in a railroad car on the way to the front during early World War I, taken in 1914. Taken from greatwar.nl site.jpg|thumb|150px|(၁၉၁၄ ခုနှစ်)ရထားတွဲ တစ်ခုအတွင်းရှိ ဂျာမန် စစ်သားများ၊ တွဲဆိုင်းပေါ်တွင်ရေးထားသည်မှာ" ပဲရစ်သို့ ခရီးထွက်ခြင်း" ဖြစ်သည်။]] ဘယ်လ်ဂျီယမ်သည် ရှိသမျှစစ်သား ၂ သိန်းခန့်နှင့် အင်အားကြီးမားသော ဂျာမန်စစ်တပ်ကြီးကို ရက်သတ္တပတ် ၂ ပတ်မျှ ကြာအောင် ခုခံတွန်းလှန်နေခဲ့သဖြင့် ပြင်သစ်အဖို့ ဂျာမန်များဝင်ရောက်မည့် လမ်းများတွင် စစ်အင်အား ထပ်ဖြည့်ထားရန် အချိန်ရခဲ့သည့်အပြင် ပြင်သစ်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းသို့ ရှိသမျှသော အင်္ဂလိပ်စစ်တပ်များကိုလည်း တင်ပို့နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ မဟာမိတ်များဘက်တွင် စစ်အင်အား ဖြည့်တင်းရန် အချိန်ရရှိသွားသည့်အတွက် ဂျာမနီမှ စစ်ကိုလျင်မြန်စွာ အနိုင်နှင့်ပိုင်းရန် ရည်မှန်းချက်ကြီး ပျက်ပြားရသည်။ [[File:Serbian retreat WWI.jpg|thumb|150px|အယ်လ်ဘေးနီးယားသို့ နွားလှည်းများဖြင့် ဆုတ်ခွာလာသော ဆာဘီးယားအ‌မြောက်တပ်]] ဘယ်လ်ဂျီယမ် အာဇာနည်စစ်သည်များသည် အစွမ်းကုန်ကြိုးစား တွန်းလှန်ကြသော်လည်း ဂျာမနီ၏ ကြီးမားတောင့်တင်းလှသော ဒဏ်ကို မခံနိုင်ပဲ ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် လီအေ့ခံတပ်ကြီး ကျိုးပေါက်သွားပြီးနောက် ၄ ရက်မျှအကြာတွင် ဗရပ်ဆဲမြို့တော်ကြီး ကျဆုံးခဲ့ရလေသည်။ ဘယ်လ်ဂျီယမ် အစိုးရအဖွဲ့လည်း ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားရသည်။ === ပထမမန်းတိုက်ပွဲ === ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံကို ဖြတ်ကျော်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ပြင်သစ်နိုင်ငံဘက်သို့ ဂျာမန်တပ်များ ဆက်လက် ချီတက်ခဲ့သည်။ ထိုအခါ ဘယ်လ်ဂျီယမ်၊ ပြင်သစ်၊ အင်္ဂလိပ်တပ်များကလည်း တွန်းလှန်နိုင်သမျှ တွန်းလှန်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် မဟာမိတ်တပ်များနှင့် ဂျာမန်တပ်များသည် အနောက်ဘက် စစ်မြေပြင် မန်းမြစ်အနီးတွင် ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ကြရာ ဂျာမန်တို့ နောက်ဆုတ်ပေးရသည်။ ထို့ကြောင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက် အတန်စိတ်အေး သွားရသော်လည်း ဂျာမန်တို့မှာ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ အကြွယ်ဝဆုံးသောနယ် ဆယ်ပုံတစ်ပုံခန့်ကို သိမ်းပိုက်မိထားကြသည်။ စစ်ဖြစ်၍ ကြည်းကြောင်းတိုက်ပွဲများတွင် မဟာမိတ်တပ်များသာလျှင် အရှုံးများလေသည်။ ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံ အီးပရားတိုက်ပွဲတွင် အင်္ဂလိပ်စစ်တပ်ကြီး တပ်လုံးပြုတ်လုမတတ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိန်သည် စစ်တပ်အင်အားကို ထပ်မံဖြည့်တင်းခဲ့ရာ တစ်နှစ်အတွင်း တပ်သားပေါင်း ၁ သန်းကျော် ရရှိခဲ့၍ ဗြိတိသျှ နိုင်ငံအတွင်းမှ စစ်တပ်အင်အားများ ပါဝင်လျှင် တပ်သား ၂ သန်းကျော် ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် စစ်ပွဲတွင် ရန်သူတပ်များနှင့် ယှဉ်ပြိုင်တိုက်နိုင်လောက်အောင်ကား ကျင့်သား မရှိကြသေးပေ။ ၁၉၁၇ ခုနှစ်လောက်တွင်မှ အင်္ဂလိပ်တို့၏ တိုက်ခိုက်မှု အင်အားမှာ ထိပ်တန်းသို့ ရောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ == စစ်မျက်နှာများ == ပထမ ကမ္ဘာစစ်ကြီးတွင် နိုင်ငံအများ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ကြသဖြင့် စစ်မျက်နှာမှာ တစ်နေရာတည်းတွင် မဟုတ်ပေ။ အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာ၊ အရှေ့ဘက် စစ်မျက်နှာ၊ အီတာလျံ စစ်မျက်နှာ၊ ဗော်လကန်တောင်ပိုင်း စစ်မျက်နှာဟူ၍ နေရာအနှံ့အပြား ရှိခဲ့သည်။ ထိုစစ်မျက်နှာများအတွင်း အရေးအပါဆုံးမှာ အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာ ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်ရေလက်ကြားကြီးမှ ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံအထိ စစ်ကြောင်း ပြန့်နေ၍ မိုင်ပေါင်း ၄၅၀ မျှ ရှည်လျားသည်။[[File:Cheshire Regiment trench Somme 1916.jpg|thumb|left|150px|ဗြိတိသျှ စစ်သားများ တိုက်ပွဲဝင်နေစဉ်]] အရှည်လျားဆုံးဖြစ်ပြီး ဒုတိယ အရေးအပါဆုံး စစ်မျက်နှာမှာ အရှေ့ဘက် စစ်မျက်နှာ ဖြစ်၍ ဗောလတစ် ပင်လယ်ကမ်းခြေရှိ ရီးဂမှ ပင်လယ်ကမ်းခြေတိုင်အောင် မိုင်ပေါင်း ၁၁၂၅ မိုင်မျှ ရှည်လျားသည်။ ၁၉၁၅ နှစ်မေလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အီတလီသည် မဟာမိတ်တို့ဖက်မှ စစ်ထဲဝင်လာသောအခါ မိုင် ၃၂၀ မျှ ရှည်လျားသည့် အီတာလျံ စစ်မျက်နှာတစ်ခု ဖွင့်ခဲ့ပြန်သည်။ စစ်မပြီးမီ နောက်ဆုံး ဖွင့်ရသော စစ်မျက်နှာမှာ စစ်ကြောင်းမိုင် ၃၀၀ မျှ ရှည်လျားသည့် ဗော်လကန်တောင်ပိုင်း စစ်မျက်နှာ ဖြစ်သည်။ [[File:Austrians executing Serbs 1917.JPG|thumb|150px|ဩစတြီးယားတပ်က ဆားဗီးယားများအား ကွပ်မျက်ခဲ့စဉ်(ဆားဗီးယားလူမျိုး ၈သိန်း ၅ သောင်းခန့် ပျောက်ဆုံးခဲ့ရသည်။)]] တိုက်ခိုက်ရာတွင် နည်းသစ်ထွင်ကာ တစ်ဖက်နှင့် တစ်ဖက် ကတုတ်ကျင်းများထဲမှ ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ကြသဖြင့် ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ လျင်မြန်စွာ နေရာပြောင်းရွှေ့ တိုက်ခိုက်ခြင်းများ နည်းပါးလှသည်။ ထိုနည်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ခြင်းကြောင့် သုံးနှစ်အတွင်း အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာတွင် စစ်ကြောင်းမိုင် ၂၀ မျှ ကျွံဝင်အောင် မည်သည့်ဘက်ကမျှ မတိုက်နိုင်ခဲ့ချေ။ သို့သော် ထိုသို့ စစ်ကြောင်းကို ထိုးဖောက်ရန် ကြိုးစားကြရာ၌ တပ်သားပေါင်း ၁ သန်းကျော် ကျဆုံးခဲ့သည်။ ထိုစစ်မျက်နှာတွင် မဟာမိတ်တပ်များဖက်မှ ထင်ရှား၍ စစ်မှုရေးရာ ကျွမ်းကျင်သော ဆာဂျွန်ဖရင့်၊ စစ်သူကြီး ဆာဒေါက်ကလပ်ဟိတ်၊ မာရှယ်ဂျော့ဖား၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူး ပေတန်းနှင့် မာရှယ်ဖော့ စသည့် စစ်ဗိုလ်ကြီးများ ကွပ်ကဲအုပ်ချုပ် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စစ်ထဲသို့ အမေရိကန် ဝင်လာသောအခါ အမေရိကန်စစ်တပ်အား ဗိုလ်ချုပ်မျူးပါးရှင်းက ဦးစီးသည်။ ဂျာမနီစသည့် ဗဟိုနိုင်ငံများဘက်မှ ဂျာမနီ အိမ်ရှေ့ဥပရာဇာနှင့် ဗာဗေးရီးယား ဥပရာဇာများ ကိုယ်တိုင်ကွပ်ကဲ တိုက်ခိုက်ကြသည်။ အရှေ့ဘက် စစ်မျက်နှာတွင် ရုရှားက ခေါင်းဆောင် တိုက်ခိုက်လေရာ နစ်ကလတ် မင်းသားကြီး ကိုယ်တိုင် တစ်နှစ်ခွဲခန့် ဦးစီးခဲ့ပြီးနောက် ရုရှားဇာဘုရင်ကိုယ်တိုင် ကွပ်ကဲတိုက်ခိုက်လေသည်။ ထိုစစ်မျက်နှာတွင် ဂျာမန်တို့ဘက်မှ စစ်ဦးစီးချုပ် လူဒင်ဒေါ့၏ အကူအညီဖြင့် ဗိုလ်ချုပ်မှူး ဟင်ဒင်ဗတ်က ကြီးမှူးတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ တန်နင်ဗတ်တိုက်ပွဲတွင် နာမည်ရခဲ့ပြီး မကြာမီ ဂျာမနီ၏ စစ်သေနာပတိချုပ် ဖြစ်လာသည်။ === ၁၉၁၅ ခုနှစ်အတွင်း စစ်အခြေအနေ === အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာတွင် သုံးနှစ်ခန့်အတွင်း အကြီးအကျယ် ပြောင်းလဲခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ထိုကြောင့် အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့သည် လက်နက်ခဲယမ်း မီးကျောက်များ တိုးတက်တည်ဆောက် ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည် ဖြစ်ရာ တိုက်ပွဲများတွင် အများအားဖြင့် အမြောက်ကို သုံးနိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုနှစ်အတွင်း စစ်မျက်နှာ၌ အရေးအပါဆုံး တိုက်ပွဲမှာ ဗာဒန်တိုက်ပွဲ ဖြစ်သည်။ ဗာဒန်မှာ ပဲရစ်မြို့သွားရာ လမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ပြင်သစ်ခံစစ်ကြောင်း၏ အချက်အချာ ဖြစ်လေရာ ဂျာမန်အိမ်ရှေ့ ဥပရာဇာကိုယ်တိုင် ဗာဒန်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့ကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့၍ သွေးချောင်းစီးသော တိုက်ပွဲကြီးများ ထိုမြို့အနီး၌ ဖြစ်ပွားခဲ့လေသည်။ သို့သော် ဗာဒန်မြို့မှာ ဗိုလ်ချုပ်မှူး (နောက်မာရှယ်) ပေတန်း၏ ကြိုးပမ်းချက်ကြောင့် မကျပဲရှိနေခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ဂျာမန်တို့သည် အင်္ဂလန်ဘက်သို့ လွယ်ကူစွာ ကူးနိုင်ရေးအတွက် ကဲလေးမြို့ကို သိမ်းပိုက်ရန် စစ်ဆင်ကြပြန်ရာ ဓာတ်ငွေ့များကိုပင် အသုံးပြုလေသည်။ သို့သော် ကနေဒီယန် တပ်သားများ၏ ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ တွန်းလှန်မှုကြောင့် ၁၉၁၈ ခုနှစ်တိုင်အောင် ဂျာမန်တို့၏ရန်မှ ကင်းလွတ်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တို့မှ အရေးပါသော အောင်မြင်မှုမှာ သံမဏိနှင့် အင်္ဂတေတို့ဖြင့် ခိုင်ခံ့စွာ ပြုလုပ်ထားသော လက်ဗီရင့်ခေါ် ဝင်္ကပါအမည်ရှိ ဂျာမန်မြေအောက်ခံတပ်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ မဟာမိတ်တို့သည် ပြင်သစ်နှင့် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံတို့မှ ရန်သူလက် ကျရောက်ခဲ့သော နယ်များကို ကယ်တင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၀ ခန့်သာ ပြန်ရခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက် စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်တွင် ဗွန်ဟင်ဒင်ဗတ်၏ ဂျာမန်စစ်တပ်များသည် မဆူးရီယန်အိုင်များ ဒေသတစ်ဝိုက်၌ အရေးသာနေကြသည်။[[File:Sarikam.jpg|thumb|150px|ဆာရီကာမစ်ရှ်တောအုပ်တွင်းမှ ရုရှားကတုတ်ကျင်း]] တောင်ဘက်တွင် ပထမသော်[[ရုရှားနိုင်ငံ|ရုရှား]]သည် စစ်ရေးလှခဲ့သည်။ ရုရှားတပ်များ ဂလစ်ရှာနယ်ကိုဖြတ်၍ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံထဲသို့ပင် ဝင်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၁၅ ခုနှစ် နွေရာသီတွင် ဂျာမန်နှင့် ဩစတြီးယားတပ်များ ပူးပေါင်း၍ ရုရှားတို့အား ဂလစ်ရှာနယ်ထဲမှ အထူးအောင်မြင်စွာ မောင်းထုတ်လိုက်သည်။ ထိုအခါ နီကိုးလပ်စ် မင်းသားကြီးနေရာတွင် ရုရှား[[ဇာဘုရင်]]ကိုယ်တိုင် ထိုတပ်များကို ကွပ်ကဲတိုက်ခိုက်လေသည်။ ရုရှားအား ဗဟိုနိုင်ငံများ၏ ဖိနှိပ်ခြင်းမှ သက်သာရာရစေရန် မဟာမိတ်တပ်များသည် တူရကီပိုင် ဒါးဒနဲရေလက်ကြားမှ ဂလစ်ပိုလီကျွန်းဆွယ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းယူရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ သို့ရာတွင် မအောင်မြင်သည့်အပြင် ဗော်လကန်ပြည်နယ်များ၏ အထင်သေးခြင်းကိုပင် ခံရလေသည်။ ဩစတြီးယားသည် ဆားဗီးယားကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာတွင် မျှော်လင့်သလောက် မလွယ်ကူလှချေ။ ဩစတြီးယားတို့က ဆားဗီးယားမြို့တော် ဗဲလ်ဂရိတ်မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သော်လည်း ဆားဗီးယားတို့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် မကြာမီ [[အူရောင်ငန်းဖျားရောဂါ]] ကျရောက်သဖြင့် ဆားဗီးယားတပ်များ အတော်ပင် အင်အားနည်းသွားလေသည်။ [[File:Austro-Hungarian mountain corps.jpg|thumb|150px|ဩစတြို-ဟန်ဂေရီတောင် ရှိ စစ်တပ်စုတစ်ခု]] ထိုကာလအတွင်း [[ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ]]သည် ဗော်လကန်စစ်အတွင်းက ဆုံးရှုံးခဲ့သော ဗော်လကန်ပြည်နယ်အချို့ကို ပြန်ရရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဗဟိုနိုင်ငံများဖက်သို့ ၁၉၁၅ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးသော် ဆားဗီးယားကို တိုက်ခိုက်သည်။ ဂျာမန်နှင့် ဩစတြီးယားတပ်များကလည်း ကူညီသဖြင့် ၁၉၁၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဆားဗီးယားတစ်ပြည်လုံးကိုပင် ရန်သူ့လက်သို့ ကျရောက်သွားသည်။ မဟာမိတ်တို့ဘက်မှ ဆားဗီးယားကို ကူညီရန် ဆယ်လိုနီးကားမြို့သို့ သန်းဝက်မျှရှိသော တပ်များကို ၁၉၁၅ ခု အောက်တိုဘာလတွင် ပို့ခဲ့သည်။ ဆားဗီးယားတပ်ကိုလည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုတပ်များသည် မည်သို့မျှ အရာရောက်အောင် မစွမ်းဆောင်နိုင်ပဲ ဆယ်လိုနီးကားတွင်သာ သောင်တင်နေကြသည်။ မဟာမိတ်တို့လည်း မိမိတို့၏ ဂုဏ်သရေကို ထိခိုက်မည်စိုးသောကြောင့် ထိုတပ်များပြန်၍ မဆုတ်ခိုင်းသဖြင့် ၁၉၁၈ ခုနှစ်တိုင်အောင် ထိုတပ်များမှာ ထိုမြို့တွင်ပင် နေခဲ့ကြသည်။ === ၁၉၁၆ ခုနှစ်အတွင်း စစ်အခြေအနေ === ထိုနှစ် ဩဂုတ်လအတွင်း ရူမေနီးယားနိုင်ငံသည် မဟာမိတ်တို့ဘက်မှ စစ်ထဲဝင်လာလေသည်။ ရူမေနီးယားသည် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သော ရူမေနီးယန်း အမျိုးသားတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် စစ်ထဲဝင်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ရူမေနီးယားသည် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ရာ ဂျာမနီနှင့် ဘူလ်ဂေးရီးယားတပ်များက ပြန်လှန်တိုက်ခိုက်သဖြင့် အရေးနိမ့်ခဲ့ရသည့်ပြင် ရူမေနီးယားနိုင်ငံ၏ တစ်ဝက်မျှရှိသော အဖိုးတန် ရေနံနှင့် ဂျုံစပါးထွက် ဒေသများမှာ ရန်သူ့လက်တွင်း ကျရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၁၅ ခုနှစ် မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် အီတလီသည် ဩစတြီးယားပိုင် နယ်မြေအချို့ ရမည်ဟူသော လျှို့ဝှက်ကတိကြောင့် ယခင်က ဂျာမနီနှင့် သုံးနိုင်ငံ ချစ်ကြည်ရေး စာချုပ်ကို ဖောက်ဖျက်ပြီးလျှင် မဟာမိတ်တို့ဘက်မှ စစ်ထဲသို့ ဝင်လာလေသည်။ ထိုနှစ်အတွင်း၌ အီတလီစစ်မျက်နှာတွင် ကြီးကျယ်လှသော တိုက်ပွဲကြီးများ မရှိခဲ့ပေ။ ၁၉၁၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လအတွင်း၌ကား အီတလီသည် ဩစတြီးယားနိုင်ငံကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ရာ အရေးအပါဆုံးသော အောင်မြင်မှုမှာ ဂိုးရီးဇီးယားကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆောင်းရာသီ မကျမီလေးတွင် အီတလီသည် အေဒြီယက်တစ်ပင်လယ် သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သော ထရီးယက်မြို့ကို သိမ်းပိုက်တိုက်ခိုက်ရန် အသင့်ပြင်ထားခဲ့သည်။ ထိုနှစ်အတွင်း အရေးအပါဆုံး တိုက်ပွဲမှာ အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာမှ ဗာဒန်တိုက်ပွဲ ဖြစ်သည်။ ဂျာမန်တို့ဘက်မှ အိမ်ရှေ့ဥပရာဇာ ကိုယ်တိုင်ကွပ်ကဲ တိုက်ခိုက်သည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ မကုန်မီမှ စက်တင်ဘာလဆန်းခန့်အထိ ၆ လ ခန့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်တွင် ရှေ့သို့ ၄ မိုင်ခန့်မျှသာ တိုးတက်နိုင်သဖြင့် ဗာဒန်ခံတပ်မြို့ သိမ်းပိုက်ရေးကို ဂျာမန်တို့ လက်လျှော့လိုက်ရသည်။ ယင်းသို့ ရှိနေစဉ် မဟာမိတ်တို့သည် မြောက်ဘက်ရှိ ဆုမ်းမြစ်တစ်လျှောက်တွင် အကြီးအကျယ် ထိုးစစ်ဆင်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်လောက်တွင် မဟာမိတ်တို့၏ အမြောက်လက်နက်များမှာ အထူးတိုးတက် ကောင်းမွန်လာပြီဖြစ်ရာ သံမဏိ၊ အင်္ဂတေတို့ဖြင့် ခိုင်ခံ့လှသည့် မိုင်ပေါင်းများစွာ ရှည်လျားသော ဂျာမန်ကတုတ်ကျင်းများကို ချေမှုန်းဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တို့သည် တင့်ကားများကို စတင်သုံးခဲ့သည်။ ထိုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတိုင်အောင် မဟာမိတ်တို့သည် ဖိ၍တိုက်လာခဲ့ရာ ဂျာမန်တို့သည် ကြံ့ကြံ့ခံရင်း နောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ပေးခဲ့ရသည်။ အရှေ့ဘက် စစ်မျက်နှာတွင် [[ဆောင်းရာသီ]]အတွင်း၌ ရုရှားသည် အားဖြည့်နိုင်ခဲ့၍ ဇွန်လလောက်တွင် အရှေ့ဘက်စစ်ကြောင်း တောင်ဘက်စွန်းမှ ထိုးစစ်ဆင်ကာ ဩစတြီးယားတပ်များကို ကာပေသီယန် တောင်တန်းများသို့ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၁၆ ခုနှစ်အတွင်း အိုင်ယာလန်ပြည်၌ သူပုန်ထလေရာ မဟာမိတ်တို့၏ စစ်ဆင်မှုတွင် အတန်ပင် ထိခိုက်ဖို့ အကြောင်း ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ထိုမှတပါး ဗြိတိသျှ အစိုးရ၏ အရေးပါသော ရာထူးများကို ထမ်းရွက်ခဲ့သူ ဆာရော်ဂျာကေ့စမင်သည် ဂျာမန်လက်နက်များကို အိုင်ယာလန်ပြည်တွင်းသို့ ခိုးသွင်းကာ ပုန်ကန်ရန် ကြံစည်ခဲ့သဖြင့် အပေါင်းအပါ အခြားခေါင်းဆောင် ၆ ဦးတို့နှင့်အတူ စစ်ဆေး၍ အဆုံးစီရင်လိုက်သည်။ ထိုနှစ်အတွင်း [[ဂရိနိုင်ငံ]]၏ ပြည်တွင်းရေး အခြေအနေကို မဟာမိတ်တို့ဘက်မှ လည်းကောင်း ဗဟိုနိုင်ငံများဘက်မှ လည်းကောင်း စောင့်ကြည့်ခဲ့သည်။ ဂရိနိုင်ငံသည် ဆားဗီးယားအား ရန်သူတို့ ထိပါးလာလျှင် ကူညီတိုက်ခိုက်ပေးရန် သဘောတူညီချက်များ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ဂရိဘုရင်မှာ ဂျာမန်ကိုင်ဇာဘုရင်၏ ယောက်ဖတော် ဖြစ်သဖြင့် ထိုစစ်ထဲတွင် မပါဝင်ပဲ ကြားနေမည့်ယောင်ယောင် ပြုနေခဲ့သည်။ ဂရိမျိုးချစ်များကား ဆားဗီးယားကို ကတိထားချက်အတိုင်း ကူညီလိုကြသည်။ ထိုကြောင့် မဟာမိတ်များ ဘူလ်ဂေးရီးယားကို တိုက်ခိုက်သောအခါ ဂရိမျိုးချစ်တပ်များသည် မဟာမိတ်တို့ဘက်မှ ကူညီတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဂရိနိုင်ငံ၏ သဘောထား မပြတ်မသား ရှိနေခဲ့သဖြင့် မဟာမိတ်တို့က ဂရိနိုင်ငံကို စိတ်ချရအောင် ကြိုတင်၍ ရေကြောင်းမှ ပိတ်ဆို့ထားသည်။ ထို့အပြင် အာမေးနီးယားပြည်နယ်ဖက်တွင် နစ်ကလပ် မင်းသားကြီး ကွပ်ကဲသော ရုရှားတပ်များသည် အတန်ပင် အရေးသာခဲ့သည်။ တူရကီနိုင်ငံသည် [[စူးအက်တူးမြောင်း]]ကို သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း ဗြိတိသျှတပ်များက တွန်းလှန်လိုက်သဖြင့် မအောင်မြင်ခဲ့ချေ။ === ၁၉၁၇ ခုနှစ်အတွင်း စစ်အခြေအနေ === ထိုနှစ်တွင် အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာ၌ မဟာမိတ်တို့သည် စစ်အောင်နိုင်မည့် မျှော်လင့်ချက်ကလေးများပင် ထားရှိလာနိုင်လေသည်။ ထိုနှစ်အတွင်း အရေးပါသော တိုက်ပွဲများ ပြင်သစ်နိုင်ငံအရှေ့မြောက်ဘက်နှင့် ဘယ်လ်ဂျီယံနိုင်ငံများတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ထိုဒေသများတွင် အင်္ဂလိပ်၊ ပြင်သစ်၊ ဘယ်လ်ဂျီယမ်နှင့် ကနေဒီယန်တပ်များ ပူးပေါင်း၍ ဂျာမန်တပ်များ စိတ်ဓာတ် ပျက်ပြားအောင်ပင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထိုနှစ်ဇွန်လတွင်း မကြုံစဖူး ထူးကဲလှစွာ အပြင်းအထန်တိုက်ခိုက်ခဲ့လေရာ ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ဂျာမန်တပ်များလေးမိုင်ခန့်မျှ နောက်သို့ ဆုတ်ပေးရလေသည်။ တောင်ဘက်တွင်လည်း ဂျာမန်တို့၏ [[ကျောက်မီးသွေး]]ထွက်ရာ အဖိုးတန်မြို့ကြီးတစ်မြို့ဖြစ်သော လင်းမြို့ဘက်သို့ ကနေဒီယန်တပ်များက ရှေ့ဆောင်ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ဂျာမန်တို့ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ပေးရပြန်သည်။ ထိုနှစ် နိုဝင်ဘာလလောက်တွင် မဟာမိတ်တို့သည် ဂျာမန်တို့သိမ်းပိုက်ထားသော ပြင်သစ်မြို့ဖြစ်သော ကမ်းဗရေးကို ရုတ်တရက်ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေသည်။ ထိုအခါ ဗာဗေးရီးယားပြည်၏ ဥပရာဇာမင်းသား ခေါင်းဆောင်သော ဂျာမန်တပ်များမှာ ၅မိုင်ခန့် ဆုတ်ပေးခဲ့ရသည်။ သို့သော် ဂျာမန်တပ်များက တန်ပြန်ထိုးစစ်ဆင်သောအခါ မဟာမိတ်တပ်များ သိမ်းပိုက်ရရှိသမျှ နယ်မြေများ ပြန်လည်၍ ဆုံးရှုံးရပြန်သည်။ ထိုနှစ်မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ရုရှားပြည်၌ တော်လှန်ရေးကြီး ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ နောက်လေးလခန့်အကြာတွင် ဇာဘုရင်မှာ နန်းတော်ကို စွန့်လိုက်ရပြီးနောက် သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ်ကျေညာခဲ့ရာ စစ်ပြေငြိမ်းရန် ကြံရွယ်နေသော ဇာဘုရင်ကြောင့် စိတ်ပျက်အားလျော့နေရသော မဟာမိတ်တို့သည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ရုရှားနိုင်ငံမှာ စစ်ကို ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ရန် အခြေအနေမျိုး မရှိတော့ချေ။ တပ်တွင်း စည်းကမ်းများ ပျက်ပြားကာ တပ်ပြေးအရေအတွက်မှာလည်း များသည်ထက် များပြားလာသည့်အပြင် နေရာတိုင်းတွင် အရှုံးကြီးရှုံးနေခဲ့သည်။ ထိုအတွင်း လူအချင်းချင်း အရှင်းရှင် နယ်ချဲ့စစ်ပွဲတွင် တစ်ဦးနှင့် တစ်ဦး တိုက်ခိုက်နေရန် မသင့်ကြောင်း ကြွေးကြော်သံ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီးနောက် ထိုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဗော်လရှီဗစ်တို့သည် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့လေသည်။ ဗော်လရှီဗစ် အစိုးရသည် ဒီဇင်ဘာလထဲတွင် ဂျာမန်တို့နှင့် စစ်ပြေငြိမ်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ရာ ၁၉၁၈ ခု မတ်လထဲတွင် ဗရက် စ-လီတော့ စာချုပ်ကို ချုပ်ဆိုခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျာမန်တို့သည် အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာမှ စစ်သား ထောင်ပေါင်းများစွာကို အနောက်ဘက်စစ်မျက်နှာသို့ ရွှေ့ပြောင်းနိုင်ခဲ့သော ပြင်သစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့အား ယခင်ကထက်ပိုမို ဖိတိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ အီတာလျံစစ်မျက်နှာတွင် အီတလီတို့သည် မူလကြံရွယ်ချက်အတိုင်း ထရီးယက်မြို့ဆီသို့ တဖြည်းဖြည်းချီတက်ခဲ့ရာ မြို့နှင့် ဆယ်မိုင်ခန့်အကွာနေရာသို့ပင် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း မကြာမီ ဂျာမန်စစ်ကူများ ရောက်ရှိလာ၍ ဩစတြီးယားစစ်တပ်များနှင့် ပူးပေါင်းကာ အောက်တိုဘာလကုန်လောက်၌ ကားပိုရပ်တိုတွင် အီတာလျံတပ်များကို ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အီတာလျံတို့ တပ်ပျက်ကာ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ပီယားဗေမြစ်သို့ ရောက်မှ ဂျာမန်တို့၏ ချီတက်မှုကို တန့်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ပေတော့သည်။ ထိုသို့ တန့်အောင် ခံနိုင်ခဲ့သည်မှာလည်း မဟာမိတ်များသည် အီတာလျံတို့အား ကူညီရန် ထိုနှစ် ဒီဇင်ဘာမတိုင်မီ အနောက်ဘက်စစ်မျက်နှာမှ စစ်ကူတပ်များပို့ပေးသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။ ထိုနှစ်အတွင်း ဂရိနိုင်ငံ၏ အခြေအနေမှာ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဂရိဘုရင် ကွန်စတန်တင်းသည် ဇွန် ၂ရက်နေ့တွင် နန်းမှ ဆင်းသက်ကာ မဟာမိတ်တို့အား လိုလားသူ ဒုတိယသားတော် အလက်ဇန္ဒားအား နန်းအပ်ခဲ့ရလေသည်။ အလက်ဇန္ဒားသည် ဂရိမျိုးချစ်တပ်များကို ခေါင်းဆောင်ခဲ့သူ ဗဲနီဇေလော့ကို ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်ထား၍ မဟာမိတ်တို့ဖက်မှ ကူညီတိုက်ခိုက်လေသည်။ ၁၉၁၇ ခုနှစ်စလောက်အထိ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံသည် စစ်ထဲမဝင်ပါသေးဘဲ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်စလုံး လက်နက်များ ရောင်းချကာ ကြားနေခဲ့သည်။ ရေတပ်အင်အားတွင် ဗြိတိသျှတို့က သာသဖြင့် ရေကြောင်းဖြင့် သယ်ယူသော အမေရိကန် လက်နက်ပစ္စည်းများမှာ မဟာမိတ်တို့ဖက်သာ အရောက်များခဲ့လေရာ ဂျာမန်တို့အဖို့ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နိုင်ငံမှာ မဟာမိတ်တို့၏ လက်နက်သိုလှောင်ရာ ဌာနကြီး ဖြစ်နေပေသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဂျာမန်တို့သည် မဟာမိတ်ထံ ပေးပို့သော အမေရိကန် လက်နက်တင် သင်္ဘောများကို ရေငုပ်သင်္ဘောများဖြင့် တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခဲ့ရာ အမေရိကန် သင်္ဘောများနှင့် လူအမြောက်အမြားပင် ဂျာမန်ရေငုပ်သင်္ဘောများ၏ လက်ချက်ကြောင့် နစ်မြုပ်သေကြေပျက်စီးကြလေသည်။ ထို့အပြင် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံအားယင်းဆုံရှုံးခဲ့သော နယ်ပယ်တို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရေးအတွက် ဂျာမနီက ငွေကြေးထောက်ပံ့ရန် ကြံစည်နေသောကြောင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၁၇ ခု ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံကို စစ်ကြေညာခဲ့၏။ သို့သော် အမေရိကန်မှာ စစ်တိုက်ရန် အစီအစဉ်ကျစွာ မရှိသေးသဖြင့် ၁၉၁၇ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်စစ်တပ်စုသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ပထမဆုံးအကြိမ် ပို့နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး ၁၅ ဆက်မြောက် ဗဲနီးဒစ်သည် စစ်ပြငြိမ်းရန် ကြိုးစားဖြန်ဖြေခဲ့သေးသည်။ သို့သော် မဟာမိတ်တို့ဖက်မှ စစ်ပြေငြိမ်းရန် မလိုလားသဖြင့် ကြိုးပမ်းချက်မှာ မအောင်မြင်ခဲ့ချေ။ == ၁၉၁၈ ခုနှစ် စစ်အတွင်း အခြေအနေ == ထိုနှစ်၌ ဂျာမန်တို့သည် မဟာမိတ်တို့ကို အပြုတ်တိုက်ရန် အကြီးအကျယ် စစ်ဆင်နေခဲ့သော နှစ်ဖြစ်သည်။ စစ်သူကြီး ဟင်ဒင်ဗတ်က ဂျာမန်တပ်များသည် ဧပြီလ တစ်ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ရမည်ဟု ကျေညာခဲ့လေသည်။ ဂျာမန်တို့၏ ထိုးစစ်ကြောင်းမှာ အီးပရား၏ တောင်ဘက် မှ စတင်၍ ငါးဆယ့်တစ်မိုင်မျှ ရျည်လျှားလေသည်။ ထိုမျှလောက် ကြီးမားလှသော အင်အားနှင့် ဖိတိုက်သဖြင့် ထိုမျှလောက် လူအသေအကြေများလှသော စစ်ပွဲမျိုး ယခင်က မရှိခဲ့ဟုဆိုကြသည်။ ဂျာမန်တို့၏ အင်အားကြီးမားလှသဖြင့် ဆယ်ရက်ခန့်အတွင်း နှစ်ဆယ့်ခုနှစ်မိုင်မျှ မဟာမိတ်တို့၏ စစ်ကြောင်းအတွင်းသို့ ကျွံဝင်ခဲ့၏။ ထိုအခါ မဟာမိတ်တပ်များအားလုံးကို ကွပ်ကဲရန် ပြင်သစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူး ဖေါ့အား အနောက်ဘက်စစ်မျက်နှာ စစ်သေနာပတိအဖြစ်ခန့်ကာ အစွမ်းကုန် ခုခံ တွန်းလှန်စေလေသည်။ သို့သော်လည်း ရန်သူအင်အား ကြီးမားလှ၍ တပ်ပေါင်းစုံမှ ဆုတ်၍ ဆုတ်၍သာ ပေးရလေ၏။ ဂျာမန်တို့ကလည်း ပါရီမြို့တော်သို့ ချီတက်ရန် လမ်းပွင့်ဖို့ ကြိုးပမ်းကာ ဖိတိုက်ကြလေသည်။ ယင်းသို့ဖြင့် ဂျာမန်တို့မှာ ပါရီမြို့အနီး ကပ်လာလေရာ မြို့တော်ကြီးကျဆုံးရန် နာရီပိုင်းမျှလောက်သာ လိုတော့သည်။ ထိုအတောအတွင်း အမေရိကန်ရေတပ်မှ တပ်သားရှစ်ထောင်ပါဝင်သော တပ်တစ်တပ်သည် ခြောက်ထောင်မျှ အကျခံကာ ဂျာမန်တို့ ပါရီသို့ ချီတက်ရာ လမ်းကြောင်းကို တာဆီးနိုင်ရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ အတန်ပင် အောင်မြင်ခဲ့လေသည်။ ထို့အပြင် ရှားတိုးသီယဲရီးတွင် စစ်ပန်းနေပြီ ဖြစ်သော ပြင်သစ်တပ်ကို လူစားထိုးရန် ရောက်ရှိလာခဲ့သည့် အမေရိကန်တပ်သည် ဂျာမန်တို့ ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ တိုက်ခိုက်နေသည့်ကြားမှ ထိုးစစ်ဆင်ကာ ထိုအရပ်မှ ဂျာမန်များကို ရှင်းလင်းပစ်နိုင်ခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျာမန်တို့လည်း ထိုးစစ်မှ ခံစစ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားရပြီးလျှင် ပါရီမြို့တော်ကြီးမှာလည်း ရန်သူလက်ထံ ကျရောက်မည့်ဘေးမှ ကင်းလွတ်ခဲ့လေသည်။ အမေရိကန် စစ်ကူတပ်များ အဆက်မပြတ် တင်ပို့ အားဖြည့်နိုင်ခြင်းကြောင့်၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူး ဖေါ့မှာ ရန်သူတပ်များကို အင်အားတောင့်တင်းစွာနှင့် တိုက်ခိုက်နိုင်လေသည်။ စစ်ပန်းလာပြီဖြစ်သော ဂျာမန်တပ်များမှာ အင်အားပြည့် လန်းဆန်းနေသော အမေရိကန်တို့နှင့် ယှဉ်ရသည့်အခါတိုင်းလိုလိုပင် နောက်ဆုတ်ပေးခဲ့ရလေသည်။ မြောက်ဘက်တွင်လည်း မဟာမိတ်တပ်များသည် မြောက်ပင်လယ်အနီးမှ ဖိတိုက်ခဲ့လေရာ ဗယ်လဂျီယမ်နိုင်ငံမှ မြို့များကို ပြန်လည် သိမ်းပိုင်နိုင်ခဲ့၍ ဂျာမန်တပ်များကိုလည်း အတန်ပင် ရှင်းလင်းတိုက်ထုတ်ပစ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၁၈ ခု အောက်တိုဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဂျာမန်တို့၏ [[ရေငုပ်သင်္ဘော]]စခန်းဖြစ်သော ဇေးဗရွတ်ဂီမြို့မှ ဂျာမန်များကို တိုက်ထုတ်ပစ်ကာ ထိုမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့၏။ ထိုအတောအတွင်း အနောက်ဘက်စစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင်လည်း ဂျာမန်တို့ကို တောင်ဘက်သို့လည်းကောင်း၊ အရှေ့ဘက်သို့လည်းကောင်း ရောက်အောင် တဖြည်းဖြည်း ဖိ၍ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့လေသည်။ တောင်ဘက်မှ ဖိ၍တိုက်လာသည့် အမေရိကန်တပ်များ၏ ဒဏ်ကို မခံနိုင်သော ဂျာမန်တပ်များသည် ဇူလိုင်လမှ စ၍ တဆုတ်တည်း ဆုတ်ခဲ့လေရာ နောက်ဆုံး ပြင်သစ်မြေ၌ မိုးဗန်းခံတပ်တစ်ခုသာလျှင် ခြေကုပ်အဖြစ် ကျန်လေတော့သည်။ ထိုအတောအတွင်း ဂျာမန်၏ ဘက်တော်သားများမှာလည်း ရှုံး၍သာ နေကြလေသည်။ ၁၉၁၈ ခုစက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ဆယ်လိုနီးကား၌ သောင်တင်နေသော မဟာမိတ်တပ်များသည် ထိုးစစ်ဆင်ကာ ရှေ့သို့ ချီတက်ခဲ့၏။ ရက်သတ္တပတ် နှစ်ပတ်အတွင်း ဆားဗီးယားနိုင်ငံတောင်ပိုင်း တစ်ခုလုံးလိုလိုပင် ပြန်လည်သိမ်းယူခဲ့ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ နိုင်ငံတွင်းချီတက်တိုက်ခိုက်ခြင်း ခံရမည်ကို စိုးရိမ်သည်နှင့် ဗူလဂေးရီးယားသည် စက်တင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချလိုက်လေသည်။ ထို့နောက် မြောက်ဘက်သို့ ဆက်လက် ချီတက်ခဲ့ရာ ဆက်လက်၍ အောင်ပွဲရခဲ့လေသည်။ ဩစတြီးယန်းတပ်များလည်း အယ်လဗေးနီးယားနှင့် မွန်တီးနီးဂရိုးပြည်များမှ ဆုတ်ပေးရလေသည်။ တစ်လခွဲခန့်အတွင်း ဆားဗီးယားမှ ဩစတြီးယန်း တပ်များကို မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ဗဲလရိတ်မြို့ကိုလည်း ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့၏။ ထိုထိုးစစ်နှင့် တစ်ပြိုင်တည်းလိုလိုပင် ပါလက်စတိုင်းချီ အယ်လင်ဗီ၏ တပ်သည် အေမာဖေးဆယ်ခေါင်းဆောင်သော အာရပ်တစ်စုနှင့် ကာနယ်တီအီ လော့ရင့်တို့၏ အကူအညီဖြင့် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ရာ တူရကီတို့သည် မခံနိုင်၍ ဒမက်စကပ်၊ ဧက၊ ဗေးရွတ်နှင့် အလက်ပို စသော မြို့များကို သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ အောက်တိုဘာလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် တူရကီ လက်နက်ချလေသည်။ ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလထဲတွင် ပီယားဗေးမြစ်ကို ဖြတ်၍ ချီတက်ခဲ့သော အီတလီတပ်တို့သည် ဩစတြီးယန်းတပ်များကို နှစ်ခုကွဲအောင် တိုက်ခဲ့လေရာ တပ်ပျက်ပြီးနောက် ၁၀ ရက်ခန့်အတွင်း တပ်သား သုံးသိန်းကျော်မျှ လက်နက်ချခဲ့လေသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဩစတြီးယန်းတပ်များ၏ ဗိုလ်ချုပ်က စစ်ရပ်စဲရန် တောင်းပန်ခဲ့ရ၏။ ထိုသို့ တပ်ပျက်ခဲ့သည့်နှင့် ဩစတြီးယားအစိုးရအဖွဲ့လည်းပျက်ခဲ့လေသည်။ ဩစတြီးယားနိုင်ငံ တော်အတွင်းရှိ ဗိုဟီးမီးယားပြည်နယ်နှင့် အခြားပြည်နယ် အသီးသီးတို့သည် တောလှန်ပုန်ကန်ကာ လွတ်လပ်ရေးကို ကျေညာခဲ့ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဂျာမနီ တစ်ဦးတည်းသာ ကျန်လေနေတော့သည်။ ၁၉၁၈ ခု နိုဝင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် ကီးရေတပ်စခန်းရှိ ဂျာမန်ရေတပ် ပုန်ကန်ရာ မကြာမီ ဗရီးမင်းနှင့် ဟမ်းဗတ်ရေတပ်များသို့ ကူးစက်သွားလေသည်။ စစ်တပ်အခြေအနေမှာလည်း မျှော်လင့်စရာ မရှိအောင် ဆိုးရွားနေသည်ကို သိရှိသော ဂျာမန်အစိုးရသည် အောက်တိုဘာလထဲကပင် စစ်ပြေငြိမ်းရန် ဂျာမန် ဝန်ကြီးချုပ် မင်းသားကြီး မက္ကဆီမီလျံက စကားကမ်းလှန်းခဲ့လေသည်။ ထို့ပြင် သူ့အစိုးရအဖွဲ့တွင် ဆိုရှယ်လစ်များကိုလည်း ပါဝင်စေခဲ့ရာ ရက်များမကြာမီ အစိုးရ အဖွဲ့ကို သူတို့ကြိုးကိုင်ပြီးလျှင် အမေရိကန် သမ္မတ ဝီလဆန်ထံ စစ်ပြေငြိမ်းရေးအတွက် စကားကမ်းလှမ်းခဲ့လေသည်။ သို့သော် ဝီလဆန်က မဟာမိတ် တပ်ပေါင်းစုံ စစ်သေနာပတိ မာရှယ်ဖေါ့နှင့် ဆွေးနွေးရန် ညွှန်ကြားခဲ့၏။ ထိုအတောအတွင်း ကိုင်ဇာ ဘုရင်သည် [[ဘာလင်မြို့]]မှ ထွက်ခွာပြီးနောက် သူ၏စစ်တပ်များရှိရာ သွားရောက်နေထိုင်ခဲ့လေသည်။ သို့သော် [[ဝန်ကြီးချုပ်]]က ကိုင်ဇာအား နန်းစွန့်ရန် တောင်းဆိုခဲ့ရာ ဟင်ဒင်ဗတ်ကလည်း သဘောတူခဲ့သဖြင့် နိုဝင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် နန်းစွန့်ပြီးလျှင် [[ဟောလန်နိုင်ငံ]]သို့ ထွက်ပြေးရလေသည်။ ဂျာမန်တို့လည်း သမ္မတ ဝီလဆန် ညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း ဖာရှယ်ဖေါ့ထံတွင် စစ်ပြေငြိမ်းရေးအတွက် စကားကမ်းလှမ်းခဲ့ရာတွင် မဟာမိတ်တို့အချင်းချင်း ဆွေးနွေးပြီးနောက် စစ်ရပ်စဲရေး စည်းကမ်းချက်များကို ရေးဆွဲခဲ့၏။ ထိုစည်းကမ်းချက်များကို မာရှယ်ဖေါ့က ကွန်းပျင်း သစ်တောအတွင်း ရပ်တန့်ထားသော မီးရထားတွဲပေါ်တွင် နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက် မိုးသောက်ယံအချိန်၌ ဂျာမန်အစိုးရ ကိုယ်စားလှယ်များအား ပေးအပ်လေသည်။ ယင်းတို့ကို ဂျာမန်တို့က လက်ခံလိုက်သဖြင့် ၆ နာရီအကြာ နံနက် ၁၁ နာရီတွင် အပစ်အခက် ရပ်စဲသွားလေသည်။ ထိုနေ့ထိုအချိန်ကို နောင်လာနောက်သားများသည် တော်တော်နှင့်ပင် မေ့နိုင်တော့မည် မဟုတ်ချေ။ === [[အာရှတိုက်]]တွင် === ကမ္ဘာစစ်ကြီးဟုခေါ်တွင်သည့် အတိုင်း တိုက်ပွဲများမှာ [[ဥရောပ|ဥရောပတိုက်]]တွင်သာ ဖြစ်ပွားသည်မဟုတ်ချေ။ [[အာရှတိုက်]]ဘက်တွင်လည်း ဖြစ်ပွားကြသေးသည်။ ၁၉၁၅ ခုနှစ် ကုန်ခါနီးလောက်တွင် အင်္ဂလိပ်နှင့် အိန္ဒိယ တပ်တစ်တပ်သည် ဘဂ္ဂဒက်မြို့ကို သိမ်းပိုက်ရန်ရောက်လာခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလတွင် ဗြိတိသျှတပ်များသည် [[ဘဂ္ဂဒက်မြို့]]တောင်ဘက်ရှိ တူရကီတို့ကို တိုက်ခိုက်ရာ အတန်ငယ် အရေးသာသော်လည်း ဒီဇင်ဘာလတွင် အရေးနိမ့်ကာ ကွယ်အယ်အဲမာရားမြို့တွင် အဝိုင်းခံရလေသည်။ ၁၉၁၆ ခု ဧပြီလတွင် ရိက္ခာပြတ်လပ်၍ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း ဘေးနှင့် ကြုံရလေဖြင့် ဗြိတိသျှတပ်များ လက်နက်ချကြရလေသည်။ ထိုကြောင့် ဗြိတိသျှတို့၏ ဂုဏ်သရေကို အတန်ပင် ထိခိုက်သွားလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတပ်ကို ကယ်တင်ရန် ရောက်လာသော စစ်ကူတပ်သည် ၁၉၁၇ ခု မတ်လတွင် ဘဂ္ဂဒက်မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးလျှင် မြောက်ဘက်သို့ ချီတက်သွားနိုင်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၁၇ ခု ဒီဇင်ဘာ ၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူး အယ်လင်ဗီခေါင်းဆောင်သော တပ်များသည် ဂျရူးဆလမ်းမြို့သို့ ချီတက်ခြံ၍ ၉ရက်နေ့တွင် ထိုမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့၏။ ထိုအောင်မြင်မှုမှာ ၁၉၁၇ ခုနှစ်အတွင်း မဟာမိတ်တို့၏ အရေးပါသော အောင်မြင်မှုများထဲတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ === ရေကြောင်းတိုက်ပွဲများ === စစ်ပွဲများတွင် ဗြိတိသျှတို့ အားထားရာကား [[ရေတပ်]]မတော်ဖြစ်ပေသည်။ အားထားသလောက်လည်း ဗြိတိသျှရေတပ်မှာ အခြားရေတပ်များကို ကြီးစိုးလွှမ်းမိုးနိုင်သော အင်အားနှင့် ပြည့်စုံခဲ့လေသည်။[[ကမ္ဘာ]]စစ်ကြီး မဖြစ်မီကလေးတွင် အင်္ဂလိပ် ရေတပ်ကို ထပ်မံအင်အား ဖြည့်တင်းထားခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် စစ်ဖြစ်သည်နှင့် တပြိုင်နက် ရေတပ်မတော်သည် တိုက်ပွဲဝင်ရန် အဆင်သင့် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့၏ အင်အားကောင်းသော ရေတပ်ကြောင့် ဂျာမန်တို့ နိုင်ငံခြားနှင့် ကုန်မသွယ်နိုင်အောင် ပိတ်ပင်နိုင်ခဲ့သည့်ပြင် ဂျာမန်ရေတပ်ကြီးကို ရေတပ်စခန်းများမှ မထွက်နိုင်အောင် ပိတ်ဆို့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ဖြစ်စက ဂျာမန်ရေတပ်ကြီးသည် ကီးတူးမြောင်းအတွင်း စခန်းများ၌ လုံခြုံစွာ ရှိနေခဲ့သည်။ သို့သော် ပင်လယ်ပြင်တွင် ရှိနေသော ဂျာမန် တော်ပီဒို သင်္ဘောအချို့နှင့် [[ကရုဇာစစ်သင်္ဘော]] အချို့သည် [[မြောက်ပင်လယ်]]အတွင်း ကူးသန်းသွားလာရေးတွင် အနှောင့်အယှက် ပေးခဲ့လေသည်။ သို့သော် တဖြည်းဖြည်း ထိုသင်္ဘောများကို ဖမ်းဆီးခြင်း၊ နှစ်မြှုပ်ခြင်း ပြုလုပ်လာနိုင်ခဲ့သောအခါ မဟာမိတ်နှင့် ကြားနေနိုင်ငံသင်္ဘောများမှာ ဂျာမန်ရေငုပ်သင်္ဘောများ၏ ရန်ကိုသာ ကြောက်ရွံ့ရလေတော့သည်။ ဗြိတိသျှ ကရူဇာစစ်သင်္ဘော သုံးစင်းမှာ မြောက်ပင်လယ်တွင် ဂျာမန်[[ရေငုပ်သင်္ဘော]]များက တိုက်ခိုက်သဖြင့် နစ်မြှုပ်သွားရလေသည်။ ၁၉၁၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁ရက်နေ့တွင် ချီလီ ကမ်းခြေ ကိုရိုနဲအငူအနီး၌ ဂျာမန် ကရူဇာစစ်သင်္ဘော ငါးစင်းပါဝင်သော ရေတပ်စုသည် ဗြိတိသျှရေတပ်စုကို တိုက်ခိုက်နှိမ်နှင်းလိုက်လေသည်။ သို့သော် ယင်းဂျာမန် ရေတပ်စုမှာ ဒီဇင်ဘာလ ၈ရက်နေ့တွင် ဖော့ကလန်းကျွန်းစုအနီး၌ အခြားဗြိတိသျှ စစ်သင်္ဘောတပ်စု၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းခံရသဖြင့် ဒရက်ဇဒန်အမည်ရှိစစ်သင်္ဘောမှတပါး အခြားသင်္ဘောများနှစ်မြှုပ်ခြင်းခံရသည်။ ဒရက်ဇဒန်မှာမူ လွတ်မြောက်သွားခဲ့လေသည်။[[File:Hochseeflotte 2.jpg|thumb|150px|ဗြိတိသျှ ရေတပ်ကြီး]] အင်ဒမင်အမည်ရှိ ဂျာမန် ကရူဇာစစ်သင်္ဘော တစ်စင်းသည်လည်း သမုဒ္ဒရာ ပင်လယ်ပြင်တစ်လျောက် လှည့်လည်သွားလာကာ ဒေါ်လာ တစ်ကုဋေခန့် တန်ဖိုးရှိသော သင်္ဘောများကို နှစ်မြှုပ် ဖျက်ဆီးခဲ့၏။ သို့သော် နောက်ဆုံး၌ အိန္ဒိယ သမုဒ္ဒရာရှိ ကိုကိုကျွန်းတွင် ဩစတြီးလီးယား စစ်သင်္ဘောတစ်စင်း၏ တိုက်ခိုက်ဖြတ်ဆီးခြင်းကို ခံရလေသည်။ ၁၉၁၅ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၁၆ ခုနှစ်များတွင်လည်း ဒရက်ဇဒန်၊ ဖရီးဒရက်၊ ကွန်းနစ္စဗတ် စသော ဂျာမန်သင်္ဘောများသည် ပင်လယ်ပြင် အရပ်ရပ်တွင် မဟာမိတ်တို့၏ သင်္ဘောများကို နှစ်မြှုပ် ဖျက်ဆီး၍ ကူးသန်းသွားလာရေးကို အနှေင့်အယှက်ပေးခဲ့လေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း အကြီးကျယ်ဆုံးသော ရေကြောင်းတိုက်ပွဲမှာ ၁၉၁၆ ခု မေလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားသော ဂျတ်တလန် တိုက်ပွဲဖြစ်ပေသည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် ဂျာမန်ရေတပ်ရေကြောင်းဗိုလ်ချုပ်ရှေးက ကွပ်ကဲ၍ အင်္ဂလိပ်ရေတပ် တိုက်သင်္ဘောများကို ရေကြောင်းဗိုလ်ချုပ် ဗီးတီးက ဦးစီးအုပ်ချုပ်ခဲ့လေသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးမှ သင်္ဘောများသည် [[ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ]]ကမ်းခြေတွင် တစ်နေ့လုံး တိုက်ခိုက်ကြရာ ညနေဘက်တွင် ရေကြောင်းဗိုလ်ချုပ်မှူးဂျယ်လီကို ဦးစီးသော အင်္ဂလိပ်ရေတပ်စုတစ်စုသည် အကူရောက်လာသဖြင့် ဂျာမန်ရေတပ်သည် ယင်း၏ စခန်းများသို့ နောက်ပြန်ဆုတ်သွားလေတော့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် ဂျာမန်တို့က အနိုင်ရသည်ဟု ကျေညာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်တို့ဘက်မှ အပျက်အစီး အဆုံးအရှုံးမှာ ဂျာမန်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် အလွန်ပင် များပြားသောကြောင့် တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုကျေညာချက်မှာ မှန်သည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ သို့သော် ထိုနောက်တွင် ကိုင်ဇာဘုရင်သည် ငွေကိုရေလိုသုံးကာ တည်ဆောက်ခဲ့သည့်ပြင် သူတို့ ဂုဏ်ယူခဲ့သော ဂျာမန်ရေတပ်ကြီးမှာ ကီးတူးမြောင်း စခန်းများတွင် ပိတ်မိတော့သည်။ ထို့အပြင် ဂျာမန်တို့ထက် အဆုံးအရှုံးများသော်လည်း အင်္ဂလိပ်ရေတပ်သည် ပင်လယ်ပြင်တွင် ကြီးစိုးမြဲကြီးစိုးနေခဲ့လေသည်။ ဂျာမန်တို့သည် ရေတပ်ကြီးကို အသုံးမပြုနိုင်သောကြောင့် ရေငုပ်သင်္ဘောများကို တွင်ကျယ်စွာ အသုံးပြုခဲ့ကာ အင်္ဂလိပ်ရေတပ်ကို ကြီးစွာ နှောင့်ယှက်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ကြီးဖြစ်စ ပထမသုံးနှစ်အတွင်းဂျာမန်ရေငုပ်သင်္ဘောများ၏ ရန်ကို ထိရောက်စွာ ကာကွယ်ရန် မကြံစည်နိုင်ခဲ့သဖြင့် ဂျာမန်တို့[[ရေငုပ်သင်္ဘော]]ဖြင့် တိုက်ခိုက်ခြင်းသည် စစ်အရှုံးအနိုင်ကို ဆုံးဖြတ်တော့မည်လောဟုတွေးတောကြလေသည်။[[File:HMS Dreadnought 1906 H61017.jpg|thumb|150px|ဗြိတိသျှရေတပ် သင်္ဘောတစ်စင်း]] ထို့အပြင် ဂျာမန်တို့၏ အကြံမှာ မဟာမိတ်တို့၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးကို ဖျက်ဆီးပေးခြင်ဖြင့် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဘေးဆိုက်အောင် ပြုလုပ်ရန်လည်း ဖြစ်လေသည်။ ထို့ကြောင့် ပြင်သစ်နှင့် အင်္ဂလန်ပြည်ကမ်းရိုးတန်းများကို ရေကြောင်းမှ ပိတ်ဆို့ထားကြောင်း ကျေညာပြီးလျှင် သင်္ဘောများကို ကြားနေနိုင်ငံပိုင်းများ ဖြစ်စေကာမူ၊ သတ်မှတ်ထားသော စစ်နယ်နမိတ်အတွင်း၌ တွေ့ရှိလျှင် နှစ်မြှုပ်ပစ်မည်ဟု သတိပေးခဲ့၏။ သုံးလအတွင်း ကြားနေနိုင်ငံမှ သင်္ဘောအမျိုးအစား များများ အပါအဝင် သင်္ဘောတစ်ရာခန့် နှစ်မြှုပ်ခြင်း ခံရလေသသည်။ ၁၉၁၆ ခုနှစ် အကုန်လောက်တွင်ကား ဗြိတိသျှတို့၏ ကုန်သင်္ဘောအပျက်အစီးမှာ အတန်ပင်များလျက်ရှိလေပြီ။ သို့သော်လည်း မဟာမိတ်နိုင်ငံများသို့ ကုန်များ၊ စားနပ်ရိက္ခာများ၊ [[လက်နက်]]များ ဆက်လက်ရောက်ရှိနေခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်၍ ၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် ဂျာမန်ရေငုပ်သင်္ဘောများသည် မဟာမိတ်နိုင်ငံများသို့ အသွား သင်္ဘောများကိုလည်း နှစ်မြှုပ်ပစ်ကြလေသည်။ သို့သော် ဂျာမန်တို့၏ ရည်မှန်းချက်အတိုင်း မအောင်မြင်ခဲ့ချေ။ ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ ရေငုပ်သင်္ဘောများ၏ အန္တရာယ်ကို ထိထိရောက်ရောက်မဟုတ်သော်လည်း အတော်အတန်ကာကွယ်နိုင်သော အစီအမံများကို တဖြည်းဖြည်းပြုလုပ်လာနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဂရိဗြိတိန်နှင့် [[အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ]]တို့သည် သင်္ဘောများကို လျင်မြန်စွာ တည်ဆောက် လာနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေသည်။ အထူးသဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် သင်္ဘောများကို ဂျာမန်များဖျက်ဆီး၍ မရနိုင်လောက်အောင်ပင် လျင်မြန်စွာ တိုးတက်ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့လေသည်။ === လေတပ် စတင်အသုံးပြုခြင်း === ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးမှစ၍ လေယာဉ်ပျံများကို စစ်ဆင်မှုအတွက် အသုံးပြုလာခဲ့လေသည်။ ပထမတွင်[[လေယာဉ်ပျံ]]များကို ရန်သူအခြေအနေကို အကဲခတ် ဓာတ်ပုံရိုက်ယူရန် ကင်းထောက်ရန်သာ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ်က လေယာဉ်ပျံများမှာလည်း သေးငယ်သည့်အပြင် တစ်နာရီမိုင် ကိုးဆယ်မျှလောက်သာ ပျံသန်းနိုင်သေးသည်။[[File:Sopwith F-1 Camel.jpg|thumb|150px|left|ဗြိတိသျှတော်ဝင်လေတပ်၏ Sopwith F-1 Camel လေယာဉ်ပျံ]] စစ်ဖြစ်စက အင်္ဂလိပ်တို့တွင် လေယာဉ်ပျံ အနည်းငယ်မျှသာ ရှိ၍ ပြင်သစ်တွင်မူ အများဆုံး ရှိလေသည်။ ဂျာမနီ၊ အင်္ဂလိပ်တို့တွင် ရှိသော လေယာဉ်ပျံ အရေအတွက်စုစုပေါင်းမှာ ၅၀၀ ခန့်မျှသာ ဖြစ်ရာ ပြင်သစ်တို့တွင် ၂၅၀ ခန့်ရှိခဲ့သည်။ စစ်ဖြစ်ပြီးနောက်တွင် ထိုနိုင်ငံများသည် လေယာဉ်ပျံများကို တိုးတက်ဆောက်လုပ်လာကြ၍ လေယာဉ်ပျံများ အသွားနှုန်းတိုးတက်အောင်နှင့် အလေးချိန် ပိုမိုသယ်ဆောင်နိုင်အောင် ပြုပြင် လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် နောင်တစ်နှစ်ခန့် အကြာတွင် တစ်နာရီလျှင် ၁၇၅ မိုင်နှုန်းခန့် ပျံသန်းနိုင်သော လေယာဉ်ပျံများ တည်ဆောက်လာနိုင်ကြ၍ စက်သေနတ်နှင့် ဗုံးအလေးချိန် တစ်တန်ခန့်ကို သယ်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လေယာဉ်ပျံများကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရန်နှင့် စက်သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ရန်အတွက် အသုံးပြုလာသဖြင့် လွန်စွာ အရေးပါလာလေသည်။ သို့ဖြစ်လေရာ လေတပ်သား တစ်ယောက်နှင့် ကြည်းတပ်သား တစ်ထောင် ညီမျှသည်ဟုပင် ဆိုလာလေသည်။ မကြာမီ လေကြောင်းတိုက်ပွဲများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလာခဲ့၍ တစ်ဖက်နှင့် တစ်ဖက် လေကြောင်း၌ ကြီးစိုးနိုင်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြလေသည်။ ၁၉၁၇ ခုနှစ် မကုန်မီ မဟာမိတ်တို့သည် အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာ၌ လေကြောင်းတွင် အရေးသာနေခဲ့၏။ ယင်းသို့ လေကြောင်းတွင် သူနိုင်ငါနိုင်ကြိုးစားကြသော်လည်း စင်စစ်မှာ အရှုံးအနိုင်တိုက်ခိုက်ရာ၌ လေကြောင်းတိုက်ပွဲများမှာ ပထမ ကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်းက အရာမရောက်လှချေ။ ဂျာမနီသည် အင်္ဂလန်ကို လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ရာ၌ ဇက်ပလင်ခေါ် [[ဗူးသီး]]ပုံသဏ္ဌာန် [[လေသင်္ဘော]]များဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။[[File:Balloons 1919.jpg|thumb|150px|left|လေသင်္ဘောများ]] ထိုဇက်ပလင်လေသင်္ဘောများသည် ခရီးရှည် သွားလာနိုင်သော လေယာဉ်မျိုးဖြစ်သဖြင့် အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံများသို့ သွားရောက် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရန်အတွက် အလွန်အသုံးဝင်လေသည်။ ၁၉၁၅ ခုနှစ်မှ ၁၉၁၈ ခု မေလတိုင်အောင် အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတို့မှ ဂျာမန်ဇက်ပလင်များ၏ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်းကို မကြာခဏ ခံခဲ့ကြရသည်။ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့ကလည်း လေယာဉ်ပျံတပ်စုများကို အသုံးပြုကြ၍ လည်းကောင်း၊ အားကောင်းလှသော မီးမောင်းများထိုးကာ လေယာဉ်ပျံပစ်အမြောက်မြားဖြင့်လည်းကောင်းတွန်းလှန် ခုခံကြသည်။ ဂျာမန်တို့ လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခြင်းကြောင့် အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့ ဆုံးရှုံးနစ်နာမှုများ၏ အရပ်ရပ်တန်ဖိုးမှာ ဒေါ်လာ ၁၀ သန်းခန့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် တစ်နေ့တည်း၌ ဇက်ပလင်ကြီး ငါးစင်းပျက်ကျ၍ တစ်စင်းအဖမ်းခံရပြီးနောက်တွင် ဂျာမန်တို့၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းများ ရပ်စဲသွားလေတော့သည်။ === ဂျာမန်ပိုင်နယ်မြေသစ်များ === စစ်ကြီးမဖြစ်မီက ဂျာမနီပိုင် နယ်မြေသစ်များရှိလေသည်။ ထိုနယ်သစ်များ ရရှိရေးကြောင့် ဂျာမနီနှင့် ဂရိဗြိတိန်တို့ အင်အားပြိုင်လာခဲ့ရာ၊ ယင်းမှာ စစ်ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းအရင်းတစ်ရပ်ဖြစ်ခဲ့သည်။ စစ်ဖြစ်စတွင် အင်အားတောင့်တင်းသော ဗြိတိသျှရေတပ်သည် ဂျာမနီနိုင်ငံပိုင် ပင်လယ်ရပ်ခြားနယ်မြေသစ်များကို သိမ်းပိုက်လေသည်။ ကမ္ဘာအရှေ့ပိုင်းရှိ ဂျာမန်နယ်မြေသစ်များဖြစ်သော နယူးဂင်နီနှင့် ဆမိုးဝါးကျွန်းများကို နယူးဇီလန်တပ်များက သိမ်းပိုက်လေသည်။ ဂျပန်က တရုတ်နိုင်ငံရှိ ဂျာမန်ခံတပ် ဆင်းတောကို သိမ်းပိုက်လိုက်၏/ အာဖရိကတိုက်ရှိ တိုဂိုလန်ကိုလည်း မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့၏။ ၁၉၁၅ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တပ်များသည် ကမ္မရွန်း နယ်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့၍၊ ဂျာမန်အနောက်တောင် အာဖရိက နယ်မှာလည်း မဟာမိတ်တို့လက်ထဲသို့ ကျရောက်ခဲ့လေသည်။ ယင်းသို့ဖြင့် ဂျာမန်နယ်မြေသစ်များ အားလုံးလိုလိုပင် မဟာမိတ်တို့ လက်တွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့၏။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တိုင်အောင် မဟာမိတ်တို့ကို တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သော ဂျာမန်နယ်သစ်များမှာ ဂျာမန် အရှေ့ဘက် အာဖရိကနယ်ပင် ဖြစ်သည်။ == စစ်၏အကျိုးသက်ရောက်မှုများ == === ဗာဆိုင်းစာချုပ် === စစ်ရပ်စဲရေး စည်းကမ်းချက်များ အရ ဂျာမနီတပ်များသည် ဗဲလဂျီ၊ ပြင်သစ်၊ လပ်ဇင် ဗတ်၊ အယ်လဆက်လိုရိန်း အစရှိသည့် ဒေသများမှ ရိုင်းမြစ်တိုင်အောင် ဆုတ်ခွာပေးရ၏။ လက်နက်ခဲယမ်း မီးကျောက်၊ လေယာဉ်ပျံ၊ စစ်သင်္ဘောနှင့် ရေငုပ်သင်္ဘောအားလုံးကို မဟာမိတ်တို့အား ပေးအပ်လေသည်။ ရုရှားနိုင်ငံ၊ ရူမေးနီးယားနိုင်ငံ၊ တူရကီနိုင်ငံနှင့် အရှေ့ အာဖရိကရှိ ဂျာမန်တို့သိမ်းပိုက်ထားသော ဒေသများမှ ဂျာမန်တပ်များကို ပြန်ခေါ်ရ၏။ မဟာမိတ်စစ်သုံ့ပန်းများအားလုံးကိုလည်း ချက်ချင်းလွှတ်ပေးရ၏။ ထို့အပြင် ဂျာမန်တို့ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော နယ်များမှ ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့သမျှကို ဂျာမန်တို့က လျှော်ပေးရ၍ ဘယ်လဂျီယမ် ဘဏ်တိုက်မှ ငွေများ၊ ရုရှားနှင့် ရိုမေးနီယားနိုင်ငံတို့ မှ ရွှေများကို ပြန်ပေးရန် သဘောတူရလေသည်။ ယင်းသို့ ရပ်စဲရေး စာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးနောက်တွင် မဟာမိတ်တို့သည် ဂျာမနီနိုင်ငံအတွင်း အချက်အချာကျသော ဒေသများတွင် တပ်များချကာ ဂျာမနီ လှုပ်ရှားထကြွခြင်း မပြုနိုင်အောင် စောင့်ကြပ်နေခဲ့ကြလေသည်။ ထိုအတောအတွင်း မဟာမိတ်ခေါင်းဆောင်ကြီးများသည် ဗာဆေးမြို့တော်တွင် လပေါင်းများစွာ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေး၍ ဗာဆိုင်းစစ်ပြေငြိမ်းရေး စာချုပ်ကို ရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ ဆွေးနွေးရာတွင် ဂျာမနီနိုင်ငံသည် ဝင်ရောက်ဆွေးနွေးခွင့်မရပေ။ အချက်ပေါင်း ၄၀၀ မျှ ပါဝင်သည့် ထိုစာချုပ်ကို ရေးဆွဲပြီးသောအခါ၊ ၁၉၁၉ ခု ဇန်နဝါရီလတွင် ဂျာမနီနိုင်ငံအား လက်မှတ်ထိုးစေခဲ့သည်။ သို့သော် စာချုပ်ပါအချက်အလက်များကို စဉ်းစားချင့်ချိန်ရန်နှင့် မကျေနပ်သော အချက်များကို ကန့်ကွပ်ရန် အချိန် လုံလောက်အောင် မပေးခဲ့ချေ။ ဂျာမနီနိုင်ငံမှာ မတတ်သာသဖြင့် ယင်းအားနလံမထူနိုင်အောင် ဖိနိပ်ချုပ်ချယ်ထားသော စာချုပ်ကို လက်မှတ်ထိုးခဲ့ရလေသည်။ ထိုစာချုပ်အရ ဂျာမနီနိုင်ငံမှ အာဖရိကတိုက်ရှိ နယ်မြေသစ်များ အားလုံး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ဥရောပတိုက်တွင် စစ်အတွင်း သိမ်းပိုင်ထားခဲ့သည့် နယ်များကို ပြန်ပေးရရုံမက၊ စစ်မဖြစ်မီက ဂျာမန်ပိုင်နယ်များဖြစ်သော အယ်လဆက်လိုရန်းနယ်များကိုလည်း ပြန်၍ ပေးအပ်ခဲ့ရလေသည်။ အဖိုးတန် ကျောက်မီးသွေးတွင်းများတည်ရှိရာ ဆားနယ်ကို ပြင်သစ်နိုင်ငံကို ၁၅ နှစ်မျှ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကော်မရှင်နှင့် အုပ်ချုပ်ရန်ပေးအပ်လိုက်ရသည်။ ဗဲလဂျီယမ်နိုင်ငံသည် ဂျာမန်နယ်ခြားခရိုင်များဖြစ်သော မာလမေဒီ၊ အပ်ပင်နှင့် မောရက်ဇနဲ ခရိုင်တို့ကို ရရှိလေသည်။ ပိုဆင်ပြည်နယ်မှ နယ်အတော်များများနှင့် အနောက်ပရပ်ရှားပြည်နယ်ကို တည်ထောင်စ ပိုလန် သမ္မတနိုင်ငံသို့ ပေးအပ်ခဲ့ရ၏။ မဟာမိတ်တို့သည် ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ အခြေကို စောင့်ကြည့်ရန်အတွက် ရိုင်းမြစ် အနောက်ဘက်ရှိ ဂျာမနီပိုင်နက်ကို ၁၅ နှစ်မျှ သိမ်းပိုက်ထားရန်လည်း ပါရှိလေသည်။ မေမယ်မြစ်ဝအနီးရှိ နယ်မြေကို ပထမတွင် မဟာမိတ်တို့ အားပေးအပ်ပြီးနောက်၊ တဖန် လစ်သွေးနီးယားနိုင်ငံသို့ ပေးအပ်ခဲ့ရ၏။ ဂျာမနီပိုင်နယ်သစ်များအားလုံး မဟာမိတ်တို့ လက်အောက်သို့ လည်းကောင်း၊ ဩဇာခံနည်များအဖြစ်သို့ လည်းကောင်း ရောက်ရှိကုန်သည်။ ထို့ပြင် စစ်တပ်နှင့် လက်နက်အင်အားများ လျှော့ပစ်ရလေရာ၊ ဂျာမန်စစ်တပ်မှာ ရဲတပ်ဖွဲ့မျှလောက်သာ အင်အားရှိတော့၏။ ဂျာမန်ရေတပ်တွင် စစ်သင်္ဘောကြီး ၆ စင်း၊ ကရူဇာစစ်သင်္ဘောအသေးစား ၆ စင်း၊ ဖျက်သင်္ဘောနှင့် တော်ပီဒိုသင်္ဘောအချို့သာ ထားပိုင်ခွင့်ရတော့ရာ၊ ကျန်သင်္ဘောများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မည်သို့မည်ပုံ ပြုလုပ်ရမည် ကို မဟာမိတ်တို့ အခက်တွေ့နေစဉ် ဂျာမန်ရေတပ်အရာရှိချို့က ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီး ပစ်ခဲ့လေသည်။ ဂျာမနီသည် ရေငုပ်သင်္ဘောများကိုလည်း မဆောက်လုပ်နိုင်သည့်အပြင် လေတပ်ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းခွင့် မရှိတော့ချေ။ မဟာမိတ်တို့ဆုံးရှုံးခဲ့သော ကုန်သင်္ဘောများကို အစားထိုးရန် ဂျာမန် ကုန်သင်္ဘောများကိုလည်း ပေးအပ်ရလေသည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံသည် စစ်ကြီးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ တာဝန်ရှိကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ရသဖြင့် မဟာမိတ်တို့အား စစ်လျော်ကြေး များပေရန်လည်း [[ဗာဆိုင်းစာချုပ်]]တွင် ပါရှိလေသည်။ သို့သော် မည်မျှ ပေးရမည်ကို ဖော်ပြထားခြင်း မရှိသဖြင့် တောင်းသမျှပေးရလို ဖြစ်နေလေသည်။ သို့သော် ယင်းကိစ္စအတွက် ကော်မတီတရပ် ဖွဲ့စည်းဆွေးနွေး စဉ်းစားခဲ့ရာ ၁၉၂၁ ခုနှစ် ဂျာမနီက ဒေါ်လာကုဋေ သိန်းသုံးထောင့်သုံးရာခန့်ပေးရမည်ဟု ဆုံးဖြတ်ပြီးစီးလေသည်။ ဗာဆိုင်းစာချုပ်ကို ဂျာမနီကိုယ်စလှယ်များသည် ၁၉၁၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော်လည်း မြောက်မြားလှသော အငြင်းပွားမှုကြောင့် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့မှ သာလျှင် အတည်ဖြစ်လာလေသည်။ ထို့အပြင် အခြားဗဟိုအင်အားစုနိုင်ငံများနှင့်လည်း ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်များ ချုပ်ဆိုခဲ့သေး၏။ ဩစတြီးယားဟန်ဂေရီနိုင်ငံနှင့် ၁၉၁၉ ခု စက်တင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ချုပ်ဆိုခဲ့ရာ ထိုစာချုပ်အရ ဩစတြီးယားနိုင်ငံမှာ လူဦးရေ ၆ သန်းကျော် ၇ သန်းခန့်သာ ရှိသော နိုင်ငံငယ်ကလေးတစ်ခု အဖြစ်သို့ရောက်ရှိခဲ့လေသည်။ ဗိုဟီးမီးယား၊ ဟန်ဂေရီနှင့် တောင်ပိုင်း ဆလဗ်တို့၏ လွတ်လပ်ရေးကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့ရ၏။ အီတလီနိုင်ငံသို့ နယ်မြေအတော်များများ ပေးခဲ့ရ၏။ ထို့အပြင် စစ်လျော်ကြေးများလည်း ပေးရသေးသည်။ ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံသည် နယ်မြေအများပြား မဆုံးရှုံးခဲ့ပေ။ သို့သော် တူရကီနိုင်ငံတော်တွင် ပါဝင်သော အာရေဗျ၊ အာမီးနီးယား၊ ပါလက်စတိုင်း၊ မက်ဆိုပိုတေးမီးယား၊ ဆီးရီးယား (တပိုင်းသာ) စသည့်တိုင်းပြည်များမှာ ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ချုပ်ဆိုသော ဆဲဗရာ စာချုပ်အရ မဟာမိတ် ဩဇာခံနယ်မြေများ ဖြစ်သွားလေသည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း</ref> === ဥရောပ မြေပုံသစ် === ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးအပြီးတွင် ဥရောပတိုက်တွင် ဩစတြီးယား ဟန်ဂေရီနိုင်ငံတော်ကြီး ပျောက်ကွယ်၍ ဩစတြီးယားနှင့် ဟန်ဂေရီဟူသော သီးခြားနိုင်ငံငယ်လေး နှစ်ခုအဖြစ်သာ ကျန်ခဲ့သည်။ ယခင်က ဩစတြီးယားဟန်ဂေရီနိုင်ငံတော်တွင် ပါဝင်သော ဗိုဟီးမီးယား၊ မိုရေးဗီးယား၊ ရုသီးနီးယားနှင့် စလိုဗားကီးယားပြည်များကို စုပေါင်းထားသော ချက်ကို ဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ၊ ဆားဗီးယား နှင့် မွန်တီနီးဂရိုးနိုင်ငံ ကလေးများကို စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားသော ယူဂိုဆလားဗီးယားနိုင်ငံသစ် နှစ်ခုပေါ်ပေါက်လာလေသည်။ ထို့ပြင် ပရပ်ရှား၊ ဩစတြီးယား နှင့် ရုရှားမှ နယ်များစုပေါင်းထားသည့် ပိုလန်သမ္မတနိုင်ငံသစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရုရှားနိုင်ငံ အနောက်စွန်းတွင် ဖင်လန်၊ အက်စတိုးနီးယား၊ လတ်ဗီးယားနှင့် လစ်သွေးနီးယားဟူသော သီးခြားနိုင်ငံ ငယ်ကလေးများ ပေါ်ခဲ့သည်။ ဒန်းဇစ်မြို့သည် လွတ်လပ်သော မြို့ဖြစ်သွားသည်။ အက်လဗေးနီးယားပြည်သည် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ ဆီးရီးယားနှင့် လက်ဗနွန်ပြည်များမှာ ပြင်သစ်ဩဇာခံပြည်များ ဖြစ်သွား၍ ပါလက်စတိုင်း၊ အီရတ်နှင့် ထရန်စဂျော်ဒန် ပြည်များမှာ ဗြိတိန်၏ ဩဇာခံပြည်များ ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ ဗာဆိုင်းစာချုပ်တွင် ပါရှိသည့်အတိုင်း နောင်အခါ ကမ္ဘာကြီးတွင် စစ်မက် မဖြစ်ပွားစေရန်နှင့် စစ်မက်ရေးရာများ နည်းပါစေမှုအတွက် ဆောင်ရွက်ရန် နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်းကြီးတစ်ခုကို ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အသင်းကြီး၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ကောင်းသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဖြစ်မြောက်အောင်ကား မဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပေ။ ၁၉၁၄ ခု ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သော ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးကား ၁၉၁၈ ခု နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ပြီးဆုံးသွားလေသည်။ ထိုစစ်ပွဲကြီးအတွက် စစ်သား ရှစ်သန်းမျှ အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့၍ ဒေါ်လာသန်းပေါင်း ၁ သိန်းမျှ စစ်စရိတ် ကုန်ကျခဲ့၏။ စစ်တွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံများ၏ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများမှာလည်း ကြောက်ခမန်းလိလိပင် ဖြစ်၍၊ စစ်ဆိုလျှင် နားမှလေသံ မခံချင်အောင် နိုင်ငံတိုင်းက ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် စစ်ဖြစ်ရခြင်း အကြောင်းများဖြစ်သည့် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရေးပြဿနာများကား စစ်ဖြစ်လိုက်သည့်တိုင်အောင် ရှင်းလင်းပြေလည်မသွားကြသေးပေ။ ထို့ကြောင့် ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားခဲ့၍ အနှစ်နှစ်ဆယ်ကြာမျှတွင် ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွား ပြန်သည်။ အချို့နိုင်ငံရေးဆရာများတို့က ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ကြီးကို ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သည့် ပထမ ကမ္ဘာစစ်ကြီး၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဟုသာ ခေါ်ဆိုလိုသည်။ == ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုများ == ====ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း စစ်သည်စုစုပေါင်း ၈.၅ သန်းနှင့် အရပ်သားပြည်သူ ၁၃ သန်းခန့် အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။==== ====စစ်၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ကြီးကျယ်သော အင်ပါယာကြီး လေးခုဖြစ်သည့် ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီမှ ဟက်ဘ်စ်ဘက် (Habsburg) မင်းဆက်၊ ဂျာမနီမှ ဟိုဟန်ဇိုလန် (Hohenzollern) မင်းဆက်၊ အော်တိုမန်အင်ပါယာမှ စူလတန်အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ရုရှအင်ပါယာမှ ရိုမန်နော့ဗ် (Romanov) မင်းဆက်တို့မှာ နိဂုံးချုပ် ပျက်သုဉ်းသွားခဲ့ရသည်။==== ====စစ်ကာလအတွင်း စစ်သည်များနှင့် ဒုက္ခသည်များအကြား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သေဆုံးစေခဲ့သော စပိန်တုပ်ကွေး ကပ်ရောဂါကြီး ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။==== ====အောင်ပွဲရ မဟာမိတ်နိုင်ငံများ၏ နယ်မြေပိုင်းခြား သတ်မှတ်မှုများသည် ဥရောပ၏ မြေပုံကို သိသာစွာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။==== ====ပထမကမ္ဘာစစ်သည် ရုရှားနိုင်ငံတွင် အောက်တိုဘာတော်လှန်ရေး ဖြစ်ပွားရေးအတွက် အကြောင်းရင်းတစ်ရပ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ယင်းတော်လှန်ရေးမှတစ်ဆင့် ဘော်ရှီဗစ် (Bolsheviks) တို့ အာဏာရရှိလာခဲ့သည်။==== ====အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာ့အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။==== ====စစ်ပွဲအတွင်း ဓာတုလက်နက်များ၊ စက်သေနတ်များ၊ တင့်ကားများနှင့် ဝေဟင်တိုက်ခိုက်ရေးဆိုင်ရာ နည်းပညာများ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ဓာတုလက်နက်များကို စစ်ပွဲများတွင် အသုံးမပြုရန် ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဂျီနီဗာညီလာခံ၌ တားမြစ်ခဲ့သည်။==== ====ဥရောပ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် အမျိုးသားရေးဝါဒများ အားကောင်းလာခြင်းသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဖြစ်ပွားရေးကို ဦးတည်စေခဲ့သော အကြောင်းရင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။==== == မီဒီယာ == {| |- | [[File:Bombers of WW1.ogv|thumb |thumbtime=3 |alt=World War I era biplanes on bombing runs, captioned "Captain 'Eddie' Rickenbacker, American 'Ace of Aces,' over the lines&nbsp;– looking for a scrap." then "Bombing the German lines."|မဟာမိတ်တပ်များ ဂျာမန်စစ်မျက်နှာသို့ ဗုံးကြဲနေကြစဉ်]] | [[File:Tanks of WWI.ogv|thumb |thumbtime=12 |alt=Primitive tanks advance over empty fields and berms, captioned "The tanks advance to do their bit."|လန်ဂျာ မဟာမိတ်တင့်ကားများ တိုက်ကွက်ဆင်နေစဉ် ၁၉၁၈ ခုနှစ်]] |} == ကိုးကား == <references/> Britannica == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{Sister project links|voy=World War I|World War I}} * [http://www.1914-1918-online.net/ 1914–1918-online International Encyclopedia of the First World War] * [http://www.greatwar.nl/ The Heritage of the Great War / First World War. Graphic color photos, pictures and music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050213101606/http://www.greatwar.nl/ |date=13 February 2005 }} * [http://www.firstworldwar.com/ A multimedia history of World War I] * European Newspapers from the [http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=&decade=1910-1919&month=7&year=1914&&count=50 start of the First World War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115140047/http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=&decade=1910-1919&month=7&year=1914&&count=50 |date=15 January 2016 }} and the [http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=&decade=1910-1919&month=11&year=1918&count=50 end of the war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405154114/http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=&decade=1910-1919&month=11&year=1918&count=50 |date=5 April 2015 }} * [http://www.americanhistoryprojects.com/downloads/World-War-I.ppt Powerpoint summary of the war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214104851/http://www.americanhistoryprojects.com/downloads/World-War-I.ppt |date=14 December 2021 }} * [http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Main_Page The World War I Document Archive] Wiki, Brigham Young University * [https://maps.omniatlas.com/europe/19140804/ Maps of Europe]{{Dead link|date=December 2020 }} covering the history of World War I at omniatlas.com * [https://omniatlas.com/maps/sub-saharan-africa/19140804/ Maps of Africa] covering the history of World War I in Africa at omniatlas.com * [https://networks.h-net.org/world-war-i-crossroads "World War I Crossroads"] current discussions by scholars * [http://www.americanhistoryprojects.com/downloads/military.htm#J. World War I (First World War) Guide to websites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202184116/http://www.americanhistoryprojects.com/downloads/military.htm#J. |date=2 December 2021 }} * [https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/ww1.htm Documents from Mount Holyoke College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324234800/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/ww1.htm |date=24 March 2019 }} * [http://project.efg1914.eu/ EFG1914&nbsp;– Film digitisation project on First World War] * [http://www.europeanfilmgateway.eu/node/33/efg1914/multilingual%3A1 WWI Films on the European Film Gateway] * [http://www.britishpathe.com/workspaces/page/ww1-the-definitive-collection The British Pathé WW1 Film Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324234810/https://www.britishpathe.com/workspaces/page/ww1-the-definitive-collection |date=24 March 2019 }} * [http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/landingpage/collection/WWIphoto World War I British press photograph collection] – A sampling of images distributed by the British government during the war to diplomats overseas, from the UBC Library Digital Collections * [http://memory.loc.gov/diglib/vhp/search?query=&field=all&war=worldwari Personal accounts of American World War I veterans], Veterans History Project, Library of Congress. [[Category:ကမ္ဘာ စစ်ပွဲများ]] [[Category:ပထမကမ္ဘာစစ်]] 8ck788geynm62gjp8scys1ip33wrtoe 0 8417 1037766 1030832 2026-06-12T21:18:25Z ~2026-34723-01 144302 /* ငယ်ဘဝ */ 1037766 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]] | name = ဒေါ်ခင်ကြည် | honorific_suffix = | image = Khin Kyi portrait.jpg | alt = | caption = | order = အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီး | term_start = ၁၉၆၀ | term_end = ၁၉၆၇ | prime_minister = [[ဦးနု]]<br />[[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးနေဝင်း]] | successor = | order1 = လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီး | term_start1 = ၁၉၅၃ | term_end1 = ၁၉၆၀ | prime_minister1 = [[ဦးနု]]<br />[[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးနေဝင်း]] | predecessor1 = မရှိ | successor1 = | order2 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် | constituency2 = [[လမ်းမတော်မြို့နယ်]] | majority2 = | term_start2 = ၁၉၄၇ | term_end2 = ၁၉၄၈ | successor2 = | party = | birth_date = {{birth date|1912|4|16|df=y}} | birth_place = [[မြောင်းမြမြို့]] | death_date = {{Death date and age|27|12|1988|16|4|1912}} | death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]] | death_cause = လေဖြတ်ခြင်း | resting_place = | other_names = | occupation = သံအမတ်၊ နိုင်ငံရေးသမား | spouse = {{marriage|[[အောင်ဆန်း]]<br />|September 1942|19 July 1947|reason=ကွယ်လွန်}} | children = [[အောင်ဆန်းဦး]]<br/>[[အောင်ဆန်းစုကြည်]] | parents = | ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ = ထေရ်ဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ | alma_mater = ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်<br/>အေဘီအမ် မိန်းကလေးကျောင်း }} [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]'''ဒေါ်ခင်ကြည်''' (၁၉၁၂ − ၁၉၈၈) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု၊ လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၃ မှ ၁၉၆၀ထိ လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီး အဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ သူမသည် ၁၉၆၀ မှ ၁၉၆၇ထိ သံအမတ်ကြီး ဖြစ်တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူမသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ပထမဆုံး မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးလည်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင် [[အောင်ဆန်း|ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၏ ဇနီးလည်းဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ == ဒေါ်ခင်ကြည်ကို[[ဧရာဝတီတိုင်း]]၊ [[မြောင်းမြမြို့]]၌ လမ်းဗိုလ် ဦးဖိုးညှင်း၊ ဒေါ်ဖွားစုတို့မှ ၁၉၁၂ ခု၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် ဖွားသည်။ {{efn|သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ The Mainichi Japan သတင်းစာပါ ဆောင်းပါးတစ်ခုတွင် မိခင်ဒေါ်ခင်ကြည်၏ မှတ်ပုံတင်၊ ပတ်စ်ပို့၊ အခြားစာရွက်စာတမ်းများမှ မွေးနှစ်သည် ၁၉၁၂ ဖြစ်၍ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဒေါ်ခင်ကြည်ကို ၁၉၁၃ တွင် မွေးဖွားသည်ဟုဆိုသည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ်ကို အင်္ဂလိပ်သက္ကရာဇ်သို့ ပြောင်းရာ၌ မှားယွင်း၍ ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ရေးသားထားသည်။<ref name="assk"/>}}<ref>"ဖဆပလ သတင်းစဉ်"၊ အတွဲ (၁) အမှတ် (၃၇)။ ၁၉၄၇ ခု၊ ဩဂုတ် ၂၃။</ref> မွေးချင်းများမှာ ဦးဘလွင်၊ ဒေါ် ခင်သောင်း၊ ဦး မောင် ခေါ် ဦးလှမောင်(ငယ်စဉ်က လွန်)၊ ဦးဘကျော်၊ ဒေါ်ခင်ကြီး (နောင်တွင် [[သခင်သန်းထွန်း]]၏ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်တင့် (ဦးသိန်းလှ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်ကြည်၊ ဦးသိန်း ၊ ဒေါ်မမကြီး (ခေါ်) ဒေါ် အမာ (ကောက်ပဲသီးနှံမင်းကြီး ဦးတင်အောင် (ခေါ်) ဦးဂျော်နီ၏ ဇနီး)တို့ ဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ငယ်စဉ်က မြောင်းမြမြို့တွင် (၆) တန်းအထိ ပညာသင်ခဲ့သည်။ [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ ကြည့်မြင်တိုင် အေဘီအမ် မိန်းကလေးကျောင်းမှ (ယခု အထက (၁) ကြည့်မြင်တိုင်) မှ (၇) တန်းနှင့် (၈) တန်း အောင်သည်။ (၉) တန်းကို မြောင်းမြ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း၌ ပြန်နေသည်။ ထို့နောက် [[မော်လမြိုင်မြို့]]ရှိ [[စကော့တလန်နိုင်ငံ|စကော့]]လူမျိုး အမျိုးသမီးများအုပ်ချုပ်သော အေဘီအမ်ကျောင်း (မော်တင်လိန်း ဆရာဖြစ်သင်တန်းကျောင်း) မှ မူလတန်းဆရာဖြစ်လက်မှတ် ရသည်။<ref name="assk">{{cite news|url=http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |title=Letter from Burma: Flowers in her hair |last=Aung San Suu Kyi |date=29 April 2012 |work=The Mainichi |accessdate=1 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502091420/http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |archivedate= 2 May 2012 }}</ref> == မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု == မြောင်းမြ အမျိုးသားအထက်တန်းကျောင်း၌ စေတနာဝန်ထမ်းအဖြစ် ဦးဘထွန်းလှိုက်လက်အောက်တွင် နှစ်အတန်ကြာ လုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် သူနာပြုအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ရန် [[ရန်ကုန် ဗဟို အမျိုးသမီး ဆေးရုံ|ရန်ကုန် ဒပ်ဖရင်ဆေးရုံ]]၌ ဝမ်းဆွဲသင်တန်း၊ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုသင်တန်းများကို တနှစ်ကြာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ စစ်မဖြစ်မီ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုအဖြစ် နှစ်အနည်းငယ် ထမ်းရွက်သည်။ ၁၉၄၁ ခု၊ ဒီဇင်ဘာလ (၂၃) ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ဗုံးချခံရပြီး ဒဏ်ရာရလူနာများ [[ကာလကတ္တားမြို့|ကာလကတ္တား]]သို့ပို့ ဆောင်ရေးတွင် သူနာပြုအဖြစ် စေတနာဝန်ထမ်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် အိန္ဒိယမှမြန်မာနိုင်ငံသို့ နောက်ဆုံးထွက်သည့်သင်္ဘောနှင့် ပြန်လာသည်။ [[File:20120501p2a00m0na002000p size5.jpg|thumb|left|150px|ဒေါ်ခင်ကြည် ငယ်ရွယ်စဉ်က တွေ့ရစဉ်]]၁၉၄၂ တွင် ရန်ကုန်မြို့ ဂေါ်ရာကုန်းမြေ ဒိုင်အိုစီဇင်မိန်းကလေးကျောင်း၌ [[ဘသန်း (ခွဲစိတ်ဆရာဝန်)|ဒေါက်တာဘသန်း]] (နောင်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[နေဝင်း၊ ဦး|နေဝင်း]]၏ယောက္ခမ) ဦးဆောင်၍ ဆေးရုံ ဖွင့်လှစ်သည်။ ထိုဘီဒီအေဆေးရုံတွင် အစ်မဖြစ်သူဒေါ်ခင်ကြီးနှင့်အတူ သူနာပြုအဖြစ် အစောဆုံးဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြီးမှာ စစ်မဖြစ်မီ သူနာပြု ၂၄၆ သင်တန်းဆင်းဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီးကိုဂျပန်တပ်များတပ်ခွဲထားရာ ဘီဒီအေဆေးရုံသည် နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဘမော်|ဒေါက်တာဘမော်]]၏ အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်တွင် ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး ဖြစ်လာသည်။ ဒေါက်တာဘသန်း၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် [[လှရွှေ (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာလှရွှေ]] (ရဲဘော်သုံးကျိပ် [[လက်ျာ၊ ဗိုလ် (ရဲဘော် သုံးကျိပ်)|ဗိုလ်လက်ျာ]]၏ညီ၊ ၁၉၃၈ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်) ဒေါက်တာကြည်ပေါ၊ ဒေါက်တာဦးအေး၊ [[မှတ်မိသေးတယ် ဂျပန်ခေတ်ဆေးရုံကြီးဝယ် (စာအုပ်)|ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ]]၊ ဒေါက်တာဒေါ်ရင်မေ၊ သူနာပြု ကယ်လီ၊ မတင်ထွေး (ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ၏ဇနီး) တို့နှင့်အတူ သူနာပြုချုပ်အဖြစ် အမှုထမ်းသည်။ == ဗိုလ်ချုပ်ကတော် == [[File:Aung San and Khin Kyi wedding.jpg|thumb|လက်ထပ်ထိမ်းမြားစဉ်]] ဘီဒီအေ စစ်သေနာပတိ ဗိုလ်ချုပ် ဗိုလ်တေဇ ဆေးရုံလာတက်ရာ မေတ္တာမျှသည်။ ၁၉၄၂ ခု၊ စက်တင်ဘာ ၆ တနင်္ဂနွေနေ့တွင် ဂျပန်ခေတ် ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးအရှေ့ဘက် အစွန်ဆုံး ခန်းမဆောင်တွင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ သားကြီး [[အောင်ဆန်းဦး]]နှင့် အောင်ဆန်းလင်းတို့ကို (၆) မိုင်ခွဲအိမ်၌ လည်းကောင်း၊ သမီး [[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အောင်ဆန်းစုကြည်]]ကို ကန်တော်ကြီးစောင်း နေအိမ်၌ လည်းကောင်း မွေးသည်။ အထွေးဆုံးကလေးကို ၁၉၄၆ ခု၊ စက်တင်ဘာလ ၂၂ ရက်တွင် တာဝါလိန်းအိမ် (ယခု ဗိုလ်ချုပ်ပြတိုက်) ၌ ထွန်းကားသော်လည်း အဖတ်မတင်ဘဲ ၅ ရက်အကြာတွင် တိမ်းပါးသွားသည်။ သားလတ် အောင်ဆန်းလင်းမှာလည်း တာဝါလိန်းအိမ်ရှိ ရေကန်တွင် ၁၉၅၃ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၆ ရက်တွင် ရေနစ်သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ ဇူလိုင် ၁၉ ရက် နံနက် ၁၀း ၃၅ နာရီတွင် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် အခြား ဝန်ကြီးများနှင့်အတူ ကျဆုံးခဲ့ပြီးနောက် ခင်ပွန်းဖြစ်သူချမှတ်ခဲ့သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်စွမ်း ဉာဏ်စွမ်း ရှိသမျှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ဩဂုတ်၂ တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကတော်ဒေါ်ခင်ကြည်သည် အဓိဋ္ဌန်ပြုချက်နဲ့အတူ လူထုပန်ကြားလွှာကိုထုတ်ပြန်၍ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုသမိုင်းပေးတာဝန်ကို ထမ်းဆောင် ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ပန်ကြားလွှာတွင် ... "ကျမရဲ့ခင်ပွန်းသည်ဖြစ်တဲ့ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဟာ တိုင်းပြည်နှင့်လူမျိုးအတွက်ကြိုးပမ်းရင်း လမ်းခုလပ်တွင် ကျဆုံးခဲ့ရပါပြီ။ အခု သူကွယ်လွန်သွားတော့ သူ့ကိုပြုစုရမဲ့အစား သူချခဲ့တဲ့လမ်းစဉ်တွင်ပါဝင်နိုင်တဲ့ဘက်တွင်ပါဝင်ပြီး သူချန်ခဲ့တဲ့ သူသွေး သူ့သား မိမိရဲ့ရင်သွေးကလေးတွေကို အဖေသားပီပီ ခြေရာနင်းနိုင်အောင် ပျိုးထောင်ပေးတော့ မယ်လို့ဆုံးဖြတ်ပါတယ်။ လူထုကို ကျမပြောလိုတာကတော့ မိမိတို့အားကိုး ယုံကြည်လေးစားသောခေါင်းဆောင်ကြီးကို ရက်စက်စွာလုပ်ကြံမှုကြောင့် ဒေါသထွက်စိတ်ဆိုး၍ စိတ်လိုက်မာန်ပါ လုပ်မှုကိုင်မှုကိုရှောင်ကြဉ်၍ သူချခဲ့သောလမ်းစဉ်အတိုင်း တသေဝမတိမ်း လိုက်နာကျင့်ဆောင်ကြပါ။ သူပျိုးထောင်ခဲ့သော ဖဆပလအဖွဲ့ကြီးကို ဆထက်တပိုး အားပေးထောက်ခံကြပါ။ သူရည်မှန်းခဲ့သော လွတ်လပ်ရေးကို မရမ‌ေနကြိုးပမ်းကြပါ"ဟု တိုင်းပြည်ကို တိုက်တွန်းခဲ့လေသည်။ [[စော၊ ဦး (ဂဠုန်)|ဂဠုန်ဦးစော]]သည် ကြိုးမိန့်ကျပြီးနောက် ကျဆုံးခဲ့ရသော အာဇာနည်ကိုးဦးအား အသက် လျော်ကြေးပေးရန် ၎င်းပိုင် လက်ဝတ်ရတနာများ ကိုရောင်းချ၍ ရရှိငွေကို အညီအမျှခွဲဝေပေးရန် ဇနီးဖြစ်သူဒေါ်သန်းခင်အား ထောင်တွင်းမှ မှာကြားခဲ့သည်။ ဒေါ်သန်းခင်သည် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဦးစော၏ဆန္ဒအတိုင်း ပုဂ္ဂိုလ်ရှစ်ဦးအား လိုက်လံပေးပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်အား အကျိုးအကြောင်းပြောပြီး အသက်လျော်ကြေးပေးရသောအခါ ဒေါ်ခင်ကြည်က "ရှင့်ယောက်ျား ကျမယောက်ျားကိုလုပ်ကြံလို့ ကျမမုဆိုးမဘဝရောက်ခဲ့ရပါပြီ။ ရှင်လည်း မကြာမီ မုဆိုးမဖြစ်တော့မှာမို့ မုဆိုးမဘဝတူချင်းမို့ အဲ့ဒီလျော်ကြေးငွေကိုမယူပါရစေနဲ့။ ဦးစောအတွက်သာ ဘဝကူးကောင်းအောင် ကုသိုလ်ဒါန တစ်ခုခုပြုလုပ်ပေးပါ" ဟုပြောကြားခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။ == နိုင်ငံ့တာဝန်ထမ်းရွက်မှု == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် သူ့ခေတ်သူ့အခါက မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဩဇာအကြီးဆုံး အမျိုးသမီးတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဖဆပလ၏တာဝန်ပေးခြင်းအရ လမ်းမတော်အလယ်ပိုင်း မဲဆန္ဒနယ်တွင် အရွေးခံရာ ၁၉၄၇ မှ ၁၉၅၁ အထိ အမတ်အဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ - ၅၃ တွင် [[မြန်မာအမျိုးသမီးများအသင်း]] ညွှန်ကြားရေးဝန်၊ ၁၉၅၃ - ၅၈တွင် လူမှုဝန်ထမ်းစီမံကိန်းကော်မရှင်[[ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ထိုသို့တာဝန်ယူဆောင်ရွက်နေစဉ် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ လူမှုဝန်ထမ်းကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ မိခင်နဲ့ ကလေးစောင့်ရှောင့်ရေးဥက္ကဋ္ဌ၊ ကလေးသူငယ်စောင့်ရှောက်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ကျန်းမာရေးနှင့်ပြည်ရေးပြည်ရာအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ၊ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီး အသင်းများကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ဒီမိုကရေစီသဘောတရား တိုးတက်ပြန်ပွားရေးအသင်းဥက္ကဋ္ဌ၊ မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီးကင်းထောက်အသင်း၏ ကင်းထောက်ချုပ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ သူနာပြုတင် ကားတပ်ဖွဲ့ဝင် အမျိုးသမီးအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရာမာခရစ်ရှ်နာ သာသနာပြု ဆေးရုံနှင့် စာကြည့်တိုက် ဒုဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြောက်ခံရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် သူနာပြုလုပ်ငန်းများကို မွန်မြတ် သောပရဟိတလုပ်ငန်းအဖြစ် အများကစိတ်ဝင်စားစွာ ခံယူလုပ်ဆောင်စေရန် ရှေးဦးစွာစည်းရုံးခဲ့သူတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။[[File:Daw Khin Kyi Women's Hospital.jpg|thumb|ဒေါ်ခင်ကြည် အမျိုးသမီးဆေးရုံ၊ ဗဟန်း]] ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နိုင်ငံကို ကိုယ်စားပြု၍ ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ လှည့်လည် သွားရောက်ခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ကျန်းမာရေး၊ လူမှုရေးလုပ်ငန်းများထမ်းဆောင်နေစဉ် ၁၉၄၉ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ နယူးဒေလီ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံ၊ ၁၉၅၀ တွင် ကိုလံဘိုကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံများကို မြန်မာကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ကိုဦးဆောင်၍ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၅ဝ၊ ၁၉၅၁ နှင့် ၁၉၅၂ ခုနှစ်တို့တွင် [[ဂျနီဗာမြို့|ဂျီနီဗာ]]မြို့၌ ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးညီလာခံများသို့လည်း မြန်မာကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်တက်ရောက်ခဲ့ရပြီး သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ [[ကိုလံဘိုမြို့|ကိုလံဘို]]မြို့၌ကျင်းပသော ညီလာခံတွင် သဘာပတိအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ ထို့အပြင် အနောက်ဥရောပ၊ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်စသောနိုင်ငံများသို့ နိုင်ငံတာဝန်နှင့် ခရီးလှည့်လည်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ - ၆၀ နှစ်များတွင် ဦးနုဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုပါတီ (ပထစ) အတွက် စည်းရုံးရေးတာဝန်များကို ဖိဖိစီးစီး တာဝန်ယူဆောင်ရွက် ပေးခဲ့သည်။ သို့အတွက် ဦးနုဦးဆောင်သော သန့်ရှင်း ဖဆပလတဖြစ်လည်း ပြည်ထောင်စုပါတီသည် ရွေးကောက်ပွဲတွင်အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ပထစပါတီအား မဲဆွယ်စည်း ရုံးပေးခဲ့သော်လည်း ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်အရွေးမခံခဲ့ချေ။ === မြန်မာသံအမတ်ကြီး === ဝန်ကြီးချူပ်[[နု၊ ဦး|ဦးနု]] ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သည် ဒေါ်ခင်ကြည်အား ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံ အမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဇွန်လတွင် [[နီပေါနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပူးတွဲတာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးလောကတွင် ပထမဆုံးနှင့် ယနေ့အချိန်အထိ တစ်ဦးတည်းသော မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးအဖြစ် မော်ကွန်း တင်ခံရသည်။ အိန္ဒိယနိင်ငံ၊ နယူးဒေလီမြို့တွင် ရုံးထိုင်၍ သံအမတ်ကြီးအဖြစ် ၇ နှစ်တာမျှ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၇ ဇွန်လ တွင် အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် ရန်ကန်မြို့ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလိမ်းအမှတ် (၅၄-၅၆) နေအိမ်၌ ရိုးရိုးကုတ်ကုတ် နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးလုပ်သက်၊ သံအမတ်ပင်စင်များကိုမယူပဲ အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးများ၏ ဇနီးထောက်ပံ့ငွေ ကိုသာ ခံစားခဲ့သည်။ ဤသို့ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နေအိမ်ခြံအတွင်း ပန်းမာန်ပင်များစိုက်ပျိုးပြုပြင်လျက် ဘဝကိုအေးချမ်းစွာကုန်ဆုံးနေစဉ်အတွင်း ၁၉၈၇၊ ဧပြီလတွင် နိုင်ငံတော်၏ထောက်ပံ့မှုဖြင့် အင်္ဂလန်ပြည်တွင် မျက်စိခွဲစိတ်ကုသခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့တွင်၂ လကြာကုသခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၁၀ လ အကြာ ၁၉၈၈ မတ်လ အကုန်ပိုင်းတွင် ပြင်းထန်သော လေဖြတ်ရောဂါ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သူမသည် ဒုတိယအကြိမ် လေဖြတ်ခြင်း ဝေဒနာကို ခံစားရပြီးနောက်၊ ၁၉၈၈ ဒီဇင်ဘာလ ၂၇ ရက်နံနက် ၇ နာရီ ၁၇ မိနစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနေအိမ်တွင် သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏လက်ပေါ်၌ပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် အသက် ၇၆ နှစ် အရွယ်ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ [https://web.archive.org/web/20090915180623/http://www.voanews.com/burmese/archive/2003-01/a-2003-01-07-3-1.cfm] ကွယ်လွန်ချိန်တွင် သားဖြစ်သူ [[ဦးအောင်ဆန်းဦး]]နှင့် သမီးဖြစ်သူ [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] (အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်) တို့ကျန်ရစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> ==ဂူဗိမာန်== ၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ၂ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း၏ဇနီး မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ ကြွင်းကျန် သောရုပ်ကလာပ်ကို ရွှေတိဂုံဘုရား တောင်ဘက်မုခ်အနီး ရွှေတိဂုံဘုရားလမ်းရှိ ငြိမ်းချမ်းရေနှင့် မျိုးချစ်စာဆိုဆရာကြီး [[သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း|သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] ဂူဗိမာန်နှင့် သီပေါမင်း၏ မိဘုရားခေါင်ကြီး [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]၏ နောက်ဆုံး အဂ္ဂမဟေသီ [[စုဖုရားလတ်|စုဘုရားလတ်]] ဂူဗိမာန်တို့အကြား မြေကွက်လပ်၌ ဂူဗိမာန်တည်ဆောက် သဂြိုဟ်ခဲ့လေသည်။ ထိုနေရာတွင်ကုလသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ဦး[[သန့်၊ ဦး|သန့်]]၊ စုဖုရားလတ်နှင့် ဆရာကြီးသခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း တို့၏ အုတ်ဂူများလည်း တည်ရှိသည်။ == ဂုဏ်ပြုချီးကျူးခံရခြင်း == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ဘဝတစ်လျှောက်လုံး တိုင်းကျိုးပြည်ပြု စွမ်းစွမ်းတမံဆောင်ရွက်ခဲ့မှုကြောင့် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ ပေးအပ်ချီးမြှင့်သော မြန်မာမိခင်ဘွဲ့တံဆိပ် ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရကချီးမြှင့်သော [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]ဘွဲ့၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ် တွင် [[ယူဂိုစလားဗီးယားနိုင်ငံ]]မှချီးမြင့်သော မာရှယ်တီးတိုးယူဂိုဆလပ်ကြယ် (ဒုတိယဆင့်) နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ နိုဘယ်အော်ဒါဘွဲ့(ဝါ) ဘုရင့်မြင့်မြတ်သော ဆုတံဆိပ်တို့ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ==မှတ်စု== {{notelist}} == ကိုးကား == <references/> {{lifetime|၁၉၁၂|၁၉၈၈}} [[Category:မြန်မာလူမျိုးများ အတ္ထုပ္ပတ္တိ‎]] [[Category:ပထမ မြန်မာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[Category:မြန်မာ သံအမတ်ကြီးများ]] [[Category:မြန်မာ အမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] bfa3dl15j0nmxpy2md1zo93gzxmiu1n 1037773 1037766 2026-06-13T01:36:23Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 အကိုးအကားမပါရှိ။ 1037773 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]] | name = ဒေါ်ခင်ကြည် | honorific_suffix = | image = Khin Kyi portrait.jpg | alt = | caption = | order = အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီး | term_start = ၁၉၆၀ | term_end = ၁၉၆၇ | prime_minister = [[ဦးနု]]<br />[[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးနေဝင်း]] | successor = | order1 = လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီး | term_start1 = ၁၉၅၃ | term_end1 = ၁၉၆၀ | prime_minister1 = [[ဦးနု]]<br />[[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးနေဝင်း]] | predecessor1 = မရှိ | successor1 = | order2 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် | constituency2 = [[လမ်းမတော်မြို့နယ်]] | majority2 = | term_start2 = ၁၉၄၇ | term_end2 = ၁၉၄၈ | successor2 = | party = | birth_date = {{birth date|1912|4|16|df=y}} | birth_place = [[မြောင်းမြမြို့]] | death_date = {{Death date and age|27|12|1988|16|4|1912}} | death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]] | death_cause = လေဖြတ်ခြင်း | resting_place = | other_names = | occupation = သံအမတ်၊ နိုင်ငံရေးသမား | spouse = {{marriage|[[အောင်ဆန်း]]<br />|September 1942|19 July 1947|reason=ကွယ်လွန်}} | children = [[အောင်ဆန်းဦး]]<br/>[[အောင်ဆန်းစုကြည်]] | parents = | ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ = ထေရ်ဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ | alma_mater = ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်<br/>အေဘီအမ် မိန်းကလေးကျောင်း }} [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]'''ဒေါ်ခင်ကြည်''' (၁၉၁၂ − ၁၉၈၈) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု၊ လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၃ မှ ၁၉၆၀ထိ လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီး အဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ သူမသည် ၁၉၆၀ မှ ၁၉၆၇ထိ သံအမတ်ကြီး ဖြစ်တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူမသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ပထမဆုံး မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးလည်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင် [[အောင်ဆန်း|ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၏ ဇနီးလည်းဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ == ဒေါ်ခင်ကြည်ကို[[ဧရာဝတီတိုင်း]]၊ [[မြောင်းမြမြို့]]၌ လမ်းဗိုလ် ဦးဖိုးညှင်း၊ ဒေါ်ဖွားစုတို့မှ ၁၉၁၂ ခု၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် ဖွားသည်။ {{efn|သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ The Mainichi Japan သတင်းစာပါ ဆောင်းပါးတစ်ခုတွင် မိခင်ဒေါ်ခင်ကြည်၏ မှတ်ပုံတင်၊ ပတ်စ်ပို့၊ အခြားစာရွက်စာတမ်းများမှ မွေးနှစ်သည် ၁၉၁၂ ဖြစ်၍ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဒေါ်ခင်ကြည်ကို ၁၉၁၃ တွင် မွေးဖွားသည်ဟုဆိုသည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ်ကို အင်္ဂလိပ်သက္ကရာဇ်သို့ ပြောင်းရာ၌ မှားယွင်း၍ ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ရေးသားထားသည်။<ref name="assk"/>}}<ref>"ဖဆပလ သတင်းစဉ်"၊ အတွဲ (၁) အမှတ် (၃၇)။ ၁၉၄၇ ခု၊ ဩဂုတ် ၂၃။</ref> မွေးချင်းများမှာ ဦးဘလွင်၊ ဒေါ် ခင်သောင်း၊ ဦး မောင် ခေါ် ဦးလှမောင်(ငယ်စဉ်က လွန်)၊ ဦးဘကျော်၊ ဒေါ်ခင်ကြီး (နောင်တွင် [[သခင်သန်းထွန်း]]၏ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်တင့် (ဦးသိန်းလှ ဇနီး)၊ ဒေါ်ခင်ကြည်၊ ဦးသိန်း (ခေါ်) ဦးလှမောင်၊ ဒေါ်မမကြီး (ခေါ်) ဒေါ် အမာ (ကောက်ပဲသီးနှံမင်းကြီး ဦးတင်အောင် (ခေါ်) ဦးဂျော်နီ၏ ဇနီး)တို့ ဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ငယ်စဉ်က မြောင်းမြမြို့တွင် (၆) တန်းအထိ ပညာသင်ခဲ့သည်။ [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ ကြည့်မြင်တိုင် အေဘီအမ် မိန်းကလေးကျောင်းမှ (ယခု အထက (၁) ကြည့်မြင်တိုင်) မှ (၇) တန်းနှင့် (၈) တန်း အောင်သည်။ (၉) တန်းကို မြောင်းမြ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း၌ ပြန်နေသည်။ ထို့နောက် [[မော်လမြိုင်မြို့]]ရှိ [[စကော့တလန်နိုင်ငံ|စကော့]]လူမျိုး အမျိုးသမီးများအုပ်ချုပ်သော အေဘီအမ်ကျောင်း (မော်တင်လိန်း ဆရာဖြစ်သင်တန်းကျောင်း) မှ မူလတန်းဆရာဖြစ်လက်မှတ် ရသည်။<ref name="assk">{{cite news|url=http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |title=Letter from Burma: Flowers in her hair |last=Aung San Suu Kyi |date=29 April 2012 |work=The Mainichi |accessdate=1 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502091420/http://mainichi.jp/english/english/features/news/20120427p2a00m0na020000c.html |archivedate= 2 May 2012 }}</ref> == မူလတန်းပြဆရာမ၊ သူနာပြု == မြောင်းမြ အမျိုးသားအထက်တန်းကျောင်း၌ စေတနာဝန်ထမ်းအဖြစ် ဦးဘထွန်းလှိုက်လက်အောက်တွင် နှစ်အတန်ကြာ လုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် သူနာပြုအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ရန် [[ရန်ကုန် ဗဟို အမျိုးသမီး ဆေးရုံ|ရန်ကုန် ဒပ်ဖရင်ဆေးရုံ]]၌ ဝမ်းဆွဲသင်တန်း၊ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုသင်တန်းများကို တနှစ်ကြာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ စစ်မဖြစ်မီ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး၌ သူနာပြုအဖြစ် နှစ်အနည်းငယ် ထမ်းရွက်သည်။ ၁၉၄၁ ခု၊ ဒီဇင်ဘာလ (၂၃) ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ဗုံးချခံရပြီး ဒဏ်ရာရလူနာများ [[ကာလကတ္တားမြို့|ကာလကတ္တား]]သို့ပို့ ဆောင်ရေးတွင် သူနာပြုအဖြစ် စေတနာဝန်ထမ်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် အိန္ဒိယမှမြန်မာနိုင်ငံသို့ နောက်ဆုံးထွက်သည့်သင်္ဘောနှင့် ပြန်လာသည်။ [[File:20120501p2a00m0na002000p size5.jpg|thumb|left|150px|ဒေါ်ခင်ကြည် ငယ်ရွယ်စဉ်က တွေ့ရစဉ်]]၁၉၄၂ တွင် ရန်ကုန်မြို့ ဂေါ်ရာကုန်းမြေ ဒိုင်အိုစီဇင်မိန်းကလေးကျောင်း၌ [[ဘသန်း (ခွဲစိတ်ဆရာဝန်)|ဒေါက်တာဘသန်း]] (နောင်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[နေဝင်း၊ ဦး|နေဝင်း]]၏ယောက္ခမ) ဦးဆောင်၍ ဆေးရုံ ဖွင့်လှစ်သည်။ ထိုဘီဒီအေဆေးရုံတွင် အစ်မဖြစ်သူဒေါ်ခင်ကြီးနှင့်အတူ သူနာပြုအဖြစ် အစောဆုံးဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြီးမှာ စစ်မဖြစ်မီ သူနာပြု ၂၄၆ သင်တန်းဆင်းဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီးကိုဂျပန်တပ်များတပ်ခွဲထားရာ ဘီဒီအေဆေးရုံသည် နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဘမော်|ဒေါက်တာဘမော်]]၏ အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်တွင် ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး ဖြစ်လာသည်။ ဒေါက်တာဘသန်း၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် [[လှရွှေ (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာလှရွှေ]] (ရဲဘော်သုံးကျိပ် [[လက်ျာ၊ ဗိုလ် (ရဲဘော် သုံးကျိပ်)|ဗိုလ်လက်ျာ]]၏ညီ၊ ၁၉၃၈ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်) ဒေါက်တာကြည်ပေါ၊ ဒေါက်တာဦးအေး၊ [[မှတ်မိသေးတယ် ဂျပန်ခေတ်ဆေးရုံကြီးဝယ် (စာအုပ်)|ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ]]၊ ဒေါက်တာဒေါ်ရင်မေ၊ သူနာပြု ကယ်လီ၊ မတင်ထွေး (ဒေါက်တာမြင့်ဆွေ၏ဇနီး) တို့နှင့်အတူ သူနာပြုချုပ်အဖြစ် အမှုထမ်းသည်။ == ဗိုလ်ချုပ်ကတော် == [[File:Aung San and Khin Kyi wedding.jpg|thumb|လက်ထပ်ထိမ်းမြားစဉ်]] ဘီဒီအေ စစ်သေနာပတိ ဗိုလ်ချုပ် ဗိုလ်တေဇ ဆေးရုံလာတက်ရာ မေတ္တာမျှသည်။ ၁၉၄၂ ခု၊ စက်တင်ဘာ ၆ တနင်္ဂနွေနေ့တွင် ဂျပန်ခေတ် ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးအရှေ့ဘက် အစွန်ဆုံး ခန်းမဆောင်တွင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ သားကြီး [[အောင်ဆန်းဦး]]နှင့် အောင်ဆန်းလင်းတို့ကို (၆) မိုင်ခွဲအိမ်၌ လည်းကောင်း၊ သမီး [[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အောင်ဆန်းစုကြည်]]ကို ကန်တော်ကြီးစောင်း နေအိမ်၌ လည်းကောင်း မွေးသည်။ အထွေးဆုံးကလေးကို ၁၉၄၆ ခု၊ စက်တင်ဘာလ ၂၂ ရက်တွင် တာဝါလိန်းအိမ် (ယခု ဗိုလ်ချုပ်ပြတိုက်) ၌ ထွန်းကားသော်လည်း အဖတ်မတင်ဘဲ ၅ ရက်အကြာတွင် တိမ်းပါးသွားသည်။ သားလတ် အောင်ဆန်းလင်းမှာလည်း တာဝါလိန်းအိမ်ရှိ ရေကန်တွင် ၁၉၅၃ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၆ ရက်တွင် ရေနစ်သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ ဇူလိုင် ၁၉ ရက် နံနက် ၁၀း ၃၅ နာရီတွင် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် အခြား ဝန်ကြီးများနှင့်အတူ ကျဆုံးခဲ့ပြီးနောက် ခင်ပွန်းဖြစ်သူချမှတ်ခဲ့သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်စွမ်း ဉာဏ်စွမ်း ရှိသမျှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ဩဂုတ်၂ တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကတော်ဒေါ်ခင်ကြည်သည် အဓိဋ္ဌန်ပြုချက်နဲ့အတူ လူထုပန်ကြားလွှာကိုထုတ်ပြန်၍ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုသမိုင်းပေးတာဝန်ကို ထမ်းဆောင် ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ပန်ကြားလွှာတွင် ... "ကျမရဲ့ခင်ပွန်းသည်ဖြစ်တဲ့ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဟာ တိုင်းပြည်နှင့်လူမျိုးအတွက်ကြိုးပမ်းရင်း လမ်းခုလပ်တွင် ကျဆုံးခဲ့ရပါပြီ။ အခု သူကွယ်လွန်သွားတော့ သူ့ကိုပြုစုရမဲ့အစား သူချခဲ့တဲ့လမ်းစဉ်တွင်ပါဝင်နိုင်တဲ့ဘက်တွင်ပါဝင်ပြီး သူချန်ခဲ့တဲ့ သူသွေး သူ့သား မိမိရဲ့ရင်သွေးကလေးတွေကို အဖေသားပီပီ ခြေရာနင်းနိုင်အောင် ပျိုးထောင်ပေးတော့ မယ်လို့ဆုံးဖြတ်ပါတယ်။ လူထုကို ကျမပြောလိုတာကတော့ မိမိတို့အားကိုး ယုံကြည်လေးစားသောခေါင်းဆောင်ကြီးကို ရက်စက်စွာလုပ်ကြံမှုကြောင့် ဒေါသထွက်စိတ်ဆိုး၍ စိတ်လိုက်မာန်ပါ လုပ်မှုကိုင်မှုကိုရှောင်ကြဉ်၍ သူချခဲ့သောလမ်းစဉ်အတိုင်း တသေဝမတိမ်း လိုက်နာကျင့်ဆောင်ကြပါ။ သူပျိုးထောင်ခဲ့သော ဖဆပလအဖွဲ့ကြီးကို ဆထက်တပိုး အားပေးထောက်ခံကြပါ။ သူရည်မှန်းခဲ့သော လွတ်လပ်ရေးကို မရမ‌ေနကြိုးပမ်းကြပါ"ဟု တိုင်းပြည်ကို တိုက်တွန်းခဲ့လေသည်။ [[စော၊ ဦး (ဂဠုန်)|ဂဠုန်ဦးစော]]သည် ကြိုးမိန့်ကျပြီးနောက် ကျဆုံးခဲ့ရသော အာဇာနည်ကိုးဦးအား အသက် လျော်ကြေးပေးရန် ၎င်းပိုင် လက်ဝတ်ရတနာများ ကိုရောင်းချ၍ ရရှိငွေကို အညီအမျှခွဲဝေပေးရန် ဇနီးဖြစ်သူဒေါ်သန်းခင်အား ထောင်တွင်းမှ မှာကြားခဲ့သည်။ ဒေါ်သန်းခင်သည် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဦးစော၏ဆန္ဒအတိုင်း ပုဂ္ဂိုလ်ရှစ်ဦးအား လိုက်လံပေးပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်အား အကျိုးအကြောင်းပြောပြီး အသက်လျော်ကြေးပေးရသောအခါ ဒေါ်ခင်ကြည်က "ရှင့်ယောက်ျား ကျမယောက်ျားကိုလုပ်ကြံလို့ ကျမမုဆိုးမဘဝရောက်ခဲ့ရပါပြီ။ ရှင်လည်း မကြာမီ မုဆိုးမဖြစ်တော့မှာမို့ မုဆိုးမဘဝတူချင်းမို့ အဲ့ဒီလျော်ကြေးငွေကိုမယူပါရစေနဲ့။ ဦးစောအတွက်သာ ဘဝကူးကောင်းအောင် ကုသိုလ်ဒါန တစ်ခုခုပြုလုပ်ပေးပါ" ဟုပြောကြားခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။ == နိုင်ငံ့တာဝန်ထမ်းရွက်မှု == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် သူ့ခေတ်သူ့အခါက မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဩဇာအကြီးဆုံး အမျိုးသမီးတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဖဆပလ၏တာဝန်ပေးခြင်းအရ လမ်းမတော်အလယ်ပိုင်း မဲဆန္ဒနယ်တွင် အရွေးခံရာ ၁၉၄၇ မှ ၁၉၅၁ အထိ အမတ်အဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ၁၉၄၇ - ၅၃ တွင် [[မြန်မာအမျိုးသမီးများအသင်း]] ညွှန်ကြားရေးဝန်၊ ၁၉၅၃ - ၅၈တွင် လူမှုဝန်ထမ်းစီမံကိန်းကော်မရှင်[[ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ထိုသို့တာဝန်ယူဆောင်ရွက်နေစဉ် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ လူမှုဝန်ထမ်းကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ မိခင်နဲ့ ကလေးစောင့်ရှောင့်ရေးဥက္ကဋ္ဌ၊ ကလေးသူငယ်စောင့်ရှောက်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ကျန်းမာရေးနှင့်ပြည်ရေးပြည်ရာအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ၊ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီး အသင်းများကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ဒီမိုကရေစီသဘောတရား တိုးတက်ပြန်ပွားရေးအသင်းဥက္ကဋ္ဌ၊ မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသမီးကင်းထောက်အသင်း၏ ကင်းထောက်ချုပ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ သူနာပြုတင် ကားတပ်ဖွဲ့ဝင် အမျိုးသမီးအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရာမာခရစ်ရှ်နာ သာသနာပြု ဆေးရုံနှင့် စာကြည့်တိုက် ဒုဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြောက်ခံရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် သူနာပြုလုပ်ငန်းများကို မွန်မြတ် သောပရဟိတလုပ်ငန်းအဖြစ် အများကစိတ်ဝင်စားစွာ ခံယူလုပ်ဆောင်စေရန် ရှေးဦးစွာစည်းရုံးခဲ့သူတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။[[File:Daw Khin Kyi Women's Hospital.jpg|thumb|ဒေါ်ခင်ကြည် အမျိုးသမီးဆေးရုံ၊ ဗဟန်း]] ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နိုင်ငံကို ကိုယ်စားပြု၍ ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ လှည့်လည် သွားရောက်ခဲ့ရသည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ကျန်းမာရေး၊ လူမှုရေးလုပ်ငန်းများထမ်းဆောင်နေစဉ် ၁၉၄၉ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ နယူးဒေလီ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံ၊ ၁၉၅၀ တွင် ကိုလံဘိုကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ဒေသဆိုင်ရာညီလာခံများကို မြန်မာကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ကိုဦးဆောင်၍ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၅ဝ၊ ၁၉၅၁ နှင့် ၁၉၅၂ ခုနှစ်တို့တွင် [[ဂျနီဗာမြို့|ဂျီနီဗာ]]မြို့၌ ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးညီလာခံများသို့လည်း မြန်မာကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်တက်ရောက်ခဲ့ရပြီး သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ [[ကိုလံဘိုမြို့|ကိုလံဘို]]မြို့၌ကျင်းပသော ညီလာခံတွင် သဘာပတိအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ ထို့အပြင် အနောက်ဥရောပ၊ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်စသောနိုင်ငံများသို့ နိုင်ငံတာဝန်နှင့် ခရီးလှည့်လည်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ - ၆၀ နှစ်များတွင် ဦးနုဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုပါတီ (ပထစ) အတွက် စည်းရုံးရေးတာဝန်များကို ဖိဖိစီးစီး တာဝန်ယူဆောင်ရွက် ပေးခဲ့သည်။ သို့အတွက် ဦးနုဦးဆောင်သော သန့်ရှင်း ဖဆပလတဖြစ်လည်း ပြည်ထောင်စုပါတီသည် ရွေးကောက်ပွဲတွင်အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ပထစပါတီအား မဲဆွယ်စည်း ရုံးပေးခဲ့သော်လည်း ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်အရွေးမခံခဲ့ချေ။ === မြန်မာသံအမတ်ကြီး === ဝန်ကြီးချူပ်[[နု၊ ဦး|ဦးနု]] ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သည် ဒေါ်ခင်ကြည်အား ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံ အမတ်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဇွန်လတွင် [[နီပေါနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပူးတွဲတာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးလောကတွင် ပထမဆုံးနှင့် ယနေ့အချိန်အထိ တစ်ဦးတည်းသော မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးအဖြစ် မော်ကွန်း တင်ခံရသည်။ အိန္ဒိယနိင်ငံ၊ နယူးဒေလီမြို့တွင် ရုံးထိုင်၍ သံအမတ်ကြီးအဖြစ် ၇ နှစ်တာမျှ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၇ ဇွန်လ တွင် အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် ရန်ကန်မြို့ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလိမ်းအမှတ် (၅၄-၅၆) နေအိမ်၌ ရိုးရိုးကုတ်ကုတ် နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးလုပ်သက်၊ သံအမတ်ပင်စင်များကိုမယူပဲ အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးများ၏ ဇနီးထောက်ပံ့ငွေ ကိုသာ ခံစားခဲ့သည်။ ဤသို့ ဒေါ်ခင်ကြည်သည် နေအိမ်ခြံအတွင်း ပန်းမာန်ပင်များစိုက်ပျိုးပြုပြင်လျက် ဘဝကိုအေးချမ်းစွာကုန်ဆုံးနေစဉ်အတွင်း ၁၉၈၇၊ ဧပြီလတွင် နိုင်ငံတော်၏ထောက်ပံ့မှုဖြင့် အင်္ဂလန်ပြည်တွင် မျက်စိခွဲစိတ်ကုသခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့တွင်၂ လကြာကုသခဲ့ပြီးနောက် ဒေါ်ခင်ကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၁၀ လ အကြာ ၁၉၈၈ မတ်လ အကုန်ပိုင်းတွင် ပြင်းထန်သော လေဖြတ်ရောဂါ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သူမသည် ဒုတိယအကြိမ် လေဖြတ်ခြင်း ဝေဒနာကို ခံစားရပြီးနောက်၊ ၁၉၈၈ ဒီဇင်ဘာလ ၂၇ ရက်နံနက် ၇ နာရီ ၁၇ မိနစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနေအိမ်တွင် သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏လက်ပေါ်၌ပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် အသက် ၇၆ နှစ် အရွယ်ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ [https://web.archive.org/web/20090915180623/http://www.voanews.com/burmese/archive/2003-01/a-2003-01-07-3-1.cfm] ကွယ်လွန်ချိန်တွင် သားဖြစ်သူ [[ဦးအောင်ဆန်းဦး]]နှင့် သမီးဖြစ်သူ [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] (အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်) တို့ကျန်ရစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> ==ဂူဗိမာန်== ၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ၂ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း၏ဇနီး မဟာသီရိသုဓမ္မ ဒေါ်ခင်ကြည်၏ ကြွင်းကျန် သောရုပ်ကလာပ်ကို ရွှေတိဂုံဘုရား တောင်ဘက်မုခ်အနီး ရွှေတိဂုံဘုရားလမ်းရှိ ငြိမ်းချမ်းရေနှင့် မျိုးချစ်စာဆိုဆရာကြီး [[သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း|သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] ဂူဗိမာန်နှင့် သီပေါမင်း၏ မိဘုရားခေါင်ကြီး [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]၏ နောက်ဆုံး အဂ္ဂမဟေသီ [[စုဖုရားလတ်|စုဘုရားလတ်]] ဂူဗိမာန်တို့အကြား မြေကွက်လပ်၌ ဂူဗိမာန်တည်ဆောက် သဂြိုဟ်ခဲ့လေသည်။ ထိုနေရာတွင်ကုလသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ဦး[[သန့်၊ ဦး|သန့်]]၊ စုဖုရားလတ်နှင့် ဆရာကြီးသခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း တို့၏ အုတ်ဂူများလည်း တည်ရှိသည်။ == ဂုဏ်ပြုချီးကျူးခံရခြင်း == ဒေါ်ခင်ကြည်သည် ဘဝတစ်လျှောက်လုံး တိုင်းကျိုးပြည်ပြု စွမ်းစွမ်းတမံဆောင်ရွက်ခဲ့မှုကြောင့် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ ပေးအပ်ချီးမြှင့်သော မြန်မာမိခင်ဘွဲ့တံဆိပ် ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရကချီးမြှင့်သော [[မဟာသီရိသုဓမ္မ]]ဘွဲ့၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ် တွင် [[ယူဂိုစလားဗီးယားနိုင်ငံ]]မှချီးမြင့်သော မာရှယ်တီးတိုးယူဂိုဆလပ်ကြယ် (ဒုတိယဆင့်) နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ နိုဘယ်အော်ဒါဘွဲ့(ဝါ) ဘုရင့်မြင့်မြတ်သော ဆုတံဆိပ်တို့ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ==မှတ်စု== {{notelist}} == ကိုးကား == <references/> {{lifetime|၁၉၁၂|၁၉၈၈}} [[Category:မြန်မာလူမျိုးများ အတ္ထုပ္ပတ္တိ‎]] [[Category:ပထမ မြန်မာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[Category:မြန်မာ သံအမတ်ကြီးများ]] [[Category:မြန်မာ အမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] 3viw86leogmd0geo0mereb9gk6uwohe 0 8832 1037864 878438 2026-06-13T06:48:37Z Chenzeyan29 141880 /* */ ကိုးကားချက်ထည့် 1037864 wikitext text/x-wiki {{Geobox <!-- *** Name section *** --> | name = ဧရာဝတီမြစ် | image = Irrawaddy-River-Myanmar-Burma-2005.jpg | image_size = | image_caption = ဧရာဝတီမြစ်အား ကောင်းကင်မှ တွေ့မြင်ရပုံ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | state = ကချင် | state1 = | region = စစ်ကိုင်း | region1 = မန္တလေး | region2 = မကွေး | region3 = ပဲခူး | region4 = ဧရာဝတီ | region5 = ရန်ကုန် | district = | district1 = | city = [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] | city1 = [[ဝိုင်းမော်မြို့]] | city2 = [[ဆင်ဘိုမြို့]] | city3 = [[ဗန်းမော်မြို့]] | city4 = [[ရွှေကူမြို့]] | city5 = [[ကသာမြို့]] | city6 = [[ထီးချိုင့်မြို့]] | city7 = [[တကောင်းမြို့]] | city8 = [[မလယ်မြို့]] | city9 = [[သပိတ်ကျင်းမြို့]] | city10 = [[ကျောက်မြောင်းမြို့]] | city11 = [[စဉ့်ကူးမြို့]] | city12 = [[မန္တလေးမြို့]] | city13 = [[စစ်ကိုင်းမြို့]] | city14 = [[ရွာသစ်ကြီးမြို့]] | city15 = [[ငါန်းဇွန်မြို့]] | city16 = [[မြင်းမူမြို့]] | city17 = [[မြောင်မြို့]] | city18 = [[ဆီမီးခုံမြို့]] | city19 = [[ရေစကြိုမြို့]] | city20 = [[ပခန်းကြီးမြို့]] | city21 = [[မြင်းခြံမြို့]] | city22 = [[ပခုက္ကူမြို့]] | city23 = [[ညောင်ဦးမြို့]] | city24 = [[မြစ်ခြေမြို့]] | city25 = [[ပုဂံမြို့]] | city26 = [[လမ်းရွာမြို့]] | city27 = [[ချောက်မြို့]] | city28 = [[ဆိပ်ဖြူမြို့]] | city29 = [[စလေမြို့]] | city30 = [[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]] | city31 = [[စလင်းမြို့]] | city32 = [[ရေနံချောင်းမြို့]] | city33 = [[မင်းဘူးမြို့]] | city34 = [[မကွေးမြို့]] | city35 = [[မင်းလှမြို့]] | city36 = [[မလွန်မြို့]] | city37 = [[မိချောင်းရဲမြို့]] | city38 = [[ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့]] | city39 = [[အောင်လံမြို့]] ခေါ် မြေထဲမြို့ | city40 = [[သရက်မြို့]] | city41 = [[ပြလို့မြို့]] | city42 = [[ကမ္မမြို့]] | city43 = [[ပြည်မြို့]] | city44 = [[ရွှေတောင်မြို့]] | city45 = [[ပန်းတောင်းမြို့]] | city46 = [[ကျီးသဲမြို့]] | city47 = [[ကြံခင်းမြို့]] | city48 = [[မြန်အောင်မြို့]] | city49 = [[မိုးညိုမြို့]] | city50 = [[ဟင်္သာတမြို့]] | city51 = [[ဇလွန်မြို့]] | city52 = [[အဖျောက်မြို့]] | city53 = [[ဓနုဖြူမြို့]] | city54 = [[ညောင်တုန်းမြို့]] | city55 = [[ပန်းတနော်မြို့]] | city56 = [[မအူပင်မြို့]] | city57 = [[ဒေးဒရဲမြို့]] | city58 = [[ပုသိမ်မြို့]] | city59 = [[မြောင်းမြမြို့]] | city60 = [[ရန်ကုန်မြို့]] <!-- *** Geography *** --> | length = 2210 <ref>{{cite web|ref=khon_ra2|author1=Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department|title=Water Quality Management at River Basin in Myanmar|url=http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|website=Water Environment Partnership in Asia (WEPA)|publisher=The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation|accessdate=26 March 2017|page=1|language=English|format=PDF|date=21 September 2011|quote=Ayeyarwady River 2210 Km|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|archivedate=16 August 2016|df=dmy-all}}</ref> | watershed = 404200 <ref>{{cite web|ref=khon_ra|author1=Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department|title=Water Quality Management at River Basin in Myanmar|url=http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|website=Water Environment Partnership in Asia (WEPA)|publisher=The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation|accessdate=26 March 2017|page=2|language=English|format=PDF|date=21 September 2011|quote=Catchment Area (000's sq-km) Chindwin River 115.30 Upper Ayeyarwady River 193.30 Lower Ayeyarwady River 95.60|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|archivedate=16 August 2016|df=dmy-all}}</ref> | discharge_location = | discharge = 13000 | discharge_max = 32600 | discharge_min = 2300 | discharge1_location = | discharge1 = <!-- *** Source *** --> | source_name = [[မလိခမြစ်]]<ref>[https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 James R Penn (2001) Rivers of the World] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111233731/https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 |date=11 January 2016 }}. Santa Barbara, Calif. [u.a.] ABC-Clio {{ISBN|1-57607-042-5}}, {{ISBN|978-1-57607-042-0}}. Page 115 paragraph 2, retrieved July 16, 2009</ref> | source_location = | source_district = | source_region = | source_state = ကချင်ပြည်နယ် | source_country = M | source_coordinates = {{coord|28|22|0|N|97|23|0|E|display=inline}} | source_elevation = | source_length = | source1_name = [[မေခမြစ်]] | source1_location = | source1_district = | source1_region = | source1_state = ကချင်ပြည်နယ် | source1_country = မြန်မာနိုင်ငံ | source1_coordinates = {{coord|28|4|0|N|98|8|0|E|display=inline}} | source1_elevation = | source1_length = | source_confluence_location =Damphet | source_confluence_district = | source_confluence_region = | source_confluence_state = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | source_confluence_country = | source_confluence_coordinates = {{coord|25|42|0|N|97|30|0|E|display=inline}} | source_confluence_elevation = 147 <!-- *** Mouth *** --> | mouth_name = [[ကပ္ပလီပင်လယ်]] | mouth_location = Ale-ywa | mouth_district = | mouth_region = | mouth_state = ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး | mouth_country = မြန်မာနိုင်ငံ | capital_coordinates = | mouth_coordinates = {{coord|15|51|19|N|95|14|27|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 0 <!-- *** Tributaries *** --> | tributary_left = [[နမ့်ကောင်]] ခေါ် [[မိုးကောင်းချောင်း]] | tributary_left1 = [[မဲဇာမြစ်]] | tributary_left2 = [[မူးမြစ်]] | tributary_left3 = [[ချင်းတွင်းမြစ်]] | tributary_left4 = [[ယောချောင်း]] | tributary_left5 = [[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]] | tributary_left6 = [[မုန်းချောင်း]] | tributary_left7 = [[မန်းချောင်း]] | tributary_left8 = [[မင်းတုန်းချောင်း]] | tributary_right = [[မိုးလယ်ချောင်း]] | tributary_right1 = [[တပိန်မြစ်]] | tributary_right2 = [[ရွှေလီမြစ်]] | tributary_right3 = [[မြစ်ငယ်မြစ်]] ခေါ် [[နမ္မတူမြစ်]] ခေါ် [[ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်]] | tributary_right4 = [[ဇော်ဂျီမြစ်]] | tributary_right5 = [[ပန်းလောင်မြစ်]] | tributary_right6 = [[စမုန်မြစ်]] | tributary_right7 = [[ပင်းချောင်း]] | tributary_right8 = [[ဒေါင်းသေချောင်း]] | tributary_right9 = [[ယင်းချောင်း]] | tributary_right10 = [[နဝင်းချောင်း]] <!-- *** Free fields *** --> | free_name = | free_value = <!-- *** Map section *** --> | map = Irrawaddyrivermap.jpg | map_size = | map_caption = ဧရာဝတီမြစ်နှင့် မြစ်လက်တက်များ }} [[File:Irrawaddy.JPG|thumb|250px| မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသက်သွေးကြောဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသော ဧရာဝတီမြစ်သည် တဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောလာနေပြီဖြစ်သည်။<ref>[http://www.news-eleven.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3605:2010-06-30-07-32-09&catid=42:2009-11-10-07-36-59&Itemid=112 www.news-eleven.com]</ref>]] '''ဧရာဝတီမြစ်''' ({{lang-en|Ayeyarwady}} သို့မဟုတ် ''Irrawaddy'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ဖျားပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ စီးဆင်းသော မြစ်ကြီးဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး၊ အရှည်ဆုံးနှင့် အရေးအပါဆုံးသော မြစ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မြောက်ဖျားဒေသရှိ အင်န်မိုင်ခ (မေခ) နှင့် မလိခ မြစ်နှစ်သွယ် ပေါင်းဆုံရာမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာသော ဧရာဝတီမြစ်သည် မြောက်မှတောင်သို့ သွယ်တန်းလျက်ရှိပြီး၊ အောက်ပိုင်းတွင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအဖြစ် ဖြာထွက်ကာ [[ကပ္ပလီပင်လယ်]] အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။ ၎င်း၏ ကုန်းတွင်းရေဆင်းဧရိယာ (River basin) သည် စုစုပေါင်း ၄၁၃,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၅၉,၅၀၀ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="Britannica">Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2024). "Irrawaddy River". ''Encyclopedia Britannica''.</ref> ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ရှေးဦးကျောက်ခေတ်၊ အလယ်ခေတ်နှင့် ကြေးခေတ်၊ သံခေတ်ဦးကာလများကတည်းကပင် လူသားတို့ အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် ဗဟိုချက်ဖြစ်ပြီး၊ သမိုင်းဦး [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] (ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်း၊ သရေခေတ္တရာ) နှင့် မြန်မာ့ပထမအင်ပါယာ [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံနိုင်ငံတော်]] အပါအဝင် မြန်မာ့သမိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စာပေအနုပညာရပ်များ စတင်သန္ဓေတည်၍ စဉ်ဆက်မပြတ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် ပေါက်ဖွားခဲ့ရာ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ မိခင်မြစ်ကြီး" လည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Moore2007">Moore, E. H. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. River Books. pp. 121-125.</ref>အေဒီ (၆) ရာစုခန့် ကတည်းကပင် ကုန်စည်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အဓိကရေလမ်းမကြီးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်တွင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ၌ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် တာတမံများနှင့် ဆည်မြောင်းစနစ်များ တိုးချဲ့တည်ဆောက်ခဲ့ရာမှ ယနေ့တိုင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးနှင့် စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမှုအတွက် အသက်သွေးကြောသဖွယ် အရေးပါနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Adas2011">Adas, M. (2011). ''The Burma Delta: Economic Development and Social Change on an Asian Rice Frontier, 1852–1941''. University of Wisconsin Press. pp. 44-48.</ref> ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် နိုင်ငံ၏ ဆန်စပါးအများဆုံး စိုက်ပျိုးရာ "စပါးကျီကြီး" အဖြစ် ထင်ရှားသည်။ဧရာဝတီမြစ်၏ ထူးခြားလှသော ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ ဝိသေသတစ်ခုမှာ မြစ်အထက်ပိုင်း (မန္တလေးနှင့် ကသာအကြား) တွင် ကမ္ဘာ့ရှားပါးရေချိုလင်းပိုင်မျိုးစိတ်ဖြစ်သည့် [[ဧရာဝတီလင်းပိုင်]]များ ကျက်စားနေထိုင်ပြီး၊ ဒေသခံရေလုပ်ငန်းရှင်များနှင့် အပြန်အလှန်နားလည်မှုဖြင့် ငါးဖမ်းဆွဲသည့် ဓလေ့ရှိခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Smith2004">Smith, B. D., & Tun, M. T. (2004). "Review of the status and conservation of Irrawaddy dolphins in the Ayeyarwady River". ''WWF-Myanmar Report''.</ref> ယခုအခါ မျိုးတုံးပျောက်ကွယ်လုနီးပါးဖြစ်နေသော အဆိုပါ ဧရာဝတီလင်းပိုင်များကို စနစ်တကျ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းရန် ဘေးမဲ့ဇုန်များသတ်မှတ်၍ အမျိုးသားအဆင့် နှိုးဆော်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။<ref name="WCS2025">Wildlife Conservation Society (WCS) Myanmar. (2025). "Ayeyarwaddy Dolphin Conservation Management Plan".</ref> == အမည်ခေါ်တွင်လာပုံ == [[File:Irrawaddyrivermap.jpg|thumb|250px|ဧရာဝတီနှင့် ယင်း၏မြစ်လက်တက်များ]] ဧရာဝတီ ဟူသောအမည်မှာ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]]မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆရပြီး အဓိပ္ပာယ်မှာ ဆင်မြစ်ဖြစ်သည်။ == နာမည်တူမြစ် == လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက “ဧရာဝတီ” ဟု ခေါ်ဆိုသော မြစ်နှစ်ခု ရှိခဲ့သည်။ တစ်ခုက ပါရူရှနီ (Parushani) ခေါ် ဧရာဝတီ (Iravati) မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းမြစ်သည် ယခုအခါ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]တွင် မြစ်ဖျားခံပြီး [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]ထဲသို့ စီးဝင် ပါသည်။ ထိုမြစ်ကို ရှေးယခင်က ဧရာဝတီဟု ခေါ်ကြသည်။ ယခုအခါ ထိုမြစ်၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်သူတို့၏ ဘာသာတရား ကိုးကွယ်မှုအရ “ရာဝီ” (Ravi)ဟု ခေါ်ကြသည်။ === မြစ်ဆုံ === {{main|မြစ်ဆုံဒေသ}} မိုင်ပေါင်း (၁၃၀၀) ကျော် ရှည်လျားသော ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]အစွန်ရှိ နှင်းဖုံးတောင်များမှ [[မေခမြစ်|မေခ]]နှင့် [[မေလိခမြစ်|မေလိခ]]ဟူသော မြစ်နှစ်သွယ်ဖြင့် မြစ်ဖျားခံအစပြုကာ တောင်ဘက်သို့ စီးဆင်းလာခဲ့ရာ[[မြစ်ကြီးနားမြို့]] အထက် နှစ်ဆယ့်ရှစ်မိုင်ခန့် အရောက်တွင် ပေါင်းဆုံမိကြလေသည်။ မြစ်ဆုံသည် ဧရာဝတီမြစ်၏ အစပင် ဖြစ်တော့သည်။ [[မြစ်ဆုံဒေသ]]သည် ကျောက်စရစ်ခဲများ ပေါများပြီး အေးစိမ့်လှ၏။ မြစ်ဆုံရေသည်လည်း အေးစိမ့်နေပေသည်။ မြစ်ဆုံရေသည် တိမ်လည်းတိမ် ကြည်လည်းကြည်လင်နေရကား ရေထဲသို့ ငုံ့ကြည့်လိုက်လျှင် ငါးကြီးငါးငယ်တို့ သွားလာကူးခပ်နေသည်ကို မြင်ရပေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်ကြီးနားတစ်ဝိုက် အရောက်တွင် ကိုက်ငါးရာမျှ ကျယ်ပြန့်ပေသည်။ ဤနေရာတွင် ကမ်းပါးသည် အတော်မတ်စောက်ပြီး ကမ်းပါးပေါ်တွင် သစ်တော၊ ကိုင်းတောများ စိမ်းစိမ်းစိုစို ပေါက်ရောက်နေသည်။ မြစ်ကြီးနားမှ အစုန်ခရီး ၄၈-မိုင်အကွာ တာဟိုးနားရွာ အနီးတွင် ကျောက်စိမ်းနှင့် ပယင်းထွက်ရာ အနောက်ဘက် မိုးကောင်းတောင်စဉ် တောင်တန်းမှ တသွင်သွင်စီးဆင်း၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် လာရောက် ပေါင်းဆုံသော မိုးကောင်းချောင်းကလေးကို တွေ့ရပြန်သည်။ ထိုမှစုန်သော် မြစ်သည် အကောက်အကွေ့ ပိုမိုများလာ၏။ မန်ဖွာရွာအနီး ကျောက်တောင်ကြီးများသည် မြစ်လယ်တွင် ပေါ်နေသည်။ ဝဲစလုတ်များကလည်း အသီးသီးဖြစ်ပေါ်နေ၏။ === ပထမမြစ်ကျဉ်း === [[File:First Defile.jpg|thumb|ပထမမြစ်ကျဉ်း]] ဆင်ဘိုရွာကို လွန်မိပြီ ဆိုသည်နှင့် ရေစီးသန်လာလေတော့သည်။ မြင်သာရွာအလွန်တွင် မြစ်ကြောင်းကလည်း ပိုမိုကျဉ်းမြောင်း လာလေသည်။ မြစ်ကြောင်းကျဉ်းမြောင်းလာလေလေ ရေများသည် စုစုလာလေလေဖြစ်သည်။ ကမ်းနှစ်ဖက် အကွာအဝေးသည် ကိုက် (၅၀) ခန့်သာရှိတော့သည်။ အပေါ်မှ တရကြမ်း ထိုးဆင်းလာသော ရေသည် ရှေ့၌ ကာဆီးလျက်ရှိသော ကျောက်တောင်ကြီးများကို အဟုန်ပြင်းစွာတိုက်ခိုက်ရာ ရေမှုန်ရေမွှားများ တဖွားဖွား ပြန့်စဉ်နေ၏။ ပွတ်တိုက်နေသည့် တဝေါဝေါ မြည်သံများကိုလည်း အဝေးမှပင် ကြားနေရသည်။ ကမ်းတစ်ဖက် တစ်ချက်ရှိ ကျောက်တောင်နံရံများကလည်း ဇွတ်အတင်း ထိုးဆင်း နေသော မြစ်ရေလုံးကို ဟိုမှာဆီး၊ သည်မှတား နေသည့်နှယ် ရှိလေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ အရှေ့တည့်တည့်တွင် တောင်ကြီး ကာစီးနေသည်ကို မြင်လိုက်ရပြီး မြစ်ကြောင်း လုံးဝပျောက်သွားသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ စုန်ဆင်းလာသော သင်္ဘောများသည် တောင်ကို ဆောင့်မည့်ဆဲဆဲ ရှိနေရာမှ လက်ျာဘက် ကသော်လည်းကောင်း၊ လက်ဝဲဘက်ကသော်လည်းကောင်း ရေကြောင်းလမ်းကလေး ပေါ်လာ၍ ယင်းဘက်သို့ ဆတ်ခနဲလှည့်ကာ ချိုးကွေ့လိုက်ရပြန်သည်။ အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ မြစေတီရွာကိုလွန်သော် မြစ်ကျဉ်းသည် တဖြည်းဖြည်း ပြန်လည်ကျယ်ပြန့်လာလေသည်။ ဤသည်မှာ ၃၃-မိုင်ခန့် ရှည်လျားသော ပထမမြစ်ကျဉ်း၏ အဆုံးပင် ဖြစ်တော့သည်။ ထိုမှစုန်သော် ဗန်းမော်သို့၊ ဗန်းမော်အနီးသို့ ဧရာဝတီမြစ်ရောက်သောအခါ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်းလေတော့သည်။ မြစ်ပြင်သည်လည်း နှစ်မိုင်နီးပါး ကျယ်ပြန့်နေလေသည်။ [[ဗန်းမော်မြို့]]အထက်နားလေးတွင်လည်း အရှေ့ဘက် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်မှ စီးဆင်းလာသော [[တာပိန်မြစ်]]သည် ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။ === ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း === ဗန်းမော်မှအစုန် ၁၈-မိုင်ခန့်ဝေးသော စင်းခမ်းရွာ အလွန်တွင် ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း စပါတော့သည်။ မြစ်ကြောင်းမှာလည်း အရှေ့မှ အနောက်သို့ စီးဆင်းနေ၏။ စင်းခမ်းရွာမှ ရွှေကူမြို့ အထက်နားရှိ အင်္ဘောဝင်းရွာအထိ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း နေရာဖြစ်လေသည်။ ဆယ့်လေးမိုင်ခန့် ရှည်၍ ပျှမ်းမျှ ကိုက် ၁၅၀ သာ ကျယ်ပေသည်။ မြစ်ကြောင်းသည် တောင်မြင့်ကမ်းပါးကြားတွင် စီးရ၏။ [[ရွှေဂူမြို့|ရွှေကူမြို့]] အနားရောက်လျှင် မြစ်လယ်ရှိ သောင်ကျွန်းကိုလည်းကောင်း၊ သောင်ကျွန်းပြည့်တည်ထားသော ဘုရားစေတီများကိုလည်းကောင်း တွေ့မြင်ရပြန်သည်။ မြစ်ကြောင်းကလည်း အနောက်ဘက်သို့ ဆက်လက်စီးနေသည်။ ထိုမှစုန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းပေါ်ရှိ [[ကသာမြို့]]သို့ ရောက်သည်။ [[ကသာမြို့]]အောက်နားတွင် အရှေ့ဘက်မှ ရွှေလီမြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်ပြန်သည်။ သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်များ မျှောချလာသည်ကို မြင်ရပြန်လေသည်။ ကသာကိုလွန်သော် ဧရာဝတီသည် တောင်ဘက်သို့ ကွေ့ဆင်းလေသည်။ ကသာမြို့မှ [[ထီးချိုင့်မြို့|ထီးချိုင့်]]၊ ၎င်းမှ မဇ္ဈိမဒေသ သကျသာကီဝင်မင်းများ လာရောက် နန်းစိုက်ခဲ့ဖူးသည် ဆိုသော [[တကောင်း]]မြို့ဟောင်း၊ တကောင်းမှသည် မိုင်လေးဆယ် ခန့်ဝေးသော မလည်ရွာသို့ ရောက်လေသည်။ === တတိယမြစ်ကျဉ်း === မလည်ရွာအလွန်တွင် တတိယမြစ်ကျဉ်း စပါတော့သည်။ မလည်ရွာအောက်တွင် တောင်တန်းနိမ့်များမှာ ကမ်းစပ်နှင့်ပို၍ နီးလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင်လည်း မိုးကုတ်တောင်တန်း မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့ကို တွေ့မြင်ရသည်။ အရှေ့ဘက်ကမ်းပေါ်ရှိ [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]သည် [[မိုးကုတ်မြို့]]၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့လည်းဖြစ်လေသည်။ သပိတ်ကျင်းမြို့မှ လွန်သော် သီဟတောရွာနှင့် ဘုရား၊ သုံးဆယ့်ရှစ်မိုင် ခန့်ရှိသော တတိယ မြစ်ကျဉ်းသည် မလည်ရွာမှစ၍ [[ကျောက်မြောင်းမြို့]]အနီး၌ ဆုံးလေသည်။ === မြေလတ်ဒေသ === ကျောက်မြောင်းသည် အနောက်ဘက် [[ရွှေဘို]]၏ ဆိပ်ကမ်းဖြစ်ပြီး ကျောက်မြောင်းအလွန်တွင် မြစ်ပြင်သည် ပြန်လည် ကျယ်ပြန့် လာသည်။ ကျောက်မြောင်း၊ ရွှေဘိုဒေသ ရှုခင်းသည် ခြောက်သွေ့၏။ သစ်ပင်ချုံနွယ်များ ကျဲလာပြီး၊ တောင်များ ညိုပုပ်ပုပ်အရောင် ပြောင်းလာသည်။ မြစ်ကြောင်းကား မြေပြန့်လွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်း၍ မြစ်ပြင်ကျယ်လာသည်ကား မှန်၏။ သို့ရာတွင် စည်းသောင် တိမ်သောင် များလွန်း၍ ရေကြောင်းမှာ ရေမွှာ ရေခွဲများဖြင့် ကွဲသည်။ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း [[ဧရာဝတီ လင်းပိုင်]]များ ကျက်စားနေထိုင်လေ့ရှိသော နေရာများမှာ ဗန်းမော်မြို့နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]အကြားရှိမြစ်အပိုင်းအတွင်း တွင် ဖြန့်ကြက်သွားလာ ပေါက်ဖွား ရှင်သန်လျက်ရှိသည်။ ဧရာဝတီ လင်းပိုင်သည် အရှေ့တောင် အာရှ၏ ထင်ရှားသော ပြယုဂ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောက်မြောင်းမှ ရှိမ်းမကား၊ ထိုမှတစ်ဖန် [[မင်းကွန်း]]ကို ဖြတ်သည်။ [[မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး]] ကို အဝေးမှပင် ဖူးတွေ့နိုင်ပေသည်။ မင်းကွန်းမှသည် မန္တလေးမြို့၊ [[ဂေါဝန်ဆိပ်]]သို့ ရောက်သည်။ ဤတွင် မန္တလေးနှင့် တစ်ဆက်တည်းရှိသော [[အမရပူရမြို့]]အစွန် တောင်ပူစာနှစ်ခု ထိပ်၌ရှိသော [[ရွှေကြက်ယက်စေတီ]]၊ [[ရွှေကြက်ကျစေတီ]] နှစ်ဆူကို ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်မှ ဖူးတွေ့ရပြန်သည်။ အမရပူရမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ကို လှမ်းကြည့်ပြန်သော် သပြေတန်း ခံတပ်ဟောင်း၊ ထို့နောက် ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်နေသော [[မြစ်ငယ်မြစ်]]နှင့် ယင်းမြစ်၏ တစ်ဖက်ကမ်းတွင်ကား [[အင်းဝ]]မြို့ဟောင်းကို တွေ့မြင်ရလေသည်။ အနောက်ဘက်တွင်ကား [[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ အမရပူရနှင့် စစ်ကိုင်းကြားတွင် [[အင်းဝတံတား]] က ကူးဆက်ထားပြန်သည်။ စစ်ကိုင်းမြို့၏ အနောက်ဘက်တွင်မူ မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့နှင့် စစ်ကိုင်းတောင်ရိုး၊ နေရာအကွက်ကလည်း ကျလှပေ၏။ အနောက်ဘက်တွင် စစ်ကိုင်းမြို့နှင့် မင်းဝံတောင်၊ အရှေ့ဘက်တွင် ရွှေကြက်ယက်နှင့် ရွှေကြက်ကျ စေတီဖြူဖြူ အလယ်တွင် မြစ်ရေဖွေးဖွေး မြင်ရသည်မှာ ကြည်နူးစရာ အလှအပ ရှုခင်းပါပေတည်း။ စစ်ကိုင်းအလွန်တွင် မြစ်ကြောင်းသည် အနောက်ဘက်သို့ ကွေ့ဝင်သွားသည်။ မကြာမီ [[ရွာသစ်ကြီး]]ကို ဖြတ်သန်းရသည်။ ၎င်းနောက် [[မြင်းမူမြို့|မြင်းမူ]]၊ [[ဆီမီးခုံ]]၊ နဂါးပေါက်၊ ရန္တပို စသောရွာများကို ဖြတ်သန်းလာခဲ့ရပြန်သည်။ ထို့နောက် မြစ်ကြောင်းသည် တောင်ဘက်သို့ ပြောင်း၍ စုန်ဆင်းပြန်၏။ မန္တလေးမှ မိုင်ရှစ်ဆယ် ဝေးသော[[မြင်းခြံမြို့]]၊ မြင်းခြံဆိပ်ကမ်းကို သင်္ဘောကပ်၍ မရပါ။ ဆိပ်ကမ်းဝတွင် ဧရာမ သောင်ပြင်ကြီးက ထီးထီးချည်း ခံနေလေသည်။ ထို့နောက် မြင်းခြံအောက် အနောက်ဘက် ကမ်းရှိ [[ပခုက္ကူမြို့]]ကို ဆိုက်ရောက်ပေသည်။ === ဧရာဝတီယဉ်ကျေးမှု === ပခုက္ကူမြို့သည် အလုံ၊ [[မုံရွာ]]ဘက်မှ စီးဆင်းလာသော [[ချင်းတွင်းမြစ်]] နှင့် ဧရာဝတီမြစ် ပေါင်းဆုံရာ အောက်နားတွင် တည်ရှိပြီး၊ အနောက်ဘက်တွင် ယောချောင်း၊ [[ချင်း]]တို့၏ ဒေသနှင့်လည်း အဆက်အသွယ် များလေသည်။ ပခုက္ကူမှ စုန်ဆင်းလာခဲ့ရာ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင် မြစ်ခြေ၊ [[ကျွန်းချောင်း]] ဓာတ်မြေဩဇာစက်ရုံ တည်ရှိသည်။ ပခုက္ကူမှ ၂၅-မိုင်ခန့် အကွာတွင် '''တစ်နေ့တစ်လံ ပုဂံဘယ်မရွေ့'''၊ [[ဟင်္သာ]]မောင်နှံများ၊ [[ရေဘဲ]]များ၊ [[ဝေသာလီဗျိုင်း]]များ ပျော်မြူးနေကြသော သောင်ပြင်ကျယ်ကြီးကို တွေ့ရလေသည်။ ညာဘက်တွင် [[တန့်ကြည့်တောင်]]တန်း၊ ဘယ်ဘက်တွင် [[ညောင်ဦးမြို့]] နတ်သမီးကမ်းပါးစောက်တို့သည် မြင်ကွင်းတွင် တဖြည်းဖြည်း ပေါ်လာလေသည်။ [[ညောင်ဦးမြို့]]သည် ပုဂံမြို့ဟောင်း၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သည်။ ပုဂံမှာ သောင်ထွန်း၍ လှေသင်္ဘောများ မကပ်နိုင်ပေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြီး တစ်လျှောက်တွင် [[တကောင်း]]၊ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ပုဂံ]]၊ [[မြင်စိုင်း]]၊ [[စစ်ကိုင်း]]၊ [[အင်းဝ]] စသည့် မြန်မာ့သမိုင်းကြီးတွင် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွေ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ စင်စစ် မြန်မာ့သမိုင်း၊ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုဆိုသည် ဧရာဝတီသမိုင်း၊ ဧရာဝတီယဉ်ကျေးမှုပင် ဖြစ်တော့သည်။ ပုဂံမှသည် မြေဆီမှ ရွှေရည်ထွက်ရာ ရေနံမြေကို ဖြတ်ကျော်လျက် မြစ်၏ အနောက်ဘက်တွင် [[ရေနံချပ်]]နှင့် [[လမ်းရွာ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]]နှင့် [[ချောက်မြို့|ချောက်]]၊ ချောက်မှသည် မိုင် ၄၀-ခန့်ဝေးသော [[ရေနံချောင်းမြို့]]၊ ဤနေရာတစ်လျှောက် မြစ်ကြောင်းသည် ဖြောင့်လိုက်၊ ကောက်လိုက် ရှိလေသည်။ မတ်စောက်သော ကမ်းပါးများ၏ ကုန်းပေါ်တွင် မျှော်စင်များနှင့် ရေနံတွင်းများ၊ စက်ရုံများကို တွေ့ရလေသည်။ ချောက်မှ သုံးမိုင်အကွာ [[စလေမြို့]]၊ စလေမှ ၁၅-မိုင်ဝေးသော [[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]]ကို ဖြတ်ကျော်သည်။ ဆင်ဖြူကျွန်း တစ်ဝိုက်တွင် မြစ်သည် တံစုန်းများ ပေါများသည်။ (တံစုန်းများဆိုသည်မှာ ရေမြုပ်သစ်ပင်၊ သစ်တုံးနှင့် ရေပေါ်ရေမျော သစ်တုံးများကို ဆိုလိုသည်။) ဆင်ဖြူကျွန်းမှ တစ်ဖန် ရေနံချောင်းအောက်ဘက် ၂၅-မိုင်ခန့် ကွာဝေးသော အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[မင်းဘူးမြို့]]၊ မင်းဘူးမြို့သည် မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်းတို့မှ မြောင်းသွယ်ထားသဖြင့် စိုက်ပျိုးရေး ထွန်းကားသော ဒေသဖြစ်လေသည်။ မင်းဘူးနှင့် ဓားလွယ်ခုတ် မြစ်ကမ်းပါး စောက်ပေါ်တွင် [[မကွေးမြို့]]၏ ကျက်သရေဆောင် ရွှေတဝင်းဝင်းနှင့် [[မြသလွန်ဘုရား]]ကို ဖူးမြင်ရပြန်သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် အရှေ့ဘက် မြစ်ကြောင်းကွေ့သည့်အတိုင်း စုန်ဆင်းလာရာ အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမမှ ဖြာထွက်သော တောင်စွယ်သည်လည်းကောင်း အရှေ့ဘက် ပဲခူးရိုးမမှ ဖြာထွက်လာသော တောင်စွယ်သည်လည်းကောင်း ကမ်းပါးအထိ ရောက်လာသည်ကို တွေ့မြင်ရပြန်သည်။ ထိုမှလွန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[မင်းလှမြို့]]နှင့် [[မလွန်မြို့]]၊ ထိုမှ အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ [[ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့]]၊ [[မြေထဲမြို့]] (အောင်လံ)များကို ဖြတ်လာခဲ့ရသည်။ အောင်လံမြို့အောက် အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[သရက်မြို့]]၊ [[ညောင်ပင်ဆိပ်]]၊ [[ကံမမြို့]]တို့ကို လွန်သော် [[ဖိုးဦးတောင်]]ကိုလည်းကောင်း အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် [[ပြည်မြို့]]ကိုလည်းကောင်း ချဉ်းကပ်လာပြန်သည်။ === မြစ်ဝကျွန်းပေါ် === ပြည်မှ တစ်ဖန် ခွာလေရာ ထုံးဘိုရွာအနီးတွင် မြစ်ကမ်းပါးအရောက် ထိုးထွက်နေသော ကျောက်နံရံကျယ်ကြီးကို တွေ့မြင်ရပြန်သည်။ ယင်းကို '''အကောက်တောင်'''ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအကောက်တောင် နံရံများတွင် ဘုရားဆင်းတု ပုံတော် အမျိုးမျိုးကို ကြည်ညိုစရာ ထွင်းထုထားသည်ကို မြစ်ထဲမှ ကောင်းစွာဖူးမြော် တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။ ပြည်မြို့အောက် မိုင်၅၀-ခန့်ရှိ မြန်အောင်ကို ဖြတ်သည်နှင့် မိုးကောင်း၍ စိမ်းစိုသော [[မြစ်ဝကျွန်းပေါ်]] အစကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ရေစီးနှင့်အတူ နုန်းမြေများကို သယ်ဆောင်ရာက တဖြည်းဖြည်း ပို့လာပြီး မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မြေနုကျွန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ရလေသည်။ မြစ်အကြေတွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်လက်တက် ၉ ခုဖြင့် အက်ဒမန်ပင်လယ် (မုတ္တမပင်လယ်) ထဲသို့ စီးဆင်းပေါင်းဝင်သွားသည်။ ထိုအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် [[မြန်အောင်မြို့]] အောက်နားမှစ၍ ပုသိမ်မြစ်၊ ရွေးမြစ်၊ ဧရာဝတီမြစ်မကြီး၊ ဖျာပုံမြစ် စသည်ဖြင့် မြစ်ငယ်များ ချောင်းများ ခွဲ၍ခွဲ၍ မုတ္တမပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးအတိုင်း [[ကြံခင်း]]၊ [[ဟင်္သာတ]]၊ [[ဓနုဖြူ]]၊ [[ညောင်တုန်း]]မြို့များကို ဖြတ်ကျော်ပြီး ညောင်တုန်းမြို့ အောက်ဘက်တွင် ဧရာဝတီမြစ်မကြီးသည် မြစ်ငယ်၊ ချောင်းတိုများ ထပ်မံဖြာထွက်ပြန်သည်။ ညောင်တုန်းမြို့မှ တစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ခွဲထွက်ကာ ပန်းလှိုင်၊ [[လှိုင်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း စုန်ဆင်းလာခဲ့ရာ [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်]]ကြီးကို လှမ်း၍ ဖူးမြော်ရပြီး [[ရန်ကုန်မြို့]]သို့ ရောက်ရှိလေတော့သည်။ ရန်ကုန်၏ တစ်ဖက်ကမ်းတွင် [[ဒလ]]၊ [[တွံတေးမြို့]] များရှိပြီး ရန်ကုန်ကို ကျော်လျှင် [[သန်လျင်မြို့]] ကိုတွေ့ရပြီး ဧရာဝတီမြစ်သည် မုတ္တမပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။ <ref>ဝင်းသိမ်း(ကျောင်းအုပ်ကြီး၊ ရေကြောင်းပညာသိပ္ပံ)၏ ဧရာနဒီသိပါသည် ဆောင်းပါးမှ ကောက်နုတ်တင်ပြသည်။</ref> မြစ်အောက်ပိုင်းဖြစ်သော ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် ကျယ်ဝန်း၍ မြေဆီမြေနှစ်ပြည့်ဝသော မြေပြန့်လွင်ပြင်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ အလျား (၂၉၀) ကီလိုမီတာနှင့် အနံ (၂၄၀) ကီလိုမီတာ ရှိသည်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ အောက်ပိုင်းသည် လမု ရွှံ့ညွန်တောနှင့် ဒီရေရောက် မြစ်ဝဒေသဖြစ်ပြီး၊ ထိခိုက်လွယ်သော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂေဟစနစ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် လူဦးရေ (၃) သန်းကျော်မှီတင်းနေထိုင်ရာဖြစ်ပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဆန်စပါးအထွက်၏ (၆၀) ရာခိုင် နှုန်းနီးပါးကို ဤဒေသကထုတ်လုပ် ဖြည့်ဆည်းပေးနေသည်။ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပုစွန်မွေးလုပ်ငန်းများ စည်းကမ်းမဲ့လုပ်ကိုင်နေကြမှုနှင့် သစ်တောပြုန်းတီးမှုများကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်များ ပျက်စီး ဆုံးရှုံးနေကြရပြီး၊ ကမ္ဘာ့တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ရန်ပုံငွေအဖွဲ့ (World Wildlife Fund) က ဧရာဝတီ ရေချို ရွှံ့ညွန်တောများရှိ ဂေဟစနစ်အတွင်း နေထိုင်နေကြသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖို့ အနာဂတ်ရှင်သန် နိုင်ရေး သည် "အထူးစိုးရိမ်ဖွယ် အခြေအနေဆိုးရွားနေကြောင်း" ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>ဧရာဝတီမြစ်ကို ပိတ်ဆို့၍ ဆည်တည်ဆောက်နေခြင်း (Damming the Irrawaddy) မှ</ref> == ပထဝီဝင်အနေအထား == ဧရာဝတီမြစ်သည်မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်းပြီး မြန်မာပြည်အရှေ့ခြမ်းနှင့်အနောက်ခြမ်းကို အလယ်မှ ပိုင်းခြားထားသည်။ ကပ္ပလီပင်လယ်အတွင်းသို့ မြစ်ခွဲ (၉) ခုဖြင့် စီးဝင်သည်။ [[File:Muthupet.jpg|thumb|250px|ကမ်းရိုးတစ်လျှောက်ရှိ တွေ့ရသော လုမုတောစနစ်]] === မြစ်ညာပိုင်း === မြန်မာပြည်မြောက်ဖျား၊ ကချင်ပြည်နယ်ရှိ မေခ(အင်န်မိုင်ခ)မြစ်နှင့် မလိခမြစ်တို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဧရာဝတီမြစ်ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မေခနှင့်မလိခမြစ်နှစ်သွယ်လုံးသည် မြောက်လတ္တီကျု (၂၈) ဒီဂရီဝန်းကျင်ရှိ ဟိမဝန္တာ ရေခဲတောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံသည်။ မြစ်နှစ်သွယ်အနက် အရှေ့ဘက်ခြမ်းမှမြစ်ဖြစ်သော မေခမြစ်သည် ပူတာအိုမြို့ မြောက်ဘက်ရှိ လန်ဂွဲလာ ရေခဲတောင်တွင် မြစ်ဖျားခံသည်။ ရေစီးအလွန်ကြမ်းသောကြောင့် မေခမြစ်ကိုရေကြောင်းသွားလာရေးအတွက် အသုံးပြု၍မရပေ။ အနောက်ဘက်ခြမ်းရှိ မလိခမြစ်ကိုမူ ရေကြောင်းသွားလာရေးအတွက် အသုံးပြု၍ ရနိုင်သည်။ မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက် မိုင်(၁၅၀)၊ ကီလိုမီတာ (၂၄၀)အကွာရှိ ဗန်းမော်မြို့အထိသာ လှေ၊သင်္ဘောများ ရာသီမရွေးသွားလာနိုင်သည်။ ကချင်ပြည်နယ်၏မြို့တော်ဖြစ်သော မြစ်ကြီးနားမြို့သည် မြစ်ဆုံမှတောင်ဘက် မိုင် (၃၀)၊ ကီလိုမီတာ (၄၈) အကွာတွင်တည်ရှိသည်။ ==ဧရာဝတီမြစ်== မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသက်သွေးကြောကြီးသဖွယ်တည်ရှိနေသော ဧရာဝတီမြစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်တည့်တည့်ကိုဖြတ်၍ မြောက်ဘက်မှတောင်ဘက်သို့စီးဆင်းသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဟူ၍ စတင်ဖြစ်ပေါ်သည့် လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄၅ သန်းခန့်ကတည်းကပင် ယင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ စည်ပင်ဖွံ့ဖြိုးမှုနှင့် အထူးဆက်စပ်နေသော မြစ်ကြီးဖြစ်လေသည်။ ဧရာဝတီဟူသော အမည်သည် ဟိန္ဒီစကား ဣရဝတီ မှလာ၍ ''ဆင်မြစ်'' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်ဟု အချို့ကယူဆကြသည်။ သို့ရာတွင် သင်္သကရိုက်စကား ပရုပဏီ (ဧရာဝတီ) မှဆင်းသက်လာသော အမည်ဖြစ်သည်ဟူသော အယူအဆက ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ ''အားသစ် ဖြည့်သူ'' သို့မဟုတ် ''မြစ်'' ဟုဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ပန်ဂျပ်နယ်ရှိ မြစ်ငါးစင်းအဝင်အပါ ရာဗီ (ရာဝိ) မြစ်၏ ရှေးအခေါ်သည်လည်း ဧရာဝတီပင်ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသရှိ အခြား မြစ်ကြီးများနှင့်မတူဘဲ တစ်မူထူးခြားသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံထဲ၌ ပင် မြစ်ဖျားခံ၍ မြန်မာနိုင်ငံကိုသာ ဖြတ်စီးကာ မြန်မာ့ ပင်လယ်ကမ်းခြေမှပင် ပင်လယ်ထဲသို့စီးဝင်ခဲ့သော မြန်မာမြစ် စစ်စစ် ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက ဧရာဝတီမြစ်သည် တိဗက်နိုင်ငံ၌ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း ယခုမူ မြန်မာမြစ်စစ်စစ်ဖြစ်ကြောင်း တိကျစွာ ပြောဆိုနိုင်ကြပေပြီ။ ယင်းသည် မိုင်ပေါင်း ၁၃၅၀ ရှည်၍ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဘက် တောင်ကုန်းဒေသ၊ မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း မိုးခေါင်ရေရှားဒေသ၊ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း မြေနုကျွန်းပေါ်ဒေသတို့ကို ဖြတ်သန်း၍ စီးဆင်းလေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မေခနှင့် မလိခမြစ်နှစ်သွယ် ပေါင်း ဆုံရာမှစသည်။ မြစ်ကြီးနားမြို့မြောက်ဘက် ၄၆ မိုင်အကွာ မြောက်လတ္တီတွတ် ၂၅° ၄၅′ တွင် မေခနှင့် မလိခမြစ်တို့ ပေါင်းဆုံမိ၍ ဧရာဝတီမြစ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မလိခဟူသောအမည်သည် ဂျိန်ဖော့စကားဖြစ်၍ မြစ်ကြီးဟု အဓိပ္ပာယ်ရ သည်။ ခရီးသွားလာရန် အသုံးပြုလွယ်သည်ကိုစွဲ၍ ခေါ်ဟန်တူသည်။ သို့ရာတွင် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့်မူ မေခမြစ်ထက် ကျဉ်းသည်။ မေခမြစ်သည် ၁၆၅ ကိုက်ကျယ်၍ မလိခမြစ်သည်ကိုက် ၁၅၀ ကျယ်သည်။ မေခမြစ်ကို ထိုဒေသတွင် ဂျိန်ဖော့ ဘာသာဖြင့် အင်မိုင်ခဟု ခေါ်ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ မြစ်ဆိုး ဖြစ်သည်။ မေခမြစ်၏ မြစ်ဖျားပိုင်းကို ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုများက ''မလောင်ဝမ်း''၊ ''အဒွန်းဝမ်း''၊ ''နမ့်တမိုင်'' စသည် ဖြင့် ခေါ်ကြသည်။ အရှေ့ဘက်မှ စီးဆင်းလာသော တရုံမြစ်နှင့်ပေါင်းဆုံသည့် နေရာမှစ၍ အောက်ပိုင်းကို မေခ၊ အထက်ပိုင်းကို နမ့်တမိုင် စသည်ဖြင့်ခေါ်သည်။ နမ့်တမိုင်မြစ်သည်လည်း စိန့်ခူးဝမ်းနှင့် အဒွန်းဝမ်းမြစ်တို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာ၍ ခန္တီးရှမ်းလူမျိုးတို့က ခေါ်သောအမည် ဖြစ်သည်။ မေခမြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ မူလအစဟု ပထဝီပညာရှင်များက ယူဆကြသည့်အလျောက် အရှေ့ဧရာဝတီမြစ်ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မေခမြစ်သည် ပူတာအိုမြို့၏ မြောက်ဘက် မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၇° ၂၄′ နေရာရှိ နှင်းဖုံးသည့် တီလာတောင်ကြီး၌ ဖြစ်ပေါ် နေသော လန်ဂွေလာရေခဲမြစ်မှ မြစ်ဖျားခံသည်။ စူးစမ်းရှာဖွေသူ ကင်းဒမ်ဝဒ်က ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဖော်ပြောဆိုချက်အရဆိုမူ ယင်းမြစ်အဖျားပိုင်း၏ ရေဆင်းဧရိယာသည် စတုရန်းမိုင် ၄၅၀ ခန့်ရှိ၍၊ ပေ ၁၅,၀၀၀ ကျော် မြင့်ကြောင်းသိရသည်။ ပေ ၁၅,၅၅၀ အမြင့်တွင် နှင်းခဲရကား ဆောင်းအခါမှစ၍ ခဲနေသောနှင်းသည် ထိုဒေသ၌ ပေ ၆၅၀၀ အထိဆင်းလာ၍ ဧပြီ၊ မေလ များအထိ မြေပေါ်တွင်ရှိနေတတ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကို သုံးပိုင်း ပိုင်းနိုင်သည်။ အထက်ဧရာဝတီ· ရှေးအကျဆုံးအပိုင်း၊ အောက်ဧရာဝတီ· တတိယကပ်အစအထိမပေါ်သေး သောအပိုင်း၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်· နောက်ဆုံးပေါ်သည့်အပိုင်း၊ ==အထက် ဧရာဝတီ== အထက်ဧရာဝတီသည် မေခနှင့် မလိခမြစ်တို့ပေါင်းဆုံကာ ဧရာဝတီမြစ်ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်နေရာမှစ၍ ချင်းတွင်း မြစ်လက်တက် စီးဝင်သည့် နေရာအထိဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက်သို့တောင်ကုန်းများအကြားမှလည်းကောင်း၊ မြေပြန့်များကိုလည်းကောင်း ဖြတ်သန်းစီးဆင်း လာရာအချို့နေရာ၌ မိုင်ဝက်ကျော်ကျော်ပင် ကျယ်ဝန်း၍ အချို့နေရာ၌ အလွန်ကျဉ်းသွားရာ ယင်းသို့ ကျဉ်းသည့်အပိုင်းကို မြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်သည်။ ကျောက်တောင်ကြီး နှစ်ခုအကြား ကျဉ်းမြောင်းစွာ စီးဆင်းရသည့်အခါ မြစ်ကျဉ်းဖြစ်၍ ကိုက် ၅၀၊ ၆၀ ခန့်သာ ကျယ်ဝန်းတော့သည်။ မြစ်ကြီးနားမြို့မှ ၅၅ မိုင် ဝေးသော ဆင်ဘိုမြို့အလွန်မှစ၍ ဗန်းမော်မြို့အထိ ဧရာဝတီမြစ်သည် ကျောက်တောင်အကြား စီးဆင်းရရာ ယင်းသည် ပထမမြစ်ကျဉ်းဖြစ်သည်။ ပထမမြစ်ကျဉ်းသည်ဆင်ဘိုမြို့ အလွန် သုံးမိုင်ကွာရှိ မြင်သာရွာမှ စတင်၍ ဗန်းမော်မြို့အနီးရှိ မြစေတီရွာအထိဖြစ်ရာ အလျား ၃၆ မိုင် ရှိလေသည်။ တစ်ဖက်တစ်ချက်ရှိ ကျောက်ဆောင် ကျောက်ကမ်းပါးများသည် ပေ ၆၀ ခန့်သာ မြင့်သော်လည်း ပတ်ဝန်းကျင် မလှမ်းမကမ်း၌မူ ပေ ၃၀၀ ကျော်မြင့်သော တောင်ကြီးများရှိသည်။ ဆင်ဘိုမြို့တွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် မိုင်ဝက်ခန့်ကျယ်ဝန်းသော်လည်း ဆင်ဘိုမြို့အောက်ရောက်သည်နှင့် ကိုက် ၅၀ ခန့်သာ ကျယ်ဝန်း၍ ဧရာဝတီမြစ်၏ အကျဉ်းဆုံးနေရာဖြစ်သည်။ ရေလယ်တွင်ကျောက်ဆောင်များရှိသည်။ ရေစီးအလွန်သန်၍ ဝဲများ အလွန်ထူထပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကူးသန်းသွားလာရေး ခက်ခဲသည်။ သစ်ထုတ်စခန်းတစ်ခုဖြစ်သော ပရှောရွာအောက်နားတွင် မြစ်ကြောင်းသည် ပြန်၍ကျယ်ပြန့်လာရာ မိုင်ဝက်နီးပါးခန့်ရှိသည်။ ယင်းမြစ်ကျဉ်း၏ အရှေ့ဘက်၌ ရှေးအခါက ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဟောင်း ဖြစ်ဟန်ရှိသော ကျယ်ပြန့်သည့် ချိုင့်ဝှမ်း ကြီးတစ်ခုသည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် မျဉ်းပြိုင်တည်လျက်ရှိသည်။ ဗန်းမော်မြို့ အထက် ၁၂ မိုင်ကွာခန့်ရှိ သဖန်းပင်ရွာ သို့ ရောက်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်း စီးဆင်းရသည်ဖြစ်ရာ တစ်ဖန်ကျယ်ပြန့်လာ၍ ရေစီးလည်းသာလာသည်။ ဗန်းမော်မြို့နားသို့ ရောက်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် တောင်ဘက်ရှိ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းသို့ ဆက်မစီးဘဲ အနောက်ဘက်သို့ကွေးသွားကာ ထုံးကျောက်တောင်များအကြားသို့ ဖြတ်စီးသည်။ ဤနေရာတွင် မြစ်သည် ကိုက်တစ်ရာခန့်သာကျယ်၍ နံဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်မှ မတ်စောက်သော ကျောက်ဆောင်ကျောက်ကမ်းပါး များသည် ပေ ၂၀၀ မှ ၃၀၀ အထိ မြင့်ကြသည်။ ယင်းကို ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်သည်။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းသည် စင်းကန်းရွာမှစတင်၍ ရွှေကူမြို့ အထက်နားရှိ သင်္ဘောအင်းရွာအထိ ၁၄ မိုင်ခန့် အလျားရှိသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းနေရာသည် ရှုမျှော်ခင်းအလှဆုံးဟု ဆိုကြသည်။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းတွင် ရေစီးမြန်၍ ဝဲများရှိသော်လည်း ပထမမြစ်ကျဉ်းလောက် ကူးသန်းသွားလာရေး အန္တရာယ်မရှိချေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဖြင့် ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောများသည် တစ်နှစ်ပတ်လုံး ဆန်တက်သွားလာနိုင်သည်။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းမှ ထွက်ခဲ့၍ ဗန်းမော်မှ ၃၈ မိုင် ဝေးသော ရွှေကူမြို့ကို ဖြတ်ခဲ့ပြီး ကသာမြို့ကို လွန်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် တောင်ဘက်သို့ ကွေ့ဆင်းသည်။ ကသာမြို့မှ တကောင်းမြို့အထိ မြေနုကမ်းပါးများဖြစ်သည်။ အရှေ့ဘက်ကမ်းနှင့် ခပ်လှမ်းလှမ်း၌မူ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်၏ အဆက်ဖြစ်သော မိုးကုတ်နယ်မှ တောင်ကုန်းများကို တွေ့နိုင်သည်။ တကောင်းမြို့မှ လွန်သောအခါ သပိတ်ကျင်းမြို့အနီးတွင် တတိယမြစ်ကျဉ်းသို့ ရောက်ပြန်သည်။ တတိယမြစ်ကျဉ်းသည် သပိတ်ကျင်းမြို့၏ အထက် ၁၀ မိုင်ခန့်ရှိ မလည်ရွာမှ စတင်၍ ကျောက်မြောင်းမြို့အထိ ဖြစ်ရာ အလျား ၂၉ မိုင်ခန့်ရှိသည်။ ထိုမြစ်ကျဉ်းနေရာ၌ မြစ်၏အကျယ်မှာ ကိုက် ၄၄၀ ခန့် ရှိလေသည်။ ယင်း မြစ်ကျဉ်းသည် ပထမမြစ်ကျဉ်းနှစ်ခုလောက် ရှုခင်းမလှချေ။ သစ်တောများ ထူထပ်စွာပေါက်ရောက်နေသော ကမ်းပါးစောက်များသည် တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ရွှေဘိုခရိုင် ကျောက်မြောင်းမြို့မှ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်သည် တစ်ဖန်ကျယ်ပြန့်လာပြန်သည်။ အပူပိုင်းဇုန် မြေနု ဒေသကိုဖြတ်၍ မန္တလေးမြို့တိုင်အောင် စီးဆင်းလာပြီး ဗန်းမော် နှင့် မန္တလေးအကြား ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသည် အကွေ့ အကောက်လည်းများ၊ သဲသောင်လည်းများလှသည်။ မန္တလေးမြို့ သို့ ရောက်သောအခါ တစ်ဖက်ကမ်းရှိ စစ်ကိုင်းတောင်တန်းများကို ကွေ့ဝိုက်၍ အရှေ့မှအနောက်သို့ မြစ်ကြောင်းပြောင်းခဲ့ရာ ယင်း၏ မြစ်လက်တက်ကြီးဖြစ်သော ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဆုံရာ ပခုက္ကူမြို့အထိဖြစ်သည်။ ==အောက်ဧရာဝတီ== ချင်းတွင်းမြစ်လက်တက်နှင့် ဆုံရာမှစ၍ ဧရာဝတီမြစ်သည် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလေရကား ရေစီးနှေးသည်။ များသောအားဖြင့် ကမ်းပါးသည်သဲကျောက် ကမ်းပါးစောက်များဖြစ်၍ မြစ်နှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင် တစ်ခါတစ်ရံ တောင်ကုန်းများကို တွေ့နိုင်သည်။ ရေနံချောင်းမြို့အနီး၌တွေ့ရသော ကျောက်စရစ်နီ မြေကြမ်းများဖုံးနေသည့် သဲကမ်းပါးစောက်များကိုထောက်၍ တစ်ခါက ဧရာဝတီမြစ်သည် ယခုထက်ပို၍ မျက်နှာပြင်မြင့်ခဲ့ကြောင်း သိသာထင်ရှားသည်။ တစ်ခါတစ်ရံလည်း သဲကျောက်တောင်များ ပြတ်၍ တွန့်ခေါက်ကျောက်မြေများကိုတွေ့ရရာ ယင်းတို့သည် ရေနံထွက်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေလေသည်။ ဤအပိုင်းတွင် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသည်း တစ်ဖြောင့်တည်းမနေဘဲ ဖြောင့်လိုက်ကောက်လိုက်နှင့် စီးဆင်းသည်။ မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်စီးသည့်အခါ မြစ်ကမ်းပါးသည် သဲတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်း၍နိမ့်သည်။ တောင်ကုန်းကြား ဖြတ်စီးသည့်အခါ မြစ်ကမ်းပါးသည် မြင့်သည်။ [[File:အကောက်တောင်၊ ထုံးဘိုမြို့.jpg|thumb|518.991x518.991px|ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းဘေးရှိ အကောက်တောင်သို့ စက်လှေဖြင့်သွားရာလမ်းတွင် မြင်တွေ့ရသည့် နံရံကပ်ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ]] မင်းဘူးမြို့မှ ပြည်မြို့အကြားတွင် အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်မှ ဖြာထွက်လာသော တောင်စွယ်များသည် မြစ်ကမ်းပါးအထိရောက်သည်။ အရှေ့ဘက်မှလည်း ပဲခူးရိုးမနှင့် ယင်း၏တောင်စွယ်များက ကမ်းပါးအထိရောက်သည်။ သရက်မြို့ အောက်နားတွင် အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်စွယ်သည် အရှေ့ဘက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ်နှင့် မိုင် ၅၀ မှ ၆၀ ခန့်သာ ကွာဝေးသည့် နေရာအထိ လာဆုံကြသည်။ သရက်မြို့မှ မိုင် ၄၀ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်၏ အရေးကြီးသော ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သည့် ပြည်မြို့သို့ ရောက်သည်။ ပြည်မြို့အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ကြံခင်းမြို့နယ် သောကြာဒူးကျေးရွာအနီး ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပါးအရောက် ထိုးထွက်နေသော အကောက်တောင်၏ သဲကျောက်တောင်စောင်းကြီးရှိသည်။ ယင်းတောင်စောင်းကို ဘုရားပုံတော်များ အမျိုးမျိုးထွင်းထုထားရာ မြစ်လမ်းခရီးသွားများ ကြည်ညိုစွာ ဖူးမြော် နိုင်သည်။ အောက်ပိုင်း ဧရာဝတီတွင်လည်း မြစ်ကြောင်း ကျဉ်း သွားသော နှစ်နေရာရှိသည်။ ထိုနှစ်နေရာ၌ မြစ်ကြောင်းသည် ကိုက် ၈၀၀· ၈၈၀ ခန့်ရှိသည်။ သို့သော် ရေနက်၍ သင်္ဘော များ သွားလာနိုင်သဖြင့် အချို့က မြစ်ကျဉ်းဟု မခေါ်ချေ။ ထိုနှစ်နေရာမှ မင်းလှနှင့် မိကျောင်းရဲအကြား (ကိုးမိုင်ခွဲခန့်) နေရာနှင့် ပြည်မြို့အထက် ကမ္မနှင့် စစ္စယံအကြားရှိ တစ်နေရာ (ရှစ်မိုင်ခန့်) ဖြစ်ကြသည်။ ==မြစ်ဝကျွန်းပေါ်== ဧရာဝတီမြစ်၏ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ပိုင်းသည် ပြည်မြို့ အောက် ၅၃ မိုင် ဝေးသော မြန်အောင်မြို့နားမှ စလေသည်။ မြန်အောင်မြို့ အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ညောင်ကျိုးရွာအနီးမှ စ၍ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၏ အနောက်ဘက်အကျဆုံးနှင့် အကြီးဆုံးမြစ်ခွဲဖြစ်သည့် ပုသိမ်မြစ်ခွဲထွက်သည်။ (ပုသိမ်မြစ်·ရှု။) ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်သည် ပင်လယ်မှမိုင် ၁၈၀ အကွာမှစ၍ မြစ်ခွဲများ ဖြာထွက်ကာ တြိဂံပုံသဏ္ဌာန် တည်ရှိသည်။ ဟင်္သာတမြို့အနီးတွင် အရှေ့ဘက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်၊ အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်တို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မိုင် ၈၀ ခန့် သာ ကွာဝေးသည်အထိ နီးကပ်လာပြီးနောက် တဖြည်းဖြည်း တောင်ဘက်သို့ ခွာထွက်သွားကြရာ ယင်းသို့ကွာသွားသည့် မြေပြန့်တစ်လျှောက် ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်ခွဲများစွာဖြာထွက်၍ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ထဲသို့ စီးဝင်သည်။ ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်ရာ၌ ပုသိမ်မြစ်အပါအဝင် မြစ်ဝကြီးပေါင်းကိုးခု ဖြစ်ပေါ်လေသည်။ မြစ်ခွဲကြီးများမှ မြစ်ချောင်းကလေးများစွာ ဖြာထွက်ကာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆက်စပ်စီးဆင်းလျက်ရှိရာ ဒီချောင်းပေါင်းများစွာ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသော ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် သည် ပိုက်ကွန်ကြီးသဖွယ်ဖြစ်နေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် စတုရန်းမိုင် ၁၂၀၀၀ ကျယ်ပြန့်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၏ အနောက်ဘက်ဆုံးမြစ်ဝသည် ပုသိမ်မြစ်ဝဖြစ်သကဲ့သို့ အရှေ့ဘက်ဆုံး မြစ်ဝသည် ရန်ကုန်မြစ်ဝဖြစ်သည်။ ပုသိမ်မြစ်သည် ဧရာဝတီမှစ၍ ခွဲထွက် စီးဆင်းလာသောမြစ် ဖြစ်သော်လည်း ရန်ကုန်မြစ်မှာမူ ပဲခူးရိုးမတောင်မှ မြစ်ဖျားခံ၍ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်မှ မြစ်ခွဲဖြစ်သော ဘောလယ်မြစ်နှင့်ဆုံကာ ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်သည်။ ရန်ကုန်မြစ်၏ အထက်ပိုင်းကို [[လှိုင်မြစ်]]ဟုလည်းကောင်း၊ [[မြစ်မခ]]ဟုလည်းကောင်းခေါ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်တွင် ပင်လယ်ထဲသို့စီးဝင်သော မြစ်ဝကိုးခုရှိသော်လည်း ပုသိမ်မြစ်ဝနှင့် ရန်ကုန်မြစ်ဝ နှစ်ခုတွင်းသို့သာလျှင် ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများ ဝင်ထွက် ဆိုက်ကပ်နိုင်ကြသည်။ ပုသိမ်မြစ်ဝနှင့် ရန်ကုန်မြစ်ဝသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မိုင် ၁၆၀ ခန့်ဝေးသည်။ ရန်ကုန်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် ဆက်လျက်ရှိသော်လည်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကြီးမှရေသည် ရန်ကုန်မြစ်အတွင်းသို့ လုံးဝစီးဝင်ခြင်းမရှိချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရန်ကုန်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်မှ ခွဲထွက်လာသည်မဟုတ်ဘဲ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ ပူးပေါင်းစီးဝင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့အတူပင် ပုသိမ်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ မြစ်ခွဲဖြစ်သော်လည်း ဧရာဝတီ မြစ်ရေသည်ပုသိမ်မြစ်ထဲသို့ အနည်းငယ်သာ စီးဝင်လေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပုသိမ်မြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ကို ဆက်သောချောင်းသည် ကိုက် ၃၀၀ ခန့်သာကျယ်၍ ချောင်းတစ်ခုလုံး သဲသောင်ပြင်နှင့် ပြည့်နေသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ယင်းမြစ်ဝနှစ်ခုကို ဧရာဝတီမြစ်အစစ်ဟု ခေါ်ရန်မလွယ်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ရေသည် ပင်လယ်ထဲသို့ အမှန်စီးထွက်ရာထွက်ပေါက်ကား ဧရာမြစ်ဝဖြစ်သည်။ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်က ဧရာဝတီမြစ်ဝသည် ပြည်မြို့နား၌ ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ ခန့်ကပင် ဧရာဝတီမြစ်ဝသည် ယခုအခြေအတိုင်း မရှိသေးချေ။ ယခု ဖြစ်ပေါ်နေသော မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နေရာတစ်ခုလုံးသည် တွံတေး၊ မြောင်းမြ၊ ပုသိမ် စသော ဂဝံ ကျောက်ကုန်းရိုးများ ရေပြင်ပေါ်၌တက်နေသည့်ကျွန်းသဖွယ် ဖြစ်ပေါ်နေသော နေရာများမှတစ်ပါး အားလုံးပင် ပင်လယ်ရေပြင်ကြီး ဖြစ်လျက်ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုခေတ်အခါက ဒီတက် ဒီကျသည် ပြည်မြို့အထက်တွင် ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါ၌မူ ဒီရေသည် ညောင်တုန်းမြို့အထိပင် တစ်ခါတစ်ရံ မရောက်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျောက် ရေစီးနှင့်အတူပါလာသော နုန်းမြေသည် ယခုမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဖြစ်နေသောနေရာ၌ တဖြည်းဖြည်းပို့လာကာ မြေနုကျွန်းပေါ်ဒေသဟူ၍ ဖြစ်လာခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျှောက်မှ မြစ်ဝသို့ တစ်နှစ်လျှင် နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၂၆၁ သန်း စီးပါလာသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ မန္တလေးမြို့နေရာအထိ နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၃၂ သန်း စီးပါလာပြီးလျှင် ချင်းတွင်း မြစ်ဘက်မှ တန်ပေါင်း ၁၀၉ သန်းပါလာ၍ အခြားမြစ်ချောင်းများမှ တန်ပေါင်း သန်း ၁၂၀ ခန့် မျောပါလာသည်ဟု တွက်ဆကြသည်။ ၁၈၆၀·၇၀ နှင့် ၁၉၀၉·၁၀ ခုနှစ်များက တိုင်းတာရေးဆွဲထားသော မြေမျက်နှာပြင် အနိမ့်အမြင့် တိုင်းတာချက်အရ ဘူမိဗေဒပညာရှင် ဒေါက်တာချစ်ဗား၏ ယူဆချက်မှာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ကမ်းခြေသည် အနှစ်တစ်ရာခန့်တွင် သုံးမိုင်ခန့်သာ အများဆုံးမြေဖို့၍ ကျယ်ထွက်လာသည်ဟုဆိုသည်။ ဆာအက်ဒွင်ပတ်စကိုဆိုသူ ဘူမိဗေဒပညာရှင်ကမူ တစ်နှစ်လျှင် ပေ ၂၀၀ သို့မဟုတ် အနှစ်တစ်ရာလျှင် ၃.၇၉ မိုင် ပင်လယ်ထဲသို့ ပြန့်ထွက်လာသည်ဟု ယူဆသည်။ ပင်လယ်နှင့်စပ်လျက်ရှိသော မြေနုကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် ကနစိုတောများပေါက်ရောက်၍ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် တစ်ခုလုံး၌မူ ဆန်စပါး အကြီးအကျယ်စိုက်ပျိုးသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ရှေးနှစ်ပေါင်း ထောင်ပေါင်းများစွာက မန္တလေးမြို့အနီးမှ တောင်ဘက်သို့ တန်းလျက် စီးဆင်းဖူးကြောင်း အထောက်အထားများရှိသည်။ စစ်တောင်းမြစ်သည် တစ်ချိန်က ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းဟု ဘူမိဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ ယခု ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းသည် တစ်ချိန်က ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းဖြစ်ရမည်ဟု ဆိုကြလေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေတိုက်စားခြင်း အမြန်ဆုံးသော မြစ်တစ်မြစ်ဖြစ်သည်။ နိုင်းမြစ်၊ မစ္စစ္စပီမြစ်၊ ဂင်္ဂါမြစ်၊ ဒင်းညုမြစ်တို့ထက် ရေတိုက်စားနှုန်း အားကြီးသည်။ ယင်းမြစ်ဝှမ်း အောက်ခြေရှိ ကျောက်ဆောင်များကိုပင် အနှစ် ၄၀၀ လျှင် တစ်ပေခန့် တိုက်စားသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ ==မြစ်လက်တက်များ== မေခနှင့်မေလိခတို့ ပေါင်းဆုံ၍ ဧရာဝတီမြစ်ဟု ပေါ်လာသည်မှစ၍ ဧရာဝတီမြစ်တွင်းသို့ စီးဝင်သော မြစ်လက်တက်များမှာ လက်ျာဘက်မှ နမ့်ကောင်ခေါ် မိုးကောင်းချောင်း၊ မဲဇာမြစ်၊ မူးမြစ်၊ ချင်းတွင်းမြစ်၊ယော ချောင်း၊ စလင်းချောင်းခေါ်[[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]]၊ မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်း၊ မင်းတုန်းချောင်း စသည်တို့ဖြစ်၍ လက်ဝဲဘက်မှ မိုးလယ်ချောင်း၊ တပိန်မြစ်၊ ရွှေလီမြစ်၊ မြစ်ငယ်မြစ်၊ သို့မဟုတ် နမ္မတူ၊ သို့မဟုတ် ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်၊ ဇော်ဂျီမြစ်၊ ပန်းလောင်မြစ်၊ စမုန်မြစ်၊ ပင်းချောင်း၊ ဒေါင်းသေချောင်း၊ ယင်းချောင်း၊ နဝင်းချောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းတို့ အနက် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]သည် အကြီးဆုံး မြစ်လက်တက်ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ ထင်ရှားသော မြို့ကြီးများမှာ မြစ်ကြီးနားမြို့၊ ဗန်းမော်မြို့၊ ရွှေကူမြို့၊ ကသာမြို့၊ ထီးချိုင့်မြို့၊ တကောင်းမြို့၊ သပိတ်ကျင်းမြို့၊ မန္တလေးမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ အင်းဝမြို့၊ [[မြင်းမူမြို့]]၊ မြင်းခြံမြို့၊ ပခုက္ကူမြို့၊ ပုဂံမြို့၊ ချောက်မြို့၊ စလေမြို့၊[[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]]၊ ရေနံချောင်းမြို့၊ မကွေးမြို့၊ မင်းဘူးမြို့၊ မင်းလှမြို့၊ မိချောင်းရဲမြို့၊ အောင်လံမြို့၊ သရက်မြို့၊ ပြည်မြို့၊ မြန်အောင်မြို့၊ ကြံခင်းမြို့၊ ဟင်္သာတမြို့၊ ဓနုဖြူမြို့၊ ညောင်တုန်းမြို့၊ မအူပင်မြို့ စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။ ရှေးမြန်မာမင်းများ၏ မြို့တော်ဟောင်းများဖြစ်သော ပုဂံ၊ အင်းဝ၊ သရေခေတ္တရာ၊ စစ်ကိုင်း၊ အမရပူရ၊ မန္တလေးမြို့များသည် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းပေါ်၌ပင် တည်ရှိခဲ့သည်ကို ထောက်ခြင်းဖြင့် ဧရာဝတီမြစ်၏ အသုံးဝင်တန်ဖိုးရှိပုံကို သိသာနိုင်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်တွင် ရေတံခွန်များမရှိချေ။ ယင်းသည် ရေစီးသာသဖြင့် မြစ်ဝမှ မိုင်ပေါင်း ၈၀၀ ကျော်ဝေးသော ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောများ ၁၂ ရာသီပတ်လုံး သွားလာ ဆန်တက်နိုင်သည်။ ရေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေးကော်ပိုရေးရှင်းပိုင် မီးသင်္ဘောများနှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် မီးသင်္ဘောများဖြင့် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ကူးသန်းသွားလာရေး လွယ်ကူလျက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း ကူးလူးဆက်ဆံရာ သဘာဝခရီးလမ်းမကြီးဟု ခေါ်ဆိုနိုင်လေသည်။ အထက်အောက်ကုန်များ အလွယ်တကူ ဖလှယ်ရောင်းချရသော ဗဟိုလမ်းမကြီးလည်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြစ်ဆိပ်မြို့ကြီးများသည် မြစ်ကြောင်းခရီးကို အမှီပြု၍ စည်ပင်ဝပြောလာကြသည်။ အမရပူရမြို့နှင့် စစ်ကိုင်းမြို့အကြား ဧရာဝတီ မြစ်ကိုဖြတ်၍ [[အင်းဝတံတား]]ကြီးကို ဆောက်လုပ်ထားသည်။ ပေပေါင်း ၃၉၈၀ ရှည်၍ အလယ်တွင် မီးရထားလမ်း တစ်လမ်း၊ ဘေးနှစ်ဖက်တွင် မော်တော်ကားလမ်းများရှိ၏။ ယင်းကို ၁၉၃၄ ခုနှစ်က ဖွင့်လှစ်ခဲ့ရာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်းက ပျက်စီးသွား၍ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ် တွင် ပြန်လည် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် အထက်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ သစ်တောများမှ သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်များကို အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျှောက် စရိတ်သက်သာစွာ အလွယ်တကူမျှောချနိုင်သည်။ မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် မိုးနည်းပါးသော ဒေသများ၌ ဧရာဝတီမြစ်ရေကို သောက်သုံးခြင်း၊ စိုက်ပျိုးရေး အတွက် ဆည်မြောင်းဖြင့် သွယ်ယူသုံးစွဲခြင်းများပြုကြရသည်။ ထို့ကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသက်သွေးကြောကြီးဟု ခေါ်ဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == မြစ်လက်တက်များ == ဧရာဝတီမြစ်တွင် အဓိကမြစ်လက်တက်ကြီး (၅) ခုရှိသည်။ မြစ်လက်တက်များသည် အမြင့်ပေ (၇၀၀၀)မှ (၁၀၀၀၀)အထိရှိသော တောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံကြသည်။ * [[တာပိန်မြစ်]] (ဝဲ) * [[ရွှေလီမြစ်]] (ဝဲ) * [[မြစ်ငယ်မြစ်]] (ဝဲ) * [[မူးမြစ်]] (ယာ) * [[ချင်းတွင်းမြစ်]] (ယာ) ထို့အပြင် ချောင်းလက်တက်များလည်း ရှိသေးသည်။ * [[ချောင်းမကြီးချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ယောမြစ်|ယောချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]]ခေါ်စလင်းချောင်း (အနောက်ဘက်) * [[မုန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[မန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[မင်းတုန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ပင်းချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) * [[ယင်းမြစ်|ယင်းချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) * [[ဒေါင်းသေချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) * [[ဗွက်ကြီးချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) === တာပိန်မြစ် === တာပိန်မြစ်သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ယူနန်ပြည်နယ်မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလာပြီး [[ကချင်ပြည်နယ်]]အတွင်းတွင်ပင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်သည်။ === ရွှေလီမြစ် === ရွှေလီမြစ်သည်လည်း တရုတ်နိုင်ငံ၊ယူနန်ပြည်နယ်မှပင် စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလာပြီး [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းလာပြီး [[ကသာမြို့]]တောင်ဘက်ရှိ အင်းရွာအနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်နှင့်ပေါင်းဆုံသည်။ === မြစ်ငယ်မြစ် (ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်) === [[ရှမ်းပြည်နယ်]]မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံ နယ်စပ်အနီး မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းသည်။ သိန္နီ၊ သီပေါ၊ ရွှေစာရံ နှင့် [[ကျောက်ဆည်လွင်ပြင်]]ကို ဖြတ်ကာ မန္တလေးတောင်ဘက် [[အင်းဝ]]အနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်သည်။ === မူးမြစ် === [[ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်း]] ဒေသကို မြောက်မှတောင်သို့ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလာကာ [[မြင်းမူမြို့]]အနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ === ချင်းတွင်းမြစ် === ကချင်ပြည်နယ် [[ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်း]]ဒေသကြီးမှ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလာပြီး ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ [[မြင်းခြံမြို့]] အနီးတွင် ပေါင်းဆုံသည်။ [[File:SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg|thumb|250px|မြန်မာနိုင်ငံတွင်အတွေ့ရများဆုံး ရေငံမိချောင်းတစ်ကောင်၊ ၎င်းတို့သည် တောအနီးတွင် အသက်ရှင်နေထိုင်ကြသည်၊ လူတို့၏တိုက်ခိုက်ဖမ်းဆီးခြင်းအားယနေ့တိုင်ခံနေရဆဲဖြစ်သည်။]] == စီးပွားရေးနှင့်နိုင်ငံရေး == မြန်မာ့ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် အရေးပါသည့် အခန်းမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ [[ပုဂံခေတ်]]မှစကာ နောက်ဆုံး [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တိုင် ခေတ်အဆက်ဆက်တွင် အရေးပါသည့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး တို့တွင် အသုံးချခဲ့ကြသည်။ မွန်-မြန်မာစစ်ပွဲများဟု ထင်ရှားသည့် အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ် ကာလများအတွင်းတွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် အဓိက စစ်ချီတက်ရာလမ်းကြောင်းကြီးဖြစ်ခဲ့သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ [[ပြည်မြို့]]သည်လည်း နှစ်ဖက်စစ်ရင်ဆိုင်ရာ ရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာဖြစ်ခဲ့သည်။ [[ဘုရင့်နောင်]]လက်ထက်တွင်လည်း အထက်မြန်မာနိုင်ငံတစ်လွှား ဆန်တိုက်ခိုက်ရာတွင် စစ်ချီလမ်းကြောင်းအဖြစ် ဧရာဝတီမြစ်ကို အဓိကအားဖြင့် အသုံးပြုခဲ့ပြန်သည်။ ထို့အတူ [[ညောင်ရမ်းခေတ်]]ဦးမင်းများဖြစ်ကြသည့် [[အနောက်ဘက်လွန်မင်း]] နှင့် [[သာလွန်မင်း]]တို့လည်း ဧရာဝတီမြစ်ကို စုန်ဆန်သွားလာခဲ့ကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင်လည်း ရန်သူအင်္ဂလိပ်တို့ကို ခုခံရာတွင် မြစ်ရိုးတစ်လျောက် ခံတပ်များ တည်ဆောက်ခဲ့ကြရာ [[မင်းလှခံတပ်]]နှင့် [[အင်းဝခံတပ်]]တို့မှာ နာမည်ကျော်သည်။ ==ဆည်တမံများ== အဓိက ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်မည့် ဆည်တမံမှာ မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း တစ်ခုသာ ရှိသော်လည်း မြစ်ဖျားခံရာမြစ်များ၊ ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်သည့် မြစ်များပေါ်တွင်လည်း ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း ရေကာတာများ တည်ဆောက်ရန် စီမံကိန်းများ ရှိသည်။ === ကချင်ပြည်နယ် === * ဧရာဝတီမြစ် ** မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀၀ (မြစ်ကြီးနားမြို့အနီး) * မလိခမြစ် ** လာဇာ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၉၀၀ * မေခမြစ် ** ချီဖွေ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၄၀၀ ** ပါရှီး (ခေါ်) ဝူဆောက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၈၀၀ ** လာကင် (ခေါ်) ယီနန် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၄၀၀ ** ဖီဇော ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၂၀၀၀ ** ခေါင်လန်ဖူး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် -၂၇၀၀ * တာပိန်မြစ် ** တာပိန်(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၂၄၀ ** တာပိန်(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၁၆၈ === ရှမ်းပြည်နယ် === * ရွှေလီမြစ် ** ရွှေလီ(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀ ** ရွှေလီ(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၆၀ ** ရွှေလီ(၃) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၆၀ * ဒုဋ္ဌဝတီမြစ် ** အထက်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် ** အလယ်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် * ဇော်ဂျီ ** ဇော်ဂျီ (၁) ရေအားလျှပ်စစ် ** ဇော်ဂျီ (၂) ရေအားလျှပ်စစ် ** မြို့ကြီး ရေအားလျှပ်စစ် === မန္တလေးတိုင်း === * ချောင်းမကြီးချောင်း ** ဆည်တော်ကြီးဆည် နှင့် ရေအားလျှပ်စစ် * ဒုဋ္ဌဝတီမြစ် ** ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် * ကင်းတား ** ကင်းတားတမံ === စစ်ကိုင်းတိုင်း === * ချင်းတွင်းမြစ် ** ထမံသီ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၂၀၀ ** ရာဇဂြိုဟ်ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း ** ရွှေစာရေး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၆၀ ** မော်လိုက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၀၀ ** ဟုမ္မလင်း ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၅၀ <ref>{{Cite web |title=အချုပ်အခြာအာဏာ တည်တံ့ခိုင်မြဲရေး (သို့မဟုတ်) ဧရာဝတီ |url=http://www.naytthit.net/?p=15625 |accessdate=17 July 2011 |archivedate=17 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110817183837/http://www.naytthit.net/?p=15625 }}</ref> === မကွေးတိုင်း === *မုန်းချောင်း ** မုန်း‌ချောင်းဘက်စုံတမံစီမံကိန်း ==ယနေ့ခေတ် လေ့လာတွေ့ရှိချက်== ဧရာဝတီမြစ်တွင် ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း (၇၉) မျိုး ခိုလှုံရာနေထိုင်ကြသည့်အပြင်၊ ၂ဝဝ၂ ခုနှစ် အထိလေ့လာချက်များအရ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၌ လူအများ အသိ အမှတ်ပြုထားသော ငှက်စားကျက်နယ်မြေ (၄) ခုလည်း ရှိသည်။ မြစ်၏ ဇီဝသတ္တ စုံလင်ထွေပြားမှုအကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ကောင်းစွာလေ့လာထားသည်များလည်း မရှိသေးချေ။ ရေနေသတ္တဝါမျိုးစိတ်ပေါင်းများစွာ မှီတင်းနေထိုင်ကြသည်။ ထိုမျိုးစိတ်များအနက်မှ အထူးထင်ရှားသည့် မျိုးစိတ်သတ္တဝါမှာ ဧရာဝတီလင်းပိုင် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/ayeyarwaddy-river.htm |accessdate=2 December 2014 |archivedate=16 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090516011601/http://www.myanmars.net/myanmar/ayeyarwaddy-river.htm }}</ref> မကြာသေးမီက တောင်ကျချောင်း ငါးခူမျိုးစိတ် သစ်များကို ထပ်မံတွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ဧရာဝတီမြစ်ဆုံနှင့် သိပ်မဝေးလှသောနေရာများတွင် ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်က တွေ့ရှိခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် နုန်းတင်မြေနှစ်များ အများဆုံးပို့ချပေးနိုင်သောမြစ်လည်း ဖြစ်သည်။ [[File:Sagainghillsagaing.jpg|thumb|250px|စစ်ကိုင်းတောင်မှ တွေ့ရသော ဧရာဝတီမြစ်]] == မြစ်ကမ်းဘေးရှိမြို့ကြီးများ == {{Columns-list|2=* [[ပူတာအိုမြို့|ပူတာအို]] * [[မြစ်ကြီးနား]] * [[ဗန်းမော်]] * [[ကသာ]] * [[တကောင်း]] * [[ကျောက်မြောင်းမြို့|ကျောက်မြောင်း]] * [[မန္တလေး]] * [[စစ်ကိုင်း]] * [[မြင်းမူ]] * [[မြင်းခြံ]] * [[ပခုက္ကူ]] * [[ညောင်ဦး]] * [[ပုဂံ]] * [[ချောက်မြို့|ချောက်]] * [[ဆိပ်ဖြူမြို့|ဆိပ်ဖြူ]] * [[စလေမြို့|စလေ]] * [[ဆင်ဖြူကျွန်း]] * [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]] * [[မကွေး]] * [[မင်းဘူး]] * [[အောင်လံမြို့|အောင်လံ]] * [[သရက်]] * [[ပြည်]] * [[ဟင်္သာတ]] * [[ပန်းတနော်]]}} == တံတားကြီးများ == ဗြိတိသျှကိုလိုနီအစိုးရက ၁၉၃၄ တွင် [[အင်းဝတံတား]](စစ်ကိုင်းတံတား)ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်အဝင် အင်္ဂလိပ်အပြေးတွင် ဗြိသျှတပ်များက တံတားကြီးကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးရပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် တံတားကြီးကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာသည့်တိုင် တစ်ခုတည်းသော ဧရာဝတီမြစ်ကူးတံတားကြီး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထပ်မံအသစ်တည်ဆောက်သောတံတားကြီးများမှာ - * [[ဧရာဝတီတံတား (ရတနာပုံ)]] (ယခင်အင်းဝတံတားကြီး၏ အထက်ဘက်နား) * [[ဗလမင်းထင်တံတား]] (အင်န်မိုင်ခမြစ်ကူး၊ မြစ်ကြီးနားမြို့အနီး၊ ၁၉၉၈၊နိုဝင်ဘာလ) * [[အနော်ရထာတံတား]] (ချောက်၊ ၂၀၀၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ) * [[ဧရာဝတီတံတား (မကွေး)]] * [[ဗိုလ်မြတ်ထွန်းတံတား]] (ညောင်တုန်း၊ ၁၉၉၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ) * [[နဝဒေးတံတား]] (ပြည်မြို့၊ ၁၉၉၇၊စက်တင်ဘာ) * [[မအူပင်တံတား]] (မအူပင်၊ ၁၉၉၈၊ဖေဖော်ဝါရီ) * [[ဒေးဒရဲတံတား]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ပခုက္ကူ)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ရတနာသိင်္ခ)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (စင်းခန်း)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (မလွန်)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ထီးချိုင့်)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ညောင်တုန်း)]] ==ဓာတ်ပုံများ== <gallery widths="160px" heights="120px"> Image:Irrawaddy Mandalay-Hill.JPG|မြစ်အရှေ့ဘက်မှ [[မန္တလေးတောင်]] Image:Irrawaddy boat.JPG|ဧရာဝတီမြစ်တွင်းမှ ခရီးသွားများ Image:Rivercraft Irrawaddy.JPG|ရိုးရာ မြစ်ကူးလှေများ Image:Irrawaddy log-buffalo.JPG|ဧရာဝတီမြစ်မှ သစ်များဆွဲလာသော ကျွဲများ Image:Irrawaddy@Mingun.JPG|မင်းကွန်းရှိ ဧရာဝတီ Image:Irrawaddy Island-Village.JPG| ဧရာဝတီမြစ်တွင်းမှ ကျွန်းရွာတစ်ရွာ Image:Irrawaddy bamboo-rafts.JPG|မြစ်တွင်းမှ ဝါးဖောင်များ Image:Irrawaddy west-bank.JPG|မင်းကွန်းရှိ မြစ်ကမ်းဘေးမှ ဈေးတစ်ခု Image:Irrawaddy raft.JPG|ဧရာဝတီမြစ်တွင်းမှ ရွက်လွှင့်နေသော ဝါးဖောင် Image:Westbank Irrawaddy.JPG|လှေငယ်ဖြင့် ရွက်လွှင့်နေသော အမျိုးသမီး </gallery> == ပြင်ပလင့်ခ်များ == ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ဧရာဝတီမြစ်]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] biocwxvebs8vrteit7fvcg4t8ebzzzh 1037865 1037864 2026-06-13T07:25:41Z Chenzeyan29 141880 /* အမည်ခေါ်တွင်လာပုံ */ 1037865 wikitext text/x-wiki {{Geobox <!-- *** Name section *** --> | name = ဧရာဝတီမြစ် | image = Irrawaddy-River-Myanmar-Burma-2005.jpg | image_size = | image_caption = ဧရာဝတီမြစ်အား ကောင်းကင်မှ တွေ့မြင်ရပုံ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | state = ကချင် | state1 = | region = စစ်ကိုင်း | region1 = မန္တလေး | region2 = မကွေး | region3 = ပဲခူး | region4 = ဧရာဝတီ | region5 = ရန်ကုန် | district = | district1 = | city = [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] | city1 = [[ဝိုင်းမော်မြို့]] | city2 = [[ဆင်ဘိုမြို့]] | city3 = [[ဗန်းမော်မြို့]] | city4 = [[ရွှေကူမြို့]] | city5 = [[ကသာမြို့]] | city6 = [[ထီးချိုင့်မြို့]] | city7 = [[တကောင်းမြို့]] | city8 = [[မလယ်မြို့]] | city9 = [[သပိတ်ကျင်းမြို့]] | city10 = [[ကျောက်မြောင်းမြို့]] | city11 = [[စဉ့်ကူးမြို့]] | city12 = [[မန္တလေးမြို့]] | city13 = [[စစ်ကိုင်းမြို့]] | city14 = [[ရွာသစ်ကြီးမြို့]] | city15 = [[ငါန်းဇွန်မြို့]] | city16 = [[မြင်းမူမြို့]] | city17 = [[မြောင်မြို့]] | city18 = [[ဆီမီးခုံမြို့]] | city19 = [[ရေစကြိုမြို့]] | city20 = [[ပခန်းကြီးမြို့]] | city21 = [[မြင်းခြံမြို့]] | city22 = [[ပခုက္ကူမြို့]] | city23 = [[ညောင်ဦးမြို့]] | city24 = [[မြစ်ခြေမြို့]] | city25 = [[ပုဂံမြို့]] | city26 = [[လမ်းရွာမြို့]] | city27 = [[ချောက်မြို့]] | city28 = [[ဆိပ်ဖြူမြို့]] | city29 = [[စလေမြို့]] | city30 = [[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]] | city31 = [[စလင်းမြို့]] | city32 = [[ရေနံချောင်းမြို့]] | city33 = [[မင်းဘူးမြို့]] | city34 = [[မကွေးမြို့]] | city35 = [[မင်းလှမြို့]] | city36 = [[မလွန်မြို့]] | city37 = [[မိချောင်းရဲမြို့]] | city38 = [[ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့]] | city39 = [[အောင်လံမြို့]] ခေါ် မြေထဲမြို့ | city40 = [[သရက်မြို့]] | city41 = [[ပြလို့မြို့]] | city42 = [[ကမ္မမြို့]] | city43 = [[ပြည်မြို့]] | city44 = [[ရွှေတောင်မြို့]] | city45 = [[ပန်းတောင်းမြို့]] | city46 = [[ကျီးသဲမြို့]] | city47 = [[ကြံခင်းမြို့]] | city48 = [[မြန်အောင်မြို့]] | city49 = [[မိုးညိုမြို့]] | city50 = [[ဟင်္သာတမြို့]] | city51 = [[ဇလွန်မြို့]] | city52 = [[အဖျောက်မြို့]] | city53 = [[ဓနုဖြူမြို့]] | city54 = [[ညောင်တုန်းမြို့]] | city55 = [[ပန်းတနော်မြို့]] | city56 = [[မအူပင်မြို့]] | city57 = [[ဒေးဒရဲမြို့]] | city58 = [[ပုသိမ်မြို့]] | city59 = [[မြောင်းမြမြို့]] | city60 = [[ရန်ကုန်မြို့]] <!-- *** Geography *** --> | length = 2210 <ref>{{cite web|ref=khon_ra2|author1=Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department|title=Water Quality Management at River Basin in Myanmar|url=http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|website=Water Environment Partnership in Asia (WEPA)|publisher=The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation|accessdate=26 March 2017|page=1|language=English|format=PDF|date=21 September 2011|quote=Ayeyarwady River 2210 Km|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|archivedate=16 August 2016|df=dmy-all}}</ref> | watershed = 404200 <ref>{{cite web|ref=khon_ra|author1=Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department|title=Water Quality Management at River Basin in Myanmar|url=http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|website=Water Environment Partnership in Asia (WEPA)|publisher=The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation|accessdate=26 March 2017|page=2|language=English|format=PDF|date=21 September 2011|quote=Catchment Area (000's sq-km) Chindwin River 115.30 Upper Ayeyarwady River 193.30 Lower Ayeyarwady River 95.60|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|archivedate=16 August 2016|df=dmy-all}}</ref> | discharge_location = | discharge = 13000 | discharge_max = 32600 | discharge_min = 2300 | discharge1_location = | discharge1 = <!-- *** Source *** --> | source_name = [[မလိခမြစ်]]<ref>[https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 James R Penn (2001) Rivers of the World] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111233731/https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 |date=11 January 2016 }}. Santa Barbara, Calif. [u.a.] ABC-Clio {{ISBN|1-57607-042-5}}, {{ISBN|978-1-57607-042-0}}. Page 115 paragraph 2, retrieved July 16, 2009</ref> | source_location = | source_district = | source_region = | source_state = ကချင်ပြည်နယ် | source_country = M | source_coordinates = {{coord|28|22|0|N|97|23|0|E|display=inline}} | source_elevation = | source_length = | source1_name = [[မေခမြစ်]] | source1_location = | source1_district = | source1_region = | source1_state = ကချင်ပြည်နယ် | source1_country = မြန်မာနိုင်ငံ | source1_coordinates = {{coord|28|4|0|N|98|8|0|E|display=inline}} | source1_elevation = | source1_length = | source_confluence_location =Damphet | source_confluence_district = | source_confluence_region = | source_confluence_state = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | source_confluence_country = | source_confluence_coordinates = {{coord|25|42|0|N|97|30|0|E|display=inline}} | source_confluence_elevation = 147 <!-- *** Mouth *** --> | mouth_name = [[ကပ္ပလီပင်လယ်]] | mouth_location = Ale-ywa | mouth_district = | mouth_region = | mouth_state = ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး | mouth_country = မြန်မာနိုင်ငံ | capital_coordinates = | mouth_coordinates = {{coord|15|51|19|N|95|14|27|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 0 <!-- *** Tributaries *** --> | tributary_left = [[နမ့်ကောင်]] ခေါ် [[မိုးကောင်းချောင်း]] | tributary_left1 = [[မဲဇာမြစ်]] | tributary_left2 = [[မူးမြစ်]] | tributary_left3 = [[ချင်းတွင်းမြစ်]] | tributary_left4 = [[ယောချောင်း]] | tributary_left5 = [[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]] | tributary_left6 = [[မုန်းချောင်း]] | tributary_left7 = [[မန်းချောင်း]] | tributary_left8 = [[မင်းတုန်းချောင်း]] | tributary_right = [[မိုးလယ်ချောင်း]] | tributary_right1 = [[တပိန်မြစ်]] | tributary_right2 = [[ရွှေလီမြစ်]] | tributary_right3 = [[မြစ်ငယ်မြစ်]] ခေါ် [[နမ္မတူမြစ်]] ခေါ် [[ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်]] | tributary_right4 = [[ဇော်ဂျီမြစ်]] | tributary_right5 = [[ပန်းလောင်မြစ်]] | tributary_right6 = [[စမုန်မြစ်]] | tributary_right7 = [[ပင်းချောင်း]] | tributary_right8 = [[ဒေါင်းသေချောင်း]] | tributary_right9 = [[ယင်းချောင်း]] | tributary_right10 = [[နဝင်းချောင်း]] <!-- *** Free fields *** --> | free_name = | free_value = <!-- *** Map section *** --> | map = Irrawaddyrivermap.jpg | map_size = | map_caption = ဧရာဝတီမြစ်နှင့် မြစ်လက်တက်များ }} [[File:Irrawaddy.JPG|thumb|250px| မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသက်သွေးကြောဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသော ဧရာဝတီမြစ်သည် တဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောလာနေပြီဖြစ်သည်။<ref>[http://www.news-eleven.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3605:2010-06-30-07-32-09&catid=42:2009-11-10-07-36-59&Itemid=112 www.news-eleven.com]</ref>]] '''ဧရာဝတီမြစ်''' ({{lang-en|Ayeyarwady}} သို့မဟုတ် ''Irrawaddy'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ဖျားပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ စီးဆင်းသော မြစ်ကြီးဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး၊ အရှည်ဆုံးနှင့် အရေးအပါဆုံးသော မြစ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မြောက်ဖျားဒေသရှိ အင်န်မိုင်ခ (မေခ) နှင့် မလိခ မြစ်နှစ်သွယ် ပေါင်းဆုံရာမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာသော ဧရာဝတီမြစ်သည် မြောက်မှတောင်သို့ သွယ်တန်းလျက်ရှိပြီး၊ အောက်ပိုင်းတွင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအဖြစ် ဖြာထွက်ကာ [[ကပ္ပလီပင်လယ်]] အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။ ၎င်း၏ ကုန်းတွင်းရေဆင်းဧရိယာ (River basin) သည် စုစုပေါင်း ၄၁၃,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၅၉,၅၀၀ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="Britannica">Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2024). "Irrawaddy River". ''Encyclopedia Britannica''.</ref> ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ရှေးဦးကျောက်ခေတ်၊ အလယ်ခေတ်နှင့် ကြေးခေတ်၊ သံခေတ်ဦးကာလများကတည်းကပင် လူသားတို့ အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် ဗဟိုချက်ဖြစ်ပြီး၊ သမိုင်းဦး [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] (ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်း၊ သရေခေတ္တရာ) နှင့် မြန်မာ့ပထမအင်ပါယာ [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံနိုင်ငံတော်]] အပါအဝင် မြန်မာ့သမိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စာပေအနုပညာရပ်များ စတင်သန္ဓေတည်၍ စဉ်ဆက်မပြတ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် ပေါက်ဖွားခဲ့ရာ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ မိခင်မြစ်ကြီး" လည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Moore2007">Moore, E. H. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. River Books. pp. 121-125.</ref>အေဒီ (၆) ရာစုခန့် ကတည်းကပင် ကုန်စည်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အဓိကရေလမ်းမကြီးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်တွင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ၌ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် တာတမံများနှင့် ဆည်မြောင်းစနစ်များ တိုးချဲ့တည်ဆောက်ခဲ့ရာမှ ယနေ့တိုင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးနှင့် စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမှုအတွက် အသက်သွေးကြောသဖွယ် အရေးပါနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Adas2011">Adas, M. (2011). ''The Burma Delta: Economic Development and Social Change on an Asian Rice Frontier, 1852–1941''. University of Wisconsin Press. pp. 44-48.</ref> ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် နိုင်ငံ၏ ဆန်စပါးအများဆုံး စိုက်ပျိုးရာ "စပါးကျီကြီး" အဖြစ် ထင်ရှားသည်။ဧရာဝတီမြစ်၏ ထူးခြားလှသော ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ ဝိသေသတစ်ခုမှာ မြစ်အထက်ပိုင်း (မန္တလေးနှင့် ကသာအကြား) တွင် ကမ္ဘာ့ရှားပါးရေချိုလင်းပိုင်မျိုးစိတ်ဖြစ်သည့် [[ဧရာဝတီလင်းပိုင်]]များ ကျက်စားနေထိုင်ပြီး၊ ဒေသခံရေလုပ်ငန်းရှင်များနှင့် အပြန်အလှန်နားလည်မှုဖြင့် ငါးဖမ်းဆွဲသည့် ဓလေ့ရှိခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Smith2004">Smith, B. D., & Tun, M. T. (2004). "Review of the status and conservation of Irrawaddy dolphins in the Ayeyarwady River". ''WWF-Myanmar Report''.</ref> ယခုအခါ မျိုးတုံးပျောက်ကွယ်လုနီးပါးဖြစ်နေသော အဆိုပါ ဧရာဝတီလင်းပိုင်များကို စနစ်တကျ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းရန် ဘေးမဲ့ဇုန်များသတ်မှတ်၍ အမျိုးသားအဆင့် နှိုးဆော်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။<ref name="WCS2025">Wildlife Conservation Society (WCS) Myanmar. (2025). "Ayeyarwaddy Dolphin Conservation Management Plan".</ref> == အမည်ခေါ်တွင်လာပုံ == "ဧရာဝတီ" ဟူသော မြစ်အမည်၏ ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဘာသာစကားဗေဒနှင့် သမိုင်းပညာရှင်များက "ဧရာဝတီ" ဟူသော ဝေါဟာရသည် သံသကရိုတ်ဘာသာစကား ရှိ "အဲရာဝတီ" မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ သံသကရိုတ်ဘာသာ တွင် "အဲရာဝတ်" ဆိုသည်မှာ သိကြားမင်း၏ စီးတော်ဆင်ဖြူတော် (ဧရာဝဏ်ဆင်) ကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ထိုပုဒ်ကို ဣတ္ထိလိင် (အမျိုးသမီးနာမ်) အဖြစ် "အဲရာဝတီ" ဟု ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ "ဆင်ဖြူတော်နှင့် သက်ဆိုင်သောမြစ်" သို့မဟုတ် "အစွမ်းသတ္တိနှင့် ပြည့်စုံစွာ အုန်းအုန်းခြိမ့်ခြိမ့် စီးဆင်းသည့်မြစ်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Luce1969">Luce, G. H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Artibus Asiae & New York University. Vol. 1, pp. 22-25.</ref> [[File:Irrawaddyrivermap.jpg|thumb|250px|ဧရာဝတီနှင့် ယင်း၏မြစ်လက်တက်များ]] ကိုလိုနီခေတ် ဗြိတိသျှတို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ မြန်မာတို့ ခေါ်ဆိုသည့် "ဧရာဝတီ" ဟူသော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ အသံဖလှယ်ကာ "Irrawaddy" ဟု ကမ္ဘာသိ စာလုံးပေါင်း သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရက ရောမအက္ခရာဖလှယ်မှု စနစ်သစ်အရ မြန်မာသံနှင့် ပိုမိုနီးစပ်စေရန် "Ayeyarwady" ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Government1989">Government of Myanmar. (1989). ''The Adaptation of Expressions Law (Law No. 15/1989)''.</ref> == နာမည်တူမြစ် == လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက “ဧရာဝတီ” ဟု ခေါ်ဆိုသော မြစ်နှစ်ခု ရှိခဲ့သည်။ တစ်ခုက ပါရူရှနီ (Parushani) ခေါ် ဧရာဝတီ (Iravati) မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းမြစ်သည် ယခုအခါ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]တွင် မြစ်ဖျားခံပြီး [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]ထဲသို့ စီးဝင် ပါသည်။ ထိုမြစ်ကို ရှေးယခင်က ဧရာဝတီဟု ခေါ်ကြသည်။ ယခုအခါ ထိုမြစ်၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်သူတို့၏ ဘာသာတရား ကိုးကွယ်မှုအရ “ရာဝီ” (Ravi)ဟု ခေါ်ကြသည်။ === မြစ်ဆုံ === {{main|မြစ်ဆုံဒေသ}} မိုင်ပေါင်း (၁၃၀၀) ကျော် ရှည်လျားသော ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]အစွန်ရှိ နှင်းဖုံးတောင်များမှ [[မေခမြစ်|မေခ]]နှင့် [[မေလိခမြစ်|မေလိခ]]ဟူသော မြစ်နှစ်သွယ်ဖြင့် မြစ်ဖျားခံအစပြုကာ တောင်ဘက်သို့ စီးဆင်းလာခဲ့ရာ[[မြစ်ကြီးနားမြို့]] အထက် နှစ်ဆယ့်ရှစ်မိုင်ခန့် အရောက်တွင် ပေါင်းဆုံမိကြလေသည်။ မြစ်ဆုံသည် ဧရာဝတီမြစ်၏ အစပင် ဖြစ်တော့သည်။ [[မြစ်ဆုံဒေသ]]သည် ကျောက်စရစ်ခဲများ ပေါများပြီး အေးစိမ့်လှ၏။ မြစ်ဆုံရေသည်လည်း အေးစိမ့်နေပေသည်။ မြစ်ဆုံရေသည် တိမ်လည်းတိမ် ကြည်လည်းကြည်လင်နေရကား ရေထဲသို့ ငုံ့ကြည့်လိုက်လျှင် ငါးကြီးငါးငယ်တို့ သွားလာကူးခပ်နေသည်ကို မြင်ရပေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်ကြီးနားတစ်ဝိုက် အရောက်တွင် ကိုက်ငါးရာမျှ ကျယ်ပြန့်ပေသည်။ ဤနေရာတွင် ကမ်းပါးသည် အတော်မတ်စောက်ပြီး ကမ်းပါးပေါ်တွင် သစ်တော၊ ကိုင်းတောများ စိမ်းစိမ်းစိုစို ပေါက်ရောက်နေသည်။ မြစ်ကြီးနားမှ အစုန်ခရီး ၄၈-မိုင်အကွာ တာဟိုးနားရွာ အနီးတွင် ကျောက်စိမ်းနှင့် ပယင်းထွက်ရာ အနောက်ဘက် မိုးကောင်းတောင်စဉ် တောင်တန်းမှ တသွင်သွင်စီးဆင်း၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် လာရောက် ပေါင်းဆုံသော မိုးကောင်းချောင်းကလေးကို တွေ့ရပြန်သည်။ ထိုမှစုန်သော် မြစ်သည် အကောက်အကွေ့ ပိုမိုများလာ၏။ မန်ဖွာရွာအနီး ကျောက်တောင်ကြီးများသည် မြစ်လယ်တွင် ပေါ်နေသည်။ ဝဲစလုတ်များကလည်း အသီးသီးဖြစ်ပေါ်နေ၏။ === ပထမမြစ်ကျဉ်း === [[File:First Defile.jpg|thumb|ပထမမြစ်ကျဉ်း]] ဆင်ဘိုရွာကို လွန်မိပြီ ဆိုသည်နှင့် ရေစီးသန်လာလေတော့သည်။ မြင်သာရွာအလွန်တွင် မြစ်ကြောင်းကလည်း ပိုမိုကျဉ်းမြောင်း လာလေသည်။ မြစ်ကြောင်းကျဉ်းမြောင်းလာလေလေ ရေများသည် စုစုလာလေလေဖြစ်သည်။ ကမ်းနှစ်ဖက် အကွာအဝေးသည် ကိုက် (၅၀) ခန့်သာရှိတော့သည်။ အပေါ်မှ တရကြမ်း ထိုးဆင်းလာသော ရေသည် ရှေ့၌ ကာဆီးလျက်ရှိသော ကျောက်တောင်ကြီးများကို အဟုန်ပြင်းစွာတိုက်ခိုက်ရာ ရေမှုန်ရေမွှားများ တဖွားဖွား ပြန့်စဉ်နေ၏။ ပွတ်တိုက်နေသည့် တဝေါဝေါ မြည်သံများကိုလည်း အဝေးမှပင် ကြားနေရသည်။ ကမ်းတစ်ဖက် တစ်ချက်ရှိ ကျောက်တောင်နံရံများကလည်း ဇွတ်အတင်း ထိုးဆင်း နေသော မြစ်ရေလုံးကို ဟိုမှာဆီး၊ သည်မှတား နေသည့်နှယ် ရှိလေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ အရှေ့တည့်တည့်တွင် တောင်ကြီး ကာစီးနေသည်ကို မြင်လိုက်ရပြီး မြစ်ကြောင်း လုံးဝပျောက်သွားသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ စုန်ဆင်းလာသော သင်္ဘောများသည် တောင်ကို ဆောင့်မည့်ဆဲဆဲ ရှိနေရာမှ လက်ျာဘက် ကသော်လည်းကောင်း၊ လက်ဝဲဘက်ကသော်လည်းကောင်း ရေကြောင်းလမ်းကလေး ပေါ်လာ၍ ယင်းဘက်သို့ ဆတ်ခနဲလှည့်ကာ ချိုးကွေ့လိုက်ရပြန်သည်။ အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ မြစေတီရွာကိုလွန်သော် မြစ်ကျဉ်းသည် တဖြည်းဖြည်း ပြန်လည်ကျယ်ပြန့်လာလေသည်။ ဤသည်မှာ ၃၃-မိုင်ခန့် ရှည်လျားသော ပထမမြစ်ကျဉ်း၏ အဆုံးပင် ဖြစ်တော့သည်။ ထိုမှစုန်သော် ဗန်းမော်သို့၊ ဗန်းမော်အနီးသို့ ဧရာဝတီမြစ်ရောက်သောအခါ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်းလေတော့သည်။ မြစ်ပြင်သည်လည်း နှစ်မိုင်နီးပါး ကျယ်ပြန့်နေလေသည်။ [[ဗန်းမော်မြို့]]အထက်နားလေးတွင်လည်း အရှေ့ဘက် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်မှ စီးဆင်းလာသော [[တာပိန်မြစ်]]သည် ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။ === ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း === ဗန်းမော်မှအစုန် ၁၈-မိုင်ခန့်ဝေးသော စင်းခမ်းရွာ အလွန်တွင် ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း စပါတော့သည်။ မြစ်ကြောင်းမှာလည်း အရှေ့မှ အနောက်သို့ စီးဆင်းနေ၏။ စင်းခမ်းရွာမှ ရွှေကူမြို့ အထက်နားရှိ အင်္ဘောဝင်းရွာအထိ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း နေရာဖြစ်လေသည်။ ဆယ့်လေးမိုင်ခန့် ရှည်၍ ပျှမ်းမျှ ကိုက် ၁၅၀ သာ ကျယ်ပေသည်။ မြစ်ကြောင်းသည် တောင်မြင့်ကမ်းပါးကြားတွင် စီးရ၏။ [[ရွှေဂူမြို့|ရွှေကူမြို့]] အနားရောက်လျှင် မြစ်လယ်ရှိ သောင်ကျွန်းကိုလည်းကောင်း၊ သောင်ကျွန်းပြည့်တည်ထားသော ဘုရားစေတီများကိုလည်းကောင်း တွေ့မြင်ရပြန်သည်။ မြစ်ကြောင်းကလည်း အနောက်ဘက်သို့ ဆက်လက်စီးနေသည်။ ထိုမှစုန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းပေါ်ရှိ [[ကသာမြို့]]သို့ ရောက်သည်။ [[ကသာမြို့]]အောက်နားတွင် အရှေ့ဘက်မှ ရွှေလီမြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်ပြန်သည်။ သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်များ မျှောချလာသည်ကို မြင်ရပြန်လေသည်။ ကသာကိုလွန်သော် ဧရာဝတီသည် တောင်ဘက်သို့ ကွေ့ဆင်းလေသည်။ ကသာမြို့မှ [[ထီးချိုင့်မြို့|ထီးချိုင့်]]၊ ၎င်းမှ မဇ္ဈိမဒေသ သကျသာကီဝင်မင်းများ လာရောက် နန်းစိုက်ခဲ့ဖူးသည် ဆိုသော [[တကောင်း]]မြို့ဟောင်း၊ တကောင်းမှသည် မိုင်လေးဆယ် ခန့်ဝေးသော မလည်ရွာသို့ ရောက်လေသည်။ === တတိယမြစ်ကျဉ်း === မလည်ရွာအလွန်တွင် တတိယမြစ်ကျဉ်း စပါတော့သည်။ မလည်ရွာအောက်တွင် တောင်တန်းနိမ့်များမှာ ကမ်းစပ်နှင့်ပို၍ နီးလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင်လည်း မိုးကုတ်တောင်တန်း မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့ကို တွေ့မြင်ရသည်။ အရှေ့ဘက်ကမ်းပေါ်ရှိ [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]သည် [[မိုးကုတ်မြို့]]၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့လည်းဖြစ်လေသည်။ သပိတ်ကျင်းမြို့မှ လွန်သော် သီဟတောရွာနှင့် ဘုရား၊ သုံးဆယ့်ရှစ်မိုင် ခန့်ရှိသော တတိယ မြစ်ကျဉ်းသည် မလည်ရွာမှစ၍ [[ကျောက်မြောင်းမြို့]]အနီး၌ ဆုံးလေသည်။ === မြေလတ်ဒေသ === ကျောက်မြောင်းသည် အနောက်ဘက် [[ရွှေဘို]]၏ ဆိပ်ကမ်းဖြစ်ပြီး ကျောက်မြောင်းအလွန်တွင် မြစ်ပြင်သည် ပြန်လည် ကျယ်ပြန့် လာသည်။ ကျောက်မြောင်း၊ ရွှေဘိုဒေသ ရှုခင်းသည် ခြောက်သွေ့၏။ သစ်ပင်ချုံနွယ်များ ကျဲလာပြီး၊ တောင်များ ညိုပုပ်ပုပ်အရောင် ပြောင်းလာသည်။ မြစ်ကြောင်းကား မြေပြန့်လွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်း၍ မြစ်ပြင်ကျယ်လာသည်ကား မှန်၏။ သို့ရာတွင် စည်းသောင် တိမ်သောင် များလွန်း၍ ရေကြောင်းမှာ ရေမွှာ ရေခွဲများဖြင့် ကွဲသည်။ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း [[ဧရာဝတီ လင်းပိုင်]]များ ကျက်စားနေထိုင်လေ့ရှိသော နေရာများမှာ ဗန်းမော်မြို့နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]အကြားရှိမြစ်အပိုင်းအတွင်း တွင် ဖြန့်ကြက်သွားလာ ပေါက်ဖွား ရှင်သန်လျက်ရှိသည်။ ဧရာဝတီ လင်းပိုင်သည် အရှေ့တောင် အာရှ၏ ထင်ရှားသော ပြယုဂ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောက်မြောင်းမှ ရှိမ်းမကား၊ ထိုမှတစ်ဖန် [[မင်းကွန်း]]ကို ဖြတ်သည်။ [[မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး]] ကို အဝေးမှပင် ဖူးတွေ့နိုင်ပေသည်။ မင်းကွန်းမှသည် မန္တလေးမြို့၊ [[ဂေါဝန်ဆိပ်]]သို့ ရောက်သည်။ ဤတွင် မန္တလေးနှင့် တစ်ဆက်တည်းရှိသော [[အမရပူရမြို့]]အစွန် တောင်ပူစာနှစ်ခု ထိပ်၌ရှိသော [[ရွှေကြက်ယက်စေတီ]]၊ [[ရွှေကြက်ကျစေတီ]] နှစ်ဆူကို ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်မှ ဖူးတွေ့ရပြန်သည်။ အမရပူရမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ကို လှမ်းကြည့်ပြန်သော် သပြေတန်း ခံတပ်ဟောင်း၊ ထို့နောက် ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်နေသော [[မြစ်ငယ်မြစ်]]နှင့် ယင်းမြစ်၏ တစ်ဖက်ကမ်းတွင်ကား [[အင်းဝ]]မြို့ဟောင်းကို တွေ့မြင်ရလေသည်။ အနောက်ဘက်တွင်ကား [[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ အမရပူရနှင့် စစ်ကိုင်းကြားတွင် [[အင်းဝတံတား]] က ကူးဆက်ထားပြန်သည်။ စစ်ကိုင်းမြို့၏ အနောက်ဘက်တွင်မူ မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့နှင့် စစ်ကိုင်းတောင်ရိုး၊ နေရာအကွက်ကလည်း ကျလှပေ၏။ အနောက်ဘက်တွင် စစ်ကိုင်းမြို့နှင့် မင်းဝံတောင်၊ အရှေ့ဘက်တွင် ရွှေကြက်ယက်နှင့် ရွှေကြက်ကျ စေတီဖြူဖြူ အလယ်တွင် မြစ်ရေဖွေးဖွေး မြင်ရသည်မှာ ကြည်နူးစရာ အလှအပ ရှုခင်းပါပေတည်း။ စစ်ကိုင်းအလွန်တွင် မြစ်ကြောင်းသည် အနောက်ဘက်သို့ ကွေ့ဝင်သွားသည်။ မကြာမီ [[ရွာသစ်ကြီး]]ကို ဖြတ်သန်းရသည်။ ၎င်းနောက် [[မြင်းမူမြို့|မြင်းမူ]]၊ [[ဆီမီးခုံ]]၊ နဂါးပေါက်၊ ရန္တပို စသောရွာများကို ဖြတ်သန်းလာခဲ့ရပြန်သည်။ ထို့နောက် မြစ်ကြောင်းသည် တောင်ဘက်သို့ ပြောင်း၍ စုန်ဆင်းပြန်၏။ မန္တလေးမှ မိုင်ရှစ်ဆယ် ဝေးသော[[မြင်းခြံမြို့]]၊ မြင်းခြံဆိပ်ကမ်းကို သင်္ဘောကပ်၍ မရပါ။ ဆိပ်ကမ်းဝတွင် ဧရာမ သောင်ပြင်ကြီးက ထီးထီးချည်း ခံနေလေသည်။ ထို့နောက် မြင်းခြံအောက် အနောက်ဘက် ကမ်းရှိ [[ပခုက္ကူမြို့]]ကို ဆိုက်ရောက်ပေသည်။ === ဧရာဝတီယဉ်ကျေးမှု === ပခုက္ကူမြို့သည် အလုံ၊ [[မုံရွာ]]ဘက်မှ စီးဆင်းလာသော [[ချင်းတွင်းမြစ်]] နှင့် ဧရာဝတီမြစ် ပေါင်းဆုံရာ အောက်နားတွင် တည်ရှိပြီး၊ အနောက်ဘက်တွင် ယောချောင်း၊ [[ချင်း]]တို့၏ ဒေသနှင့်လည်း အဆက်အသွယ် များလေသည်။ ပခုက္ကူမှ စုန်ဆင်းလာခဲ့ရာ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင် မြစ်ခြေ၊ [[ကျွန်းချောင်း]] ဓာတ်မြေဩဇာစက်ရုံ တည်ရှိသည်။ ပခုက္ကူမှ ၂၅-မိုင်ခန့် အကွာတွင် '''တစ်နေ့တစ်လံ ပုဂံဘယ်မရွေ့'''၊ [[ဟင်္သာ]]မောင်နှံများ၊ [[ရေဘဲ]]များ၊ [[ဝေသာလီဗျိုင်း]]များ ပျော်မြူးနေကြသော သောင်ပြင်ကျယ်ကြီးကို တွေ့ရလေသည်။ ညာဘက်တွင် [[တန့်ကြည့်တောင်]]တန်း၊ ဘယ်ဘက်တွင် [[ညောင်ဦးမြို့]] နတ်သမီးကမ်းပါးစောက်တို့သည် မြင်ကွင်းတွင် တဖြည်းဖြည်း ပေါ်လာလေသည်။ [[ညောင်ဦးမြို့]]သည် ပုဂံမြို့ဟောင်း၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သည်။ ပုဂံမှာ သောင်ထွန်း၍ လှေသင်္ဘောများ မကပ်နိုင်ပေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြီး တစ်လျှောက်တွင် [[တကောင်း]]၊ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ပုဂံ]]၊ [[မြင်စိုင်း]]၊ [[စစ်ကိုင်း]]၊ [[အင်းဝ]] စသည့် မြန်မာ့သမိုင်းကြီးတွင် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွေ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ စင်စစ် မြန်မာ့သမိုင်း၊ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုဆိုသည် ဧရာဝတီသမိုင်း၊ ဧရာဝတီယဉ်ကျေးမှုပင် ဖြစ်တော့သည်။ ပုဂံမှသည် မြေဆီမှ ရွှေရည်ထွက်ရာ ရေနံမြေကို ဖြတ်ကျော်လျက် မြစ်၏ အနောက်ဘက်တွင် [[ရေနံချပ်]]နှင့် [[လမ်းရွာ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]]နှင့် [[ချောက်မြို့|ချောက်]]၊ ချောက်မှသည် မိုင် ၄၀-ခန့်ဝေးသော [[ရေနံချောင်းမြို့]]၊ ဤနေရာတစ်လျှောက် မြစ်ကြောင်းသည် ဖြောင့်လိုက်၊ ကောက်လိုက် ရှိလေသည်။ မတ်စောက်သော ကမ်းပါးများ၏ ကုန်းပေါ်တွင် မျှော်စင်များနှင့် ရေနံတွင်းများ၊ စက်ရုံများကို တွေ့ရလေသည်။ ချောက်မှ သုံးမိုင်အကွာ [[စလေမြို့]]၊ စလေမှ ၁၅-မိုင်ဝေးသော [[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]]ကို ဖြတ်ကျော်သည်။ ဆင်ဖြူကျွန်း တစ်ဝိုက်တွင် မြစ်သည် တံစုန်းများ ပေါများသည်။ (တံစုန်းများဆိုသည်မှာ ရေမြုပ်သစ်ပင်၊ သစ်တုံးနှင့် ရေပေါ်ရေမျော သစ်တုံးများကို ဆိုလိုသည်။) ဆင်ဖြူကျွန်းမှ တစ်ဖန် ရေနံချောင်းအောက်ဘက် ၂၅-မိုင်ခန့် ကွာဝေးသော အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[မင်းဘူးမြို့]]၊ မင်းဘူးမြို့သည် မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်းတို့မှ မြောင်းသွယ်ထားသဖြင့် စိုက်ပျိုးရေး ထွန်းကားသော ဒေသဖြစ်လေသည်။ မင်းဘူးနှင့် ဓားလွယ်ခုတ် မြစ်ကမ်းပါး စောက်ပေါ်တွင် [[မကွေးမြို့]]၏ ကျက်သရေဆောင် ရွှေတဝင်းဝင်းနှင့် [[မြသလွန်ဘုရား]]ကို ဖူးမြင်ရပြန်သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် အရှေ့ဘက် မြစ်ကြောင်းကွေ့သည့်အတိုင်း စုန်ဆင်းလာရာ အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမမှ ဖြာထွက်သော တောင်စွယ်သည်လည်းကောင်း အရှေ့ဘက် ပဲခူးရိုးမမှ ဖြာထွက်လာသော တောင်စွယ်သည်လည်းကောင်း ကမ်းပါးအထိ ရောက်လာသည်ကို တွေ့မြင်ရပြန်သည်။ ထိုမှလွန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[မင်းလှမြို့]]နှင့် [[မလွန်မြို့]]၊ ထိုမှ အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ [[ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့]]၊ [[မြေထဲမြို့]] (အောင်လံ)များကို ဖြတ်လာခဲ့ရသည်။ အောင်လံမြို့အောက် အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[သရက်မြို့]]၊ [[ညောင်ပင်ဆိပ်]]၊ [[ကံမမြို့]]တို့ကို လွန်သော် [[ဖိုးဦးတောင်]]ကိုလည်းကောင်း အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် [[ပြည်မြို့]]ကိုလည်းကောင်း ချဉ်းကပ်လာပြန်သည်။ === မြစ်ဝကျွန်းပေါ် === ပြည်မှ တစ်ဖန် ခွာလေရာ ထုံးဘိုရွာအနီးတွင် မြစ်ကမ်းပါးအရောက် ထိုးထွက်နေသော ကျောက်နံရံကျယ်ကြီးကို တွေ့မြင်ရပြန်သည်။ ယင်းကို '''အကောက်တောင်'''ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအကောက်တောင် နံရံများတွင် ဘုရားဆင်းတု ပုံတော် အမျိုးမျိုးကို ကြည်ညိုစရာ ထွင်းထုထားသည်ကို မြစ်ထဲမှ ကောင်းစွာဖူးမြော် တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။ ပြည်မြို့အောက် မိုင်၅၀-ခန့်ရှိ မြန်အောင်ကို ဖြတ်သည်နှင့် မိုးကောင်း၍ စိမ်းစိုသော [[မြစ်ဝကျွန်းပေါ်]] အစကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ရေစီးနှင့်အတူ နုန်းမြေများကို သယ်ဆောင်ရာက တဖြည်းဖြည်း ပို့လာပြီး မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မြေနုကျွန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ရလေသည်။ မြစ်အကြေတွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်လက်တက် ၉ ခုဖြင့် အက်ဒမန်ပင်လယ် (မုတ္တမပင်လယ်) ထဲသို့ စီးဆင်းပေါင်းဝင်သွားသည်။ ထိုအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် [[မြန်အောင်မြို့]] အောက်နားမှစ၍ ပုသိမ်မြစ်၊ ရွေးမြစ်၊ ဧရာဝတီမြစ်မကြီး၊ ဖျာပုံမြစ် စသည်ဖြင့် မြစ်ငယ်များ ချောင်းများ ခွဲ၍ခွဲ၍ မုတ္တမပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးအတိုင်း [[ကြံခင်း]]၊ [[ဟင်္သာတ]]၊ [[ဓနုဖြူ]]၊ [[ညောင်တုန်း]]မြို့များကို ဖြတ်ကျော်ပြီး ညောင်တုန်းမြို့ အောက်ဘက်တွင် ဧရာဝတီမြစ်မကြီးသည် မြစ်ငယ်၊ ချောင်းတိုများ ထပ်မံဖြာထွက်ပြန်သည်။ ညောင်တုန်းမြို့မှ တစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ခွဲထွက်ကာ ပန်းလှိုင်၊ [[လှိုင်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း စုန်ဆင်းလာခဲ့ရာ [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်]]ကြီးကို လှမ်း၍ ဖူးမြော်ရပြီး [[ရန်ကုန်မြို့]]သို့ ရောက်ရှိလေတော့သည်။ ရန်ကုန်၏ တစ်ဖက်ကမ်းတွင် [[ဒလ]]၊ [[တွံတေးမြို့]] များရှိပြီး ရန်ကုန်ကို ကျော်လျှင် [[သန်လျင်မြို့]] ကိုတွေ့ရပြီး ဧရာဝတီမြစ်သည် မုတ္တမပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။ <ref>ဝင်းသိမ်း(ကျောင်းအုပ်ကြီး၊ ရေကြောင်းပညာသိပ္ပံ)၏ ဧရာနဒီသိပါသည် ဆောင်းပါးမှ ကောက်နုတ်တင်ပြသည်။</ref> မြစ်အောက်ပိုင်းဖြစ်သော ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် ကျယ်ဝန်း၍ မြေဆီမြေနှစ်ပြည့်ဝသော မြေပြန့်လွင်ပြင်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ အလျား (၂၉၀) ကီလိုမီတာနှင့် အနံ (၂၄၀) ကီလိုမီတာ ရှိသည်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ အောက်ပိုင်းသည် လမု ရွှံ့ညွန်တောနှင့် ဒီရေရောက် မြစ်ဝဒေသဖြစ်ပြီး၊ ထိခိုက်လွယ်သော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂေဟစနစ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် လူဦးရေ (၃) သန်းကျော်မှီတင်းနေထိုင်ရာဖြစ်ပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဆန်စပါးအထွက်၏ (၆၀) ရာခိုင် နှုန်းနီးပါးကို ဤဒေသကထုတ်လုပ် ဖြည့်ဆည်းပေးနေသည်။ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပုစွန်မွေးလုပ်ငန်းများ စည်းကမ်းမဲ့လုပ်ကိုင်နေကြမှုနှင့် သစ်တောပြုန်းတီးမှုများကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်များ ပျက်စီး ဆုံးရှုံးနေကြရပြီး၊ ကမ္ဘာ့တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ရန်ပုံငွေအဖွဲ့ (World Wildlife Fund) က ဧရာဝတီ ရေချို ရွှံ့ညွန်တောများရှိ ဂေဟစနစ်အတွင်း နေထိုင်နေကြသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖို့ အနာဂတ်ရှင်သန် နိုင်ရေး သည် "အထူးစိုးရိမ်ဖွယ် အခြေအနေဆိုးရွားနေကြောင်း" ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>ဧရာဝတီမြစ်ကို ပိတ်ဆို့၍ ဆည်တည်ဆောက်နေခြင်း (Damming the Irrawaddy) မှ</ref> == ပထဝီဝင်အနေအထား == ဧရာဝတီမြစ်သည်မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်းပြီး မြန်မာပြည်အရှေ့ခြမ်းနှင့်အနောက်ခြမ်းကို အလယ်မှ ပိုင်းခြားထားသည်။ ကပ္ပလီပင်လယ်အတွင်းသို့ မြစ်ခွဲ (၉) ခုဖြင့် စီးဝင်သည်။ [[File:Muthupet.jpg|thumb|250px|ကမ်းရိုးတစ်လျှောက်ရှိ တွေ့ရသော လုမုတောစနစ်]] === မြစ်ညာပိုင်း === မြန်မာပြည်မြောက်ဖျား၊ ကချင်ပြည်နယ်ရှိ မေခ(အင်န်မိုင်ခ)မြစ်နှင့် မလိခမြစ်တို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဧရာဝတီမြစ်ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မေခနှင့်မလိခမြစ်နှစ်သွယ်လုံးသည် မြောက်လတ္တီကျု (၂၈) ဒီဂရီဝန်းကျင်ရှိ ဟိမဝန္တာ ရေခဲတောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံသည်။ မြစ်နှစ်သွယ်အနက် အရှေ့ဘက်ခြမ်းမှမြစ်ဖြစ်သော မေခမြစ်သည် ပူတာအိုမြို့ မြောက်ဘက်ရှိ လန်ဂွဲလာ ရေခဲတောင်တွင် မြစ်ဖျားခံသည်။ ရေစီးအလွန်ကြမ်းသောကြောင့် မေခမြစ်ကိုရေကြောင်းသွားလာရေးအတွက် အသုံးပြု၍မရပေ။ အနောက်ဘက်ခြမ်းရှိ မလိခမြစ်ကိုမူ ရေကြောင်းသွားလာရေးအတွက် အသုံးပြု၍ ရနိုင်သည်။ မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက် မိုင်(၁၅၀)၊ ကီလိုမီတာ (၂၄၀)အကွာရှိ ဗန်းမော်မြို့အထိသာ လှေ၊သင်္ဘောများ ရာသီမရွေးသွားလာနိုင်သည်။ ကချင်ပြည်နယ်၏မြို့တော်ဖြစ်သော မြစ်ကြီးနားမြို့သည် မြစ်ဆုံမှတောင်ဘက် မိုင် (၃၀)၊ ကီလိုမီတာ (၄၈) အကွာတွင်တည်ရှိသည်။ ==ဧရာဝတီမြစ်== မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသက်သွေးကြောကြီးသဖွယ်တည်ရှိနေသော ဧရာဝတီမြစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်တည့်တည့်ကိုဖြတ်၍ မြောက်ဘက်မှတောင်ဘက်သို့စီးဆင်းသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဟူ၍ စတင်ဖြစ်ပေါ်သည့် လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄၅ သန်းခန့်ကတည်းကပင် ယင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ စည်ပင်ဖွံ့ဖြိုးမှုနှင့် အထူးဆက်စပ်နေသော မြစ်ကြီးဖြစ်လေသည်။ ဧရာဝတီဟူသော အမည်သည် ဟိန္ဒီစကား ဣရဝတီ မှလာ၍ ''ဆင်မြစ်'' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်ဟု အချို့ကယူဆကြသည်။ သို့ရာတွင် သင်္သကရိုက်စကား ပရုပဏီ (ဧရာဝတီ) မှဆင်းသက်လာသော အမည်ဖြစ်သည်ဟူသော အယူအဆက ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ ''အားသစ် ဖြည့်သူ'' သို့မဟုတ် ''မြစ်'' ဟုဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ပန်ဂျပ်နယ်ရှိ မြစ်ငါးစင်းအဝင်အပါ ရာဗီ (ရာဝိ) မြစ်၏ ရှေးအခေါ်သည်လည်း ဧရာဝတီပင်ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသရှိ အခြား မြစ်ကြီးများနှင့်မတူဘဲ တစ်မူထူးခြားသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံထဲ၌ ပင် မြစ်ဖျားခံ၍ မြန်မာနိုင်ငံကိုသာ ဖြတ်စီးကာ မြန်မာ့ ပင်လယ်ကမ်းခြေမှပင် ပင်လယ်ထဲသို့စီးဝင်ခဲ့သော မြန်မာမြစ် စစ်စစ် ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက ဧရာဝတီမြစ်သည် တိဗက်နိုင်ငံ၌ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း ယခုမူ မြန်မာမြစ်စစ်စစ်ဖြစ်ကြောင်း တိကျစွာ ပြောဆိုနိုင်ကြပေပြီ။ ယင်းသည် မိုင်ပေါင်း ၁၃၅၀ ရှည်၍ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဘက် တောင်ကုန်းဒေသ၊ မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း မိုးခေါင်ရေရှားဒေသ၊ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း မြေနုကျွန်းပေါ်ဒေသတို့ကို ဖြတ်သန်း၍ စီးဆင်းလေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မေခနှင့် မလိခမြစ်နှစ်သွယ် ပေါင်း ဆုံရာမှစသည်။ မြစ်ကြီးနားမြို့မြောက်ဘက် ၄၆ မိုင်အကွာ မြောက်လတ္တီတွတ် ၂၅° ၄၅′ တွင် မေခနှင့် မလိခမြစ်တို့ ပေါင်းဆုံမိ၍ ဧရာဝတီမြစ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မလိခဟူသောအမည်သည် ဂျိန်ဖော့စကားဖြစ်၍ မြစ်ကြီးဟု အဓိပ္ပာယ်ရ သည်။ ခရီးသွားလာရန် အသုံးပြုလွယ်သည်ကိုစွဲ၍ ခေါ်ဟန်တူသည်။ သို့ရာတွင် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့်မူ မေခမြစ်ထက် ကျဉ်းသည်။ မေခမြစ်သည် ၁၆၅ ကိုက်ကျယ်၍ မလိခမြစ်သည်ကိုက် ၁၅၀ ကျယ်သည်။ မေခမြစ်ကို ထိုဒေသတွင် ဂျိန်ဖော့ ဘာသာဖြင့် အင်မိုင်ခဟု ခေါ်ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ မြစ်ဆိုး ဖြစ်သည်။ မေခမြစ်၏ မြစ်ဖျားပိုင်းကို ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုများက ''မလောင်ဝမ်း''၊ ''အဒွန်းဝမ်း''၊ ''နမ့်တမိုင်'' စသည် ဖြင့် ခေါ်ကြသည်။ အရှေ့ဘက်မှ စီးဆင်းလာသော တရုံမြစ်နှင့်ပေါင်းဆုံသည့် နေရာမှစ၍ အောက်ပိုင်းကို မေခ၊ အထက်ပိုင်းကို နမ့်တမိုင် စသည်ဖြင့်ခေါ်သည်။ နမ့်တမိုင်မြစ်သည်လည်း စိန့်ခူးဝမ်းနှင့် အဒွန်းဝမ်းမြစ်တို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာ၍ ခန္တီးရှမ်းလူမျိုးတို့က ခေါ်သောအမည် ဖြစ်သည်။ မေခမြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ မူလအစဟု ပထဝီပညာရှင်များက ယူဆကြသည့်အလျောက် အရှေ့ဧရာဝတီမြစ်ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မေခမြစ်သည် ပူတာအိုမြို့၏ မြောက်ဘက် မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၇° ၂၄′ နေရာရှိ နှင်းဖုံးသည့် တီလာတောင်ကြီး၌ ဖြစ်ပေါ် နေသော လန်ဂွေလာရေခဲမြစ်မှ မြစ်ဖျားခံသည်။ စူးစမ်းရှာဖွေသူ ကင်းဒမ်ဝဒ်က ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဖော်ပြောဆိုချက်အရဆိုမူ ယင်းမြစ်အဖျားပိုင်း၏ ရေဆင်းဧရိယာသည် စတုရန်းမိုင် ၄၅၀ ခန့်ရှိ၍၊ ပေ ၁၅,၀၀၀ ကျော် မြင့်ကြောင်းသိရသည်။ ပေ ၁၅,၅၅၀ အမြင့်တွင် နှင်းခဲရကား ဆောင်းအခါမှစ၍ ခဲနေသောနှင်းသည် ထိုဒေသ၌ ပေ ၆၅၀၀ အထိဆင်းလာ၍ ဧပြီ၊ မေလ များအထိ မြေပေါ်တွင်ရှိနေတတ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကို သုံးပိုင်း ပိုင်းနိုင်သည်။ အထက်ဧရာဝတီ· ရှေးအကျဆုံးအပိုင်း၊ အောက်ဧရာဝတီ· တတိယကပ်အစအထိမပေါ်သေး သောအပိုင်း၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်· နောက်ဆုံးပေါ်သည့်အပိုင်း၊ ==အထက် ဧရာဝတီ== အထက်ဧရာဝတီသည် မေခနှင့် မလိခမြစ်တို့ပေါင်းဆုံကာ ဧရာဝတီမြစ်ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်နေရာမှစ၍ ချင်းတွင်း မြစ်လက်တက် စီးဝင်သည့် နေရာအထိဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက်သို့တောင်ကုန်းများအကြားမှလည်းကောင်း၊ မြေပြန့်များကိုလည်းကောင်း ဖြတ်သန်းစီးဆင်း လာရာအချို့နေရာ၌ မိုင်ဝက်ကျော်ကျော်ပင် ကျယ်ဝန်း၍ အချို့နေရာ၌ အလွန်ကျဉ်းသွားရာ ယင်းသို့ ကျဉ်းသည့်အပိုင်းကို မြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်သည်။ ကျောက်တောင်ကြီး နှစ်ခုအကြား ကျဉ်းမြောင်းစွာ စီးဆင်းရသည့်အခါ မြစ်ကျဉ်းဖြစ်၍ ကိုက် ၅၀၊ ၆၀ ခန့်သာ ကျယ်ဝန်းတော့သည်။ မြစ်ကြီးနားမြို့မှ ၅၅ မိုင် ဝေးသော ဆင်ဘိုမြို့အလွန်မှစ၍ ဗန်းမော်မြို့အထိ ဧရာဝတီမြစ်သည် ကျောက်တောင်အကြား စီးဆင်းရရာ ယင်းသည် ပထမမြစ်ကျဉ်းဖြစ်သည်။ ပထမမြစ်ကျဉ်းသည်ဆင်ဘိုမြို့ အလွန် သုံးမိုင်ကွာရှိ မြင်သာရွာမှ စတင်၍ ဗန်းမော်မြို့အနီးရှိ မြစေတီရွာအထိဖြစ်ရာ အလျား ၃၆ မိုင် ရှိလေသည်။ တစ်ဖက်တစ်ချက်ရှိ ကျောက်ဆောင် ကျောက်ကမ်းပါးများသည် ပေ ၆၀ ခန့်သာ မြင့်သော်လည်း ပတ်ဝန်းကျင် မလှမ်းမကမ်း၌မူ ပေ ၃၀၀ ကျော်မြင့်သော တောင်ကြီးများရှိသည်။ ဆင်ဘိုမြို့တွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် မိုင်ဝက်ခန့်ကျယ်ဝန်းသော်လည်း ဆင်ဘိုမြို့အောက်ရောက်သည်နှင့် ကိုက် ၅၀ ခန့်သာ ကျယ်ဝန်း၍ ဧရာဝတီမြစ်၏ အကျဉ်းဆုံးနေရာဖြစ်သည်။ ရေလယ်တွင်ကျောက်ဆောင်များရှိသည်။ ရေစီးအလွန်သန်၍ ဝဲများ အလွန်ထူထပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကူးသန်းသွားလာရေး ခက်ခဲသည်။ သစ်ထုတ်စခန်းတစ်ခုဖြစ်သော ပရှောရွာအောက်နားတွင် မြစ်ကြောင်းသည် ပြန်၍ကျယ်ပြန့်လာရာ မိုင်ဝက်နီးပါးခန့်ရှိသည်။ ယင်းမြစ်ကျဉ်း၏ အရှေ့ဘက်၌ ရှေးအခါက ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဟောင်း ဖြစ်ဟန်ရှိသော ကျယ်ပြန့်သည့် ချိုင့်ဝှမ်း ကြီးတစ်ခုသည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် မျဉ်းပြိုင်တည်လျက်ရှိသည်။ ဗန်းမော်မြို့ အထက် ၁၂ မိုင်ကွာခန့်ရှိ သဖန်းပင်ရွာ သို့ ရောက်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်း စီးဆင်းရသည်ဖြစ်ရာ တစ်ဖန်ကျယ်ပြန့်လာ၍ ရေစီးလည်းသာလာသည်။ ဗန်းမော်မြို့နားသို့ ရောက်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် တောင်ဘက်ရှိ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းသို့ ဆက်မစီးဘဲ အနောက်ဘက်သို့ကွေးသွားကာ ထုံးကျောက်တောင်များအကြားသို့ ဖြတ်စီးသည်။ ဤနေရာတွင် မြစ်သည် ကိုက်တစ်ရာခန့်သာကျယ်၍ နံဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်မှ မတ်စောက်သော ကျောက်ဆောင်ကျောက်ကမ်းပါး များသည် ပေ ၂၀၀ မှ ၃၀၀ အထိ မြင့်ကြသည်။ ယင်းကို ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်သည်။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းသည် စင်းကန်းရွာမှစတင်၍ ရွှေကူမြို့ အထက်နားရှိ သင်္ဘောအင်းရွာအထိ ၁၄ မိုင်ခန့် အလျားရှိသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းနေရာသည် ရှုမျှော်ခင်းအလှဆုံးဟု ဆိုကြသည်။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းတွင် ရေစီးမြန်၍ ဝဲများရှိသော်လည်း ပထမမြစ်ကျဉ်းလောက် ကူးသန်းသွားလာရေး အန္တရာယ်မရှိချေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဖြင့် ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောများသည် တစ်နှစ်ပတ်လုံး ဆန်တက်သွားလာနိုင်သည်။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းမှ ထွက်ခဲ့၍ ဗန်းမော်မှ ၃၈ မိုင် ဝေးသော ရွှေကူမြို့ကို ဖြတ်ခဲ့ပြီး ကသာမြို့ကို လွန်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် တောင်ဘက်သို့ ကွေ့ဆင်းသည်။ ကသာမြို့မှ တကောင်းမြို့အထိ မြေနုကမ်းပါးများဖြစ်သည်။ အရှေ့ဘက်ကမ်းနှင့် ခပ်လှမ်းလှမ်း၌မူ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်၏ အဆက်ဖြစ်သော မိုးကုတ်နယ်မှ တောင်ကုန်းများကို တွေ့နိုင်သည်။ တကောင်းမြို့မှ လွန်သောအခါ သပိတ်ကျင်းမြို့အနီးတွင် တတိယမြစ်ကျဉ်းသို့ ရောက်ပြန်သည်။ တတိယမြစ်ကျဉ်းသည် သပိတ်ကျင်းမြို့၏ အထက် ၁၀ မိုင်ခန့်ရှိ မလည်ရွာမှ စတင်၍ ကျောက်မြောင်းမြို့အထိ ဖြစ်ရာ အလျား ၂၉ မိုင်ခန့်ရှိသည်။ ထိုမြစ်ကျဉ်းနေရာ၌ မြစ်၏အကျယ်မှာ ကိုက် ၄၄၀ ခန့် ရှိလေသည်။ ယင်း မြစ်ကျဉ်းသည် ပထမမြစ်ကျဉ်းနှစ်ခုလောက် ရှုခင်းမလှချေ။ သစ်တောများ ထူထပ်စွာပေါက်ရောက်နေသော ကမ်းပါးစောက်များသည် တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ရွှေဘိုခရိုင် ကျောက်မြောင်းမြို့မှ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်သည် တစ်ဖန်ကျယ်ပြန့်လာပြန်သည်။ အပူပိုင်းဇုန် မြေနု ဒေသကိုဖြတ်၍ မန္တလေးမြို့တိုင်အောင် စီးဆင်းလာပြီး ဗန်းမော် နှင့် မန္တလေးအကြား ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသည် အကွေ့ အကောက်လည်းများ၊ သဲသောင်လည်းများလှသည်။ မန္တလေးမြို့ သို့ ရောက်သောအခါ တစ်ဖက်ကမ်းရှိ စစ်ကိုင်းတောင်တန်းများကို ကွေ့ဝိုက်၍ အရှေ့မှအနောက်သို့ မြစ်ကြောင်းပြောင်းခဲ့ရာ ယင်း၏ မြစ်လက်တက်ကြီးဖြစ်သော ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဆုံရာ ပခုက္ကူမြို့အထိဖြစ်သည်။ ==အောက်ဧရာဝတီ== ချင်းတွင်းမြစ်လက်တက်နှင့် ဆုံရာမှစ၍ ဧရာဝတီမြစ်သည် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလေရကား ရေစီးနှေးသည်။ များသောအားဖြင့် ကမ်းပါးသည်သဲကျောက် ကမ်းပါးစောက်များဖြစ်၍ မြစ်နှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင် တစ်ခါတစ်ရံ တောင်ကုန်းများကို တွေ့နိုင်သည်။ ရေနံချောင်းမြို့အနီး၌တွေ့ရသော ကျောက်စရစ်နီ မြေကြမ်းများဖုံးနေသည့် သဲကမ်းပါးစောက်များကိုထောက်၍ တစ်ခါက ဧရာဝတီမြစ်သည် ယခုထက်ပို၍ မျက်နှာပြင်မြင့်ခဲ့ကြောင်း သိသာထင်ရှားသည်။ တစ်ခါတစ်ရံလည်း သဲကျောက်တောင်များ ပြတ်၍ တွန့်ခေါက်ကျောက်မြေများကိုတွေ့ရရာ ယင်းတို့သည် ရေနံထွက်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေလေသည်။ ဤအပိုင်းတွင် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသည်း တစ်ဖြောင့်တည်းမနေဘဲ ဖြောင့်လိုက်ကောက်လိုက်နှင့် စီးဆင်းသည်။ မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်စီးသည့်အခါ မြစ်ကမ်းပါးသည် သဲတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်း၍နိမ့်သည်။ တောင်ကုန်းကြား ဖြတ်စီးသည့်အခါ မြစ်ကမ်းပါးသည် မြင့်သည်။ [[File:အကောက်တောင်၊ ထုံးဘိုမြို့.jpg|thumb|518.991x518.991px|ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းဘေးရှိ အကောက်တောင်သို့ စက်လှေဖြင့်သွားရာလမ်းတွင် မြင်တွေ့ရသည့် နံရံကပ်ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ]] မင်းဘူးမြို့မှ ပြည်မြို့အကြားတွင် အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်မှ ဖြာထွက်လာသော တောင်စွယ်များသည် မြစ်ကမ်းပါးအထိရောက်သည်။ အရှေ့ဘက်မှလည်း ပဲခူးရိုးမနှင့် ယင်း၏တောင်စွယ်များက ကမ်းပါးအထိရောက်သည်။ သရက်မြို့ အောက်နားတွင် အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်စွယ်သည် အရှေ့ဘက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ်နှင့် မိုင် ၅၀ မှ ၆၀ ခန့်သာ ကွာဝေးသည့် နေရာအထိ လာဆုံကြသည်။ သရက်မြို့မှ မိုင် ၄၀ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်၏ အရေးကြီးသော ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သည့် ပြည်မြို့သို့ ရောက်သည်။ ပြည်မြို့အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ကြံခင်းမြို့နယ် သောကြာဒူးကျေးရွာအနီး ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပါးအရောက် ထိုးထွက်နေသော အကောက်တောင်၏ သဲကျောက်တောင်စောင်းကြီးရှိသည်။ ယင်းတောင်စောင်းကို ဘုရားပုံတော်များ အမျိုးမျိုးထွင်းထုထားရာ မြစ်လမ်းခရီးသွားများ ကြည်ညိုစွာ ဖူးမြော် နိုင်သည်။ အောက်ပိုင်း ဧရာဝတီတွင်လည်း မြစ်ကြောင်း ကျဉ်း သွားသော နှစ်နေရာရှိသည်။ ထိုနှစ်နေရာ၌ မြစ်ကြောင်းသည် ကိုက် ၈၀၀· ၈၈၀ ခန့်ရှိသည်။ သို့သော် ရေနက်၍ သင်္ဘော များ သွားလာနိုင်သဖြင့် အချို့က မြစ်ကျဉ်းဟု မခေါ်ချေ။ ထိုနှစ်နေရာမှ မင်းလှနှင့် မိကျောင်းရဲအကြား (ကိုးမိုင်ခွဲခန့်) နေရာနှင့် ပြည်မြို့အထက် ကမ္မနှင့် စစ္စယံအကြားရှိ တစ်နေရာ (ရှစ်မိုင်ခန့်) ဖြစ်ကြသည်။ ==မြစ်ဝကျွန်းပေါ်== ဧရာဝတီမြစ်၏ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ပိုင်းသည် ပြည်မြို့ အောက် ၅၃ မိုင် ဝေးသော မြန်အောင်မြို့နားမှ စလေသည်။ မြန်အောင်မြို့ အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ညောင်ကျိုးရွာအနီးမှ စ၍ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၏ အနောက်ဘက်အကျဆုံးနှင့် အကြီးဆုံးမြစ်ခွဲဖြစ်သည့် ပုသိမ်မြစ်ခွဲထွက်သည်။ (ပုသိမ်မြစ်·ရှု။) ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်သည် ပင်လယ်မှမိုင် ၁၈၀ အကွာမှစ၍ မြစ်ခွဲများ ဖြာထွက်ကာ တြိဂံပုံသဏ္ဌာန် တည်ရှိသည်။ ဟင်္သာတမြို့အနီးတွင် အရှေ့ဘက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်၊ အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်တို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မိုင် ၈၀ ခန့် သာ ကွာဝေးသည်အထိ နီးကပ်လာပြီးနောက် တဖြည်းဖြည်း တောင်ဘက်သို့ ခွာထွက်သွားကြရာ ယင်းသို့ကွာသွားသည့် မြေပြန့်တစ်လျှောက် ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်ခွဲများစွာဖြာထွက်၍ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ထဲသို့ စီးဝင်သည်။ ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်ရာ၌ ပုသိမ်မြစ်အပါအဝင် မြစ်ဝကြီးပေါင်းကိုးခု ဖြစ်ပေါ်လေသည်။ မြစ်ခွဲကြီးများမှ မြစ်ချောင်းကလေးများစွာ ဖြာထွက်ကာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆက်စပ်စီးဆင်းလျက်ရှိရာ ဒီချောင်းပေါင်းများစွာ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသော ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် သည် ပိုက်ကွန်ကြီးသဖွယ်ဖြစ်နေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် စတုရန်းမိုင် ၁၂၀၀၀ ကျယ်ပြန့်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၏ အနောက်ဘက်ဆုံးမြစ်ဝသည် ပုသိမ်မြစ်ဝဖြစ်သကဲ့သို့ အရှေ့ဘက်ဆုံး မြစ်ဝသည် ရန်ကုန်မြစ်ဝဖြစ်သည်။ ပုသိမ်မြစ်သည် ဧရာဝတီမှစ၍ ခွဲထွက် စီးဆင်းလာသောမြစ် ဖြစ်သော်လည်း ရန်ကုန်မြစ်မှာမူ ပဲခူးရိုးမတောင်မှ မြစ်ဖျားခံ၍ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်မှ မြစ်ခွဲဖြစ်သော ဘောလယ်မြစ်နှင့်ဆုံကာ ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်သည်။ ရန်ကုန်မြစ်၏ အထက်ပိုင်းကို [[လှိုင်မြစ်]]ဟုလည်းကောင်း၊ [[မြစ်မခ]]ဟုလည်းကောင်းခေါ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်တွင် ပင်လယ်ထဲသို့စီးဝင်သော မြစ်ဝကိုးခုရှိသော်လည်း ပုသိမ်မြစ်ဝနှင့် ရန်ကုန်မြစ်ဝ နှစ်ခုတွင်းသို့သာလျှင် ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများ ဝင်ထွက် ဆိုက်ကပ်နိုင်ကြသည်။ ပုသိမ်မြစ်ဝနှင့် ရန်ကုန်မြစ်ဝသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မိုင် ၁၆၀ ခန့်ဝေးသည်။ ရန်ကုန်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် ဆက်လျက်ရှိသော်လည်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကြီးမှရေသည် ရန်ကုန်မြစ်အတွင်းသို့ လုံးဝစီးဝင်ခြင်းမရှိချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရန်ကုန်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်မှ ခွဲထွက်လာသည်မဟုတ်ဘဲ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ ပူးပေါင်းစီးဝင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့အတူပင် ပုသိမ်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ မြစ်ခွဲဖြစ်သော်လည်း ဧရာဝတီ မြစ်ရေသည်ပုသိမ်မြစ်ထဲသို့ အနည်းငယ်သာ စီးဝင်လေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပုသိမ်မြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ကို ဆက်သောချောင်းသည် ကိုက် ၃၀၀ ခန့်သာကျယ်၍ ချောင်းတစ်ခုလုံး သဲသောင်ပြင်နှင့် ပြည့်နေသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ယင်းမြစ်ဝနှစ်ခုကို ဧရာဝတီမြစ်အစစ်ဟု ခေါ်ရန်မလွယ်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ရေသည် ပင်လယ်ထဲသို့ အမှန်စီးထွက်ရာထွက်ပေါက်ကား ဧရာမြစ်ဝဖြစ်သည်။ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်က ဧရာဝတီမြစ်ဝသည် ပြည်မြို့နား၌ ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ ခန့်ကပင် ဧရာဝတီမြစ်ဝသည် ယခုအခြေအတိုင်း မရှိသေးချေ။ ယခု ဖြစ်ပေါ်နေသော မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နေရာတစ်ခုလုံးသည် တွံတေး၊ မြောင်းမြ၊ ပုသိမ် စသော ဂဝံ ကျောက်ကုန်းရိုးများ ရေပြင်ပေါ်၌တက်နေသည့်ကျွန်းသဖွယ် ဖြစ်ပေါ်နေသော နေရာများမှတစ်ပါး အားလုံးပင် ပင်လယ်ရေပြင်ကြီး ဖြစ်လျက်ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုခေတ်အခါက ဒီတက် ဒီကျသည် ပြည်မြို့အထက်တွင် ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါ၌မူ ဒီရေသည် ညောင်တုန်းမြို့အထိပင် တစ်ခါတစ်ရံ မရောက်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျောက် ရေစီးနှင့်အတူပါလာသော နုန်းမြေသည် ယခုမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဖြစ်နေသောနေရာ၌ တဖြည်းဖြည်းပို့လာကာ မြေနုကျွန်းပေါ်ဒေသဟူ၍ ဖြစ်လာခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျှောက်မှ မြစ်ဝသို့ တစ်နှစ်လျှင် နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၂၆၁ သန်း စီးပါလာသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ မန္တလေးမြို့နေရာအထိ နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၃၂ သန်း စီးပါလာပြီးလျှင် ချင်းတွင်း မြစ်ဘက်မှ တန်ပေါင်း ၁၀၉ သန်းပါလာ၍ အခြားမြစ်ချောင်းများမှ တန်ပေါင်း သန်း ၁၂၀ ခန့် မျောပါလာသည်ဟု တွက်ဆကြသည်။ ၁၈၆၀·၇၀ နှင့် ၁၉၀၉·၁၀ ခုနှစ်များက တိုင်းတာရေးဆွဲထားသော မြေမျက်နှာပြင် အနိမ့်အမြင့် တိုင်းတာချက်အရ ဘူမိဗေဒပညာရှင် ဒေါက်တာချစ်ဗား၏ ယူဆချက်မှာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ကမ်းခြေသည် အနှစ်တစ်ရာခန့်တွင် သုံးမိုင်ခန့်သာ အများဆုံးမြေဖို့၍ ကျယ်ထွက်လာသည်ဟုဆိုသည်။ ဆာအက်ဒွင်ပတ်စကိုဆိုသူ ဘူမိဗေဒပညာရှင်ကမူ တစ်နှစ်လျှင် ပေ ၂၀၀ သို့မဟုတ် အနှစ်တစ်ရာလျှင် ၃.၇၉ မိုင် ပင်လယ်ထဲသို့ ပြန့်ထွက်လာသည်ဟု ယူဆသည်။ ပင်လယ်နှင့်စပ်လျက်ရှိသော မြေနုကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် ကနစိုတောများပေါက်ရောက်၍ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် တစ်ခုလုံး၌မူ ဆန်စပါး အကြီးအကျယ်စိုက်ပျိုးသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ရှေးနှစ်ပေါင်း ထောင်ပေါင်းများစွာက မန္တလေးမြို့အနီးမှ တောင်ဘက်သို့ တန်းလျက် စီးဆင်းဖူးကြောင်း အထောက်အထားများရှိသည်။ စစ်တောင်းမြစ်သည် တစ်ချိန်က ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းဟု ဘူမိဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ ယခု ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းသည် တစ်ချိန်က ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းဖြစ်ရမည်ဟု ဆိုကြလေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေတိုက်စားခြင်း အမြန်ဆုံးသော မြစ်တစ်မြစ်ဖြစ်သည်။ နိုင်းမြစ်၊ မစ္စစ္စပီမြစ်၊ ဂင်္ဂါမြစ်၊ ဒင်းညုမြစ်တို့ထက် ရေတိုက်စားနှုန်း အားကြီးသည်။ ယင်းမြစ်ဝှမ်း အောက်ခြေရှိ ကျောက်ဆောင်များကိုပင် အနှစ် ၄၀၀ လျှင် တစ်ပေခန့် တိုက်စားသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ ==မြစ်လက်တက်များ== မေခနှင့်မေလိခတို့ ပေါင်းဆုံ၍ ဧရာဝတီမြစ်ဟု ပေါ်လာသည်မှစ၍ ဧရာဝတီမြစ်တွင်းသို့ စီးဝင်သော မြစ်လက်တက်များမှာ လက်ျာဘက်မှ နမ့်ကောင်ခေါ် မိုးကောင်းချောင်း၊ မဲဇာမြစ်၊ မူးမြစ်၊ ချင်းတွင်းမြစ်၊ယော ချောင်း၊ စလင်းချောင်းခေါ်[[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]]၊ မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်း၊ မင်းတုန်းချောင်း စသည်တို့ဖြစ်၍ လက်ဝဲဘက်မှ မိုးလယ်ချောင်း၊ တပိန်မြစ်၊ ရွှေလီမြစ်၊ မြစ်ငယ်မြစ်၊ သို့မဟုတ် နမ္မတူ၊ သို့မဟုတ် ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်၊ ဇော်ဂျီမြစ်၊ ပန်းလောင်မြစ်၊ စမုန်မြစ်၊ ပင်းချောင်း၊ ဒေါင်းသေချောင်း၊ ယင်းချောင်း၊ နဝင်းချောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းတို့ အနက် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]သည် အကြီးဆုံး မြစ်လက်တက်ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ ထင်ရှားသော မြို့ကြီးများမှာ မြစ်ကြီးနားမြို့၊ ဗန်းမော်မြို့၊ ရွှေကူမြို့၊ ကသာမြို့၊ ထီးချိုင့်မြို့၊ တကောင်းမြို့၊ သပိတ်ကျင်းမြို့၊ မန္တလေးမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ အင်းဝမြို့၊ [[မြင်းမူမြို့]]၊ မြင်းခြံမြို့၊ ပခုက္ကူမြို့၊ ပုဂံမြို့၊ ချောက်မြို့၊ စလေမြို့၊[[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]]၊ ရေနံချောင်းမြို့၊ မကွေးမြို့၊ မင်းဘူးမြို့၊ မင်းလှမြို့၊ မိချောင်းရဲမြို့၊ အောင်လံမြို့၊ သရက်မြို့၊ ပြည်မြို့၊ မြန်အောင်မြို့၊ ကြံခင်းမြို့၊ ဟင်္သာတမြို့၊ ဓနုဖြူမြို့၊ ညောင်တုန်းမြို့၊ မအူပင်မြို့ စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။ ရှေးမြန်မာမင်းများ၏ မြို့တော်ဟောင်းများဖြစ်သော ပုဂံ၊ အင်းဝ၊ သရေခေတ္တရာ၊ စစ်ကိုင်း၊ အမရပူရ၊ မန္တလေးမြို့များသည် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းပေါ်၌ပင် တည်ရှိခဲ့သည်ကို ထောက်ခြင်းဖြင့် ဧရာဝတီမြစ်၏ အသုံးဝင်တန်ဖိုးရှိပုံကို သိသာနိုင်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်တွင် ရေတံခွန်များမရှိချေ။ ယင်းသည် ရေစီးသာသဖြင့် မြစ်ဝမှ မိုင်ပေါင်း ၈၀၀ ကျော်ဝေးသော ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောများ ၁၂ ရာသီပတ်လုံး သွားလာ ဆန်တက်နိုင်သည်။ ရေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေးကော်ပိုရေးရှင်းပိုင် မီးသင်္ဘောများနှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် မီးသင်္ဘောများဖြင့် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ကူးသန်းသွားလာရေး လွယ်ကူလျက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း ကူးလူးဆက်ဆံရာ သဘာဝခရီးလမ်းမကြီးဟု ခေါ်ဆိုနိုင်လေသည်။ အထက်အောက်ကုန်များ အလွယ်တကူ ဖလှယ်ရောင်းချရသော ဗဟိုလမ်းမကြီးလည်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြစ်ဆိပ်မြို့ကြီးများသည် မြစ်ကြောင်းခရီးကို အမှီပြု၍ စည်ပင်ဝပြောလာကြသည်။ အမရပူရမြို့နှင့် စစ်ကိုင်းမြို့အကြား ဧရာဝတီ မြစ်ကိုဖြတ်၍ [[အင်းဝတံတား]]ကြီးကို ဆောက်လုပ်ထားသည်။ ပေပေါင်း ၃၉၈၀ ရှည်၍ အလယ်တွင် မီးရထားလမ်း တစ်လမ်း၊ ဘေးနှစ်ဖက်တွင် မော်တော်ကားလမ်းများရှိ၏။ ယင်းကို ၁၉၃၄ ခုနှစ်က ဖွင့်လှစ်ခဲ့ရာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်းက ပျက်စီးသွား၍ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ် တွင် ပြန်လည် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် အထက်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ သစ်တောများမှ သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်များကို အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျှောက် စရိတ်သက်သာစွာ အလွယ်တကူမျှောချနိုင်သည်။ မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် မိုးနည်းပါးသော ဒေသများ၌ ဧရာဝတီမြစ်ရေကို သောက်သုံးခြင်း၊ စိုက်ပျိုးရေး အတွက် ဆည်မြောင်းဖြင့် သွယ်ယူသုံးစွဲခြင်းများပြုကြရသည်။ ထို့ကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသက်သွေးကြောကြီးဟု ခေါ်ဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == မြစ်လက်တက်များ == ဧရာဝတီမြစ်တွင် အဓိကမြစ်လက်တက်ကြီး (၅) ခုရှိသည်။ မြစ်လက်တက်များသည် အမြင့်ပေ (၇၀၀၀)မှ (၁၀၀၀၀)အထိရှိသော တောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံကြသည်။ * [[တာပိန်မြစ်]] (ဝဲ) * [[ရွှေလီမြစ်]] (ဝဲ) * [[မြစ်ငယ်မြစ်]] (ဝဲ) * [[မူးမြစ်]] (ယာ) * [[ချင်းတွင်းမြစ်]] (ယာ) ထို့အပြင် ချောင်းလက်တက်များလည်း ရှိသေးသည်။ * [[ချောင်းမကြီးချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ယောမြစ်|ယောချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]]ခေါ်စလင်းချောင်း (အနောက်ဘက်) * [[မုန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[မန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[မင်းတုန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ပင်းချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) * [[ယင်းမြစ်|ယင်းချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) * [[ဒေါင်းသေချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) * [[ဗွက်ကြီးချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) === တာပိန်မြစ် === တာပိန်မြစ်သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ယူနန်ပြည်နယ်မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလာပြီး [[ကချင်ပြည်နယ်]]အတွင်းတွင်ပင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်သည်။ === ရွှေလီမြစ် === ရွှေလီမြစ်သည်လည်း တရုတ်နိုင်ငံ၊ယူနန်ပြည်နယ်မှပင် စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလာပြီး [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းလာပြီး [[ကသာမြို့]]တောင်ဘက်ရှိ အင်းရွာအနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်နှင့်ပေါင်းဆုံသည်။ === မြစ်ငယ်မြစ် (ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်) === [[ရှမ်းပြည်နယ်]]မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံ နယ်စပ်အနီး မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းသည်။ သိန္နီ၊ သီပေါ၊ ရွှေစာရံ နှင့် [[ကျောက်ဆည်လွင်ပြင်]]ကို ဖြတ်ကာ မန္တလေးတောင်ဘက် [[အင်းဝ]]အနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်သည်။ === မူးမြစ် === [[ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်း]] ဒေသကို မြောက်မှတောင်သို့ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလာကာ [[မြင်းမူမြို့]]အနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ === ချင်းတွင်းမြစ် === ကချင်ပြည်နယ် [[ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်း]]ဒေသကြီးမှ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလာပြီး ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ [[မြင်းခြံမြို့]] အနီးတွင် ပေါင်းဆုံသည်။ [[File:SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg|thumb|250px|မြန်မာနိုင်ငံတွင်အတွေ့ရများဆုံး ရေငံမိချောင်းတစ်ကောင်၊ ၎င်းတို့သည် တောအနီးတွင် အသက်ရှင်နေထိုင်ကြသည်၊ လူတို့၏တိုက်ခိုက်ဖမ်းဆီးခြင်းအားယနေ့တိုင်ခံနေရဆဲဖြစ်သည်။]] == စီးပွားရေးနှင့်နိုင်ငံရေး == မြန်မာ့ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် အရေးပါသည့် အခန်းမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ [[ပုဂံခေတ်]]မှစကာ နောက်ဆုံး [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တိုင် ခေတ်အဆက်ဆက်တွင် အရေးပါသည့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး တို့တွင် အသုံးချခဲ့ကြသည်။ မွန်-မြန်မာစစ်ပွဲများဟု ထင်ရှားသည့် အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ် ကာလများအတွင်းတွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် အဓိက စစ်ချီတက်ရာလမ်းကြောင်းကြီးဖြစ်ခဲ့သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ [[ပြည်မြို့]]သည်လည်း နှစ်ဖက်စစ်ရင်ဆိုင်ရာ ရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာဖြစ်ခဲ့သည်။ [[ဘုရင့်နောင်]]လက်ထက်တွင်လည်း အထက်မြန်မာနိုင်ငံတစ်လွှား ဆန်တိုက်ခိုက်ရာတွင် စစ်ချီလမ်းကြောင်းအဖြစ် ဧရာဝတီမြစ်ကို အဓိကအားဖြင့် အသုံးပြုခဲ့ပြန်သည်။ ထို့အတူ [[ညောင်ရမ်းခေတ်]]ဦးမင်းများဖြစ်ကြသည့် [[အနောက်ဘက်လွန်မင်း]] နှင့် [[သာလွန်မင်း]]တို့လည်း ဧရာဝတီမြစ်ကို စုန်ဆန်သွားလာခဲ့ကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင်လည်း ရန်သူအင်္ဂလိပ်တို့ကို ခုခံရာတွင် မြစ်ရိုးတစ်လျောက် ခံတပ်များ တည်ဆောက်ခဲ့ကြရာ [[မင်းလှခံတပ်]]နှင့် [[အင်းဝခံတပ်]]တို့မှာ နာမည်ကျော်သည်။ ==ဆည်တမံများ== အဓိက ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်မည့် ဆည်တမံမှာ မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း တစ်ခုသာ ရှိသော်လည်း မြစ်ဖျားခံရာမြစ်များ၊ ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်သည့် မြစ်များပေါ်တွင်လည်း ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း ရေကာတာများ တည်ဆောက်ရန် စီမံကိန်းများ ရှိသည်။ === ကချင်ပြည်နယ် === * ဧရာဝတီမြစ် ** မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀၀ (မြစ်ကြီးနားမြို့အနီး) * မလိခမြစ် ** လာဇာ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၉၀၀ * မေခမြစ် ** ချီဖွေ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၄၀၀ ** ပါရှီး (ခေါ်) ဝူဆောက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၈၀၀ ** လာကင် (ခေါ်) ယီနန် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၄၀၀ ** ဖီဇော ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၂၀၀၀ ** ခေါင်လန်ဖူး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် -၂၇၀၀ * တာပိန်မြစ် ** တာပိန်(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၂၄၀ ** တာပိန်(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၁၆၈ === ရှမ်းပြည်နယ် === * ရွှေလီမြစ် ** ရွှေလီ(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀ ** ရွှေလီ(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၆၀ ** ရွှေလီ(၃) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၆၀ * ဒုဋ္ဌဝတီမြစ် ** အထက်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် ** အလယ်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် * ဇော်ဂျီ ** ဇော်ဂျီ (၁) ရေအားလျှပ်စစ် ** ဇော်ဂျီ (၂) ရေအားလျှပ်စစ် ** မြို့ကြီး ရေအားလျှပ်စစ် === မန္တလေးတိုင်း === * ချောင်းမကြီးချောင်း ** ဆည်တော်ကြီးဆည် နှင့် ရေအားလျှပ်စစ် * ဒုဋ္ဌဝတီမြစ် ** ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် * ကင်းတား ** ကင်းတားတမံ === စစ်ကိုင်းတိုင်း === * ချင်းတွင်းမြစ် ** ထမံသီ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၂၀၀ ** ရာဇဂြိုဟ်ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း ** ရွှေစာရေး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၆၀ ** မော်လိုက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၀၀ ** ဟုမ္မလင်း ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၅၀ <ref>{{Cite web |title=အချုပ်အခြာအာဏာ တည်တံ့ခိုင်မြဲရေး (သို့မဟုတ်) ဧရာဝတီ |url=http://www.naytthit.net/?p=15625 |accessdate=17 July 2011 |archivedate=17 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110817183837/http://www.naytthit.net/?p=15625 }}</ref> === မကွေးတိုင်း === *မုန်းချောင်း ** မုန်း‌ချောင်းဘက်စုံတမံစီမံကိန်း ==ယနေ့ခေတ် လေ့လာတွေ့ရှိချက်== ဧရာဝတီမြစ်တွင် ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း (၇၉) မျိုး ခိုလှုံရာနေထိုင်ကြသည့်အပြင်၊ ၂ဝဝ၂ ခုနှစ် အထိလေ့လာချက်များအရ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၌ လူအများ အသိ အမှတ်ပြုထားသော ငှက်စားကျက်နယ်မြေ (၄) ခုလည်း ရှိသည်။ မြစ်၏ ဇီဝသတ္တ စုံလင်ထွေပြားမှုအကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ကောင်းစွာလေ့လာထားသည်များလည်း မရှိသေးချေ။ ရေနေသတ္တဝါမျိုးစိတ်ပေါင်းများစွာ မှီတင်းနေထိုင်ကြသည်။ ထိုမျိုးစိတ်များအနက်မှ အထူးထင်ရှားသည့် မျိုးစိတ်သတ္တဝါမှာ ဧရာဝတီလင်းပိုင် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/ayeyarwaddy-river.htm |accessdate=2 December 2014 |archivedate=16 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090516011601/http://www.myanmars.net/myanmar/ayeyarwaddy-river.htm }}</ref> မကြာသေးမီက တောင်ကျချောင်း ငါးခူမျိုးစိတ် သစ်များကို ထပ်မံတွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ဧရာဝတီမြစ်ဆုံနှင့် သိပ်မဝေးလှသောနေရာများတွင် ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်က တွေ့ရှိခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် နုန်းတင်မြေနှစ်များ အများဆုံးပို့ချပေးနိုင်သောမြစ်လည်း ဖြစ်သည်။ [[File:Sagainghillsagaing.jpg|thumb|250px|စစ်ကိုင်းတောင်မှ တွေ့ရသော ဧရာဝတီမြစ်]] == မြစ်ကမ်းဘေးရှိမြို့ကြီးများ == {{Columns-list|2=* [[ပူတာအိုမြို့|ပူတာအို]] * [[မြစ်ကြီးနား]] * [[ဗန်းမော်]] * [[ကသာ]] * [[တကောင်း]] * [[ကျောက်မြောင်းမြို့|ကျောက်မြောင်း]] * [[မန္တလေး]] * [[စစ်ကိုင်း]] * [[မြင်းမူ]] * [[မြင်းခြံ]] * [[ပခုက္ကူ]] * [[ညောင်ဦး]] * [[ပုဂံ]] * [[ချောက်မြို့|ချောက်]] * [[ဆိပ်ဖြူမြို့|ဆိပ်ဖြူ]] * [[စလေမြို့|စလေ]] * [[ဆင်ဖြူကျွန်း]] * [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]] * [[မကွေး]] * [[မင်းဘူး]] * [[အောင်လံမြို့|အောင်လံ]] * [[သရက်]] * [[ပြည်]] * [[ဟင်္သာတ]] * [[ပန်းတနော်]]}} == တံတားကြီးများ == ဗြိတိသျှကိုလိုနီအစိုးရက ၁၉၃၄ တွင် [[အင်းဝတံတား]](စစ်ကိုင်းတံတား)ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်အဝင် အင်္ဂလိပ်အပြေးတွင် ဗြိသျှတပ်များက တံတားကြီးကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးရပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် တံတားကြီးကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာသည့်တိုင် တစ်ခုတည်းသော ဧရာဝတီမြစ်ကူးတံတားကြီး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထပ်မံအသစ်တည်ဆောက်သောတံတားကြီးများမှာ - * [[ဧရာဝတီတံတား (ရတနာပုံ)]] (ယခင်အင်းဝတံတားကြီး၏ အထက်ဘက်နား) * [[ဗလမင်းထင်တံတား]] (အင်န်မိုင်ခမြစ်ကူး၊ မြစ်ကြီးနားမြို့အနီး၊ ၁၉၉၈၊နိုဝင်ဘာလ) * [[အနော်ရထာတံတား]] (ချောက်၊ ၂၀၀၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ) * [[ဧရာဝတီတံတား (မကွေး)]] * [[ဗိုလ်မြတ်ထွန်းတံတား]] (ညောင်တုန်း၊ ၁၉၉၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ) * [[နဝဒေးတံတား]] (ပြည်မြို့၊ ၁၉၉၇၊စက်တင်ဘာ) * [[မအူပင်တံတား]] (မအူပင်၊ ၁၉၉၈၊ဖေဖော်ဝါရီ) * [[ဒေးဒရဲတံတား]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ပခုက္ကူ)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ရတနာသိင်္ခ)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (စင်းခန်း)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (မလွန်)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ထီးချိုင့်)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ညောင်တုန်း)]] ==ဓာတ်ပုံများ== <gallery widths="160px" heights="120px"> Image:Irrawaddy Mandalay-Hill.JPG|မြစ်အရှေ့ဘက်မှ [[မန္တလေးတောင်]] Image:Irrawaddy boat.JPG|ဧရာဝတီမြစ်တွင်းမှ ခရီးသွားများ Image:Rivercraft Irrawaddy.JPG|ရိုးရာ မြစ်ကူးလှေများ Image:Irrawaddy log-buffalo.JPG|ဧရာဝတီမြစ်မှ သစ်များဆွဲလာသော ကျွဲများ Image:Irrawaddy@Mingun.JPG|မင်းကွန်းရှိ ဧရာဝတီ Image:Irrawaddy Island-Village.JPG| ဧရာဝတီမြစ်တွင်းမှ ကျွန်းရွာတစ်ရွာ Image:Irrawaddy bamboo-rafts.JPG|မြစ်တွင်းမှ ဝါးဖောင်များ Image:Irrawaddy west-bank.JPG|မင်းကွန်းရှိ မြစ်ကမ်းဘေးမှ ဈေးတစ်ခု Image:Irrawaddy raft.JPG|ဧရာဝတီမြစ်တွင်းမှ ရွက်လွှင့်နေသော ဝါးဖောင် Image:Westbank Irrawaddy.JPG|လှေငယ်ဖြင့် ရွက်လွှင့်နေသော အမျိုးသမီး </gallery> == ပြင်ပလင့်ခ်များ == ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ဧရာဝတီမြစ်]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] 9h44myb9cpwl1fgeddqbhtf5d3xh8v1 1037868 1037865 2026-06-13T07:44:15Z Chenzeyan29 141880 /* ဧရာဝတီမြစ်၏ ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ */ 1037868 wikitext text/x-wiki {{Geobox <!-- *** Name section *** --> | name = ဧရာဝတီမြစ် | image = Irrawaddy-River-Myanmar-Burma-2005.jpg | image_size = | image_caption = ဧရာဝတီမြစ်အား ကောင်းကင်မှ တွေ့မြင်ရပုံ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | state = ကချင် | state1 = | region = စစ်ကိုင်း | region1 = မန္တလေး | region2 = မကွေး | region3 = ပဲခူး | region4 = ဧရာဝတီ | region5 = ရန်ကုန် | district = | district1 = | city = [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] | city1 = [[ဝိုင်းမော်မြို့]] | city2 = [[ဆင်ဘိုမြို့]] | city3 = [[ဗန်းမော်မြို့]] | city4 = [[ရွှေကူမြို့]] | city5 = [[ကသာမြို့]] | city6 = [[ထီးချိုင့်မြို့]] | city7 = [[တကောင်းမြို့]] | city8 = [[မလယ်မြို့]] | city9 = [[သပိတ်ကျင်းမြို့]] | city10 = [[ကျောက်မြောင်းမြို့]] | city11 = [[စဉ့်ကူးမြို့]] | city12 = [[မန္တလေးမြို့]] | city13 = [[စစ်ကိုင်းမြို့]] | city14 = [[ရွာသစ်ကြီးမြို့]] | city15 = [[ငါန်းဇွန်မြို့]] | city16 = [[မြင်းမူမြို့]] | city17 = [[မြောင်မြို့]] | city18 = [[ဆီမီးခုံမြို့]] | city19 = [[ရေစကြိုမြို့]] | city20 = [[ပခန်းကြီးမြို့]] | city21 = [[မြင်းခြံမြို့]] | city22 = [[ပခုက္ကူမြို့]] | city23 = [[ညောင်ဦးမြို့]] | city24 = [[မြစ်ခြေမြို့]] | city25 = [[ပုဂံမြို့]] | city26 = [[လမ်းရွာမြို့]] | city27 = [[ချောက်မြို့]] | city28 = [[ဆိပ်ဖြူမြို့]] | city29 = [[စလေမြို့]] | city30 = [[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]] | city31 = [[စလင်းမြို့]] | city32 = [[ရေနံချောင်းမြို့]] | city33 = [[မင်းဘူးမြို့]] | city34 = [[မကွေးမြို့]] | city35 = [[မင်းလှမြို့]] | city36 = [[မလွန်မြို့]] | city37 = [[မိချောင်းရဲမြို့]] | city38 = [[ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့]] | city39 = [[အောင်လံမြို့]] ခေါ် မြေထဲမြို့ | city40 = [[သရက်မြို့]] | city41 = [[ပြလို့မြို့]] | city42 = [[ကမ္မမြို့]] | city43 = [[ပြည်မြို့]] | city44 = [[ရွှေတောင်မြို့]] | city45 = [[ပန်းတောင်းမြို့]] | city46 = [[ကျီးသဲမြို့]] | city47 = [[ကြံခင်းမြို့]] | city48 = [[မြန်အောင်မြို့]] | city49 = [[မိုးညိုမြို့]] | city50 = [[ဟင်္သာတမြို့]] | city51 = [[ဇလွန်မြို့]] | city52 = [[အဖျောက်မြို့]] | city53 = [[ဓနုဖြူမြို့]] | city54 = [[ညောင်တုန်းမြို့]] | city55 = [[ပန်းတနော်မြို့]] | city56 = [[မအူပင်မြို့]] | city57 = [[ဒေးဒရဲမြို့]] | city58 = [[ပုသိမ်မြို့]] | city59 = [[မြောင်းမြမြို့]] | city60 = [[ရန်ကုန်မြို့]] <!-- *** Geography *** --> | length = 2210 <ref>{{cite web|ref=khon_ra2|author1=Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department|title=Water Quality Management at River Basin in Myanmar|url=http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|website=Water Environment Partnership in Asia (WEPA)|publisher=The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation|accessdate=26 March 2017|page=1|language=English|format=PDF|date=21 September 2011|quote=Ayeyarwady River 2210 Km|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|archivedate=16 August 2016|df=dmy-all}}</ref> | watershed = 404200 <ref>{{cite web|ref=khon_ra|author1=Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department|title=Water Quality Management at River Basin in Myanmar|url=http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|website=Water Environment Partnership in Asia (WEPA)|publisher=The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation|accessdate=26 March 2017|page=2|language=English|format=PDF|date=21 September 2011|quote=Catchment Area (000's sq-km) Chindwin River 115.30 Upper Ayeyarwady River 193.30 Lower Ayeyarwady River 95.60|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|archivedate=16 August 2016|df=dmy-all}}</ref> | discharge_location = | discharge = 13000 | discharge_max = 32600 | discharge_min = 2300 | discharge1_location = | discharge1 = <!-- *** Source *** --> | source_name = [[မလိခမြစ်]]<ref>[https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 James R Penn (2001) Rivers of the World] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111233731/https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 |date=11 January 2016 }}. Santa Barbara, Calif. [u.a.] ABC-Clio {{ISBN|1-57607-042-5}}, {{ISBN|978-1-57607-042-0}}. Page 115 paragraph 2, retrieved July 16, 2009</ref> | source_location = | source_district = | source_region = | source_state = ကချင်ပြည်နယ် | source_country = M | source_coordinates = {{coord|28|22|0|N|97|23|0|E|display=inline}} | source_elevation = | source_length = | source1_name = [[မေခမြစ်]] | source1_location = | source1_district = | source1_region = | source1_state = ကချင်ပြည်နယ် | source1_country = မြန်မာနိုင်ငံ | source1_coordinates = {{coord|28|4|0|N|98|8|0|E|display=inline}} | source1_elevation = | source1_length = | source_confluence_location =Damphet | source_confluence_district = | source_confluence_region = | source_confluence_state = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | source_confluence_country = | source_confluence_coordinates = {{coord|25|42|0|N|97|30|0|E|display=inline}} | source_confluence_elevation = 147 <!-- *** Mouth *** --> | mouth_name = [[ကပ္ပလီပင်လယ်]] | mouth_location = Ale-ywa | mouth_district = | mouth_region = | mouth_state = ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး | mouth_country = မြန်မာနိုင်ငံ | capital_coordinates = | mouth_coordinates = {{coord|15|51|19|N|95|14|27|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 0 <!-- *** Tributaries *** --> | tributary_left = [[နမ့်ကောင်]] ခေါ် [[မိုးကောင်းချောင်း]] | tributary_left1 = [[မဲဇာမြစ်]] | tributary_left2 = [[မူးမြစ်]] | tributary_left3 = [[ချင်းတွင်းမြစ်]] | tributary_left4 = [[ယောချောင်း]] | tributary_left5 = [[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]] | tributary_left6 = [[မုန်းချောင်း]] | tributary_left7 = [[မန်းချောင်း]] | tributary_left8 = [[မင်းတုန်းချောင်း]] | tributary_right = [[မိုးလယ်ချောင်း]] | tributary_right1 = [[တပိန်မြစ်]] | tributary_right2 = [[ရွှေလီမြစ်]] | tributary_right3 = [[မြစ်ငယ်မြစ်]] ခေါ် [[နမ္မတူမြစ်]] ခေါ် [[ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်]] | tributary_right4 = [[ဇော်ဂျီမြစ်]] | tributary_right5 = [[ပန်းလောင်မြစ်]] | tributary_right6 = [[စမုန်မြစ်]] | tributary_right7 = [[ပင်းချောင်း]] | tributary_right8 = [[ဒေါင်းသေချောင်း]] | tributary_right9 = [[ယင်းချောင်း]] | tributary_right10 = [[နဝင်းချောင်း]] <!-- *** Free fields *** --> | free_name = | free_value = <!-- *** Map section *** --> | map = Irrawaddyrivermap.jpg | map_size = | map_caption = ဧရာဝတီမြစ်နှင့် မြစ်လက်တက်များ }} [[File:Irrawaddy.JPG|thumb|250px| မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသက်သွေးကြောဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသော ဧရာဝတီမြစ်သည် တဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောလာနေပြီဖြစ်သည်။<ref>[http://www.news-eleven.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3605:2010-06-30-07-32-09&catid=42:2009-11-10-07-36-59&Itemid=112 www.news-eleven.com]</ref>]] '''ဧရာဝတီမြစ်''' ({{lang-en|Ayeyarwady}} သို့မဟုတ် ''Irrawaddy'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ဖျားပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ စီးဆင်းသော မြစ်ကြီးဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး၊ အရှည်ဆုံးနှင့် အရေးအပါဆုံးသော မြစ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မြောက်ဖျားဒေသရှိ အင်န်မိုင်ခ (မေခ) နှင့် မလိခ မြစ်နှစ်သွယ် ပေါင်းဆုံရာမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာသော ဧရာဝတီမြစ်သည် မြောက်မှတောင်သို့ သွယ်တန်းလျက်ရှိပြီး၊ အောက်ပိုင်းတွင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအဖြစ် ဖြာထွက်ကာ [[ကပ္ပလီပင်လယ်]] အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။ ၎င်း၏ ကုန်းတွင်းရေဆင်းဧရိယာ (River basin) သည် စုစုပေါင်း ၄၁၃,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၅၉,၅၀၀ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="Britannica">Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2024). "Irrawaddy River". ''Encyclopedia Britannica''.</ref> ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ရှေးဦးကျောက်ခေတ်၊ အလယ်ခေတ်နှင့် ကြေးခေတ်၊ သံခေတ်ဦးကာလများကတည်းကပင် လူသားတို့ အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် ဗဟိုချက်ဖြစ်ပြီး၊ သမိုင်းဦး [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] (ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်း၊ သရေခေတ္တရာ) နှင့် မြန်မာ့ပထမအင်ပါယာ [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံနိုင်ငံတော်]] အပါအဝင် မြန်မာ့သမိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စာပေအနုပညာရပ်များ စတင်သန္ဓေတည်၍ စဉ်ဆက်မပြတ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် ပေါက်ဖွားခဲ့ရာ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ မိခင်မြစ်ကြီး" လည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Moore2007">Moore, E. H. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. River Books. pp. 121-125.</ref>အေဒီ (၆) ရာစုခန့် ကတည်းကပင် ကုန်စည်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အဓိကရေလမ်းမကြီးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်တွင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ၌ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် တာတမံများနှင့် ဆည်မြောင်းစနစ်များ တိုးချဲ့တည်ဆောက်ခဲ့ရာမှ ယနေ့တိုင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးနှင့် စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမှုအတွက် အသက်သွေးကြောသဖွယ် အရေးပါနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Adas2011">Adas, M. (2011). ''The Burma Delta: Economic Development and Social Change on an Asian Rice Frontier, 1852–1941''. University of Wisconsin Press. pp. 44-48.</ref> ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် နိုင်ငံ၏ ဆန်စပါးအများဆုံး စိုက်ပျိုးရာ "စပါးကျီကြီး" အဖြစ် ထင်ရှားသည်။ဧရာဝတီမြစ်၏ ထူးခြားလှသော ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ ဝိသေသတစ်ခုမှာ မြစ်အထက်ပိုင်း (မန္တလေးနှင့် ကသာအကြား) တွင် ကမ္ဘာ့ရှားပါးရေချိုလင်းပိုင်မျိုးစိတ်ဖြစ်သည့် [[ဧရာဝတီလင်းပိုင်]]များ ကျက်စားနေထိုင်ပြီး၊ ဒေသခံရေလုပ်ငန်းရှင်များနှင့် အပြန်အလှန်နားလည်မှုဖြင့် ငါးဖမ်းဆွဲသည့် ဓလေ့ရှိခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Smith2004">Smith, B. D., & Tun, M. T. (2004). "Review of the status and conservation of Irrawaddy dolphins in the Ayeyarwady River". ''WWF-Myanmar Report''.</ref> ယခုအခါ မျိုးတုံးပျောက်ကွယ်လုနီးပါးဖြစ်နေသော အဆိုပါ ဧရာဝတီလင်းပိုင်များကို စနစ်တကျ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းရန် ဘေးမဲ့ဇုန်များသတ်မှတ်၍ အမျိုးသားအဆင့် နှိုးဆော်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။<ref name="WCS2025">Wildlife Conservation Society (WCS) Myanmar. (2025). "Ayeyarwaddy Dolphin Conservation Management Plan".</ref> == အမည်ခေါ်တွင်လာပုံ == "ဧရာဝတီ" ဟူသော မြစ်အမည်၏ ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဘာသာစကားဗေဒနှင့် သမိုင်းပညာရှင်များက "ဧရာဝတီ" ဟူသော ဝေါဟာရသည် သံသကရိုတ်ဘာသာစကား ရှိ "အဲရာဝတီ" မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ သံသကရိုတ်ဘာသာ တွင် "အဲရာဝတ်" ဆိုသည်မှာ သိကြားမင်း၏ စီးတော်ဆင်ဖြူတော် (ဧရာဝဏ်ဆင်) ကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ထိုပုဒ်ကို ဣတ္ထိလိင် (အမျိုးသမီးနာမ်) အဖြစ် "အဲရာဝတီ" ဟု ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ "ဆင်ဖြူတော်နှင့် သက်ဆိုင်သောမြစ်" သို့မဟုတ် "အစွမ်းသတ္တိနှင့် ပြည့်စုံစွာ အုန်းအုန်းခြိမ့်ခြိမ့် စီးဆင်းသည့်မြစ်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Luce1969">Luce, G. H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Artibus Asiae & New York University. Vol. 1, pp. 22-25.</ref> [[File:Irrawaddyrivermap.jpg|thumb|250px|ဧရာဝတီနှင့် ယင်း၏မြစ်လက်တက်များ]] ကိုလိုနီခေတ် ဗြိတိသျှတို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ မြန်မာတို့ ခေါ်ဆိုသည့် "ဧရာဝတီ" ဟူသော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ အသံဖလှယ်ကာ "Irrawaddy" ဟု ကမ္ဘာသိ စာလုံးပေါင်း သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရက ရောမအက္ခရာဖလှယ်မှု စနစ်သစ်အရ မြန်မာသံနှင့် ပိုမိုနီးစပ်စေရန် "Ayeyarwady" ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Government1989">Government of Myanmar. (1989). ''The Adaptation of Expressions Law (Law No. 15/1989)''.</ref> == နာမည်တူမြစ် == လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက “ဧရာဝတီ” ဟု ခေါ်ဆိုသော မြစ်နှစ်ခု ရှိခဲ့သည်။ တစ်ခုက ပါရူရှနီ (Parushani) ခေါ် ဧရာဝတီ (Iravati) မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းမြစ်သည် ယခုအခါ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]တွင် မြစ်ဖျားခံပြီး [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]ထဲသို့ စီးဝင် ပါသည်။ ထိုမြစ်ကို ရှေးယခင်က ဧရာဝတီဟု ခေါ်ကြသည်။ ယခုအခါ ထိုမြစ်၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်သူတို့၏ ဘာသာတရား ကိုးကွယ်မှုအရ “ရာဝီ” (Ravi)ဟု ခေါ်ကြသည်။ === မြစ်ဆုံ === {{main|မြစ်ဆုံဒေသ}} မိုင်ပေါင်း (၁၃၀၀) ကျော် ရှည်လျားသော ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]အစွန်ရှိ နှင်းဖုံးတောင်များမှ [[မေခမြစ်|မေခ]]နှင့် [[မေလိခမြစ်|မေလိခ]]ဟူသော မြစ်နှစ်သွယ်ဖြင့် မြစ်ဖျားခံအစပြုကာ တောင်ဘက်သို့ စီးဆင်းလာခဲ့ရာ[[မြစ်ကြီးနားမြို့]] အထက် နှစ်ဆယ့်ရှစ်မိုင်ခန့် အရောက်တွင် ပေါင်းဆုံမိကြလေသည်။ မြစ်ဆုံသည် ဧရာဝတီမြစ်၏ အစပင် ဖြစ်တော့သည်။ [[မြစ်ဆုံဒေသ]]သည် ကျောက်စရစ်ခဲများ ပေါများပြီး အေးစိမ့်လှ၏။ မြစ်ဆုံရေသည်လည်း အေးစိမ့်နေပေသည်။ မြစ်ဆုံရေသည် တိမ်လည်းတိမ် ကြည်လည်းကြည်လင်နေရကား ရေထဲသို့ ငုံ့ကြည့်လိုက်လျှင် ငါးကြီးငါးငယ်တို့ သွားလာကူးခပ်နေသည်ကို မြင်ရပေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်ကြီးနားတစ်ဝိုက် အရောက်တွင် ကိုက်ငါးရာမျှ ကျယ်ပြန့်ပေသည်။ ဤနေရာတွင် ကမ်းပါးသည် အတော်မတ်စောက်ပြီး ကမ်းပါးပေါ်တွင် သစ်တော၊ ကိုင်းတောများ စိမ်းစိမ်းစိုစို ပေါက်ရောက်နေသည်။ မြစ်ကြီးနားမှ အစုန်ခရီး ၄၈-မိုင်အကွာ တာဟိုးနားရွာ အနီးတွင် ကျောက်စိမ်းနှင့် ပယင်းထွက်ရာ အနောက်ဘက် မိုးကောင်းတောင်စဉ် တောင်တန်းမှ တသွင်သွင်စီးဆင်း၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် လာရောက် ပေါင်းဆုံသော မိုးကောင်းချောင်းကလေးကို တွေ့ရပြန်သည်။ ထိုမှစုန်သော် မြစ်သည် အကောက်အကွေ့ ပိုမိုများလာ၏။ မန်ဖွာရွာအနီး ကျောက်တောင်ကြီးများသည် မြစ်လယ်တွင် ပေါ်နေသည်။ ဝဲစလုတ်များကလည်း အသီးသီးဖြစ်ပေါ်နေ၏။ === ပထမမြစ်ကျဉ်း === [[File:First Defile.jpg|thumb|ပထမမြစ်ကျဉ်း]] ဆင်ဘိုရွာကို လွန်မိပြီ ဆိုသည်နှင့် ရေစီးသန်လာလေတော့သည်။ မြင်သာရွာအလွန်တွင် မြစ်ကြောင်းကလည်း ပိုမိုကျဉ်းမြောင်း လာလေသည်။ မြစ်ကြောင်းကျဉ်းမြောင်းလာလေလေ ရေများသည် စုစုလာလေလေဖြစ်သည်။ ကမ်းနှစ်ဖက် အကွာအဝေးသည် ကိုက် (၅၀) ခန့်သာရှိတော့သည်။ အပေါ်မှ တရကြမ်း ထိုးဆင်းလာသော ရေသည် ရှေ့၌ ကာဆီးလျက်ရှိသော ကျောက်တောင်ကြီးများကို အဟုန်ပြင်းစွာတိုက်ခိုက်ရာ ရေမှုန်ရေမွှားများ တဖွားဖွား ပြန့်စဉ်နေ၏။ ပွတ်တိုက်နေသည့် တဝေါဝေါ မြည်သံများကိုလည်း အဝေးမှပင် ကြားနေရသည်။ ကမ်းတစ်ဖက် တစ်ချက်ရှိ ကျောက်တောင်နံရံများကလည်း ဇွတ်အတင်း ထိုးဆင်း နေသော မြစ်ရေလုံးကို ဟိုမှာဆီး၊ သည်မှတား နေသည့်နှယ် ရှိလေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ အရှေ့တည့်တည့်တွင် တောင်ကြီး ကာစီးနေသည်ကို မြင်လိုက်ရပြီး မြစ်ကြောင်း လုံးဝပျောက်သွားသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ စုန်ဆင်းလာသော သင်္ဘောများသည် တောင်ကို ဆောင့်မည့်ဆဲဆဲ ရှိနေရာမှ လက်ျာဘက် ကသော်လည်းကောင်း၊ လက်ဝဲဘက်ကသော်လည်းကောင်း ရေကြောင်းလမ်းကလေး ပေါ်လာ၍ ယင်းဘက်သို့ ဆတ်ခနဲလှည့်ကာ ချိုးကွေ့လိုက်ရပြန်သည်။ အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ မြစေတီရွာကိုလွန်သော် မြစ်ကျဉ်းသည် တဖြည်းဖြည်း ပြန်လည်ကျယ်ပြန့်လာလေသည်။ ဤသည်မှာ ၃၃-မိုင်ခန့် ရှည်လျားသော ပထမမြစ်ကျဉ်း၏ အဆုံးပင် ဖြစ်တော့သည်။ ထိုမှစုန်သော် ဗန်းမော်သို့၊ ဗန်းမော်အနီးသို့ ဧရာဝတီမြစ်ရောက်သောအခါ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်းလေတော့သည်။ မြစ်ပြင်သည်လည်း နှစ်မိုင်နီးပါး ကျယ်ပြန့်နေလေသည်။ [[ဗန်းမော်မြို့]]အထက်နားလေးတွင်လည်း အရှေ့ဘက် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်မှ စီးဆင်းလာသော [[တာပိန်မြစ်]]သည် ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။ === ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း === ဗန်းမော်မှအစုန် ၁၈-မိုင်ခန့်ဝေးသော စင်းခမ်းရွာ အလွန်တွင် ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း စပါတော့သည်။ မြစ်ကြောင်းမှာလည်း အရှေ့မှ အနောက်သို့ စီးဆင်းနေ၏။ စင်းခမ်းရွာမှ ရွှေကူမြို့ အထက်နားရှိ အင်္ဘောဝင်းရွာအထိ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း နေရာဖြစ်လေသည်။ ဆယ့်လေးမိုင်ခန့် ရှည်၍ ပျှမ်းမျှ ကိုက် ၁၅၀ သာ ကျယ်ပေသည်။ မြစ်ကြောင်းသည် တောင်မြင့်ကမ်းပါးကြားတွင် စီးရ၏။ [[ရွှေဂူမြို့|ရွှေကူမြို့]] အနားရောက်လျှင် မြစ်လယ်ရှိ သောင်ကျွန်းကိုလည်းကောင်း၊ သောင်ကျွန်းပြည့်တည်ထားသော ဘုရားစေတီများကိုလည်းကောင်း တွေ့မြင်ရပြန်သည်။ မြစ်ကြောင်းကလည်း အနောက်ဘက်သို့ ဆက်လက်စီးနေသည်။ ထိုမှစုန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းပေါ်ရှိ [[ကသာမြို့]]သို့ ရောက်သည်။ [[ကသာမြို့]]အောက်နားတွင် အရှေ့ဘက်မှ ရွှေလီမြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်ပြန်သည်။ သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်များ မျှောချလာသည်ကို မြင်ရပြန်လေသည်။ ကသာကိုလွန်သော် ဧရာဝတီသည် တောင်ဘက်သို့ ကွေ့ဆင်းလေသည်။ ကသာမြို့မှ [[ထီးချိုင့်မြို့|ထီးချိုင့်]]၊ ၎င်းမှ မဇ္ဈိမဒေသ သကျသာကီဝင်မင်းများ လာရောက် နန်းစိုက်ခဲ့ဖူးသည် ဆိုသော [[တကောင်း]]မြို့ဟောင်း၊ တကောင်းမှသည် မိုင်လေးဆယ် ခန့်ဝေးသော မလည်ရွာသို့ ရောက်လေသည်။ === တတိယမြစ်ကျဉ်း === မလည်ရွာအလွန်တွင် တတိယမြစ်ကျဉ်း စပါတော့သည်။ မလည်ရွာအောက်တွင် တောင်တန်းနိမ့်များမှာ ကမ်းစပ်နှင့်ပို၍ နီးလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင်လည်း မိုးကုတ်တောင်တန်း မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့ကို တွေ့မြင်ရသည်။ အရှေ့ဘက်ကမ်းပေါ်ရှိ [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]သည် [[မိုးကုတ်မြို့]]၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့လည်းဖြစ်လေသည်။ သပိတ်ကျင်းမြို့မှ လွန်သော် သီဟတောရွာနှင့် ဘုရား၊ သုံးဆယ့်ရှစ်မိုင် ခန့်ရှိသော တတိယ မြစ်ကျဉ်းသည် မလည်ရွာမှစ၍ [[ကျောက်မြောင်းမြို့]]အနီး၌ ဆုံးလေသည်။ === မြေလတ်ဒေသ === ကျောက်မြောင်းသည် အနောက်ဘက် [[ရွှေဘို]]၏ ဆိပ်ကမ်းဖြစ်ပြီး ကျောက်မြောင်းအလွန်တွင် မြစ်ပြင်သည် ပြန်လည် ကျယ်ပြန့် လာသည်။ ကျောက်မြောင်း၊ ရွှေဘိုဒေသ ရှုခင်းသည် ခြောက်သွေ့၏။ သစ်ပင်ချုံနွယ်များ ကျဲလာပြီး၊ တောင်များ ညိုပုပ်ပုပ်အရောင် ပြောင်းလာသည်။ မြစ်ကြောင်းကား မြေပြန့်လွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်း၍ မြစ်ပြင်ကျယ်လာသည်ကား မှန်၏။ သို့ရာတွင် စည်းသောင် တိမ်သောင် များလွန်း၍ ရေကြောင်းမှာ ရေမွှာ ရေခွဲများဖြင့် ကွဲသည်။ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း [[ဧရာဝတီ လင်းပိုင်]]များ ကျက်စားနေထိုင်လေ့ရှိသော နေရာများမှာ ဗန်းမော်မြို့နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]အကြားရှိမြစ်အပိုင်းအတွင်း တွင် ဖြန့်ကြက်သွားလာ ပေါက်ဖွား ရှင်သန်လျက်ရှိသည်။ ဧရာဝတီ လင်းပိုင်သည် အရှေ့တောင် အာရှ၏ ထင်ရှားသော ပြယုဂ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောက်မြောင်းမှ ရှိမ်းမကား၊ ထိုမှတစ်ဖန် [[မင်းကွန်း]]ကို ဖြတ်သည်။ [[မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး]] ကို အဝေးမှပင် ဖူးတွေ့နိုင်ပေသည်။ မင်းကွန်းမှသည် မန္တလေးမြို့၊ [[ဂေါဝန်ဆိပ်]]သို့ ရောက်သည်။ ဤတွင် မန္တလေးနှင့် တစ်ဆက်တည်းရှိသော [[အမရပူရမြို့]]အစွန် တောင်ပူစာနှစ်ခု ထိပ်၌ရှိသော [[ရွှေကြက်ယက်စေတီ]]၊ [[ရွှေကြက်ကျစေတီ]] နှစ်ဆူကို ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်မှ ဖူးတွေ့ရပြန်သည်။ အမရပူရမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ကို လှမ်းကြည့်ပြန်သော် သပြေတန်း ခံတပ်ဟောင်း၊ ထို့နောက် ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်နေသော [[မြစ်ငယ်မြစ်]]နှင့် ယင်းမြစ်၏ တစ်ဖက်ကမ်းတွင်ကား [[အင်းဝ]]မြို့ဟောင်းကို တွေ့မြင်ရလေသည်။ အနောက်ဘက်တွင်ကား [[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ အမရပူရနှင့် စစ်ကိုင်းကြားတွင် [[အင်းဝတံတား]] က ကူးဆက်ထားပြန်သည်။ စစ်ကိုင်းမြို့၏ အနောက်ဘက်တွင်မူ မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့နှင့် စစ်ကိုင်းတောင်ရိုး၊ နေရာအကွက်ကလည်း ကျလှပေ၏။ အနောက်ဘက်တွင် စစ်ကိုင်းမြို့နှင့် မင်းဝံတောင်၊ အရှေ့ဘက်တွင် ရွှေကြက်ယက်နှင့် ရွှေကြက်ကျ စေတီဖြူဖြူ အလယ်တွင် မြစ်ရေဖွေးဖွေး မြင်ရသည်မှာ ကြည်နူးစရာ အလှအပ ရှုခင်းပါပေတည်း။ စစ်ကိုင်းအလွန်တွင် မြစ်ကြောင်းသည် အနောက်ဘက်သို့ ကွေ့ဝင်သွားသည်။ မကြာမီ [[ရွာသစ်ကြီး]]ကို ဖြတ်သန်းရသည်။ ၎င်းနောက် [[မြင်းမူမြို့|မြင်းမူ]]၊ [[ဆီမီးခုံ]]၊ နဂါးပေါက်၊ ရန္တပို စသောရွာများကို ဖြတ်သန်းလာခဲ့ရပြန်သည်။ ထို့နောက် မြစ်ကြောင်းသည် တောင်ဘက်သို့ ပြောင်း၍ စုန်ဆင်းပြန်၏။ မန္တလေးမှ မိုင်ရှစ်ဆယ် ဝေးသော[[မြင်းခြံမြို့]]၊ မြင်းခြံဆိပ်ကမ်းကို သင်္ဘောကပ်၍ မရပါ။ ဆိပ်ကမ်းဝတွင် ဧရာမ သောင်ပြင်ကြီးက ထီးထီးချည်း ခံနေလေသည်။ ထို့နောက် မြင်းခြံအောက် အနောက်ဘက် ကမ်းရှိ [[ပခုက္ကူမြို့]]ကို ဆိုက်ရောက်ပေသည်။ === ဧရာဝတီယဉ်ကျေးမှု === ပခုက္ကူမြို့သည် အလုံ၊ [[မုံရွာ]]ဘက်မှ စီးဆင်းလာသော [[ချင်းတွင်းမြစ်]] နှင့် ဧရာဝတီမြစ် ပေါင်းဆုံရာ အောက်နားတွင် တည်ရှိပြီး၊ အနောက်ဘက်တွင် ယောချောင်း၊ [[ချင်း]]တို့၏ ဒေသနှင့်လည်း အဆက်အသွယ် များလေသည်။ ပခုက္ကူမှ စုန်ဆင်းလာခဲ့ရာ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင် မြစ်ခြေ၊ [[ကျွန်းချောင်း]] ဓာတ်မြေဩဇာစက်ရုံ တည်ရှိသည်။ ပခုက္ကူမှ ၂၅-မိုင်ခန့် အကွာတွင် '''တစ်နေ့တစ်လံ ပုဂံဘယ်မရွေ့'''၊ [[ဟင်္သာ]]မောင်နှံများ၊ [[ရေဘဲ]]များ၊ [[ဝေသာလီဗျိုင်း]]များ ပျော်မြူးနေကြသော သောင်ပြင်ကျယ်ကြီးကို တွေ့ရလေသည်။ ညာဘက်တွင် [[တန့်ကြည့်တောင်]]တန်း၊ ဘယ်ဘက်တွင် [[ညောင်ဦးမြို့]] နတ်သမီးကမ်းပါးစောက်တို့သည် မြင်ကွင်းတွင် တဖြည်းဖြည်း ပေါ်လာလေသည်။ [[ညောင်ဦးမြို့]]သည် ပုဂံမြို့ဟောင်း၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သည်။ ပုဂံမှာ သောင်ထွန်း၍ လှေသင်္ဘောများ မကပ်နိုင်ပေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြီး တစ်လျှောက်တွင် [[တကောင်း]]၊ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ပုဂံ]]၊ [[မြင်စိုင်း]]၊ [[စစ်ကိုင်း]]၊ [[အင်းဝ]] စသည့် မြန်မာ့သမိုင်းကြီးတွင် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွေ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ စင်စစ် မြန်မာ့သမိုင်း၊ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုဆိုသည် ဧရာဝတီသမိုင်း၊ ဧရာဝတီယဉ်ကျေးမှုပင် ဖြစ်တော့သည်။ ပုဂံမှသည် မြေဆီမှ ရွှေရည်ထွက်ရာ ရေနံမြေကို ဖြတ်ကျော်လျက် မြစ်၏ အနောက်ဘက်တွင် [[ရေနံချပ်]]နှင့် [[လမ်းရွာ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]]နှင့် [[ချောက်မြို့|ချောက်]]၊ ချောက်မှသည် မိုင် ၄၀-ခန့်ဝေးသော [[ရေနံချောင်းမြို့]]၊ ဤနေရာတစ်လျှောက် မြစ်ကြောင်းသည် ဖြောင့်လိုက်၊ ကောက်လိုက် ရှိလေသည်။ မတ်စောက်သော ကမ်းပါးများ၏ ကုန်းပေါ်တွင် မျှော်စင်များနှင့် ရေနံတွင်းများ၊ စက်ရုံများကို တွေ့ရလေသည်။ ချောက်မှ သုံးမိုင်အကွာ [[စလေမြို့]]၊ စလေမှ ၁၅-မိုင်ဝေးသော [[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]]ကို ဖြတ်ကျော်သည်။ ဆင်ဖြူကျွန်း တစ်ဝိုက်တွင် မြစ်သည် တံစုန်းများ ပေါများသည်။ (တံစုန်းများဆိုသည်မှာ ရေမြုပ်သစ်ပင်၊ သစ်တုံးနှင့် ရေပေါ်ရေမျော သစ်တုံးများကို ဆိုလိုသည်။) ဆင်ဖြူကျွန်းမှ တစ်ဖန် ရေနံချောင်းအောက်ဘက် ၂၅-မိုင်ခန့် ကွာဝေးသော အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[မင်းဘူးမြို့]]၊ မင်းဘူးမြို့သည် မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်းတို့မှ မြောင်းသွယ်ထားသဖြင့် စိုက်ပျိုးရေး ထွန်းကားသော ဒေသဖြစ်လေသည်။ မင်းဘူးနှင့် ဓားလွယ်ခုတ် မြစ်ကမ်းပါး စောက်ပေါ်တွင် [[မကွေးမြို့]]၏ ကျက်သရေဆောင် ရွှေတဝင်းဝင်းနှင့် [[မြသလွန်ဘုရား]]ကို ဖူးမြင်ရပြန်သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် အရှေ့ဘက် မြစ်ကြောင်းကွေ့သည့်အတိုင်း စုန်ဆင်းလာရာ အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမမှ ဖြာထွက်သော တောင်စွယ်သည်လည်းကောင်း အရှေ့ဘက် ပဲခူးရိုးမမှ ဖြာထွက်လာသော တောင်စွယ်သည်လည်းကောင်း ကမ်းပါးအထိ ရောက်လာသည်ကို တွေ့မြင်ရပြန်သည်။ ထိုမှလွန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[မင်းလှမြို့]]နှင့် [[မလွန်မြို့]]၊ ထိုမှ အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ [[ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့]]၊ [[မြေထဲမြို့]] (အောင်လံ)များကို ဖြတ်လာခဲ့ရသည်။ အောင်လံမြို့အောက် အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[သရက်မြို့]]၊ [[ညောင်ပင်ဆိပ်]]၊ [[ကံမမြို့]]တို့ကို လွန်သော် [[ဖိုးဦးတောင်]]ကိုလည်းကောင်း အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် [[ပြည်မြို့]]ကိုလည်းကောင်း ချဉ်းကပ်လာပြန်သည်။ === မြစ်ဝကျွန်းပေါ် === ပြည်မှ တစ်ဖန် ခွာလေရာ ထုံးဘိုရွာအနီးတွင် မြစ်ကမ်းပါးအရောက် ထိုးထွက်နေသော ကျောက်နံရံကျယ်ကြီးကို တွေ့မြင်ရပြန်သည်။ ယင်းကို '''အကောက်တောင်'''ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအကောက်တောင် နံရံများတွင် ဘုရားဆင်းတု ပုံတော် အမျိုးမျိုးကို ကြည်ညိုစရာ ထွင်းထုထားသည်ကို မြစ်ထဲမှ ကောင်းစွာဖူးမြော် တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။ ပြည်မြို့အောက် မိုင်၅၀-ခန့်ရှိ မြန်အောင်ကို ဖြတ်သည်နှင့် မိုးကောင်း၍ စိမ်းစိုသော [[မြစ်ဝကျွန်းပေါ်]] အစကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ရေစီးနှင့်အတူ နုန်းမြေများကို သယ်ဆောင်ရာက တဖြည်းဖြည်း ပို့လာပြီး မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မြေနုကျွန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ရလေသည်။ မြစ်အကြေတွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်လက်တက် ၉ ခုဖြင့် အက်ဒမန်ပင်လယ် (မုတ္တမပင်လယ်) ထဲသို့ စီးဆင်းပေါင်းဝင်သွားသည်။ ထိုအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် [[မြန်အောင်မြို့]] အောက်နားမှစ၍ ပုသိမ်မြစ်၊ ရွေးမြစ်၊ ဧရာဝတီမြစ်မကြီး၊ ဖျာပုံမြစ် စသည်ဖြင့် မြစ်ငယ်များ ချောင်းများ ခွဲ၍ခွဲ၍ မုတ္တမပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးအတိုင်း [[ကြံခင်း]]၊ [[ဟင်္သာတ]]၊ [[ဓနုဖြူ]]၊ [[ညောင်တုန်း]]မြို့များကို ဖြတ်ကျော်ပြီး ညောင်တုန်းမြို့ အောက်ဘက်တွင် ဧရာဝတီမြစ်မကြီးသည် မြစ်ငယ်၊ ချောင်းတိုများ ထပ်မံဖြာထွက်ပြန်သည်။ ညောင်တုန်းမြို့မှ တစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ခွဲထွက်ကာ ပန်းလှိုင်၊ [[လှိုင်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း စုန်ဆင်းလာခဲ့ရာ [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်]]ကြီးကို လှမ်း၍ ဖူးမြော်ရပြီး [[ရန်ကုန်မြို့]]သို့ ရောက်ရှိလေတော့သည်။ ရန်ကုန်၏ တစ်ဖက်ကမ်းတွင် [[ဒလ]]၊ [[တွံတေးမြို့]] များရှိပြီး ရန်ကုန်ကို ကျော်လျှင် [[သန်လျင်မြို့]] ကိုတွေ့ရပြီး ဧရာဝတီမြစ်သည် မုတ္တမပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။ <ref>ဝင်းသိမ်း(ကျောင်းအုပ်ကြီး၊ ရေကြောင်းပညာသိပ္ပံ)၏ ဧရာနဒီသိပါသည် ဆောင်းပါးမှ ကောက်နုတ်တင်ပြသည်။</ref> မြစ်အောက်ပိုင်းဖြစ်သော ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် ကျယ်ဝန်း၍ မြေဆီမြေနှစ်ပြည့်ဝသော မြေပြန့်လွင်ပြင်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ အလျား (၂၉၀) ကီလိုမီတာနှင့် အနံ (၂၄၀) ကီလိုမီတာ ရှိသည်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ အောက်ပိုင်းသည် လမု ရွှံ့ညွန်တောနှင့် ဒီရေရောက် မြစ်ဝဒေသဖြစ်ပြီး၊ ထိခိုက်လွယ်သော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂေဟစနစ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် လူဦးရေ (၃) သန်းကျော်မှီတင်းနေထိုင်ရာဖြစ်ပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဆန်စပါးအထွက်၏ (၆၀) ရာခိုင် နှုန်းနီးပါးကို ဤဒေသကထုတ်လုပ် ဖြည့်ဆည်းပေးနေသည်။ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပုစွန်မွေးလုပ်ငန်းများ စည်းကမ်းမဲ့လုပ်ကိုင်နေကြမှုနှင့် သစ်တောပြုန်းတီးမှုများကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်များ ပျက်စီး ဆုံးရှုံးနေကြရပြီး၊ ကမ္ဘာ့တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ရန်ပုံငွေအဖွဲ့ (World Wildlife Fund) က ဧရာဝတီ ရေချို ရွှံ့ညွန်တောများရှိ ဂေဟစနစ်အတွင်း နေထိုင်နေကြသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖို့ အနာဂတ်ရှင်သန် နိုင်ရေး သည် "အထူးစိုးရိမ်ဖွယ် အခြေအနေဆိုးရွားနေကြောင်း" ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>ဧရာဝတီမြစ်ကို ပိတ်ဆို့၍ ဆည်တည်ဆောက်နေခြင်း (Damming the Irrawaddy) မှ</ref> == ပထဝီဝင်အနေအထား == ဧရာဝတီမြစ်သည်မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်းပြီး မြန်မာပြည်အရှေ့ခြမ်းနှင့်အနောက်ခြမ်းကို အလယ်မှ ပိုင်းခြားထားသည်။ ကပ္ပလီပင်လယ်အတွင်းသို့ မြစ်ခွဲ (၉) ခုဖြင့် စီးဝင်သည်။ [[File:Muthupet.jpg|thumb|250px|ကမ်းရိုးတစ်လျှောက်ရှိ တွေ့ရသော လုမုတောစနစ်]] === မြစ်ညာပိုင်း === မြန်မာပြည်မြောက်ဖျား၊ ကချင်ပြည်နယ်ရှိ မေခ(အင်န်မိုင်ခ)မြစ်နှင့် မလိခမြစ်တို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဧရာဝတီမြစ်ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မေခနှင့်မလိခမြစ်နှစ်သွယ်လုံးသည် မြောက်လတ္တီကျု (၂၈) ဒီဂရီဝန်းကျင်ရှိ ဟိမဝန္တာ ရေခဲတောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံသည်။ မြစ်နှစ်သွယ်အနက် အရှေ့ဘက်ခြမ်းမှမြစ်ဖြစ်သော မေခမြစ်သည် ပူတာအိုမြို့ မြောက်ဘက်ရှိ လန်ဂွဲလာ ရေခဲတောင်တွင် မြစ်ဖျားခံသည်။ ရေစီးအလွန်ကြမ်းသောကြောင့် မေခမြစ်ကိုရေကြောင်းသွားလာရေးအတွက် အသုံးပြု၍မရပေ။ အနောက်ဘက်ခြမ်းရှိ မလိခမြစ်ကိုမူ ရေကြောင်းသွားလာရေးအတွက် အသုံးပြု၍ ရနိုင်သည်။ မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက် မိုင်(၁၅၀)၊ ကီလိုမီတာ (၂၄၀)အကွာရှိ ဗန်းမော်မြို့အထိသာ လှေ၊သင်္ဘောများ ရာသီမရွေးသွားလာနိုင်သည်။ ကချင်ပြည်နယ်၏မြို့တော်ဖြစ်သော မြစ်ကြီးနားမြို့သည် မြစ်ဆုံမှတောင်ဘက် မိုင် (၃၀)၊ ကီလိုမီတာ (၄၈) အကွာတွင်တည်ရှိသည်။ == ဧရာဝတီမြစ်၏ ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ == ဧရာဝတီမြစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ဖျား ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းကြီး၏ အဆက်ဖြစ်သော ရေခဲတောင်များမှ စီးဆင်းလာသည့် မေခမြစ် (N'Mai) နှင့် မလိခမြစ် (Mali) တို့ မြစ်ကြီးနားမြို့ မြောက်ဘက် ၄၅ ကီလိုမီတာ (၂၈ မိုင်) အကွာ "မြစ်ဆုံ" ဒေသ၌ ပေါင်းဆုံရာမှ တရားဝင် စတင်ဖြစ်ပေါ်လာသည်။<ref name="Britannica">Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2024). "Irrawaddy River". ''Encyclopedia Britannica''.</ref> ထိုမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း အပူပိုင်းဇုန်ကို ဖြတ်သန်းကာ ကီလိုမီတာ ၂,၁၇၀ (၁,၃၅၀ မိုင်) ခန့် စီးဆင်းပြီးနောက်၊ အောက်ပိုင်းတွင် မြစ်ခွဲပေါင်းမြောက်မြားစွာဖြင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ (Ayeyarwady Delta) ကို သန္ဓေတည်စေပြီး [[ကပ္ပလီပင်လယ်]] အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။<ref name="Britannica"/> ဘူမိဗေဒသက်တမ်းအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက အိန္ဒိယကျောက်ချပ်လွှာ (Indian Plate) နှင့် ယူရေးရှားကျောက်ချပ်လွှာ(Eurasian Plate) တို့ တိုက်မိရာမှ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများနှင့်အတူ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း တည်ဆောက်ပုံ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဧရာဝတီမြစ်၏ ကုန်းတွင်းရေဆင်းဧရိယာ သည် စုစုပေါင်း ၄၁၃,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ ကျယ်ဝန်းပြီး နိုင်ငံတော်မြေမျက်နှာပြင်၏ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို လွှမ်းမိုးထားသည်။<ref name="Britannica"/> မြစ်တစ်လျှောက်တွင် ထင်ရှားသော ကျောက်ဆောင်လျှိုကြီး (၃) ခု ရှိပြီး မိုးရာသီတွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် ရေကုဗမီတာ ၃၀,၀၀၀ ခန့်အထိ အရှိန်အဟုန်ပြင်းစွာ စီးဆင်းကာ နှစ်စဉ် နုန်းမြေတန်ချိန် သန်းပေါင်းရာချီကို မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသို့ သယ်ဆောင်ချပေးလျက်ရှိသည်။<ref name="Furuichi2009">Furuichi, T., et al. (2009). "Erosion and suspended sediment transport in the Ayeyarwady River basin, Myanmar". ''Journal of Hydrology''.</ref> မေခမြစ်သည် ပူတာအိုမြို့၏ မြောက်ဘက် မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၇° ၂၄′ နေရာရှိ နှင်းဖုံးသည့် တီလာတောင်ကြီး၌ ဖြစ်ပေါ် နေသော လန်ဂွေလာရေခဲမြစ်မှ မြစ်ဖျားခံသည်။ စူးစမ်းရှာဖွေသူ ကင်းဒမ်ဝဒ်က ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဖော်ပြောဆိုချက်အရဆိုမူ ယင်းမြစ်အဖျားပိုင်း၏ ရေဆင်းဧရိယာသည် စတုရန်းမိုင် ၄၅၀ ခန့်ရှိ၍၊ ပေ ၁၅,၀၀၀ ကျော် မြင့်ကြောင်းသိရသည်။ ပေ ၁၅,၅၅၀ အမြင့်တွင် နှင်းခဲရကား ဆောင်းအခါမှစ၍ ခဲနေသောနှင်းသည် ထိုဒေသ၌ ပေ ၆၅၀၀ အထိဆင်းလာ၍ ဧပြီ၊ မေလ များအထိ မြေပေါ်တွင်ရှိနေတတ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကို သုံးပိုင်း ပိုင်းနိုင်သည်။ အထက်ဧရာဝတီ· ရှေးအကျဆုံးအပိုင်း၊ အောက်ဧရာဝတီ· တတိယကပ်အစအထိမပေါ်သေး သောအပိုင်း၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်· နောက်ဆုံးပေါ်သည့်အပိုင်း၊ ==အထက် ဧရာဝတီ== အထက်ဧရာဝတီသည် မေခနှင့် မလိခမြစ်တို့ပေါင်းဆုံကာ ဧရာဝတီမြစ်ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်နေရာမှစ၍ ချင်းတွင်း မြစ်လက်တက် စီးဝင်သည့် နေရာအထိဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက်သို့တောင်ကုန်းများအကြားမှလည်းကောင်း၊ မြေပြန့်များကိုလည်းကောင်း ဖြတ်သန်းစီးဆင်း လာရာအချို့နေရာ၌ မိုင်ဝက်ကျော်ကျော်ပင် ကျယ်ဝန်း၍ အချို့နေရာ၌ အလွန်ကျဉ်းသွားရာ ယင်းသို့ ကျဉ်းသည့်အပိုင်းကို မြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်သည်။ ကျောက်တောင်ကြီး နှစ်ခုအကြား ကျဉ်းမြောင်းစွာ စီးဆင်းရသည့်အခါ မြစ်ကျဉ်းဖြစ်၍ ကိုက် ၅၀၊ ၆၀ ခန့်သာ ကျယ်ဝန်းတော့သည်။ မြစ်ကြီးနားမြို့မှ ၅၅ မိုင် ဝေးသော ဆင်ဘိုမြို့အလွန်မှစ၍ ဗန်းမော်မြို့အထိ ဧရာဝတီမြစ်သည် ကျောက်တောင်အကြား စီးဆင်းရရာ ယင်းသည် ပထမမြစ်ကျဉ်းဖြစ်သည်။ ပထမမြစ်ကျဉ်းသည်ဆင်ဘိုမြို့ အလွန် သုံးမိုင်ကွာရှိ မြင်သာရွာမှ စတင်၍ ဗန်းမော်မြို့အနီးရှိ မြစေတီရွာအထိဖြစ်ရာ အလျား ၃၆ မိုင် ရှိလေသည်။ တစ်ဖက်တစ်ချက်ရှိ ကျောက်ဆောင် ကျောက်ကမ်းပါးများသည် ပေ ၆၀ ခန့်သာ မြင့်သော်လည်း ပတ်ဝန်းကျင် မလှမ်းမကမ်း၌မူ ပေ ၃၀၀ ကျော်မြင့်သော တောင်ကြီးများရှိသည်။ ဆင်ဘိုမြို့တွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် မိုင်ဝက်ခန့်ကျယ်ဝန်းသော်လည်း ဆင်ဘိုမြို့အောက်ရောက်သည်နှင့် ကိုက် ၅၀ ခန့်သာ ကျယ်ဝန်း၍ ဧရာဝတီမြစ်၏ အကျဉ်းဆုံးနေရာဖြစ်သည်။ ရေလယ်တွင်ကျောက်ဆောင်များရှိသည်။ ရေစီးအလွန်သန်၍ ဝဲများ အလွန်ထူထပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကူးသန်းသွားလာရေး ခက်ခဲသည်။ သစ်ထုတ်စခန်းတစ်ခုဖြစ်သော ပရှောရွာအောက်နားတွင် မြစ်ကြောင်းသည် ပြန်၍ကျယ်ပြန့်လာရာ မိုင်ဝက်နီးပါးခန့်ရှိသည်။ ယင်းမြစ်ကျဉ်း၏ အရှေ့ဘက်၌ ရှေးအခါက ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဟောင်း ဖြစ်ဟန်ရှိသော ကျယ်ပြန့်သည့် ချိုင့်ဝှမ်း ကြီးတစ်ခုသည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် မျဉ်းပြိုင်တည်လျက်ရှိသည်။ ဗန်းမော်မြို့ အထက် ၁၂ မိုင်ကွာခန့်ရှိ သဖန်းပင်ရွာ သို့ ရောက်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်း စီးဆင်းရသည်ဖြစ်ရာ တစ်ဖန်ကျယ်ပြန့်လာ၍ ရေစီးလည်းသာလာသည်။ ဗန်းမော်မြို့နားသို့ ရောက်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် တောင်ဘက်ရှိ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းသို့ ဆက်မစီးဘဲ အနောက်ဘက်သို့ကွေးသွားကာ ထုံးကျောက်တောင်များအကြားသို့ ဖြတ်စီးသည်။ ဤနေရာတွင် မြစ်သည် ကိုက်တစ်ရာခန့်သာကျယ်၍ နံဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်မှ မတ်စောက်သော ကျောက်ဆောင်ကျောက်ကမ်းပါး များသည် ပေ ၂၀၀ မှ ၃၀၀ အထိ မြင့်ကြသည်။ ယင်းကို ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်သည်။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းသည် စင်းကန်းရွာမှစတင်၍ ရွှေကူမြို့ အထက်နားရှိ သင်္ဘောအင်းရွာအထိ ၁၄ မိုင်ခန့် အလျားရှိသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းနေရာသည် ရှုမျှော်ခင်းအလှဆုံးဟု ဆိုကြသည်။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းတွင် ရေစီးမြန်၍ ဝဲများရှိသော်လည်း ပထမမြစ်ကျဉ်းလောက် ကူးသန်းသွားလာရေး အန္တရာယ်မရှိချေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဖြင့် ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောများသည် တစ်နှစ်ပတ်လုံး ဆန်တက်သွားလာနိုင်သည်။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းမှ ထွက်ခဲ့၍ ဗန်းမော်မှ ၃၈ မိုင် ဝေးသော ရွှေကူမြို့ကို ဖြတ်ခဲ့ပြီး ကသာမြို့ကို လွန်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်သည် တောင်ဘက်သို့ ကွေ့ဆင်းသည်။ ကသာမြို့မှ တကောင်းမြို့အထိ မြေနုကမ်းပါးများဖြစ်သည်။ အရှေ့ဘက်ကမ်းနှင့် ခပ်လှမ်းလှမ်း၌မူ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်၏ အဆက်ဖြစ်သော မိုးကုတ်နယ်မှ တောင်ကုန်းများကို တွေ့နိုင်သည်။ တကောင်းမြို့မှ လွန်သောအခါ သပိတ်ကျင်းမြို့အနီးတွင် တတိယမြစ်ကျဉ်းသို့ ရောက်ပြန်သည်။ တတိယမြစ်ကျဉ်းသည် သပိတ်ကျင်းမြို့၏ အထက် ၁၀ မိုင်ခန့်ရှိ မလည်ရွာမှ စတင်၍ ကျောက်မြောင်းမြို့အထိ ဖြစ်ရာ အလျား ၂၉ မိုင်ခန့်ရှိသည်။ ထိုမြစ်ကျဉ်းနေရာ၌ မြစ်၏အကျယ်မှာ ကိုက် ၄၄၀ ခန့် ရှိလေသည်။ ယင်း မြစ်ကျဉ်းသည် ပထမမြစ်ကျဉ်းနှစ်ခုလောက် ရှုခင်းမလှချေ။ သစ်တောများ ထူထပ်စွာပေါက်ရောက်နေသော ကမ်းပါးစောက်များသည် တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ရွှေဘိုခရိုင် ကျောက်မြောင်းမြို့မှ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်သည် တစ်ဖန်ကျယ်ပြန့်လာပြန်သည်။ အပူပိုင်းဇုန် မြေနု ဒေသကိုဖြတ်၍ မန္တလေးမြို့တိုင်အောင် စီးဆင်းလာပြီး ဗန်းမော် နှင့် မန္တလေးအကြား ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသည် အကွေ့ အကောက်လည်းများ၊ သဲသောင်လည်းများလှသည်။ မန္တလေးမြို့ သို့ ရောက်သောအခါ တစ်ဖက်ကမ်းရှိ စစ်ကိုင်းတောင်တန်းများကို ကွေ့ဝိုက်၍ အရှေ့မှအနောက်သို့ မြစ်ကြောင်းပြောင်းခဲ့ရာ ယင်း၏ မြစ်လက်တက်ကြီးဖြစ်သော ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဆုံရာ ပခုက္ကူမြို့အထိဖြစ်သည်။ ==အောက်ဧရာဝတီ== ချင်းတွင်းမြစ်လက်တက်နှင့် ဆုံရာမှစ၍ ဧရာဝတီမြစ်သည် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလေရကား ရေစီးနှေးသည်။ များသောအားဖြင့် ကမ်းပါးသည်သဲကျောက် ကမ်းပါးစောက်များဖြစ်၍ မြစ်နှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင် တစ်ခါတစ်ရံ တောင်ကုန်းများကို တွေ့နိုင်သည်။ ရေနံချောင်းမြို့အနီး၌တွေ့ရသော ကျောက်စရစ်နီ မြေကြမ်းများဖုံးနေသည့် သဲကမ်းပါးစောက်များကိုထောက်၍ တစ်ခါက ဧရာဝတီမြစ်သည် ယခုထက်ပို၍ မျက်နှာပြင်မြင့်ခဲ့ကြောင်း သိသာထင်ရှားသည်။ တစ်ခါတစ်ရံလည်း သဲကျောက်တောင်များ ပြတ်၍ တွန့်ခေါက်ကျောက်မြေများကိုတွေ့ရရာ ယင်းတို့သည် ရေနံထွက်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေလေသည်။ ဤအပိုင်းတွင် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသည်း တစ်ဖြောင့်တည်းမနေဘဲ ဖြောင့်လိုက်ကောက်လိုက်နှင့် စီးဆင်းသည်။ မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်စီးသည့်အခါ မြစ်ကမ်းပါးသည် သဲတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်း၍နိမ့်သည်။ တောင်ကုန်းကြား ဖြတ်စီးသည့်အခါ မြစ်ကမ်းပါးသည် မြင့်သည်။ [[File:အကောက်တောင်၊ ထုံးဘိုမြို့.jpg|thumb|518.991x518.991px|ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းဘေးရှိ အကောက်တောင်သို့ စက်လှေဖြင့်သွားရာလမ်းတွင် မြင်တွေ့ရသည့် နံရံကပ်ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ]] မင်းဘူးမြို့မှ ပြည်မြို့အကြားတွင် အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်မှ ဖြာထွက်လာသော တောင်စွယ်များသည် မြစ်ကမ်းပါးအထိရောက်သည်။ အရှေ့ဘက်မှလည်း ပဲခူးရိုးမနှင့် ယင်း၏တောင်စွယ်များက ကမ်းပါးအထိရောက်သည်။ သရက်မြို့ အောက်နားတွင် အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်စွယ်သည် အရှေ့ဘက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ်နှင့် မိုင် ၅၀ မှ ၆၀ ခန့်သာ ကွာဝေးသည့် နေရာအထိ လာဆုံကြသည်။ သရက်မြို့မှ မိုင် ၄၀ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်၏ အရေးကြီးသော ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သည့် ပြည်မြို့သို့ ရောက်သည်။ ပြည်မြို့အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ကြံခင်းမြို့နယ် သောကြာဒူးကျေးရွာအနီး ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပါးအရောက် ထိုးထွက်နေသော အကောက်တောင်၏ သဲကျောက်တောင်စောင်းကြီးရှိသည်။ ယင်းတောင်စောင်းကို ဘုရားပုံတော်များ အမျိုးမျိုးထွင်းထုထားရာ မြစ်လမ်းခရီးသွားများ ကြည်ညိုစွာ ဖူးမြော် နိုင်သည်။ အောက်ပိုင်း ဧရာဝတီတွင်လည်း မြစ်ကြောင်း ကျဉ်း သွားသော နှစ်နေရာရှိသည်။ ထိုနှစ်နေရာ၌ မြစ်ကြောင်းသည် ကိုက် ၈၀၀· ၈၈၀ ခန့်ရှိသည်။ သို့သော် ရေနက်၍ သင်္ဘော များ သွားလာနိုင်သဖြင့် အချို့က မြစ်ကျဉ်းဟု မခေါ်ချေ။ ထိုနှစ်နေရာမှ မင်းလှနှင့် မိကျောင်းရဲအကြား (ကိုးမိုင်ခွဲခန့်) နေရာနှင့် ပြည်မြို့အထက် ကမ္မနှင့် စစ္စယံအကြားရှိ တစ်နေရာ (ရှစ်မိုင်ခန့်) ဖြစ်ကြသည်။ ==မြစ်ဝကျွန်းပေါ်== ဧရာဝတီမြစ်၏ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ပိုင်းသည် ပြည်မြို့ အောက် ၅၃ မိုင် ဝေးသော မြန်အောင်မြို့နားမှ စလေသည်။ မြန်အောင်မြို့ အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ညောင်ကျိုးရွာအနီးမှ စ၍ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၏ အနောက်ဘက်အကျဆုံးနှင့် အကြီးဆုံးမြစ်ခွဲဖြစ်သည့် ပုသိမ်မြစ်ခွဲထွက်သည်။ (ပုသိမ်မြစ်·ရှု။) ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်သည် ပင်လယ်မှမိုင် ၁၈၀ အကွာမှစ၍ မြစ်ခွဲများ ဖြာထွက်ကာ တြိဂံပုံသဏ္ဌာန် တည်ရှိသည်။ ဟင်္သာတမြို့အနီးတွင် အရှေ့ဘက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်၊ အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်တို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မိုင် ၈၀ ခန့် သာ ကွာဝေးသည်အထိ နီးကပ်လာပြီးနောက် တဖြည်းဖြည်း တောင်ဘက်သို့ ခွာထွက်သွားကြရာ ယင်းသို့ကွာသွားသည့် မြေပြန့်တစ်လျှောက် ဧရာဝတီမြစ်သည် မြစ်ခွဲများစွာဖြာထွက်၍ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ထဲသို့ စီးဝင်သည်။ ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်ရာ၌ ပုသိမ်မြစ်အပါအဝင် မြစ်ဝကြီးပေါင်းကိုးခု ဖြစ်ပေါ်လေသည်။ မြစ်ခွဲကြီးများမှ မြစ်ချောင်းကလေးများစွာ ဖြာထွက်ကာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆက်စပ်စီးဆင်းလျက်ရှိရာ ဒီချောင်းပေါင်းများစွာ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသော ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် သည် ပိုက်ကွန်ကြီးသဖွယ်ဖြစ်နေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် စတုရန်းမိုင် ၁၂၀၀၀ ကျယ်ပြန့်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၏ အနောက်ဘက်ဆုံးမြစ်ဝသည် ပုသိမ်မြစ်ဝဖြစ်သကဲ့သို့ အရှေ့ဘက်ဆုံး မြစ်ဝသည် ရန်ကုန်မြစ်ဝဖြစ်သည်။ ပုသိမ်မြစ်သည် ဧရာဝတီမှစ၍ ခွဲထွက် စီးဆင်းလာသောမြစ် ဖြစ်သော်လည်း ရန်ကုန်မြစ်မှာမူ ပဲခူးရိုးမတောင်မှ မြစ်ဖျားခံ၍ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်မှ မြစ်ခွဲဖြစ်သော ဘောလယ်မြစ်နှင့်ဆုံကာ ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်သည်။ ရန်ကုန်မြစ်၏ အထက်ပိုင်းကို [[လှိုင်မြစ်]]ဟုလည်းကောင်း၊ [[မြစ်မခ]]ဟုလည်းကောင်းခေါ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်တွင် ပင်လယ်ထဲသို့စီးဝင်သော မြစ်ဝကိုးခုရှိသော်လည်း ပုသိမ်မြစ်ဝနှင့် ရန်ကုန်မြစ်ဝ နှစ်ခုတွင်းသို့သာလျှင် ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများ ဝင်ထွက် ဆိုက်ကပ်နိုင်ကြသည်။ ပုသိမ်မြစ်ဝနှင့် ရန်ကုန်မြစ်ဝသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မိုင် ၁၆၀ ခန့်ဝေးသည်။ ရန်ကုန်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် ဆက်လျက်ရှိသော်လည်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကြီးမှရေသည် ရန်ကုန်မြစ်အတွင်းသို့ လုံးဝစီးဝင်ခြင်းမရှိချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရန်ကုန်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်မှ ခွဲထွက်လာသည်မဟုတ်ဘဲ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ ပူးပေါင်းစီးဝင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့အတူပင် ပုသိမ်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ မြစ်ခွဲဖြစ်သော်လည်း ဧရာဝတီ မြစ်ရေသည်ပုသိမ်မြစ်ထဲသို့ အနည်းငယ်သာ စီးဝင်လေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပုသိမ်မြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ကို ဆက်သောချောင်းသည် ကိုက် ၃၀၀ ခန့်သာကျယ်၍ ချောင်းတစ်ခုလုံး သဲသောင်ပြင်နှင့် ပြည့်နေသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ယင်းမြစ်ဝနှစ်ခုကို ဧရာဝတီမြစ်အစစ်ဟု ခေါ်ရန်မလွယ်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ရေသည် ပင်လယ်ထဲသို့ အမှန်စီးထွက်ရာထွက်ပေါက်ကား ဧရာမြစ်ဝဖြစ်သည်။ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်က ဧရာဝတီမြစ်ဝသည် ပြည်မြို့နား၌ ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ ခန့်ကပင် ဧရာဝတီမြစ်ဝသည် ယခုအခြေအတိုင်း မရှိသေးချေ။ ယခု ဖြစ်ပေါ်နေသော မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နေရာတစ်ခုလုံးသည် တွံတေး၊ မြောင်းမြ၊ ပုသိမ် စသော ဂဝံ ကျောက်ကုန်းရိုးများ ရေပြင်ပေါ်၌တက်နေသည့်ကျွန်းသဖွယ် ဖြစ်ပေါ်နေသော နေရာများမှတစ်ပါး အားလုံးပင် ပင်လယ်ရေပြင်ကြီး ဖြစ်လျက်ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုခေတ်အခါက ဒီတက် ဒီကျသည် ပြည်မြို့အထက်တွင် ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါ၌မူ ဒီရေသည် ညောင်တုန်းမြို့အထိပင် တစ်ခါတစ်ရံ မရောက်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျောက် ရေစီးနှင့်အတူပါလာသော နုန်းမြေသည် ယခုမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဖြစ်နေသောနေရာ၌ တဖြည်းဖြည်းပို့လာကာ မြေနုကျွန်းပေါ်ဒေသဟူ၍ ဖြစ်လာခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျှောက်မှ မြစ်ဝသို့ တစ်နှစ်လျှင် နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၂၆၁ သန်း စီးပါလာသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ မန္တလေးမြို့နေရာအထိ နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၃၂ သန်း စီးပါလာပြီးလျှင် ချင်းတွင်း မြစ်ဘက်မှ တန်ပေါင်း ၁၀၉ သန်းပါလာ၍ အခြားမြစ်ချောင်းများမှ တန်ပေါင်း သန်း ၁၂၀ ခန့် မျောပါလာသည်ဟု တွက်ဆကြသည်။ ၁၈၆၀·၇၀ နှင့် ၁၉၀၉·၁၀ ခုနှစ်များက တိုင်းတာရေးဆွဲထားသော မြေမျက်နှာပြင် အနိမ့်အမြင့် တိုင်းတာချက်အရ ဘူမိဗေဒပညာရှင် ဒေါက်တာချစ်ဗား၏ ယူဆချက်မှာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ကမ်းခြေသည် အနှစ်တစ်ရာခန့်တွင် သုံးမိုင်ခန့်သာ အများဆုံးမြေဖို့၍ ကျယ်ထွက်လာသည်ဟုဆိုသည်။ ဆာအက်ဒွင်ပတ်စကိုဆိုသူ ဘူမိဗေဒပညာရှင်ကမူ တစ်နှစ်လျှင် ပေ ၂၀၀ သို့မဟုတ် အနှစ်တစ်ရာလျှင် ၃.၇၉ မိုင် ပင်လယ်ထဲသို့ ပြန့်ထွက်လာသည်ဟု ယူဆသည်။ ပင်လယ်နှင့်စပ်လျက်ရှိသော မြေနုကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် ကနစိုတောများပေါက်ရောက်၍ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် တစ်ခုလုံး၌မူ ဆန်စပါး အကြီးအကျယ်စိုက်ပျိုးသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ရှေးနှစ်ပေါင်း ထောင်ပေါင်းများစွာက မန္တလေးမြို့အနီးမှ တောင်ဘက်သို့ တန်းလျက် စီးဆင်းဖူးကြောင်း အထောက်အထားများရှိသည်။ စစ်တောင်းမြစ်သည် တစ်ချိန်က ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းဟု ဘူမိဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ ယခု ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းသည် တစ်ချိန်က ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းဖြစ်ရမည်ဟု ဆိုကြလေသည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေတိုက်စားခြင်း အမြန်ဆုံးသော မြစ်တစ်မြစ်ဖြစ်သည်။ နိုင်းမြစ်၊ မစ္စစ္စပီမြစ်၊ ဂင်္ဂါမြစ်၊ ဒင်းညုမြစ်တို့ထက် ရေတိုက်စားနှုန်း အားကြီးသည်။ ယင်းမြစ်ဝှမ်း အောက်ခြေရှိ ကျောက်ဆောင်များကိုပင် အနှစ် ၄၀၀ လျှင် တစ်ပေခန့် တိုက်စားသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ ==မြစ်လက်တက်များ== မေခနှင့်မေလိခတို့ ပေါင်းဆုံ၍ ဧရာဝတီမြစ်ဟု ပေါ်လာသည်မှစ၍ ဧရာဝတီမြစ်တွင်းသို့ စီးဝင်သော မြစ်လက်တက်များမှာ လက်ျာဘက်မှ နမ့်ကောင်ခေါ် မိုးကောင်းချောင်း၊ မဲဇာမြစ်၊ မူးမြစ်၊ ချင်းတွင်းမြစ်၊ယော ချောင်း၊ စလင်းချောင်းခေါ်[[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]]၊ မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်း၊ မင်းတုန်းချောင်း စသည်တို့ဖြစ်၍ လက်ဝဲဘက်မှ မိုးလယ်ချောင်း၊ တပိန်မြစ်၊ ရွှေလီမြစ်၊ မြစ်ငယ်မြစ်၊ သို့မဟုတ် နမ္မတူ၊ သို့မဟုတ် ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်၊ ဇော်ဂျီမြစ်၊ ပန်းလောင်မြစ်၊ စမုန်မြစ်၊ ပင်းချောင်း၊ ဒေါင်းသေချောင်း၊ ယင်းချောင်း၊ နဝင်းချောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းတို့ အနက် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]သည် အကြီးဆုံး မြစ်လက်တက်ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ ထင်ရှားသော မြို့ကြီးများမှာ မြစ်ကြီးနားမြို့၊ ဗန်းမော်မြို့၊ ရွှေကူမြို့၊ ကသာမြို့၊ ထီးချိုင့်မြို့၊ တကောင်းမြို့၊ သပိတ်ကျင်းမြို့၊ မန္တလေးမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ အင်းဝမြို့၊ [[မြင်းမူမြို့]]၊ မြင်းခြံမြို့၊ ပခုက္ကူမြို့၊ ပုဂံမြို့၊ ချောက်မြို့၊ စလေမြို့၊[[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]]၊ ရေနံချောင်းမြို့၊ မကွေးမြို့၊ မင်းဘူးမြို့၊ မင်းလှမြို့၊ မိချောင်းရဲမြို့၊ အောင်လံမြို့၊ သရက်မြို့၊ ပြည်မြို့၊ မြန်အောင်မြို့၊ ကြံခင်းမြို့၊ ဟင်္သာတမြို့၊ ဓနုဖြူမြို့၊ ညောင်တုန်းမြို့၊ မအူပင်မြို့ စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။ ရှေးမြန်မာမင်းများ၏ မြို့တော်ဟောင်းများဖြစ်သော ပုဂံ၊ အင်းဝ၊ သရေခေတ္တရာ၊ စစ်ကိုင်း၊ အမရပူရ၊ မန္တလေးမြို့များသည် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းပေါ်၌ပင် တည်ရှိခဲ့သည်ကို ထောက်ခြင်းဖြင့် ဧရာဝတီမြစ်၏ အသုံးဝင်တန်ဖိုးရှိပုံကို သိသာနိုင်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်တွင် ရေတံခွန်များမရှိချေ။ ယင်းသည် ရေစီးသာသဖြင့် မြစ်ဝမှ မိုင်ပေါင်း ၈၀၀ ကျော်ဝေးသော ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောများ ၁၂ ရာသီပတ်လုံး သွားလာ ဆန်တက်နိုင်သည်။ ရေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေးကော်ပိုရေးရှင်းပိုင် မီးသင်္ဘောများနှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် မီးသင်္ဘောများဖြင့် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ကူးသန်းသွားလာရေး လွယ်ကူလျက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း ကူးလူးဆက်ဆံရာ သဘာဝခရီးလမ်းမကြီးဟု ခေါ်ဆိုနိုင်လေသည်။ အထက်အောက်ကုန်များ အလွယ်တကူ ဖလှယ်ရောင်းချရသော ဗဟိုလမ်းမကြီးလည်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြစ်ဆိပ်မြို့ကြီးများသည် မြစ်ကြောင်းခရီးကို အမှီပြု၍ စည်ပင်ဝပြောလာကြသည်။ အမရပူရမြို့နှင့် စစ်ကိုင်းမြို့အကြား ဧရာဝတီ မြစ်ကိုဖြတ်၍ [[အင်းဝတံတား]]ကြီးကို ဆောက်လုပ်ထားသည်။ ပေပေါင်း ၃၉၈၀ ရှည်၍ အလယ်တွင် မီးရထားလမ်း တစ်လမ်း၊ ဘေးနှစ်ဖက်တွင် မော်တော်ကားလမ်းများရှိ၏။ ယင်းကို ၁၉၃၄ ခုနှစ်က ဖွင့်လှစ်ခဲ့ရာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်းက ပျက်စီးသွား၍ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ် တွင် ပြန်လည် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် အထက်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ သစ်တောများမှ သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်များကို အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျှောက် စရိတ်သက်သာစွာ အလွယ်တကူမျှောချနိုင်သည်။ မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် မိုးနည်းပါးသော ဒေသများ၌ ဧရာဝတီမြစ်ရေကို သောက်သုံးခြင်း၊ စိုက်ပျိုးရေး အတွက် ဆည်မြောင်းဖြင့် သွယ်ယူသုံးစွဲခြင်းများပြုကြရသည်။ ထို့ကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသက်သွေးကြောကြီးဟု ခေါ်ဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == မြစ်လက်တက်များ == ဧရာဝတီမြစ်တွင် အဓိကမြစ်လက်တက်ကြီး (၅) ခုရှိသည်။ မြစ်လက်တက်များသည် အမြင့်ပေ (၇၀၀၀)မှ (၁၀၀၀၀)အထိရှိသော တောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံကြသည်။ * [[တာပိန်မြစ်]] (ဝဲ) * [[ရွှေလီမြစ်]] (ဝဲ) * [[မြစ်ငယ်မြစ်]] (ဝဲ) * [[မူးမြစ်]] (ယာ) * [[ချင်းတွင်းမြစ်]] (ယာ) ထို့အပြင် ချောင်းလက်တက်များလည်း ရှိသေးသည်။ * [[ချောင်းမကြီးချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ယောမြစ်|ယောချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]]ခေါ်စလင်းချောင်း (အနောက်ဘက်) * [[မုန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[မန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[မင်းတုန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ပင်းချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) * [[ယင်းမြစ်|ယင်းချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) * [[ဒေါင်းသေချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) * [[ဗွက်ကြီးချောင်း]] (အရှေ့ဘက်) === တာပိန်မြစ် === တာပိန်မြစ်သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ယူနန်ပြည်နယ်မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလာပြီး [[ကချင်ပြည်နယ်]]အတွင်းတွင်ပင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်သည်။ === ရွှေလီမြစ် === ရွှေလီမြစ်သည်လည်း တရုတ်နိုင်ငံ၊ယူနန်ပြည်နယ်မှပင် စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလာပြီး [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းလာပြီး [[ကသာမြို့]]တောင်ဘက်ရှိ အင်းရွာအနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်နှင့်ပေါင်းဆုံသည်။ === မြစ်ငယ်မြစ် (ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်) === [[ရှမ်းပြည်နယ်]]မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံ နယ်စပ်အနီး မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းသည်။ သိန္နီ၊ သီပေါ၊ ရွှေစာရံ နှင့် [[ကျောက်ဆည်လွင်ပြင်]]ကို ဖြတ်ကာ မန္တလေးတောင်ဘက် [[အင်းဝ]]အနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်သည်။ === မူးမြစ် === [[ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်း]] ဒေသကို မြောက်မှတောင်သို့ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလာကာ [[မြင်းမူမြို့]]အနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ === ချင်းတွင်းမြစ် === ကချင်ပြည်နယ် [[ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်း]]ဒေသကြီးမှ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလာပြီး ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ [[မြင်းခြံမြို့]] အနီးတွင် ပေါင်းဆုံသည်။ [[File:SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg|thumb|250px|မြန်မာနိုင်ငံတွင်အတွေ့ရများဆုံး ရေငံမိချောင်းတစ်ကောင်၊ ၎င်းတို့သည် တောအနီးတွင် အသက်ရှင်နေထိုင်ကြသည်၊ လူတို့၏တိုက်ခိုက်ဖမ်းဆီးခြင်းအားယနေ့တိုင်ခံနေရဆဲဖြစ်သည်။]] == စီးပွားရေးနှင့်နိုင်ငံရေး == မြန်မာ့ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် အရေးပါသည့် အခန်းမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ [[ပုဂံခေတ်]]မှစကာ နောက်ဆုံး [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တိုင် ခေတ်အဆက်ဆက်တွင် အရေးပါသည့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး တို့တွင် အသုံးချခဲ့ကြသည်။ မွန်-မြန်မာစစ်ပွဲများဟု ထင်ရှားသည့် အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ် ကာလများအတွင်းတွင် ဧရာဝတီမြစ်သည် အဓိက စစ်ချီတက်ရာလမ်းကြောင်းကြီးဖြစ်ခဲ့သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ [[ပြည်မြို့]]သည်လည်း နှစ်ဖက်စစ်ရင်ဆိုင်ရာ ရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာဖြစ်ခဲ့သည်။ [[ဘုရင့်နောင်]]လက်ထက်တွင်လည်း အထက်မြန်မာနိုင်ငံတစ်လွှား ဆန်တိုက်ခိုက်ရာတွင် စစ်ချီလမ်းကြောင်းအဖြစ် ဧရာဝတီမြစ်ကို အဓိကအားဖြင့် အသုံးပြုခဲ့ပြန်သည်။ ထို့အတူ [[ညောင်ရမ်းခေတ်]]ဦးမင်းများဖြစ်ကြသည့် [[အနောက်ဘက်လွန်မင်း]] နှင့် [[သာလွန်မင်း]]တို့လည်း ဧရာဝတီမြစ်ကို စုန်ဆန်သွားလာခဲ့ကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင်လည်း ရန်သူအင်္ဂလိပ်တို့ကို ခုခံရာတွင် မြစ်ရိုးတစ်လျောက် ခံတပ်များ တည်ဆောက်ခဲ့ကြရာ [[မင်းလှခံတပ်]]နှင့် [[အင်းဝခံတပ်]]တို့မှာ နာမည်ကျော်သည်။ ==ဆည်တမံများ== အဓိက ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်မည့် ဆည်တမံမှာ မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း တစ်ခုသာ ရှိသော်လည်း မြစ်ဖျားခံရာမြစ်များ၊ ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်သည့် မြစ်များပေါ်တွင်လည်း ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း ရေကာတာများ တည်ဆောက်ရန် စီမံကိန်းများ ရှိသည်။ === ကချင်ပြည်နယ် === * ဧရာဝတီမြစ် ** မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀၀ (မြစ်ကြီးနားမြို့အနီး) * မလိခမြစ် ** လာဇာ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၉၀၀ * မေခမြစ် ** ချီဖွေ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၄၀၀ ** ပါရှီး (ခေါ်) ဝူဆောက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၈၀၀ ** လာကင် (ခေါ်) ယီနန် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၄၀၀ ** ဖီဇော ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၂၀၀၀ ** ခေါင်လန်ဖူး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် -၂၇၀၀ * တာပိန်မြစ် ** တာပိန်(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၂၄၀ ** တာပိန်(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၁၆၈ === ရှမ်းပြည်နယ် === * ရွှေလီမြစ် ** ရွှေလီ(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀ ** ရွှေလီ(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၆၀ ** ရွှေလီ(၃) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၆၀ * ဒုဋ္ဌဝတီမြစ် ** အထက်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် ** အလယ်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် * ဇော်ဂျီ ** ဇော်ဂျီ (၁) ရေအားလျှပ်စစ် ** ဇော်ဂျီ (၂) ရေအားလျှပ်စစ် ** မြို့ကြီး ရေအားလျှပ်စစ် === မန္တလေးတိုင်း === * ချောင်းမကြီးချောင်း ** ဆည်တော်ကြီးဆည် နှင့် ရေအားလျှပ်စစ် * ဒုဋ္ဌဝတီမြစ် ** ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် * ကင်းတား ** ကင်းတားတမံ === စစ်ကိုင်းတိုင်း === * ချင်းတွင်းမြစ် ** ထမံသီ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၂၀၀ ** ရာဇဂြိုဟ်ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း ** ရွှေစာရေး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၆၀ ** မော်လိုက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၀၀ ** ဟုမ္မလင်း ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၅၀ <ref>{{Cite web |title=အချုပ်အခြာအာဏာ တည်တံ့ခိုင်မြဲရေး (သို့မဟုတ်) ဧရာဝတီ |url=http://www.naytthit.net/?p=15625 |accessdate=17 July 2011 |archivedate=17 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110817183837/http://www.naytthit.net/?p=15625 }}</ref> === မကွေးတိုင်း === *မုန်းချောင်း ** မုန်း‌ချောင်းဘက်စုံတမံစီမံကိန်း ==ယနေ့ခေတ် လေ့လာတွေ့ရှိချက်== ဧရာဝတီမြစ်တွင် ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း (၇၉) မျိုး ခိုလှုံရာနေထိုင်ကြသည့်အပြင်၊ ၂ဝဝ၂ ခုနှစ် အထိလေ့လာချက်များအရ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၌ လူအများ အသိ အမှတ်ပြုထားသော ငှက်စားကျက်နယ်မြေ (၄) ခုလည်း ရှိသည်။ မြစ်၏ ဇီဝသတ္တ စုံလင်ထွေပြားမှုအကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ကောင်းစွာလေ့လာထားသည်များလည်း မရှိသေးချေ။ ရေနေသတ္တဝါမျိုးစိတ်ပေါင်းများစွာ မှီတင်းနေထိုင်ကြသည်။ ထိုမျိုးစိတ်များအနက်မှ အထူးထင်ရှားသည့် မျိုးစိတ်သတ္တဝါမှာ ဧရာဝတီလင်းပိုင် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/ayeyarwaddy-river.htm |accessdate=2 December 2014 |archivedate=16 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090516011601/http://www.myanmars.net/myanmar/ayeyarwaddy-river.htm }}</ref> မကြာသေးမီက တောင်ကျချောင်း ငါးခူမျိုးစိတ် သစ်များကို ထပ်မံတွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ဧရာဝတီမြစ်ဆုံနှင့် သိပ်မဝေးလှသောနေရာများတွင် ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်က တွေ့ရှိခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် နုန်းတင်မြေနှစ်များ အများဆုံးပို့ချပေးနိုင်သောမြစ်လည်း ဖြစ်သည်။ [[File:Sagainghillsagaing.jpg|thumb|250px|စစ်ကိုင်းတောင်မှ တွေ့ရသော ဧရာဝတီမြစ်]] == မြစ်ကမ်းဘေးရှိမြို့ကြီးများ == {{Columns-list|2=* [[ပူတာအိုမြို့|ပူတာအို]] * [[မြစ်ကြီးနား]] * [[ဗန်းမော်]] * [[ကသာ]] * [[တကောင်း]] * [[ကျောက်မြောင်းမြို့|ကျောက်မြောင်း]] * [[မန္တလေး]] * [[စစ်ကိုင်း]] * [[မြင်းမူ]] * [[မြင်းခြံ]] * [[ပခုက္ကူ]] * [[ညောင်ဦး]] * [[ပုဂံ]] * [[ချောက်မြို့|ချောက်]] * [[ဆိပ်ဖြူမြို့|ဆိပ်ဖြူ]] * [[စလေမြို့|စလေ]] * [[ဆင်ဖြူကျွန်း]] * [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]] * [[မကွေး]] * [[မင်းဘူး]] * [[အောင်လံမြို့|အောင်လံ]] * [[သရက်]] * [[ပြည်]] * [[ဟင်္သာတ]] * [[ပန်းတနော်]]}} == တံတားကြီးများ == ဗြိတိသျှကိုလိုနီအစိုးရက ၁၉၃၄ တွင် [[အင်းဝတံတား]](စစ်ကိုင်းတံတား)ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်အဝင် အင်္ဂလိပ်အပြေးတွင် ဗြိသျှတပ်များက တံတားကြီးကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးရပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် တံတားကြီးကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာသည့်တိုင် တစ်ခုတည်းသော ဧရာဝတီမြစ်ကူးတံတားကြီး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထပ်မံအသစ်တည်ဆောက်သောတံတားကြီးများမှာ - * [[ဧရာဝတီတံတား (ရတနာပုံ)]] (ယခင်အင်းဝတံတားကြီး၏ အထက်ဘက်နား) * [[ဗလမင်းထင်တံတား]] (အင်န်မိုင်ခမြစ်ကူး၊ မြစ်ကြီးနားမြို့အနီး၊ ၁၉၉၈၊နိုဝင်ဘာလ) * [[အနော်ရထာတံတား]] (ချောက်၊ ၂၀၀၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ) * [[ဧရာဝတီတံတား (မကွေး)]] * [[ဗိုလ်မြတ်ထွန်းတံတား]] (ညောင်တုန်း၊ ၁၉၉၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ) * [[နဝဒေးတံတား]] (ပြည်မြို့၊ ၁၉၉၇၊စက်တင်ဘာ) * [[မအူပင်တံတား]] (မအူပင်၊ ၁၉၉၈၊ဖေဖော်ဝါရီ) * [[ဒေးဒရဲတံတား]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ပခုက္ကူ)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ရတနာသိင်္ခ)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (စင်းခန်း)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (မလွန်)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ထီးချိုင့်)]] * [[ဧရာဝတီတံတား (ညောင်တုန်း)]] ==ဓာတ်ပုံများ== <gallery widths="160px" heights="120px"> Image:Irrawaddy Mandalay-Hill.JPG|မြစ်အရှေ့ဘက်မှ [[မန္တလေးတောင်]] Image:Irrawaddy boat.JPG|ဧရာဝတီမြစ်တွင်းမှ ခရီးသွားများ Image:Rivercraft Irrawaddy.JPG|ရိုးရာ မြစ်ကူးလှေများ Image:Irrawaddy log-buffalo.JPG|ဧရာဝတီမြစ်မှ သစ်များဆွဲလာသော ကျွဲများ Image:Irrawaddy@Mingun.JPG|မင်းကွန်းရှိ ဧရာဝတီ Image:Irrawaddy Island-Village.JPG| ဧရာဝတီမြစ်တွင်းမှ ကျွန်းရွာတစ်ရွာ Image:Irrawaddy bamboo-rafts.JPG|မြစ်တွင်းမှ ဝါးဖောင်များ Image:Irrawaddy west-bank.JPG|မင်းကွန်းရှိ မြစ်ကမ်းဘေးမှ ဈေးတစ်ခု Image:Irrawaddy raft.JPG|ဧရာဝတီမြစ်တွင်းမှ ရွက်လွှင့်နေသော ဝါးဖောင် Image:Westbank Irrawaddy.JPG|လှေငယ်ဖြင့် ရွက်လွှင့်နေသော အမျိုးသမီး </gallery> == ပြင်ပလင့်ခ်များ == ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ဧရာဝတီမြစ်]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] taktsg65d2inidospr8vg1jv8pgwp5u 0 9025 1037797 835606 2026-06-13T04:10:14Z Salai Rungtoi 22844 1037797 wikitext text/x-wiki {{infobox football tournament | logo = FIFA World Cup wordmark.svg | caption = | founded = {{Start date and age|df=yes|1930}} | region = နိုင်ငံတကာအနှံ့ ([[ဖီဖာ]]) | number of teams = ၄၈ သင်း | current champions = {{nowrap|{{fb|ARG}} (၃ ကြိမ် ဗိုလ်စွဲမှု)}} | most successful team = {{nowrap|{{fb|BRA}} (၅ ကြိမ် ဗိုလ်စွဲခဲ့)}} | broadcasters = [[:en:List of FIFA World Cup broadcasters|နိုင်ငံတကာ ရုပ်သံထုတ်လွှင့်သူများ]] | website = [http://www.fifa.com/worldcup/ www.fifa.com/worldcup/] | current = [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ]] |name=ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ}} {{Infobox | image1 = [[File:ARG Line-up - ARG vs MEX for 2022 FIFA WC.jpg|230px]] | caption1 = လက်ရှိကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသားဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီနား]] | bodyclass = hlist nowraplinks | headerstyle = border-top:1px solid #aaa | header1 = ပြိုင်ပွဲများ | data2 = * [[:en:1930 FIFA World Cup|1930]] * [[:en:1934 FIFA World Cup|1934]] * [[:en:1938 FIFA World Cup|1938]] * [[:en:1950 FIFA World Cup|1950]] * [[:en:1954 FIFA World Cup|1954]] * [[:en:1958 FIFA World Cup|1958]] * [[:en:1962 FIFA World Cup|1962]] * [[:en:1966 FIFA World Cup|1966]] * [[:en:1970 FIFA World Cup|1970]] * [[:en:1974 FIFA World Cup|1974]] * [[:en:1978 FIFA World Cup|1978]] * [[:en:1982 FIFA World Cup|1982]] * [[:en:1986 FIFA World Cup|1986]] * [[:en:1990 FIFA World Cup|1990]] * [[:en:1994 FIFA World Cup|1994]] * [[:en:1998 FIFA World Cup|1998]] * [[:en:2002 FIFA World Cup|2002]] * [[:en:2006 FIFA World Cup|2006]] * [[၂၀၁၀ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2010]] * [[၂၀၁၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2014]] * [[:en:2018 FIFA World Cup|2018]] * ''[[:en:2022 FIFA World Cup|2022]]'' * ''[[:en:2026 FIFA World Cup|2026]]'' * ''[[:en:2030 FIFA World Cup|2030]]'' * ''[[:en:2034 FIFA World Cup|2034]]'' }} '''ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' သို့မဟုတ် ကမ္ဘာ့ဖလား[[ဘောလုံး]]ပြိုင်ပွဲ (FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ|နိုင်ငံတကာ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် (ဖီဖာ)]] အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများမှ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သည့် နိုင်ငံတကာ ဘောလုံးပြိုင်ပွဲ တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲကို ၁၉၃၀ ခုနှစ်မှ စတင်၍ လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း ၁၉၄၂ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တို့တွင် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]ကြောင့် ရပ်နားခဲ့ရသည်။ ပထမ ၃ နှစ်ကာလတွင် [[တိုက်|တိုက်ကြီးများ]]အလိုက် ခြေစစ်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ နောက်ဆုံး ခြေစစ်ပွဲကို အောင်နိုင်သည့် အသင်းများနှင့် ကမ္ဘာ့ဖလား ကြီးမှူးကျင်းပသည့် အိမ်ရှင်နိုင်ငံအသင်း စုစုပေါင်း ၄၈ သင်း ၁ လသာကြာသည့် ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲတွင် ပါဝင် ဗိုလ်လုကြသည်။ ပြီးခဲ့သည့် ၂၁ ကြိမ်တွင် နိုင်ငံ ၈ နိုင်ငံမှ ဗိုလ်စွဲခဲ့သည်။ ထိုနိုင်ငံများအနက် [[ဘရာဇီးနိုင်ငံ]]မှာ ၅ ကြိမ်တိုင်တိုင် ချန်ပီယံဆု ရခဲ့ပြီး အကြိမ်တိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်ရခဲ့သည့် နိုင်ငံလည်းဖြစ်သည်။ အခြားအနိုင်ရရှိအသင်းများမှာ [[အီတလီနိုင်ငံ]]နှင့် [[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမနီ]]တို့ဖြစ်ကြ၍ လေးကြိမ်ဗိုလ်စွဲခဲ့ပြီး၊ ဥရုဂွေးနှင့် အာဂျင်တီးနား၊ ပြင်သစ်တို့မှာ ၂ ကြိမ်စီ၊ အင်္ဂလန်နှင့် စပန်တို့က ၁ ကြိမ်စီ အသီးသီးရခဲ့ဖူးသည်။ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲသည်လည်း ကမ္ဘာတဝှမ်း လူကြည့်အများဆုံး အားကစားပွဲ တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဂျာမနီတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၀၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဗိုလ်လုပွဲကို ပရိသတ်ပေါင်း ၇၁၅ သန်းခန့် ကြည့်ရှုခဲ့ကြသည်။ <ref name="2006coverage">[http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html 2006 FIFA World Cup broadcast wider, longer and farther than ever before] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614212705/http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html |date=14 June 2010 }}, FIFA.com. Retrieved on October 11, 2009.</ref> [[၂၀၁၀ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ပွဲကို ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့အထိ တောင်အာဖရိကနိုင်ငံတွင် ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ၎င်းပွဲစဉ်တွင် စပိန်နိုင်ငံမှ ဗိုလ်စွဲအနိုင်ရရှိခဲ့လေသည်။။ [[၂၀၁၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ကိုမူ ဘရာဇီးနိုင်ငံ၌ ကျင်းပခဲ့ပြီး ဂျာမဏီနိုင်ငံက အနိုင်ရဗိုလ်စွဲခဲ့သည်။ [[၂၀၁၈ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ကို ရုရှားနိုင်ငံတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]]က အနိုင်ရဗိုလ်စွဲခဲ့သည်။ ယခုအချိန်အထိ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို နိုင်ငံ ၁၇ နိုင်ငံတို့က အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပပေးခဲ့ရာ ဘရာဇီး၊ ပြင်သစ်၊ ဂျာမနီ၊ အီတလီ၊ မက္ကဆီကို တို့က နှစ်ကြိမ်စီ၊ ဥရုဂွေး၊ ဆွစ်ဇာလန်၊ ဆွီဒင်၊ ချီလီ၊ အင်္ဂလန်၊ အာဂျင်တီးနား၊ စပိန်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်-တောင်ကိုးရီးယား (ပူးတွဲ)၊ တောင်အာဖရိက၊ ရုရှားတို့က တစ်ကြိမ်စီ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပခဲ့ကြသည်။ [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ကို [[ကာတာနိုင်ငံ]]က လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား]]တွင် ကနေဒါ-အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု-မက္ကဆီကိုနိုင်ငံတို့က ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်ကျင်းပသည်ဖြစ်ရာ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]အသင်းသည် ကမ္ဘာ့ဖလားကို သုံးကြိမ်လက်ခံကျင်းပမည့် ဝိသေသကို ပိုင်ဆိုင်မည်ဖြစ်၏ ။ [[File:World cup countries best results.png|frameless|left|upright=2]] == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ကမ္ဘာ့ဖလား]] kboigjeknkzu96hl1i4ruj1k9k9u640 0 9777 1037717 916986 2026-06-12T14:30:15Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037717 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = Mon | nativename = {{lang|mnw|ဘာသာ မန်}} | pronunciation = {{IPA-mnw|pʰesa mɑn|}} | states = [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]] | region = [[ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]] နှင့် အရှေ့ပိုင်းဒေသများ | ethnicity = [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] | speakers = ၁.၄သန်း | date = ၂၀၂၃ | ref = e18 | familycolor = Austroasiatic | fam2 = [[Monic languages|Monic]] | script = [[မွန်အက္ခရာ]] | minority = {{flag|Myanmar}} | lc1 = mnw | ld1 = Modern Mon | lc2 = omx | ld2 = Old Mon | linglist = omx | lingname = Old Mon | notice = IPA | glotto = monn1252 | glottoname = Modern Mon | glottorefname = Mon | glotto2 = oldm1242 | glottoname2 = Old Mon |image=File:Ban-talat-Mon-inscription.jpg}} {{Wiktionary|ဘာသာမန်}} '''မွန်ဘာသာစကား''' ({{lang-en|Mon language}}၊ မွန်: {{lang|mnm|ဘာသာမန်}}) သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစုကြီး၏ မွန်နွယ်(Monic) ဘာသာစကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Monic Branch of Austroasiatic |year=၁၉၈၄ |publisher=Central Institute of Indian Languages |location=Mysore |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို ပြည်ထောင်စု [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]) နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်တိုင်းရင်းသား စုစုပေါင်း ၈၅၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်က မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref name="ethnologue_mon">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/mnm |title=Mon: A language of Myanmar |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> မွန်ဘာသာစကားသည် အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းတွင် အလွန်အရေးပါပြီး သမိုင်းဝင် ရှေးဟောင်းစာပေ အထောက်အထား ခိုင်မာစွာရှိသည့် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ရှိ ရှေးဟောင်း [[သထုံခေတ်|သထုံမွန်နိုင်ငံတော်]]၊ [[ဟံသာဝတီ]]ခေတ် မွန်မင်းနေပြည်တော်များနှင့် [[ဒွါရဝတီ|ဒွါရာဝတီ]] (Dvaravati) ယဉ်ကျေးမှုခေတ်တို့တွင် ရုံးသုံး၊ ဘုရင်သုံး ဘာသာစကားအဖြစ် ထွန်းကားခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Shorto |first=H. L. |title=A Dictionary of Modern Spoken Mon |year=၁၉၆၂ |publisher=Oxford University Press |location=London |language=en}}</ref>အခြားသော အိမ်နီးချင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် (ဥပမာ- ဗမာ၊ ကရင်) ဘာသာစကားများနှင့် မတူညီသည့် ထူးခြားချက်မှာ မွန်ဘာသာစကားသည် အသံအနိမ့်အမြင့်ရှိသော ဘာသာစကား မဟုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အသံနေအသံထား (Vowel phonation/Vowel register) ပေါ်မူတည်၍ အနက်အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားခြားနားသွားသည့် ဝိသေသ ရှိသည်။<ref>{{cite journal |last=Jenny |first=Mathias |title=The Mon Language: Summary and Overview |journal=Journal of Mon Studies |year=၂၀၀၃ |volume=1 |pages=၁၅–၃၂ |language=en}}</ref> အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း ဗြာဟ္မီ (Brahmi) အက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်အက္ခရာကိုအသုံးပြုရေးသားကြသည်။ == သမိုင်း == မွန်ဘာသာစကားသည် ရှေးပဝေသဏီကပင် ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သော်လည်း မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အ​နော်ရထာ​ခေတ်​နောက်ပိုင်း​ တွင်မှအသုံးပြုမှုများပြာလာသော ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု တိုင်​နှောင်းပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်း၏ ဘာသာစကားမတူသူချင်း ဆက်သွယ်ရာတွင် ပြောဆိုကြသည့် အရောအနှောစကား ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း အောက်ပိုင်း တောင်ကြား မွန်မင်းနေပြည်တော်များ အတွင်းအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ပုဂံဘုရင်ကျန်စစ်သားမင်း(၁၀၈၄၁၁၁၂)သည် မွန်ယဉ်ကျေးမှုကိုမြတ်နိုးခဲ့ပြီး မွန်ဘာသာစကားကိုအားပေးချီးမြှောက်ခဲ့သည်။ မြန်မာနှင့်မွန်ဆက်သွယ်​ရေးလွယ်ကူ​စေရန်နှင့်လူနည်းစုမွန်လူမျိုးတို့အားအား​ပေးချီး​မြှောက်ရန် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းသည် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော များစွာသော ကမ္ဗည်းကျောက်စာများကိုထားရစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်ကာလအတွင်း ပါဠိ၊ ပျူ၊ မွန် နှင့် မြန်မာစာတို့ဖြင့် မျက်နှာလေးဖက်တွင် အတ္ထုပ္ပတ္တိဇာတ်ကြောင်း တစ်ခုတည်းကို ဖော်ပြရေးသားထားသော [[ရာဇကုမာရ်]] ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]]ကို ထွင်းခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ကျန်စစ်သားမင်း နတ်ရွာစံပြီးနောက် မွန်ဘာသာစကား အသုံးပြုမှုမှာ မြန်မာလူမျိုးများအတွင်းကျဆင်းခဲ့သည်။ မွန်နှင့်ပျူတို့အစားရှေးဗမာဘာသာစကားကို ဘာသာစကားမတူသူချင်း ဆက်သွယ်ရာတွင်ပြောဆိုကြသည့် အရောအနှောစကား အဖြစ် စတင် အစားထိုးခဲ့ကြသည်။ ပျက်သုဉ်းသွားသော ဒွါရဝတီမင်းနေပြည်တော်မှ မွန်ကမ္ဗည်းစာများမှာ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ပြန့်ကျဲနေသည်။ သို့ရာတွင် ဝင်ရောက်နေထိုင်ကြသူများမှာ မွန်၊ မွန်နှင့်မလေး ကပြားများ၊ သို့မဟုတ် ခမာများ ဖြစ်ကြသည်ဟူ၍ကား ရှင်းလင်းကွဲပြားမှု မရှိပါချေ။ နောက်မှပေါ်ပေါက်လာသော ကမ္ဗည်းစာများနှင့် လာဗိုကဲ့သို့သော မင်းနေပြည်တော်များတို့မှာ ခမာတို့ လက်အောက်ခံဖြစ်ကြသည်။ ပုဂံကျရှုံးပြီးနောက် မွန်ဘာသာစကားကို ယခုခေတ် အောက်မြန်မာပြည် ဖြစ်သော လွတ်လပ်သည့် မွန်မင်းနေပြည်တော် ဟံသာဝတီ ပဲခူး (၁၂၈၇-၁၅၃၉) တွင် ဘာသာစကားမတူသူချင်း ဆက်သွယ်ရာတွင် ပြောဆိုကြသည့် အရောအနှောစကားအဖြစ် ပြန်လည်အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ် အောက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှ တို့သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ တွင်လယ်ယာလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရန်အတွက် လာရောက် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခြင်းကို အားပေးခဲ့သည်။ ဒေသတွင်းသို့ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တို့မှ လူများအပါအဝင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားသော နေရာဒေသ များမှလူများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့လာရောက် နေထိုင်ခြင်းသည် မွန်ဘာသာစကားကို အဆင့် လျှော့ကျစေခဲ့သည်။ ကိုလိုနီဗြိတိသျှတို့ အုပ်စိုးခဲ့စဉ်ကာလအတွင်း ဘာသာစကားမှာ နည်းပါးဆုတ်ယုတ်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးအချိန်မှစ၍ ပြောဆိုသူအရေအတွက် လျင်မြန်စွာ ကျဆင်းမှုကို တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်။ နောက်ဆက်ခံသော မြန်မာအစိုးရတို့မှ ထောက်ပံ့မှု အနည်းငယ် သို့မဟုတ် လုံးဝမရရှိဘဲ မွန်ဘာသာစကား (အထူးသဖြင့် မွန်အရေးအသား) ကို အများစုအားဖြင့် မွန်ဘုန်းတော်ကြီးများက ဆက်လက် ပြန့်ပွားစေခဲ့သည်။ မွန်ဘာသာစကား သုံးစွဲမှုလမ်းညွှန်မှာ ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် မွန်တော်လှန်ရေးသမားများ ထိန်းချုပ်သော နယ်မြေဒေသထဲ၌ ရှင်သန်နေပါသည်။ (နောက်ပိုင်ကာလတွင် မွန်ကျေးရွာများတွင် ကိုယ်ထူကိုယ်ထ မူလတန်းနှင့်အလယ်တန်းထိကျောင်းများဖွင့်နိုင်ခဲ့ပါတယ် ဆရာ/မ များကိုဆရာဖြစ်သင်တန်း ဖွင့်ပေးခဲ့သလို အစိုးရပြဋ္ဌာန်းစာတွေလည်း သင်ကြားရပါတယ် မြန်မာစာကို မြန်မာလို သင်ပြီးသင်္ချာ၊ပထဝီ၊သမိုင်း၊သိပ္ပံ၊သဒ္ဒါ၊သင်္ဂြိုဟ် ကိုမွန်ဘာသာဖြစ် သင်ကြားရပါတယ်) [[ပုဂံခေတ်]] [[စောလူးမင်းကျောက်စာ|စောလူးမင်း ကျောက်စာ]]အား မြစ်သားမြို့၌ တွေ့ရှိခဲ့ပြီး မြန်မာ့သမိုင်းတွင် သက္ကရာဇ်ရေးထိုး မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် [[ကျောက်စာ]]များအနက် အစောဆုံး ကျောက်စာတစ်ချပ်ဖြစ်သည်။ ကျောက်စာ၏ အရှေးမျက်နှာတွင် မွန်အက္ခရာနဲ့ ပါဠိဘာသာက (၈) ကြောင်းခန့်ရှိပြီး ကျန်တွေက မွန်ဘာသာဖြစ်သည်၊၊ ကျောဘက်မျက်နှာ ပထမဦးဆုံးအပိုင်း၌ နာဂရီအက္ခရာဖြင့် သက္ကတဘာသာက (၈) ကြောင်း၊ နောက်ပြီး အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းအက္ခရာဖြင့် ပါဠိဘာသာက (၂၁) ကြောင်း၊ အောက်ဆုံးက ပျူအက္ခရာနှင့် ပျူဘာသာဖြင့် စာ (၇) ကြောင်းအသီးသီး ရေးထိုးထားသည်၊၊ ကျောက်စာတခုလုံးကို ကြည့်လျှင် အက္ခရာလေးမျိုး ဘာသာစကားလေးခုဖြင့် ရေးထိုးထားသော ကျောက်စာဖြစ်သည်၊၊ == ဒေသသုံးစကားများ == မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်လူမျိုးတို့နေထိုင်သည့် ဒေသအမျိုးမျိုးမှ လာသော ဒေသသုံး မွန်ဘာသာစကား အဓိက သုံးမျိုးရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာအလယ်ပိုင်းဒေသသုံးစကား (မုတ္တမ နှင့်[[မော်လမြိုင်]]ပတ်ဝန်းကျင်ဧရိယာ)၊ ပဲခူး နှင့် ရေး တို့ဖြစ်သည်။ အားလုံးမှာ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်သည်။ ထိုင်းမွန်တို့တွင်မွန်တို့၏ မြန်မာဒေသသုံးစကားနှင့်ခြားနားချက်အချို့ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့ကိုနှစ်ဖက်စလုံးမှနားလည်နိုင်သည်။<ref name=":3">{{cite book | last=South | first=Ashley | year=2003 | title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake | url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout | publisher=Routledge | isbn=0-7007-1609-2 }}</ref> ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားရင်းမြစ်ဆိုင်ရာ ထုတ်ဝေမှုများက မွန်ဒေသိယသုံးဘာသာစကားများကို အောက်ပါအတိုင်း စာရင်းပြုစုထားသည်။ *မုတ္တမ-မော်လမြိုင် ဒေသိယဘာသာစကား (အလယ်ပိုင်း) *ပဲခူးဒေသိယဘာသာစကား (မြောက်ပိုင်း) *ရေးဒေသိယစကား (တောင်ပိုင်း) ထိုင်းနိုင်ငံ၌နေသော မွန်များ၏ ဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်ဘာသာစကားနှင့် ကွဲပြားမှု အချို့ရှိသော်လည်း အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်းရှိသည်။ မွန်တို့၏ ထိုင်းဒေသိယဘာသာစကားများကို 'ပျောက်ကွယ်နိုင်သည့် စိုးရိမ်အနေအထား' ရှိသည်ဟုလည်း သတ်မှတ်ယူဆကြသည်။<ref name=":4">{{Cite book|last=Moseley|first=Christopher|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026.locale=en|title=Atlas of the World's Languages in Danger|date=2010|publisher=UNESCO|year=|isbn=978-92-3-104096-2|location=|pages=|language=en}}</ref> == အရေးအသား == ကွဲပြားသော စာလုံးအတော်များများနှင့် မြန်မာစကားတွင်မရှိသောအသံထွက်စနစ်ကိုပြသည့်အသံထွက်ကွဲအောင် စာလုံးပေါ်တွင်ပြသော အမှတ်အသားများကို အသုံးပြုသည်။ အလယ်စာလုံး “လ” ၏ အသံထွက်ကွဲအောင် စာလုံးပေါ်တွင်ပြသော အမှတ်အသားကို စာလုံး၏ အောက်တည့်တည့်တွင် ရေးသည်။ [[File:mon font .jpg|250px|မွန် အက္ခရာများ]] == သဒ္ဒဗေဒ (အသံထွက်များကိုလေ့လာသည့်ပညာ) == '''ဗျည်းများ''' {| class="wikitable" |- ! !! နှုတ်ခမ်း !! အပေါ်သွားနှင့်လျှာထိပြီးဆိုရသောအသံ !! အာခေါင်သံ !! လျှာရင်းသံ !! အာခေါင်ရင်းသံ |- | နှုတ်ခမ်းပိတ် || p pʰ ɓ || t tʰ ɗ || c cʰ || k kʰ || ʔ |- | သွားစိသံ || || s || ç 1 || || h |- | နှာခေါင်းသံ || m || n || ɲ || ŋ || |- | အာလုပ်သံ || w || l, r || j || || |} == သရများ == {| |- ! အရှေ့ !! အလယ် !! အနောက် |- | သရတို || i ဣ|| || u ဦ|| |- | သရအလတ် || e ဧ || ə အး || o အို |- | သရဆွဲအလတ် || ɛ အယ် || ɒ || ɔ ဩ |- | သရဆွဲ || || a အာ || |} == အသံ ပိုင်းဆိုင်ရာမှတ်တမ်းများ == ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မြန်မာ နှင့် ထိုင်း ဘာသာစကားများနှင့် ကွဲပြားစွာ၊ မွန်ဘာသာစကားမှာ အသံအနိမ့်အမြင့် အတက်အကျရှိသော ဘာသာစကားမဟုတ်ပေ။ မွန်-ခမာ ဘာသာစကား အတော်များများတွင် သရအသံထွက် သို့မဟုတ် အသံအနိမ့်အမြင့်ရှိသော သရသံစနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ထိုစနစ်တွင် အသံထွက်ရာတွင် ပြုလုပ်လိုက်သော အသံ၏ အရည်အသွေးမှာ ဘာသာစကား၏ အသံရင်းများနှင့် ဆိုင်သည်။ မွန်ဘာသာစကားတွင် သရသံ အနိမ့်အမြင့် နှစ်ခုရှိသည်။ # ရှင်းလင်းသော (ဖြစ်နိုင်ခြေရှိခြင်းပြကြိယာ) အသံ၊ ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်အမျိုးမျိုးက သာမန် မှ တကျွိကျွိ တကျွက်ကျွက် မြည်သောအသံ အထိတိုင်အောင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာသည်။ # အသက်ရှူသံ၊ သရသံများတွင် ထူးခြားသော အသက်ရှူသွင်းသကဲ့သို့ အရည်အသွေးရှိသည်။ အောက်ဖော်ပြပါဥပမာမှာ အသံလေးလေးထွက်ရန် သရအက္ခရာပေါ်၌ ဖော်ပြထားသော အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။ == နာမ်များ နှင့် နာမ်ပုဒ်များ == '''အနည်းကိန်း နှင့် အများကိန်း''' မွန်ဘာသာစကား နာမ်များမှာ ကိန်းဂဏန်းများအတွက် သရသံပြောင်းလဲခြင်း မရှိပါ။ ဆိုလိုသည်မှာ၎င်းတို့၌ အနည်းကိန်းနှင့် အများကိန်းအတွက် သီးခြားပုံစံများမရှိပါ။ {| class="wikitable" |- ! IPA !! sɔt pakaw !! mòa !! mèa |- | ရှင်းလင်းချက် || || တစ် || လုံး |} ငါ့နာမည်သည်ရှိုင်းထက်အာင် {| class="wikitable" |- ! IPA !! sɔt pakaw !! ɓa !! mèa |- | ရှင်းလင်းချက် || ပန်းသီး || နှစ် || လုံး |} 'ပန်းသီးနှစ်လုံး' === <ref>MON</ref>မွန်ဘာသာအရေးသား === {| class="wikitable" ! မွန် ! ဘာသာပြန် !အသံထွက် |- | {{Template:Lang|my|အဲ}} | '''ငါသည်၊ ကျွန်ုပ်သည်''' |အူး |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုအဲ}} | '''အကျွန်ုပ်၏''' |ဒယ်ဒက်တောင်ကောအူး |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်အဲ}} | '''အကျွန်ုပ်ကို''' |ဟွန်းအူး |- | {{Template:Lang|my|မိန်အဲ}} | '''အကျွန်ုပ်သည်''' |အူး |- | {{Template:Lang|my|နူအဲ}} | '''အကျွန်ုပ်ထံမှ''' |နူအူး |- | {{Template:Lang|my|ကုအဲ}} | ''ငါ့အား၊ ကျွန်ုပ်အား''' |ကုအူး |- | {{Template:Lang|my|ပိုဲ}} | '''ငါတို့သည်''' |ပွေ |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်ပိုဲ}} | '''ငါတို့ကို''' |ဟွန်းပွေ |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုပိုဲ}} | '''ကျွန်ုပ်တို့၏''' | |- | {{Template:Lang|my|ကုပိုဲ}} | '''ကျွန်ုပ်တို့အား''' |ကုပွေ |- | {{Template:Lang|my|မိန်ပိုဲညးဂမၠိုၚ်}} | '''ကျွန်ုပ်တို့သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|နူပိုဲညးဂမၠိုၚ်}} | '''ကျွန်ုပ်တို့ထံမှ''' | |- | {{Template:Lang|my|တၠအဲ၊ဗှော်}} | '''သင်သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုတၠအဲ}} | '''သင်၏''' | |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်တၠအဲ}} | '''သင်ကို''' |ဟွန်း |- | {{Template:Lang|my|မိန်တၠအဲ}} | '''သင်သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|နူတၠအဲ}} | '''သင်ထံမှ''' | |- | {{Template:Lang|my|ကုတၠအဲ}} | '''သင်အား''' | |- | {{Template:Lang|my|ၚ်မၞးတံညးဂမၠိုၚ်}} | '''သင်တို့သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်မၞးတံ}} | '''သင်တို့ကို''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုမၞးတံ}} | '''သင်တို့၏''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|ကုမၞးတံ}} | '''သင်တို့အား''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|မိန်မၞးတံ}} | '''သင်တို့သည်''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|နူမၞးတံ}} | '''သင်တို့ထံမှ''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|ၚ်ညးဂှ်}} | '''ထိုသူသည်''' |ညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုညးဂှ်}} | '''ထိုသူ၏''' |ကောညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်ညးဂှ်}} | '''ထိုသူကို''' |ညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ကုညးဂှ်}} | '''ထိုသူအား''' |ညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|နူညးဂှ်}} | '''ထိုသူသည်''' |ညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ၚ်ညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူထံမှ''' |ညင့်တောင်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်ညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့သည်''' |ဟော့ညင့်တောင်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့ကို''' | |- | {{Template:Lang|my|ကုညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့၏''' | |- | {{Template:Lang|my|မိန်ညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့အား''' | |- | {{Template:Lang|my|နူညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ၚ်ညးဗြဴဂှ်}} | '''ထိုသူတို့ထံမှ''' | |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုညးဗြဴဂှ်}} | '''ထိုသူမသည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ကုညးဗြဴဂှ်}} | '''ထိုသူမကို''' | |- | {{Template:Lang|my|မိန်ညးဗြဴဂှဲ၊ပ္ဍဲ}} | '''ထိုသူမ၏''' | |- | {{Template:Lang|my|နူညးဗြဴဂှ်}} | '''ထိုသူမအား''' | |- | {{Template:Lang|my|ၚ်ဗြဴတံဂှ်}} | '''ထိုသူမတို့သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်ညးဗြဴတံဂှ်}} | '''ထိုသူမတို့ထံမှ''' | |- | {{Template:Lang|my|ပ္ဍဲညးဗြဴတံဂှ်}} | '''ထိုသူမတို့၌''' | |} == အမျိုးအစားသတ်မှတ်ခွဲခြားခြင်း == အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာစကားများကဲ့သို့ မွန်ဘာသာစကားတွင် အမျိုးအစား ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းများရှိပြီး ကိန်းဂဏန်းများနှင့် တွဲဖက် ပေါ်ထွက်လာသော နာမ်တို့အတွက် အသုံးပြုသည်။ အမျိုးအစားသတ်မှတ် ရွေးချယ်နိုင်ရန်မှာ နာမ်ပါဝင်သော စကားလုံးများနှင့် ဝါကျများ၏ အဓိပ္ပာယ် ပြောင်းလဲမှုအပေါ် မူတည်သည်။ {| class="wikitable" |- ! IPA !! kaneh !! mòa !! tanəng |- | ရှင်းလင်းချက် || ဘောပင် || တစ် || ချောင်း |} 'ဘောပင်တစ်ချောင်း' {| class="wikitable" |- ! IPA !! chup !! mòa !! tanɒm |- | ရှင်းလင်းချက် || သစ်ပင် || တစ် || ပင် |} 'သစ်ပင်တစ်ပင်' == ဝါကျများ == မှန်ကန်သောဝါကျများ အောက်ဖော်ပြပါ ဥပမာများအတိုင်း မွန်ဘာသာစကား ဝါကျများအတွက် သမားရိုးကျစာလုံး အစီအစဉ်မှာ ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ တို့ဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" |- | IPA || ʔoa || ran || hau || toa || ya. |- | ရှင်းလင်းချက် || ကျွန်တော် || ဝယ် || ဆန် || အဖြည့်စကား || ဟုတ်မှန်ကြောင်းပြောသည့်စကား |} 'ကျွန်တော်ဆန်ဝယ်ခဲ့သည်။' {| class="wikitable" |- | IPA || Nyeh ||tɔʔ || paton || kɒ || ʔua || pàsa || ʔengloit |- | ရှင်းလင်းချက် || တတိယနာမ်စား || အများကိန်း || သင် || ကို || ပထမနာမ်စား || စာ || အင်္ဓလိပ်စာ |} 'သူတို့ ကျွန်တော့်ကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ပေးခဲ့သည်။' == မေးခွန်းများ == ဟုတ်သည်-မဟုတ်ပါ မေးခွန်းများကိုဝါကျအဆုံးစကားလုံး ဟ ဖြင့်ဖော်ပြထားသည်။ {| class="wikitable" |- | IPA || ɓè || ʃìa || pəng || toa || ya || ha? |- | ရှင်းလင်းချက် || သင် || စား || ထမင်း || စကားဆက် || ဟုတ်မှန်ကြောင်းပြောသည့်စကား ||အမေးစကား |} 'သင်ထမင်းစားပြီးပြီလား။' Wh မေးခွန်းများဟုခေါ်သော ဘာကြောင့်ဟူသော အကြောင်းပြ မေးခွန်းမျိုးကို မတူညီသော ဝါကျအဆုံးစကားလုံး ရောင် ဖြင့်ဖော်ပြထားသည်။ အမေးဝါကျ စကားလုံးတို့သည် Wh မေးခွန်းစာလုံးများနှင့် အတူတွဲနေရန်မလိုပေ။ အဓိပ္ပယ်မှာ ၎င်းမေးခွန်းစာလုံးကို ဝါကျရှေ့၌ထားရန်မလိုအပ်ပေ။ {| class="wikitable" |- | IPA || Tala Ong || kratkraw || mu || ràu? |- | ရှင်းလင်းချက် || တာလာအောင်း || လျှော် || ဘာ || အမေးစကား |} 'တာလာအောင်း ဘာလျှော်ခဲ့သလဲ။' == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] 46f0lo5qhpcd8ayo59tbt342iyd9glk 1037718 1037717 2026-06-12T14:31:26Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037718 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = Mon | nativename = {{lang|mnw|ဘာသာ မန်}} | pronunciation = {{IPA-mnw|pʰesa mɑn|}} | states = [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]] | region = [[ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]] နှင့် အရှေ့ပိုင်းဒေသများ | ethnicity = [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] | speakers = ၁.၄သန်း | date = ၂၀၂၃ | ref = e18 | familycolor = Austroasiatic | fam2 = [[Monic languages|Monic]] | script = [[မွန်အက္ခရာ]] | minority = {{flag|Myanmar}} | lc1 = mnw | ld1 = Modern Mon | lc2 = omx | ld2 = Old Mon | linglist = omx | lingname = Old Mon | notice = IPA | glotto = monn1252 | glottoname = Modern Mon | glottorefname = Mon | glotto2 = oldm1242 | glottoname2 = Old Mon |image=File:Ban-talat-Mon-inscription.jpg}} {{Wiktionary|ဘာသာမန်}} '''မွန်ဘာသာစကား''' ({{lang-en|Mon language}}၊ မွန်: {{lang|mnm|ဘာသာမန်}}) သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစုကြီး၏ မွန်နွယ်(Monic) ဘာသာစကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Monic Branch of Austroasiatic |year=၁၉၈၄ |publisher=Central Institute of Indian Languages |location=Mysore |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို ပြည်ထောင်စု [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]) နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်တိုင်းရင်းသား စုစုပေါင်း ၈၅၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်က မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref name="ethnologue_mon">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/mnm |title=Mon: A language of Myanmar |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> မွန်ဘာသာစကားသည် အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းတွင် အလွန်အရေးပါပြီး သမိုင်းဝင် ရှေးဟောင်းစာပေ အထောက်အထား ခိုင်မာစွာရှိသည့် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ရှိ ရှေးဟောင်း [[သထုံခေတ်|သထုံမွန်နိုင်ငံတော်]]၊ [[ဟံသာဝတီ]]ခေတ် မွန်မင်းနေပြည်တော်များနှင့် [[ဒွါရဝတီ|ဒွါရာဝတီ]] (Dvaravati) ယဉ်ကျေးမှုခေတ်တို့တွင် ရုံးသုံး၊ ဘုရင်သုံး ဘာသာစကားအဖြစ် ထွန်းကားခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Shorto |first=H. L. |title=A Dictionary of Modern Spoken Mon |year=၁၉၆၂ |publisher=Oxford University Press |location=London |language=en}}</ref>အခြားသော အိမ်နီးချင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် (ဥပမာ- ဗမာ၊ ကရင်) ဘာသာစကားများနှင့် မတူညီသည့် ထူးခြားချက်မှာ မွန်ဘာသာစကားသည် အသံအနိမ့်အမြင့်ရှိသော ဘာသာစကား မဟုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အသံနေအသံထား (Vowel phonation/Vowel register) ပေါ်မူတည်၍ အနက်အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားခြားနားသွားသည့် ဝိသေသ ရှိသည်။<ref>{{cite journal |last=Jenny |first=Mathias |title=The Mon Language: Summary and Overview |journal=Journal of Mon Studies |year=၂၀၀၃ |volume=1 |pages=၁၅–၃၂ |language=en}}</ref> အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း ဗြာဟ္မီ (Brahmi) အက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်အက္ခရာကိုအသုံးပြုရေးသားကြသည်။ == သမိုင်း == မွန်ဘာသာစကားသည် ရှေးပဝေသဏီကပင် ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သော်လည်း မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အ​နော်ရထာ​ခေတ်​နောက်ပိုင်း​ တွင်မှအသုံးပြုမှုများပြာလာသော ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု တိုင်​နှောင်းပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်း၏ ဘာသာစကားမတူသူချင်း ဆက်သွယ်ရာတွင် ပြောဆိုကြသည့် အရောအနှောစကား ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း အောက်ပိုင်း တောင်ကြား မွန်မင်းနေပြည်တော်များ အတွင်းအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ပုဂံဘုရင်ကျန်စစ်သားမင်း(၁၀၈၄၁၁၁၂)သည် မွန်ယဉ်ကျေးမှုကိုမြတ်နိုးခဲ့ပြီး မွန်ဘာသာစကားကိုအားပေးချီးမြှောက်ခဲ့သည်။ မြန်မာနှင့်မွန်ဆက်သွယ်​ရေးလွယ်ကူ​စေရန်နှင့်လူနည်းစုမွန်လူမျိုးတို့အားအား​ပေးချီး​မြှောက်ရန် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းသည် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော များစွာသော ကမ္ဗည်းကျောက်စာများကိုထားရစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်ကာလအတွင်း ပါဠိ၊ ပျူ၊ မွန် နှင့် မြန်မာစာတို့ဖြင့် မျက်နှာလေးဖက်တွင် အတ္ထုပ္ပတ္တိဇာတ်ကြောင်း တစ်ခုတည်းကို ဖော်ပြရေးသားထားသော [[ရာဇကုမာရ်]] ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]]ကို ထွင်းခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ကျန်စစ်သားမင်း နတ်ရွာစံပြီးနောက် မွန်ဘာသာစကား အသုံးပြုမှုမှာ မြန်မာလူမျိုးများအတွင်းကျဆင်းခဲ့သည်။ မွန်နှင့်ပျူတို့အစားရှေးဗမာဘာသာစကားကို ဘာသာစကားမတူသူချင်း ဆက်သွယ်ရာတွင်ပြောဆိုကြသည့် အရောအနှောစကား အဖြစ် စတင် အစားထိုးခဲ့ကြသည်။ ပျက်သုဉ်းသွားသော ဒွါရဝတီမင်းနေပြည်တော်မှ မွန်ကမ္ဗည်းစာများမှာ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ပြန့်ကျဲနေသည်။ သို့ရာတွင် ဝင်ရောက်နေထိုင်ကြသူများမှာ မွန်၊ မွန်နှင့်မလေး ကပြားများ၊ သို့မဟုတ် ခမာများ ဖြစ်ကြသည်ဟူ၍ကား ရှင်းလင်းကွဲပြားမှု မရှိပါချေ။ နောက်မှပေါ်ပေါက်လာသော ကမ္ဗည်းစာများနှင့် လာဗိုကဲ့သို့သော မင်းနေပြည်တော်များတို့မှာ ခမာတို့ လက်အောက်ခံဖြစ်ကြသည်။ ပုဂံကျရှုံးပြီးနောက် မွန်ဘာသာစကားကို ယခုခေတ် အောက်မြန်မာပြည် ဖြစ်သော လွတ်လပ်သည့် မွန်မင်းနေပြည်တော် ဟံသာဝတီ ပဲခူး (၁၂၈၇-၁၅၃၉) တွင် ဘာသာစကားမတူသူချင်း ဆက်သွယ်ရာတွင် ပြောဆိုကြသည့် အရောအနှောစကားအဖြစ် ပြန်လည်အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ် အောက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှ တို့သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ တွင်လယ်ယာလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရန်အတွက် လာရောက် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခြင်းကို အားပေးခဲ့သည်။ ဒေသတွင်းသို့ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တို့မှ လူများအပါအဝင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားသော နေရာဒေသ များမှလူများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့လာရောက် နေထိုင်ခြင်းသည် မွန်ဘာသာစကားကို အဆင့် လျှော့ကျစေခဲ့သည်။ ကိုလိုနီဗြိတိသျှတို့ အုပ်စိုးခဲ့စဉ်ကာလအတွင်း ဘာသာစကားမှာ နည်းပါးဆုတ်ယုတ်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးအချိန်မှစ၍ ပြောဆိုသူအရေအတွက် လျင်မြန်စွာ ကျဆင်းမှုကို တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်။ နောက်ဆက်ခံသော မြန်မာအစိုးရတို့မှ ထောက်ပံ့မှု အနည်းငယ် သို့မဟုတ် လုံးဝမရရှိဘဲ မွန်ဘာသာစကား (အထူးသဖြင့် မွန်အရေးအသား) ကို အများစုအားဖြင့် မွန်ဘုန်းတော်ကြီးများက ဆက်လက် ပြန့်ပွားစေခဲ့သည်။ မွန်ဘာသာစကား သုံးစွဲမှုလမ်းညွှန်မှာ ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် မွန်တော်လှန်ရေးသမားများ ထိန်းချုပ်သော နယ်မြေဒေသထဲ၌ ရှင်သန်နေပါသည်။ (နောက်ပိုင်ကာလတွင် မွန်ကျေးရွာများတွင် ကိုယ်ထူကိုယ်ထ မူလတန်းနှင့်အလယ်တန်းထိကျောင်းများဖွင့်နိုင်ခဲ့ပါတယ် ဆရာ/မ များကိုဆရာဖြစ်သင်တန်း ဖွင့်ပေးခဲ့သလို အစိုးရပြဋ္ဌာန်းစာတွေလည်း သင်ကြားရပါတယ် မြန်မာစာကို မြန်မာလို သင်ပြီးသင်္ချာ၊ပထဝီ၊သမိုင်း၊သိပ္ပံ၊သဒ္ဒါ၊သင်္ဂြိုဟ် ကိုမွန်ဘာသာဖြစ် သင်ကြားရပါတယ်) [[ပုဂံခေတ်]] [[စောလူးမင်းကျောက်စာ|စောလူးမင်း ကျောက်စာ]]အား မြစ်သားမြို့၌ တွေ့ရှိခဲ့ပြီး မြန်မာ့သမိုင်းတွင် သက္ကရာဇ်ရေးထိုး မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် [[ကျောက်စာ]]များအနက် အစောဆုံး ကျောက်စာတစ်ချပ်ဖြစ်သည်။ ကျောက်စာ၏ အရှေးမျက်နှာတွင် မွန်အက္ခရာနဲ့ ပါဠိဘာသာက (၈) ကြောင်းခန့်ရှိပြီး ကျန်တွေက မွန်ဘာသာဖြစ်သည်၊၊ ကျောဘက်မျက်နှာ ပထမဦးဆုံးအပိုင်း၌ နာဂရီအက္ခရာဖြင့် သက္ကတဘာသာက (၈) ကြောင်း၊ နောက်ပြီး အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းအက္ခရာဖြင့် ပါဠိဘာသာက (၂၁) ကြောင်း၊ အောက်ဆုံးက ပျူအက္ခရာနှင့် ပျူဘာသာဖြင့် စာ (၇) ကြောင်းအသီးသီး ရေးထိုးထားသည်၊၊ ကျောက်စာတခုလုံးကို ကြည့်လျှင် အက္ခရာလေးမျိုး ဘာသာစကားလေးခုဖြင့် ရေးထိုးထားသော ကျောက်စာဖြစ်သည်၊၊ == ဒေသသုံးစကားများ == မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်လူမျိုးတို့နေထိုင်သည့် ဒေသအမျိုးမျိုးမှ လာသော ဒေသသုံး မွန်ဘာသာစကား အဓိက သုံးမျိုးရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာအလယ်ပိုင်းဒေသသုံးစကား (မုတ္တမ နှင့်[[မော်လမြိုင်]]ပတ်ဝန်းကျင်ဧရိယာ)၊ ပဲခူး နှင့် ရေး တို့ဖြစ်သည်။ အားလုံးမှာ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်သည်။ ထိုင်းမွန်တို့တွင်မွန်တို့၏ မြန်မာဒေသသုံးစကားနှင့်ခြားနားချက်အချို့ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့ကိုနှစ်ဖက်စလုံးမှနားလည်နိုင်သည်။<ref name=":3">{{cite book | last=South | first=Ashley | year=2003 | title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake | url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout | publisher=Routledge | isbn=0-7007-1609-2 }}</ref> ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားရင်းမြစ်ဆိုင်ရာ ထုတ်ဝေမှုများက မွန်ဒေသိယသုံးဘာသာစကားများကို အောက်ပါအတိုင်း စာရင်းပြုစုထားသည်။ *မုတ္တမ-မော်လမြိုင် ဒေသိယဘာသာစကား (အလယ်ပိုင်း) *ပဲခူးဒေသိယဘာသာစကား (မြောက်ပိုင်း) *ရေးဒေသိယစကား (တောင်ပိုင်း) ထိုင်းနိုင်ငံ၌နေသော မွန်များ၏ ဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်ဘာသာစကားနှင့် ကွဲပြားမှု အချို့ရှိသော်လည်း အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်းရှိသည်။ မွန်တို့၏ ထိုင်းဒေသိယဘာသာစကားများကို 'ပျောက်ကွယ်နိုင်သည့် စိုးရိမ်အနေအထား' ရှိသည်ဟုလည်း သတ်မှတ်ယူဆကြသည်။<ref name=":4">{{Cite book|last=Moseley|first=Christopher|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026.locale=en|title=Atlas of the World's Languages in Danger|date=2010|publisher=UNESCO|year=|isbn=978-92-3-104096-2|location=|pages=|language=en}}</ref> == အရေးအသား == ကွဲပြားသော စာလုံးအတော်များများနှင့် မြန်မာစကားတွင်မရှိသောအသံထွက်စနစ်ကိုပြသည့်အသံထွက်ကွဲအောင် စာလုံးပေါ်တွင်ပြသော အမှတ်အသားများကို အသုံးပြုသည်။ အလယ်စာလုံး “လ” ၏ အသံထွက်ကွဲအောင် စာလုံးပေါ်တွင်ပြသော အမှတ်အသားကို စာလုံး၏ အောက်တည့်တည့်တွင် ရေးသည်။ [[File:mon font .jpg|250px|မွန် အက္ခရာများ]] == သဒ္ဒဗေဒ (အသံထွက်များကိုလေ့လာသည့်ပညာ) == '''ဗျည်းများ''' {| class="wikitable" |- ! !! နှုတ်ခမ်း !! အပေါ်သွားနှင့်လျှာထိပြီးဆိုရသောအသံ !! အာခေါင်သံ !! လျှာရင်းသံ !! အာခေါင်ရင်းသံ |- | နှုတ်ခမ်းပိတ် || p pʰ ɓ || t tʰ ɗ || c cʰ || k kʰ || ʔ |- | သွားစိသံ || || s || ç 1 || || h |- | နှာခေါင်းသံ || m || n || ɲ || ŋ || |- | အာလုပ်သံ || w || l, r || j || || |} == သရများ == {| |- ! အရှေ့ !! အလယ် !! အနောက် |- | သရတို || i ဣ|| || u ဦ|| |- | သရအလတ် || e ဧ || ə အး || o အို |- | သရဆွဲအလတ် || ɛ အယ် || ɒ || ɔ ဩ |- | သရဆွဲ || || a အာ || |} == အသံ ပိုင်းဆိုင်ရာမှတ်တမ်းများ == ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မြန်မာ နှင့် ထိုင်း ဘာသာစကားများနှင့် ကွဲပြားစွာ၊ မွန်ဘာသာစကားမှာ အသံအနိမ့်အမြင့် အတက်အကျရှိသော ဘာသာစကားမဟုတ်ပေ။ မွန်-ခမာ ဘာသာစကား အတော်များများတွင် သရအသံထွက် သို့မဟုတ် အသံအနိမ့်အမြင့်ရှိသော သရသံစနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ထိုစနစ်တွင် အသံထွက်ရာတွင် ပြုလုပ်လိုက်သော အသံ၏ အရည်အသွေးမှာ ဘာသာစကား၏ အသံရင်းများနှင့် ဆိုင်သည်။ မွန်ဘာသာစကားတွင် သရသံ အနိမ့်အမြင့် နှစ်ခုရှိသည်။ # ရှင်းလင်းသော (ဖြစ်နိုင်ခြေရှိခြင်းပြကြိယာ) အသံ၊ ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်အမျိုးမျိုးက သာမန် မှ တကျွိကျွိ တကျွက်ကျွက် မြည်သောအသံ အထိတိုင်အောင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာသည်။ # အသက်ရှူသံ၊ သရသံများတွင် ထူးခြားသော အသက်ရှူသွင်းသကဲ့သို့ အရည်အသွေးရှိသည်။ အောက်ဖော်ပြပါဥပမာမှာ အသံလေးလေးထွက်ရန် သရအက္ခရာပေါ်၌ ဖော်ပြထားသော အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။ == နာမ်များ နှင့် နာမ်ပုဒ်များ == '''အနည်းကိန်း နှင့် အများကိန်း''' မွန်ဘာသာစကား နာမ်များမှာ ကိန်းဂဏန်းများအတွက် သရသံပြောင်းလဲခြင်း မရှိပါ။ ဆိုလိုသည်မှာ၎င်းတို့၌ အနည်းကိန်းနှင့် အများကိန်းအတွက် သီးခြားပုံစံများမရှိပါ။ {| class="wikitable" |- ! IPA !! sɔt pakaw !! mòa !! mèa |- | ရှင်းလင်းချက် || || တစ် || လုံး |} ငါ့နာမည်သည်ရှိုင်းထက်အာင် {| class="wikitable" |- ! IPA !! sɔt pakaw !! ɓa !! mèa |- | ရှင်းလင်းချက် || ပန်းသီး || နှစ် || လုံး |} 'ပန်းသီးနှစ်လုံး' === <ref>MON</ref>မွန်ဘာသာအရေးသား === {| class="wikitable" ! မွန် ! ဘာသာပြန် !အသံထွက် |- | {{Template:Lang|my|အဲ}} | '''ငါသည်၊ ကျွန်ုပ်သည်''' |အူး |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုအဲ}} | '''အကျွန်ုပ်၏''' |ဒယ်ဒက်တောင်ကောအူး |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်အဲ}} | '''အကျွန်ုပ်ကို''' |ဟွန်းအူး |- | {{Template:Lang|my|မိန်အဲ}} | '''အကျွန်ုပ်သည်''' |အူး |- | {{Template:Lang|my|နူအဲ}} | '''အကျွန်ုပ်ထံမှ''' |နူအူး |- | {{Template:Lang|my|ကုအဲ}} | ''ငါ့အား၊ ကျွန်ုပ်အား''' |ကုအူး |- | {{Template:Lang|my|ပိုဲ}} | '''ငါတို့သည်''' |ပွေ |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်ပိုဲ}} | '''ငါတို့ကို''' |ဟွန်းပွေ |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုပိုဲ}} | '''ကျွန်ုပ်တို့၏''' | |- | {{Template:Lang|my|ကုပိုဲ}} | '''ကျွန်ုပ်တို့အား''' |ကုပွေ |- | {{Template:Lang|my|မိန်ပိုဲညးဂမၠိုၚ်}} | '''ကျွန်ုပ်တို့သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|နူပိုဲညးဂမၠိုၚ်}} | '''ကျွန်ုပ်တို့ထံမှ''' | |- | {{Template:Lang|my|တၠအဲ၊ဗှော်}} | '''သင်သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုတၠအဲ}} | '''သင်၏''' | |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်တၠအဲ}} | '''သင်ကို''' |ဟွန်း |- | {{Template:Lang|my|မိန်တၠအဲ}} | '''သင်သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|နူတၠအဲ}} | '''သင်ထံမှ''' | |- | {{Template:Lang|my|ကုတၠအဲ}} | '''သင်အား''' | |- | {{Template:Lang|my|ၚ်မၞးတံညးဂမၠိုၚ်}} | '''သင်တို့သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်မၞးတံ}} | '''သင်တို့ကို''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုမၞးတံ}} | '''သင်တို့၏''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|ကုမၞးတံ}} | '''သင်တို့အား''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|မိန်မၞးတံ}} | '''သင်တို့သည်''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|နူမၞးတံ}} | '''သင်တို့ထံမှ''' |တော့ |- | {{Template:Lang|my|ၚ်ညးဂှ်}} | '''ထိုသူသည်''' |ညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုညးဂှ်}} | '''ထိုသူ၏''' |ကောညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်ညးဂှ်}} | '''ထိုသူကို''' |ညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ကုညးဂှ်}} | '''ထိုသူအား''' |ညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|နူညးဂှ်}} | '''ထိုသူသည်''' |ညင့်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ၚ်ညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူထံမှ''' |ညင့်တောင်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်ညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့သည်''' |ဟော့ညင့်တောင်ဂေါ့ |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့ကို''' | |- | {{Template:Lang|my|ကုညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့၏''' | |- | {{Template:Lang|my|မိန်ညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့အား''' | |- | {{Template:Lang|my|နူညးတံဂှ်}} | '''ထိုသူတို့သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ၚ်ညးဗြဴဂှ်}} | '''ထိုသူတို့ထံမှ''' | |- | {{Template:Lang|my|ဒဒက်တဴကဵုညးဗြဴဂှ်}} | '''ထိုသူမသည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ကုညးဗြဴဂှ်}} | '''ထိုသူမကို''' | |- | {{Template:Lang|my|မိန်ညးဗြဴဂှဲ၊ပ္ဍဲ}} | '''ထိုသူမ၏''' | |- | {{Template:Lang|my|နူညးဗြဴဂှ်}} | '''ထိုသူမအား''' | |- | {{Template:Lang|my|ၚ်ဗြဴတံဂှ်}} | '''ထိုသူမတို့သည်''' | |- | {{Template:Lang|my|ဟိုန်ညးဗြဴတံဂှ်}} | '''ထိုသူမတို့ထံမှ''' | |- | {{Template:Lang|my|ပ္ဍဲညးဗြဴတံဂှ်}} | '''ထိုသူမတို့၌''' | |} == အမျိုးအစားသတ်မှတ်ခွဲခြားခြင်း == အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာစကားများကဲ့သို့ မွန်ဘာသာစကားတွင် အမျိုးအစား ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းများရှိပြီး ကိန်းဂဏန်းများနှင့် တွဲဖက် ပေါ်ထွက်လာသော နာမ်တို့အတွက် အသုံးပြုသည်။ အမျိုးအစားသတ်မှတ် ရွေးချယ်နိုင်ရန်မှာ နာမ်ပါဝင်သော စကားလုံးများနှင့် ဝါကျများ၏ အဓိပ္ပာယ် ပြောင်းလဲမှုအပေါ် မူတည်သည်။ {| class="wikitable" |- ! IPA !! kaneh !! mòa !! tanəng |- | ရှင်းလင်းချက် || ဘောပင် || တစ် || ချောင်း |} 'ဘောပင်တစ်ချောင်း' {| class="wikitable" |- ! IPA !! chup !! mòa !! tanɒm |- | ရှင်းလင်းချက် || သစ်ပင် || တစ် || ပင် |} 'သစ်ပင်တစ်ပင်' == ဝါကျများ == မှန်ကန်သောဝါကျများ အောက်ဖော်ပြပါ ဥပမာများအတိုင်း မွန်ဘာသာစကား ဝါကျများအတွက် သမားရိုးကျစာလုံး အစီအစဉ်မှာ ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ တို့ဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" |- | IPA || ʔoa || ran || hau || toa || ya. |- | ရှင်းလင်းချက် || ကျွန်တော် || ဝယ် || ဆန် || အဖြည့်စကား || ဟုတ်မှန်ကြောင်းပြောသည့်စကား |} 'ကျွန်တော်ဆန်ဝယ်ခဲ့သည်။' {| class="wikitable" |- | IPA || Nyeh ||tɔʔ || paton || kɒ || ʔua || pàsa || ʔengloit |- | ရှင်းလင်းချက် || တတိယနာမ်စား || အများကိန်း || သင် || ကို || ပထမနာမ်စား || စာ || အင်္ဓလိပ်စာ |} 'သူတို့ ကျွန်တော့်ကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ပေးခဲ့သည်။' == မေးခွန်းများ == ဟုတ်သည်-မဟုတ်ပါ မေးခွန်းများကိုဝါကျအဆုံးစကားလုံး ဟ ဖြင့်ဖော်ပြထားသည်။ {| class="wikitable" |- | IPA || ɓè || ʃìa || pəng || toa || ya || ha? |- | ရှင်းလင်းချက် || သင် || စား || ထမင်း || စကားဆက် || ဟုတ်မှန်ကြောင်းပြောသည့်စကား ||အမေးစကား |} 'သင်ထမင်းစားပြီးပြီလား။' Wh မေးခွန်းများဟုခေါ်သော ဘာကြောင့်ဟူသော အကြောင်းပြ မေးခွန်းမျိုးကို မတူညီသော ဝါကျအဆုံးစကားလုံး ရောင် ဖြင့်ဖော်ပြထားသည်။ အမေးဝါကျ စကားလုံးတို့သည် Wh မေးခွန်းစာလုံးများနှင့် အတူတွဲနေရန်မလိုပေ။ အဓိပ္ပယ်မှာ ၎င်းမေးခွန်းစာလုံးကို ဝါကျရှေ့၌ထားရန်မလိုအပ်ပေ။ {| class="wikitable" |- | IPA || Tala Ong || kratkraw || mu || ràu? |- | ရှင်းလင်းချက် || တာလာအောင်း || လျှော် || ဘာ || အမေးစကား |} 'တာလာအောင်း ဘာလျှော်ခဲ့သလဲ။' == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] kwypwhzrckszsixzwp7l6eoqo9mevuj 0 10083 1037765 706188 2026-06-12T21:13:32Z ~2026-34723-01 144302 /* ဘဝနိဂုံး */ 1037765 wikitext text/x-wiki *ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ၏ အဘိုးလေး [[ဗိုလ်လရောင်]] နှင့် မှားနိုင်သည်။ {{ရဲဘော်သုံးကျိပ် | အမည် = ဗိုလ်လရောင် | ဓာတ်ပုံ = | မွေးသက္ကရာဇ် = ၂၈ မေ ၁၉၁၁ | အမည်ရင်း = ဗဂျမ်း | သခင်အမည် = သခင်ဗဂျမ်း | ဗိုလ်ဘွဲ့အမည် = ဗိုလ်လရောင် | ဂျပန်အမည် = (Baba Takeshi) | မိဘအမည် = ဦးသာဒွါး + ဒေါ်သင် | နိုင်ငံသား = [[File:Flag of Myanmar.svg|25px ]] | လူမျိုး = မြန်မာ | ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ | မွေးဖွားရာဒေသ = မင်းဘူး မြို့၊ သူဌေးကုန်းရပ် | ပညာအရည်အချင်း = | အလုပ်အကိုင် = အထူးအရာရှိ၊ လုပ်ငန်းစစ်ဆေးရေးဌာနခွဲ၊ ကုန်သွယ်ရေးဌာန၊ တော်လှန်ရေးအစိုးရအဖွဲ့ | ဆုတံဆိပ် = | ကြင်ဖော် = | သားသမီး = | ကွယ်လွန်ရက် = ၁၉၆၉-ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ(၉)ရက်နေ့ | လက်မှတ် = Bo_la_yaung_sig.png }} ==ငယ်စဉ်ဘဝ နှင့် ပညာရေး== သခင်ဗဂျမ်း (ခေါ်) ဗိုလ်လရောင်သည် [[ရဲဘော်သုံးကျိပ်]]ဝင် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ၁၉၁၁ မေ ၂၈ (၁၂၇၅ ခုနှစ် နယုန်လဆန်း ၁-ရက်နေ့) တွင် ဦးသာဒွါး ဒေါ်သင် တို့မှ ဖွားမြင်၍ မွေးချင်း ၉ ဦးအနက်မှ ပဉ္စမမြောက်ဖြစ်သည်။ မင်းဘူး အစိုးရ အထက်တန်းကျောင်းတွင် ၁၀တန်း အထိပညာသင်ကြား၍ အသက် ၁၇ နှစ် အရွယ်တွင် [[သက်ပန်းဆရာတော်]] ၏ ဂျီစီဘီအေ သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ==နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုအစ== ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် တို့ဗမာအစည်းအရုံး ဌာနချုပ် ခေါင်းဆောင်များဖြစ်ကြသော သခင်ထွန်းအုပ်၊ သခင်လေးမောင်၊ သခင်ဗစိန် တို့ စည်းရုံးရေးအတွက် မင်းဘူးမြို့သို့ရောက်လာရာ ၁၀တန်းကျောင်းသား မောင်ဗဂျမ်းသည် တို့ဗမာအစည်းအရုံး ၏ ဝါဒ နှင် သဘောတရား တို့ကို များစွာသဘောကျ နှစ်ခြိုက်၍ အသင်းဝင်ခဲ့ရာမှ သခင်ဗဂျမ်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၃၃ တွင် မင်းဘူးမြို့၌ တို့ဗမာအစည်းအရုံးခွဲ ကို တည်ထောင်ရာ မြို့နယ်စည်းရုံးရေး ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး အဖြစ်တာဝန်ယူဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ကျောင်းနေဘက် သူငယ်ချင်းများဖြစ်ကြသော [[သခင်မင်းကျောက်]]၊ [[သခင်ထွန်းအောင်]]၊ [[သခင်ကြောင်ရွှေ]] တို့နှင့် လက်တွဲဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ==ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင် ဖြစ်လာခြင်း== [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] နီး၍ တို့ဗမာအစည်းအရုံးက [[အင်္ဂလိပ်အခက်-ဗမာ့အချက်]] ဟူသော ကြွေးကြော်သံဖြင့် လှုံ့ဆော်သောအခါ သခင်ဗဂျမ်း တို့ကလည်း အရေးတော်ပုံ ပေါ်လာလျှင် တော်လှန်ရန် အသင့်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ သခင်အောင်ဆန်း ဂျပန်သို့ ရောက်သွားပြီဟု ကြားသောအခါ သခင်ဗဂျမ်းသည် ရန်ကုန်သို့ ဆင်းပြီး [[နဂါးနီ]] [[သခင်ထွန်းရွှေ]]၊ [[သခင်ဗဟိန်း]] စသည့် ဌာနချုပ် ခေါင်းဆောင်များနှင့် အတူ မြေအောက်တော်လှန်ရေး လုပ်ငန်းများ ဆောက်ရွက်ခဲ့သည်။ အစည်းအရုံးတာဝန်ဖြင့် [[ဒေးဒရဲ]] ရောက်နေစဉ် ဌာနချုပ်မှ ဂျပန်သို့စစ်ပညာ သင်သွားရန် ပြန်ခေါ်ခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် [[ရဲဘော်သုံးကျိပ်]] ပထမ အသုတ် တွင်ပါဝင်ခဲ့လေသည်။<ref>တက္ကသိုလ် စိန်တင် ၊ ၁၉၆၈</ref> == ဘဝနိဂုံး == 2013-ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ(၉)ရက်နေ့တွင် လပွတ္တာမြို့နယ်ပိုင် ရွာ၌ သဘာဝအတိုင်း ကွယ်လွန်သည်။<ref>၂ဝရာစု မြန်မာ့သမိုင်း သန်းဝင်းလှိုင်၊ ၂ဝဝ၉ ခု၊ မေလ၊ ကံကော်ဝတ်ရည် စာပေ။</ref> == ကိုးကား == <references/> {{cite book | last = စိန်တင် | first = တက္ကသိုလ် | authorlink = | title = ရဲဘော်သုံးကျိပ်မော်ကွန်း | publisher = | series = | year = ၁၉၆၈ | doi = | isbn = }} <br /> {{ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင်များ}} [[Category:တို့ဗမာ အစည်းအရုံးဝင်များ]] [[Category:ရဲဘော်သုံးကျိပ်]] n7vgxnkwre5im5n03w8ca3b13zdyluq 1037772 1037765 2026-06-13T01:35:00Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[Special:Contributions/~2026-34723-01|~2026-34723-01]] ([[User talk:~2026-34723-01|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1037765|1037765]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည် 1037772 wikitext text/x-wiki *ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ၏ အဘိုးလေး [[ဗိုလ်လရောင်]] နှင့် မှားနိုင်သည်။ {{ရဲဘော်သုံးကျိပ် | အမည် = ဗိုလ်လရောင် | ဓာတ်ပုံ = | မွေးသက္ကရာဇ် = ၂၈ မေ ၁၉၁၁ | အမည်ရင်း = ဗဂျမ်း | သခင်အမည် = သခင်ဗဂျမ်း | ဗိုလ်ဘွဲ့အမည် = ဗိုလ်လရောင် | ဂျပန်အမည် = (Baba Takeshi) | မိဘအမည် = ဦးသာဒွါး + ဒေါ်သင် | နိုင်ငံသား = [[File:Flag of Myanmar.svg|25px ]] | လူမျိုး = မြန်မာ | ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ | မွေးဖွားရာဒေသ = မင်းဘူး မြို့၊ သူဌေးကုန်းရပ် | ပညာအရည်အချင်း = | အလုပ်အကိုင် = အထူးအရာရှိ၊ လုပ်ငန်းစစ်ဆေးရေးဌာနခွဲ၊ ကုန်သွယ်ရေးဌာန၊ တော်လှန်ရေးအစိုးရအဖွဲ့ | ဆုတံဆိပ် = | ကြင်ဖော် = | သားသမီး = | ကွယ်လွန်ရက် = ၁၉၆၉-ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ(၉)ရက်နေ့ | လက်မှတ် = Bo_la_yaung_sig.png }} ==ငယ်စဉ်ဘဝ နှင့် ပညာရေး== သခင်ဗဂျမ်း (ခေါ်) ဗိုလ်လရောင်သည် [[ရဲဘော်သုံးကျိပ်]]ဝင် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ၁၉၁၁ မေ ၂၈ (၁၂၇၅ ခုနှစ် နယုန်လဆန်း ၁-ရက်နေ့) တွင် ဦးသာဒွါး ဒေါ်သင် တို့မှ ဖွားမြင်၍ မွေးချင်း ၉ ဦးအနက်မှ ပဉ္စမမြောက်ဖြစ်သည်။ မင်းဘူး အစိုးရ အထက်တန်းကျောင်းတွင် ၁၀တန်း အထိပညာသင်ကြား၍ အသက် ၁၇ နှစ် အရွယ်တွင် [[သက်ပန်းဆရာတော်]] ၏ ဂျီစီဘီအေ သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ==နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုအစ== ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် တို့ဗမာအစည်းအရုံး ဌာနချုပ် ခေါင်းဆောင်များဖြစ်ကြသော သခင်ထွန်းအုပ်၊ သခင်လေးမောင်၊ သခင်ဗစိန် တို့ စည်းရုံးရေးအတွက် မင်းဘူးမြို့သို့ရောက်လာရာ ၁၀တန်းကျောင်းသား မောင်ဗဂျမ်းသည် တို့ဗမာအစည်းအရုံး ၏ ဝါဒ နှင် သဘောတရား တို့ကို များစွာသဘောကျ နှစ်ခြိုက်၍ အသင်းဝင်ခဲ့ရာမှ သခင်ဗဂျမ်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၃၃ တွင် မင်းဘူးမြို့၌ တို့ဗမာအစည်းအရုံးခွဲ ကို တည်ထောင်ရာ မြို့နယ်စည်းရုံးရေး ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး အဖြစ်တာဝန်ယူဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ကျောင်းနေဘက် သူငယ်ချင်းများဖြစ်ကြသော [[သခင်မင်းကျောက်]]၊ [[သခင်ထွန်းအောင်]]၊ [[သခင်ကြောင်ရွှေ]] တို့နှင့် လက်တွဲဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ==ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင် ဖြစ်လာခြင်း== [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] နီး၍ တို့ဗမာအစည်းအရုံးက [[အင်္ဂလိပ်အခက်-ဗမာ့အချက်]] ဟူသော ကြွေးကြော်သံဖြင့် လှုံ့ဆော်သောအခါ သခင်ဗဂျမ်း တို့ကလည်း အရေးတော်ပုံ ပေါ်လာလျှင် တော်လှန်ရန် အသင့်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ သခင်အောင်ဆန်း ဂျပန်သို့ ရောက်သွားပြီဟု ကြားသောအခါ သခင်ဗဂျမ်းသည် ရန်ကုန်သို့ ဆင်းပြီး [[နဂါးနီ]] [[သခင်ထွန်းရွှေ]]၊ [[သခင်ဗဟိန်း]] စသည့် ဌာနချုပ် ခေါင်းဆောင်များနှင့် အတူ မြေအောက်တော်လှန်ရေး လုပ်ငန်းများ ဆောက်ရွက်ခဲ့သည်။ အစည်းအရုံးတာဝန်ဖြင့် [[ဒေးဒရဲ]] ရောက်နေစဉ် ဌာနချုပ်မှ ဂျပန်သို့စစ်ပညာ သင်သွားရန် ပြန်ခေါ်ခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် [[ရဲဘော်သုံးကျိပ်]] ပထမ အသုတ် တွင်ပါဝင်ခဲ့လေသည်။<ref>တက္ကသိုလ် စိန်တင် ၊ ၁၉၆၈</ref> == ဘဝနိဂုံး == ၁၉၆၉-ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ(၉)ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ နှလုံးရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်သည်။<ref>၂ဝရာစု မြန်မာ့သမိုင်း သန်းဝင်းလှိုင်၊ ၂ဝဝ၉ ခု၊ မေလ၊ ကံကော်ဝတ်ရည် စာပေ။</ref> == ကိုးကား == <references/> {{cite book | last = စိန်တင် | first = တက္ကသိုလ် | authorlink = | title = ရဲဘော်သုံးကျိပ်မော်ကွန်း | publisher = | series = | year = ၁၉၆၈ | doi = | isbn = }} <br /> {{ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင်များ}} [[Category:တို့ဗမာ အစည်းအရုံးဝင်များ]] [[Category:ရဲဘော်သုံးကျိပ်]] dzerdhh6g4w9mjr1434y978mxx82pqi 0 10112 1037778 827006 2026-06-13T02:25:59Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037778 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} '''မဇ္ဈိမလှိုင်း'''(Medium Wave) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တီးဝိုင်းအဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ တခြားအဖွဲ့များကဲ့သို့ အတီးသမားများချည်းသာမဟုတ်ဘဲ အဆို၊ အရေး၊ အတီးသမားများဖြင့်ပါ အဖွဲ့တစ်ခုအနေနှင့် စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မဇ္ဈိမလှိုင်းဟု စတင်ဖြစ်မလာခင်ကတည်းက အဖွဲ့သားများက '''လိစ္ဆဝီများ''' အဖွဲ့နာမည်ဖြင့် အယ်လ်ဘမ် သုံး လေးချပ် အရင်ထွက်ရှိခဲ့သည်။ အဆိုနှင့် ရစ်သမ်ဂစ်တာ [[ခင်မောင်တိုး]]၊ [[လိဒ်ဂစ်တာ]][[ဇော်မျိုးထွဋ် (မဇ္ဈိမလှိုင်း)|ဇော်မျိုးထွဋ်]]၊ [[ဘေ့စ်ဂစ်တာ]] [[ရဲလွင် (မဇ္ဈိမလှိုင်း)|ကိုရဲလွင်]]၊ ဒရမ် တွတ်ကီ၊ ကီးဘုတ် မျိုးခင်တို့ပါဝင်သော မဇ္ဈိမလှိုင်း၏ အခြေခံမှာ ကို[[ရဲလွင် (မဇ္ဈိမလှိုင်း)|ရဲလွင်]]၊တေးရေး ကိုနေဝင်း၊ တေးရေး ကိုမောင်မောင် ([[အဉ္ဇလီ မောင်မောင်]])၊ ခင်မောင်တိုးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပင်တိုင်အဆိုတော်မှာ ခင်မောင်တိုး ဖြစ်သည်။ ဇော်မျိုးထွဋ်က ကီးဘုတ်နှင့် ဂစ်တာကို တွဲတီးခဲ့သည်။ အဖွဲ့၏ ကီးဘုတ်သမားမှာ မျိုးခင်ဖြစ်ပြီး ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ အကယ်ဒမီသုံးထပ်ကွမ်း ကိုဇော်မျိုးထွဋ်သည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၅) ရက်၊ ည ၈:၃၀ ကျော်ကျော်တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့ပြီး ဘေ့စ်ဂစ်တာကိုရဲလွင်မှာလည်း ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၁၀) ရက်နေ့၊ ညနေ ၄:၁၀ တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=မဇ္ဈိမလှိုင်း တေးဂီတအဖွဲ့ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ‘ပန်းခရမ်းပြာ’၊ ‘နဒီမင်္ဂလာ’ အပါအဝင် ထင်ရှားသည့် တေးသီချင်းများစွာအား ရေးသားခဲ့သူ တေးရေးကိုရဲလွင် ကွယ်လွန် |url=https://elevenmyanmar.com/news/67651 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |access-date=၂၃ မေ ၂၀၂၃ |language=en |archive-date=6 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006020753/https://elevenmyanmar.com/news/67651 |url-status=dead }}</ref> အဖွဲ့နာမည်ကို မဇ္ဈိမလှိုင်းဟု ပေးပြီးနောက် ပရိသတ်များ ပထမဆုံး နားဆင်ခဲ့ရသည့် အခွေမှာ ၁၉၈၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် ခင်မောင်တိုး၏ ''မဟာဆန်သူ'' တေးစီးရီး ဖြစ်သည်။ မူကွဲမှာ ၁၉၈၀ ဝန်းကျင်က ထွက်ရှိခဲ့သည့် [[မွန်းအောင်]]၏ စိဉ္ဏမာနဉာဏ် တေးစု ဖြစ်သည်။{{ကိုးကားချက်လိုသည်}} == ကိုးကား == {{reflist| <ref>မြန်မာတိုင်း အတွဲအမှတ် (၂၄ ၊ အမှတ် ၄၆၄)</ref> }} [[Category:မြန်မာ တီးဝိုင်းအဖွဲ့များ]] {{Myanmar-stub}} 9ujn50d8iap4l60toh8td0lpvsvwf2k 0 10437 1037884 829496 2026-06-13T10:18:21Z Chenzeyan29 141880 1037884 wikitext text/x-wiki '''လူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''လူမျိုးတစ်ရပ်''' ({{lang-en|'''Nation'''}}) ဆိုသည်မှာ တူညီသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဘုံနိုင်ငံရေး ရည်မှန်းချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ စုစည်းထားပြီး မိမိတို့ကိုယ်ကို သီးခြားနိုင်ငံရေး အစုအဖွဲ့တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည့် လူထုတစ်ရပ်လုံးကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Anderson |first=Benedict |author-link=Benedict Anderson |title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism |publisher=Verso |year=1983 |isbn=978-0860917595}}</ref> မြန်မာဘာသာစကား၏ ထူးခြားချက်မှာ အနောက်တိုင်း လူမှုပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများဖြစ်သည့် “Ethnicity” (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လူမျိုးစု) နှင့် “Nation” (နိုင်ငံရေးအရ စုစည်းထားသော လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး/နိုင်ငံသား) ဟူသော မတူညီသည့် သဘောတရားနှစ်ခုစလုံးကို “လူမျိုး” ဟူသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြင့်ပင် ထပ်တူပြု၍ အပြန်အလှန် လဲလှယ်သုံးစွဲကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Than">{{cite book |last=Than |first=Tin Maung Maung |title=State Dominance in Myanmar: The Political Economy of Industrialization |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2007 |pages=32 |isbn=978-9812303509}}</ref> Nation ဟူသော သဘောတရားသည် သွေးချင်းစပ်မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်သာ အခြေခံသည့် "လူမျိုးစု" (Ethnicity) ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် သို့မဟုတ် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံရေးသတိစိတ် နှင့် ပိုမိုဆက်နွှယ်နေသည်။<ref>{{cite book |last=Gellner |first=Ernest |author-link=Ernest Gellner |title=Nations and Nationalism |publisher=Blackwell |year=1983 |isbn=978-0631130888}}</ref> နိုင်ငံရေးသိပ္ပံတွင် Nation (လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး) နှင့် State (အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတော်) ပေါင်းစည်းသွားသောအခါ "အမျိုးသားနိုင်ငံ" (Nation-State) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Hobsbawm |first=E. J. |author-link=Eric Hobsbawm |title=Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521439619}}</ref> နိုင်ငံတစ်ခုအတွင်း၌ သီးခြားဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုရှိကြသော လူမျိုးစု ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသော်လည်း၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် တူညီသော နိုင်ငံသားဖြစ်မှု (Citizenship) နှင့် အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ် (National Identity) အောက်တွင် စုစည်းမိကြသောအခါ ဘုံ "Nation" တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Nation |url=https://www.britannica.com/topic/nation |website=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-13}}</ref> == မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဝေါဟာရ၏ ကျယ်ပြန့်မှု == မြန်မာတို့က “ချင်းလူမျိုး”၊ “ရှမ်းလူမျိုး”၊ “ဗမာလူမျိုး”၊ “ကရင်လူမျိုး” ဟု ပြောဆိုသောအခါ ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် ဇာစ်မြစ်နောက်ခံ တူညီကြသည့် အစုအဖွဲ့များ (Ethnicity သို့မဟုတ် Ethnic Group) ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ “လူမျိုး” ဆိုသည်မှာ ပြည်ထောင်စုအတွင်းရှိ မတူကွဲပြားသော တိုင်းရင်းသားအစုအဖွဲ့ တစ်ခုချင်းစီ၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝိသေသ ကို ဖော်ပြသည့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှိသည်။<ref name="စွယ်စုံ၁၃">{{cite book |title=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း |volume=၁၃ |publisher=စာပေဗိမာန် |year=၁၉၇၃ |pages=၃၇၅-၃၈၀ |chapter=လူမျိုးစုများနှင့် မနုဿဗေဒ}}</ref> အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း “မြန်မာလူမျိုး” (Myanmar Nation) သို့မဟုတ် “ဗြိတိသျှလူမျိုး” (British Nation) ဟု သုံးစွဲပြန်သောအခါ ၎င်း “လူမျိုး” ဆိုသည့် စကားလုံးသည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်ထက် ကျော်လွန်၍ နိုင်ငံရေးအရ အချုပ်အခြာအာဏာနှင့် ပထဝီနယ်နိမိတ်အတွင်း စုစည်းနေထိုင်သည့် “နိုင်ငံသားထုတစ်ရပ်လုံး” ကို ကိုယ်စားပြုသွားသည်။ သာဓကအားဖြင့် “မြန်မာလူမျိုးများသည် ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ကြသည်” ဟု ဆိုရာ၌ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသား (Ethnicity) အားလုံး စုပေါင်းထားသော “မြန်မာအမျိုးသား/နိုင်ငံသားထု” (Nation) တစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Taylor">{{cite book |last=Taylor |first=Robert H. |title=The State in Myanmar |publisher=National University of Singapore Press |year=2009 |pages=18 |isbn=978-9971694661}}</ref> jb7pqfg5cf87a8st8dhgjs9lsz1uhpg 1037885 1037884 2026-06-13T10:19:33Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037885 wikitext text/x-wiki '''လူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''လူမျိုးတစ်ရပ်''' ({{lang-en|'''Nation'''}}) ဆိုသည်မှာ တူညီသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဘုံနိုင်ငံရေး ရည်မှန်းချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ စုစည်းထားပြီး မိမိတို့ကိုယ်ကို သီးခြားနိုင်ငံရေး အစုအဖွဲ့တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည့် လူထုတစ်ရပ်လုံးကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Anderson |first=Benedict |author-link=Benedict Anderson |title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism |publisher=Verso |year=1983 |isbn=978-0860917595}}</ref> [[မြန်မာဘာသာစကား]]၏ ထူးခြားချက်မှာ အနောက်တိုင်း လူမှုပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများဖြစ်သည့် “Ethnicity” (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လူမျိုးစု) နှင့် “Nation” (နိုင်ငံရေးအရ စုစည်းထားသော လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး/နိုင်ငံသား) ဟူသော မတူညီသည့် သဘောတရားနှစ်ခုစလုံးကို “လူမျိုး” ဟူသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြင့်ပင် ထပ်တူပြု၍ အပြန်အလှန် လဲလှယ်သုံးစွဲကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Than">{{cite book |last=Than |first=Tin Maung Maung |title=State Dominance in Myanmar: The Political Economy of Industrialization |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2007 |pages=32 |isbn=978-9812303509}}</ref> Nation ဟူသော သဘောတရားသည် သွေးချင်းစပ်မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်သာ အခြေခံသည့် "လူမျိုးစု" (Ethnicity) ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် သို့မဟုတ် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံရေးသတိစိတ် နှင့် ပိုမိုဆက်နွှယ်နေသည်။<ref>{{cite book |last=Gellner |first=Ernest |author-link=Ernest Gellner |title=Nations and Nationalism |publisher=Blackwell |year=1983 |isbn=978-0631130888}}</ref>နိုင်ငံရေးသိပ္ပံတွင် Nation (လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး) နှင့် State (အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတော်) ပေါင်းစည်းသွားသောအခါ "အမျိုးသားနိုင်ငံ" (Nation-State) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Hobsbawm |first=E. J. |author-link=Eric Hobsbawm |title=Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521439619}}</ref> နိုင်ငံတစ်ခုအတွင်း၌ သီးခြားဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုရှိကြသော လူမျိုးစု ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသော်လည်း၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် တူညီသော နိုင်ငံသားဖြစ်မှု (Citizenship) နှင့် အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ် (National Identity) အောက်တွင် စုစည်းမိကြသောအခါ ဘုံ "Nation" တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Nation |url=https://www.britannica.com/topic/nation |website=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-13}}</ref> == မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဝေါဟာရ၏ ကျယ်ပြန့်မှု == မြန်မာတို့က “ချင်းလူမျိုး”၊ “ရှမ်းလူမျိုး”၊ “ဗမာလူမျိုး”၊ “ကရင်လူမျိုး” ဟု ပြောဆိုသောအခါ ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် ဇာစ်မြစ်နောက်ခံ တူညီကြသည့် အစုအဖွဲ့များ (Ethnicity သို့မဟုတ် Ethnic Group) ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ “လူမျိုး” ဆိုသည်မှာ ပြည်ထောင်စုအတွင်းရှိ မတူကွဲပြားသော တိုင်းရင်းသားအစုအဖွဲ့ တစ်ခုချင်းစီ၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝိသေသ ကို ဖော်ပြသည့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှိသည်။<ref name="စွယ်စုံ၁၃">{{cite book |title=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း |volume=၁၃ |publisher=စာပေဗိမာန် |year=၁၉၇၃ |pages=၃၇၅-၃၈၀ |chapter=လူမျိုးစုများနှင့် မနုဿဗေဒ}}</ref> အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း “မြန်မာလူမျိုး” (Myanmar Nation) သို့မဟုတ် “ဗြိတိသျှလူမျိုး” (British Nation) ဟု သုံးစွဲပြန်သောအခါ ၎င်း “လူမျိုး” ဆိုသည့် စကားလုံးသည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်ထက် ကျော်လွန်၍ နိုင်ငံရေးအရ အချုပ်အခြာအာဏာနှင့် ပထဝီနယ်နိမိတ်အတွင်း စုစည်းနေထိုင်သည့် “နိုင်ငံသားထုတစ်ရပ်လုံး” ကို ကိုယ်စားပြုသွားသည်။ သာဓကအားဖြင့် “မြန်မာလူမျိုးများသည် ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ကြသည်” ဟု ဆိုရာ၌ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသား (Ethnicity) အားလုံး စုပေါင်းထားသော “မြန်မာအမျိုးသား/နိုင်ငံသားထု” (Nation) တစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Taylor">{{cite book |last=Taylor |first=Robert H. |title=The State in Myanmar |publisher=National University of Singapore Press |year=2009 |pages=18 |isbn=978-9971694661}}</ref> 07f011psdgpvj7uu9n7px2y07c2c46p 1037886 1037885 2026-06-13T10:21:34Z Chenzeyan29 141880 /* မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဝေါဟာရ၏ ကျယ်ပြန့်မှု */ 1037886 wikitext text/x-wiki '''လူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''လူမျိုးတစ်ရပ်''' ({{lang-en|'''Nation'''}}) ဆိုသည်မှာ တူညီသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဘုံနိုင်ငံရေး ရည်မှန်းချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ စုစည်းထားပြီး မိမိတို့ကိုယ်ကို သီးခြားနိုင်ငံရေး အစုအဖွဲ့တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည့် လူထုတစ်ရပ်လုံးကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Anderson |first=Benedict |author-link=Benedict Anderson |title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism |publisher=Verso |year=1983 |isbn=978-0860917595}}</ref> [[မြန်မာဘာသာစကား]]၏ ထူးခြားချက်မှာ အနောက်တိုင်း လူမှုပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများဖြစ်သည့် “Ethnicity” (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လူမျိုးစု) နှင့် “Nation” (နိုင်ငံရေးအရ စုစည်းထားသော လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး/နိုင်ငံသား) ဟူသော မတူညီသည့် သဘောတရားနှစ်ခုစလုံးကို “လူမျိုး” ဟူသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြင့်ပင် ထပ်တူပြု၍ အပြန်အလှန် လဲလှယ်သုံးစွဲကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Than">{{cite book |last=Than |first=Tin Maung Maung |title=State Dominance in Myanmar: The Political Economy of Industrialization |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2007 |pages=32 |isbn=978-9812303509}}</ref> Nation ဟူသော သဘောတရားသည် သွေးချင်းစပ်မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်သာ အခြေခံသည့် "လူမျိုးစု" (Ethnicity) ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် သို့မဟုတ် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံရေးသတိစိတ် နှင့် ပိုမိုဆက်နွှယ်နေသည်။<ref>{{cite book |last=Gellner |first=Ernest |author-link=Ernest Gellner |title=Nations and Nationalism |publisher=Blackwell |year=1983 |isbn=978-0631130888}}</ref>နိုင်ငံရေးသိပ္ပံတွင် Nation (လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး) နှင့် State (အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတော်) ပေါင်းစည်းသွားသောအခါ "အမျိုးသားနိုင်ငံ" (Nation-State) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Hobsbawm |first=E. J. |author-link=Eric Hobsbawm |title=Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521439619}}</ref> နိုင်ငံတစ်ခုအတွင်း၌ သီးခြားဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုရှိကြသော လူမျိုးစု ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသော်လည်း၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် တူညီသော နိုင်ငံသားဖြစ်မှု (Citizenship) နှင့် အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ် (National Identity) အောက်တွင် စုစည်းမိကြသောအခါ ဘုံ "Nation" တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Nation |url=https://www.britannica.com/topic/nation |website=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-13}}</ref> == မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဝေါဟာရ၏ ကျယ်ပြန့်မှု == မြန်မာတို့က “ချင်းလူမျိုး”၊ “ရှမ်းလူမျိုး”၊ “ဗမာလူမျိုး”၊ “ကရင်လူမျိုး” ဟု ပြောဆိုသောအခါ ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် ဇာစ်မြစ်နောက်ခံ တူညီကြသည့် အစုအဖွဲ့များ (Ethnicity သို့မဟုတ် Ethnic Group) ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ “လူမျိုး” ဆိုသည်မှာ ပြည်ထောင်စုအတွင်းရှိ မတူကွဲပြားသော တိုင်းရင်းသားအစုအဖွဲ့ တစ်ခုချင်းစီ၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝိသေသ ကို ဖော်ပြသည့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှိသည်။<ref name="စွယ်စုံ၁၃">{{cite book |title=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း |volume=၁၃ |publisher=စာပေဗိမာန် |year=၁၉၇၃ |pages=၃၇၅-၃၈၀ |chapter=လူမျိုးစုများနှင့် မနုဿဗေဒ}}</ref> အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း “မြန်မာလူမျိုး” (Myanmar Nation) သို့မဟုတ် “ဗြိတိသျှလူမျိုး” (British Nation) ဟု သုံးစွဲပြန်သောအခါ ၎င်း “လူမျိုး” ဆိုသည့် စကားလုံးသည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်ထက် ကျော်လွန်၍ နိုင်ငံရေးအရ အချုပ်အခြာအာဏာနှင့် ပထဝီနယ်နိမိတ်အတွင်း စုစည်းနေထိုင်သည့် “နိုင်ငံသားထုတစ်ရပ်လုံး” ကို ကိုယ်စားပြုသွားသည်။ သာဓကအားဖြင့် “မြန်မာလူမျိုးများသည် ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ကြသည်” ဟု ဆိုရာ၌ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသား (Ethnicity) အားလုံး စုပေါင်းထားသော “မြန်မာအမျိုးသား/နိုင်ငံသားထု” (Nation) တစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Taylor">{{cite book |last=Taylor |first=Robert H. |title=The State in Myanmar |publisher=National University of Singapore Press |year=2009 |pages=18 |isbn=978-9971694661}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} okk4le51r6txd4zwutbprlcvh9k8bo5 1037887 1037886 2026-06-13T10:22:04Z Chenzeyan29 141880 /* မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဝေါဟာရ၏ ကျယ်ပြန့်မှု */ 1037887 wikitext text/x-wiki '''လူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''လူမျိုးတစ်ရပ်''' ({{lang-en|'''Nation'''}}) ဆိုသည်မှာ တူညီသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဘုံနိုင်ငံရေး ရည်မှန်းချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ စုစည်းထားပြီး မိမိတို့ကိုယ်ကို သီးခြားနိုင်ငံရေး အစုအဖွဲ့တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည့် လူထုတစ်ရပ်လုံးကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Anderson |first=Benedict |author-link=Benedict Anderson |title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism |publisher=Verso |year=1983 |isbn=978-0860917595}}</ref> [[မြန်မာဘာသာစကား]]၏ ထူးခြားချက်မှာ အနောက်တိုင်း လူမှုပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများဖြစ်သည့် “Ethnicity” (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လူမျိုးစု) နှင့် “Nation” (နိုင်ငံရေးအရ စုစည်းထားသော လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး/နိုင်ငံသား) ဟူသော မတူညီသည့် သဘောတရားနှစ်ခုစလုံးကို “လူမျိုး” ဟူသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြင့်ပင် ထပ်တူပြု၍ အပြန်အလှန် လဲလှယ်သုံးစွဲကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Than">{{cite book |last=Than |first=Tin Maung Maung |title=State Dominance in Myanmar: The Political Economy of Industrialization |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2007 |pages=32 |isbn=978-9812303509}}</ref> Nation ဟူသော သဘောတရားသည် သွေးချင်းစပ်မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်သာ အခြေခံသည့် "လူမျိုးစု" (Ethnicity) ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် သို့မဟုတ် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံရေးသတိစိတ် နှင့် ပိုမိုဆက်နွှယ်နေသည်။<ref>{{cite book |last=Gellner |first=Ernest |author-link=Ernest Gellner |title=Nations and Nationalism |publisher=Blackwell |year=1983 |isbn=978-0631130888}}</ref>နိုင်ငံရေးသိပ္ပံတွင် Nation (လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး) နှင့် State (အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတော်) ပေါင်းစည်းသွားသောအခါ "အမျိုးသားနိုင်ငံ" (Nation-State) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Hobsbawm |first=E. J. |author-link=Eric Hobsbawm |title=Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521439619}}</ref> နိုင်ငံတစ်ခုအတွင်း၌ သီးခြားဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုရှိကြသော လူမျိုးစု ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသော်လည်း၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် တူညီသော နိုင်ငံသားဖြစ်မှု (Citizenship) နှင့် အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ် (National Identity) အောက်တွင် စုစည်းမိကြသောအခါ ဘုံ "Nation" တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Nation |url=https://www.britannica.com/topic/nation |website=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-13}}</ref> == မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဝေါဟာရ၏ ကျယ်ပြန့်မှု == မြန်မာတို့က “ချင်းလူမျိုး”၊ “ရှမ်းလူမျိုး”၊ “ဗမာလူမျိုး”၊ “ကရင်လူမျိုး” ဟု ပြောဆိုသောအခါ ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် ဇာစ်မြစ်နောက်ခံ တူညီကြသည့် အစုအဖွဲ့များ (Ethnicity သို့မဟုတ် Ethnic Group) ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ “လူမျိုး” ဆိုသည်မှာ ပြည်ထောင်စုအတွင်းရှိ မတူကွဲပြားသော တိုင်းရင်းသားအစုအဖွဲ့ တစ်ခုချင်းစီ၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝိသေသ ကို ဖော်ပြသည့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှိသည်။<ref name="စွယ်စုံ၁၃">{{cite book |title=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း |volume=၁၃ |publisher=စာပေဗိမာန် |year=၁၉၇၃ |pages=၃၇၅-၃၈၀ |chapter=လူမျိုးစုများနှင့် မနုဿဗေဒ}}</ref> အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း “[[မြန်မာလူမျိုး]]” (Myanmar Nation) သို့မဟုတ် “ဗြိတိသျှလူမျိုး” (British Nation) ဟု သုံးစွဲပြန်သောအခါ ၎င်း “လူမျိုး” ဆိုသည့် စကားလုံးသည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်ထက် ကျော်လွန်၍ နိုင်ငံရေးအရ အချုပ်အခြာအာဏာနှင့် ပထဝီနယ်နိမိတ်အတွင်း စုစည်းနေထိုင်သည့် “နိုင်ငံသားထုတစ်ရပ်လုံး” ကို ကိုယ်စားပြုသွားသည်။ သာဓကအားဖြင့် “မြန်မာလူမျိုးများသည် ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ကြသည်” ဟု ဆိုရာ၌ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသား (Ethnicity) အားလုံး စုပေါင်းထားသော “မြန်မာအမျိုးသား/နိုင်ငံသားထု” (Nation) တစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Taylor">{{cite book |last=Taylor |first=Robert H. |title=The State in Myanmar |publisher=National University of Singapore Press |year=2009 |pages=18 |isbn=978-9971694661}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} 01l6mku9wkbdjhlzzmtajhyqjxu3opt 1037888 1037887 2026-06-13T10:25:17Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037888 wikitext text/x-wiki '''လူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''လူမျိုးတစ်ရပ်''' ({{lang-en|'''Nation'''}}) ဆိုသည်မှာ တူညီသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဘုံနိုင်ငံရေး ရည်မှန်းချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ စုစည်းထားပြီး မိမိတို့ကိုယ်ကို သီးခြားနိုင်ငံရေး အစုအဖွဲ့တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည့် လူထုတစ်ရပ်လုံးကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Anderson |first=Benedict |author-link=Benedict Anderson |title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism |publisher=Verso |year=1983 |isbn=978-0860917595}}</ref> [[မြန်မာဘာသာစကား]]၏ ထူးခြားချက်မှာ အနောက်တိုင်း လူမှုပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများဖြစ်သည့် “Ethnicity” (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လူမျိုးစု) နှင့် “Nation” (နိုင်ငံရေးအရ စုစည်းထားသော လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး/နိုင်ငံသား) ဟူသော မတူညီသည့် သဘောတရားနှစ်ခုစလုံးကို “လူမျိုး” ဟူသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြင့်ပင် ထပ်တူပြု၍ အပြန်အလှန် လဲလှယ်သုံးစွဲကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Than">{{cite book |last=Than |first=Tin Maung Maung |title=State Dominance in Myanmar: The Political Economy of Industrialization |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2007 |pages=32 |isbn=978-9812303509}}</ref> Nation ဟူသော သဘောတရားသည် သွေးချင်းစပ်မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်သာ အခြေခံသည့် "လူမျိုးစု" (Ethnicity) ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် သို့မဟုတ် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံရေးသတိစိတ် နှင့် ပိုမိုဆက်နွှယ်နေသည်။<ref>{{cite book |last=Gellner |first=Ernest |author-link=Ernest Gellner |title=Nations and Nationalism |publisher=Blackwell |year=1983 |isbn=978-0631130888}}</ref>နိုင်ငံရေးသိပ္ပံတွင် Nation (လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး) နှင့် State (အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတော်) ပေါင်းစည်းသွားသောအခါ "အမျိုးသားနိုင်ငံ" (Nation-State) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Hobsbawm |first=E. J. |author-link=Eric Hobsbawm |title=Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521439619}}</ref> နိုင်ငံတစ်ခုအတွင်း၌ သီးခြားဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုရှိကြသော လူမျိုးစု ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသော်လည်း၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် တူညီသော နိုင်ငံသားဖြစ်မှု (Citizenship) နှင့် အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ် (National Identity) အောက်တွင် စုစည်းမိကြသောအခါ ဘုံ "Nation" တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Nation |url=https://www.britannica.com/topic/nation |website=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-13}}</ref> == မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဝေါဟာရ၏ ကျယ်ပြန့်မှု == မြန်မာတို့က “ချင်းလူမျိုး”၊ “ရှမ်းလူမျိုး”၊ “ဗမာလူမျိုး”၊ “ကရင်လူမျိုး” ဟု ပြောဆိုသောအခါ ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် ဇာစ်မြစ်နောက်ခံ တူညီကြသည့် အစုအဖွဲ့များ (Ethnicity သို့မဟုတ် Ethnic Group) ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ “လူမျိုး” ဆိုသည်မှာ ပြည်ထောင်စုအတွင်းရှိ မတူကွဲပြားသော တိုင်းရင်းသားအစုအဖွဲ့ တစ်ခုချင်းစီ၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝိသေသ ကို ဖော်ပြသည့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှိသည်။<ref name="စွယ်စုံ၁၃">{{cite book |title=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း |volume=၁၃ |publisher=စာပေဗိမာန် |year=၁၉၇၃ |pages=၃၇၅-၃၈၀ |chapter=လူမျိုးစုများနှင့် မနုဿဗေဒ}}</ref> အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း “[[မြန်မာလူမျိုး]]” (Myanmar Nation) သို့မဟုတ် “ဗြိတိသျှလူမျိုး” (British Nation) ဟု သုံးစွဲပြန်သောအခါ ၎င်း “လူမျိုး” ဆိုသည့် စကားလုံးသည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်ထက် ကျော်လွန်၍ နိုင်ငံရေးအရ အချုပ်အခြာအာဏာနှင့် ပထဝီနယ်နိမိတ်အတွင်း စုစည်းနေထိုင်သည့် “နိုင်ငံသားထုတစ်ရပ်လုံး” ကို ကိုယ်စားပြုသွားသည်။ သာဓကအားဖြင့် “မြန်မာလူမျိုးများသည် ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ကြသည်” ဟု ဆိုရာ၌ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသား (Ethnicity) အားလုံး စုပေါင်းထားသော “မြန်မာအမျိုးသား/နိုင်ငံသားထု” (Nation) တစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Taylor">{{cite book |last=Taylor |first=Robert H. |title=The State in Myanmar |publisher=National University of Singapore Press |year=2009 |pages=18 |isbn=978-9971694661}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} n3cbo4dmmvpj82q9lba3ax6ypbd5co0 1037889 1037888 2026-06-13T10:26:23Z Chenzeyan29 141880 /* မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဝေါဟာရ၏ ကျယ်ပြန့်မှု */ 1037889 wikitext text/x-wiki '''လူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''လူမျိုးတစ်ရပ်''' ({{lang-en|'''Nation'''}}) ဆိုသည်မှာ တူညီသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဘုံနိုင်ငံရေး ရည်မှန်းချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ စုစည်းထားပြီး မိမိတို့ကိုယ်ကို သီးခြားနိုင်ငံရေး အစုအဖွဲ့တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည့် လူထုတစ်ရပ်လုံးကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Anderson |first=Benedict |author-link=Benedict Anderson |title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism |publisher=Verso |year=1983 |isbn=978-0860917595}}</ref> [[မြန်မာဘာသာစကား]]၏ ထူးခြားချက်မှာ အနောက်တိုင်း လူမှုပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများဖြစ်သည့် “Ethnicity” (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လူမျိုးစု) နှင့် “Nation” (နိုင်ငံရေးအရ စုစည်းထားသော လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး/နိုင်ငံသား) ဟူသော မတူညီသည့် သဘောတရားနှစ်ခုစလုံးကို “လူမျိုး” ဟူသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြင့်ပင် ထပ်တူပြု၍ အပြန်အလှန် လဲလှယ်သုံးစွဲကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Than">{{cite book |last=Than |first=Tin Maung Maung |title=State Dominance in Myanmar: The Political Economy of Industrialization |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2007 |pages=32 |isbn=978-9812303509}}</ref> Nation ဟူသော သဘောတရားသည် သွေးချင်းစပ်မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်သာ အခြေခံသည့် "လူမျိုးစု" (Ethnicity) ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် သို့မဟုတ် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံရေးသတိစိတ် နှင့် ပိုမိုဆက်နွှယ်နေသည်။<ref>{{cite book |last=Gellner |first=Ernest |author-link=Ernest Gellner |title=Nations and Nationalism |publisher=Blackwell |year=1983 |isbn=978-0631130888}}</ref>နိုင်ငံရေးသိပ္ပံတွင် Nation (လူမျိုးတစ်ရပ်လုံး) နှင့် State (အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတော်) ပေါင်းစည်းသွားသောအခါ "အမျိုးသားနိုင်ငံ" (Nation-State) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Hobsbawm |first=E. J. |author-link=Eric Hobsbawm |title=Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521439619}}</ref> နိုင်ငံတစ်ခုအတွင်း၌ သီးခြားဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုရှိကြသော လူမျိုးစု ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသော်လည်း၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် တူညီသော နိုင်ငံသားဖြစ်မှု (Citizenship) နှင့် အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ် (National Identity) အောက်တွင် စုစည်းမိကြသောအခါ ဘုံ "Nation" တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Nation |url=https://www.britannica.com/topic/nation |website=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-13}}</ref> == မြန်မာစကားတွင် “လူမျိုး” ဝေါဟာရ၏ ကျယ်ပြန့်မှု == မြန်မာတို့က “ချင်းလူမျိုး”၊ “ရှမ်းလူမျိုး”၊ “ဗမာလူမျိုး”၊ “ကရင်လူမျိုး” ဟု ပြောဆိုသောအခါ ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် ဇာစ်မြစ်နောက်ခံ တူညီကြသည့် အစုအဖွဲ့များ (Ethnicity သို့မဟုတ် Ethnic Group) ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ “လူမျိုး” ဆိုသည်မှာ ပြည်ထောင်စုအတွင်းရှိ မတူကွဲပြားသော တိုင်းရင်းသားအစုအဖွဲ့ တစ်ခုချင်းစီ၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝိသေသ ကို ဖော်ပြသည့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှိသည်။<ref name="စွယ်စုံ၁၃">{{cite book |title=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း |volume=၁၃ |publisher=စာပေဗိမာန် |year=၁၉၇၃ |pages=၃၇၅-၃၈၀ |chapter=လူမျိုးစုများနှင့် မနုဿဗေဒ}}</ref> အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း “[[မြန်မာလူမျိုး]]” (Myanmar Nation) သို့မဟုတ် “အမေရိကန်လူမျိုး” (American Nation) ဟု သုံးစွဲပြန်သောအခါ ၎င်း “လူမျိုး” ဆိုသည့် စကားလုံးသည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်ထက် ကျော်လွန်၍ နိုင်ငံရေးအရ အချုပ်အခြာအာဏာနှင့် ပထဝီနယ်နိမိတ်အတွင်း စုစည်းနေထိုင်သည့် “နိုင်ငံသားထုတစ်ရပ်လုံး” ကို ကိုယ်စားပြုသွားသည်။ သာဓကအားဖြင့် “မြန်မာလူမျိုးများသည် ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ကြသည်” ဟု ဆိုရာ၌ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသား (Ethnicity) အားလုံး စုပေါင်းထားသော “မြန်မာအမျိုးသား/နိုင်ငံသားထု” (Nation) တစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Taylor">{{cite book |last=Taylor |first=Robert H. |title=The State in Myanmar |publisher=National University of Singapore Press |year=2009 |pages=18 |isbn=978-9971694661}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} ohrvi4o1vzk5jkajron90jesnka7d12 0 13316 1037822 1016485 2026-06-13T05:00:10Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037822 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မြင့်မြတ် | image = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age |1986|8|7}} | birth_place = | death_date = | death_place = | restingplace = | restingplacecoordinates = | othername = | occupation = သရုပ်ဆောင် | spouse = မခင်သူအောင် | partner = | children = သား မြတ်သူ၊ သမီး သျှားလီလီ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | parents = | influences = | influenced = | website = | awards = [[File:အကယ်ဒမီ.gif|10px]] [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|အကောင်းဆုံး အမျိုးသားဇာတ်ပို့ဆု]] (၂၀၁၇)<br>[[File:အကယ်ဒမီ.gif|10px]] [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|အကောင်းဆုံး အမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု]] (၂၀၁၉)<br>[[File:အကယ်ဒမီ.gif|10px]] [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|အကောင်းဆုံး အမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု]] (၂၀၂၅)<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/79949|title=၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုချီးမြှင့်ပွဲ အခမ်းအနားကျင်းပ|work=MOI Myanmar|access-date=၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆|date=၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆}}</ref> (၂၀၂၅)<br>[[File:အကယ်ဒမီ.gif|10px]] [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဆု]] ==အစောပိုင်းဘဝ== '''မြင့်မြတ်''' (၇ ဩဂုတ် ၁၉၈၆) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ==အနုပညာခရီး== ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇွန်လလောက်တွင် အနုပညာနယ်ပယ်ထဲသို့ စတင်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ပထမဆုံးရိုက်ကူးခဲ့သော ဇာတ်လမ်းအမည် ''မိထွေး''ဟူသော ဇာတ်ကားဖြစ်သည်။ ==မိသားစုဘဝ== မြင့်မြတ်သည် မခင်သူအောင်နှင့် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် လက်ထပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/interviews/12821|title=မြင့်မြတ်နှင့် တွေ့ဆုံခြင်း|access-date=18 February 2024|archive-date=26 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026063807/https://news-eleven.com/interviews/12821|url-status=dead}}</ref> |}} ==ပါဝင်ခဲ့သော ဇာတ်ကားများ== {{expand list}} ===ရုပ်ရှင်များ=== {| class="wikitable" ! ထုတ်လုပ်နှစ် (မြန်မာ) ! ဇာတ်ကားအမည် (အင်္ဂလိပ်) ! ဇာတ်ကားအမည် (မြန်မာ) |- | ၂၀၀၉ | Kyauk Sat Yay | ကျောက်စက်ရေ |- | ၂၀၁၄ | Ko Tint Toh Super Yat Kwat | ကိုတင့်တို့စူပါရပ်ကွက် |- | ၂၀၁၅ | Chit San Eain 2028 | ချစ်စံအိမ် ၂၀၂၈ |- |၂၀၂၆ |Hmaw Kyauk Sar |မှော်ကျောက်စာ |- | ၂၀၁၆ | Khoe Soe Lu Hnite | [[ခိုးဆိုးလုနှိုက်]] |- | ၂၀၁၇ | Yazawin Yine Thu Myar | ရာဇဝင်ရိုင်းသူများ |- | ၂၀၁၇ | Taw Kyi Kan | [[တောကျီးကန်း]] |- | ၂၀၁၇ | Kyun | ကျွန် |- | ၂၀၁၇ | Original Gangster 2: Black Area | အော်ရီဂျင်နယ်ဂန်းစတား ၂ အမည်းရောင်နယ်မြေ |- | ၂၀၁၈ | Mhaw Kyauk Sar | [[မှော်ကျောက်စာ]] |- | ၂၀၁၈ | Dar Nga Pyuu |[[ဓားငပြူး]] |- | ၂၀၁၈ | Baw Baw Ka Htaw | ဘော်ဘော်ကထှော် |- | ၂၀၁၈ | Mingalar Katin | မင်္ဂလာခုတင် |- | ၂၀၁၉ | Yoma Paw Kya Tae Myet Yay | [[ရိုးမပေါ်ကျတဲ့မျက်ရည်]] |- | ၂၀၁၉ | Kyar Kyar Kyite Kyite | ကျားကျားကြိုက်ကြိုက် |- | ၂၀၁၉ | A Chit Sone Crush? | အချစ်ဆုံး Crush? |- | ၂၀၁၉ | Hero | ဟီးရိုး |- | ၂၀၂၀ | Players | [[ပလေယာ]] |- | ၂၀၂၀ | Mite Mae Chit | မိုက်မဲချစ် |- |၂၀၂၅ |Myay Sar |မြေစာ |- |၂၀၂၅ |Street Gang |မြို့ပြထဲကလမ်းမ |- |၂၀၂၅ |Pann Myine Lal Ka U Yin Hmue |ပန်းမြိုင်လယ်ကဥယျာဉ်မှူး |- |} ===ရုပ်မြင်သံကြား ဇာတ်လမ်းတွဲများ=== {| class="wikitable" ! ထုတ်လုပ်နှစ် (မြန်မာ) ! ဇာတ်လမ်းတွဲအမည် (အင်္ဂလိပ်) ! ဇာတ်လမ်းတွဲအမည် (မြန်မာ) |- | ၂၀၂၂ | Smile of the Ocean | ပင်လယ်ကြီးရဲ့ အပြုံး |- | ၂၀၂၃ | Kyaw Zaw Maw Zaw | ကျော်ဇောမော်ဇော |- |} ==ဆုမျာနှင့်ဆန်ကာတင်စာရင်းများ== {| class="wikitable" style="font-size: 95%" |- ! ခုနှစ် ! ဆု ! အမျိုးအစား ! ပါဝင်သောဇာတ်ကား ! ဆုရရှိမှု |- | ၂၀၀၉ | rowspan="5"|[[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု]] | rowspan="2"|အကောင်းဆုံး ဇာတ်ဆောင်ဆု | ''ကျောက်စက်ရေ'' | {{Nominated}} |- | ၂၀၁၆ | ''[[မှော်ကျောက်စာ]]'' | {{Nominated}} |- | ၂၀၁၇ | အကောင်းဆုံး အမျိုးသား ဇာတ်ပို့ဆု | ''ကျွန်'' | {{Win}} |- | ၂၀၁၉ | အကောင်းဆုံး အမျိုးသား ဇာတ်ဆောင်ဆု | ''[[ရိုးမပေါ်ကျတဲ့မျက်ရည်]]'' | {{Win}} |- | ၂၀၂၅ | အကောင်းဆုံး အမျိုးသား ဇာတ်ဆောင်ဆု | မြေစာ | {{Win}} |- | ၂၀၂၅ | [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု]] | အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဆု | ပန်းမြိုင်လယ်ကဥယျာဉ်မှူး | {{Win}} |- |} == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] {{Lifetime|၁၉၈၆| |}} {{Myanmar-bio-stub}} ttzxg14yjgk05oa8068evhvel7mijyj 0 15874 1037881 952938 2026-06-13T09:55:47Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037881 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=23 Jul 2021}} '''လူမျိုးစု''' သို့မဟုတ် '''တိုင်းရင်းသားလူမျိုး''' ({{lang-en|'''Ethnicity'''}} သို့မဟုတ် '''Ethnic group''') ဆိုသည်မှာ တူညီသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ဘာသာစကား၊ ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးစံများနှင့် လူမှုပတ်ဝန်းကျင် အတွေ့အကြုံများအပေါ် အခြေခံ၍ မိမိတို့ကိုယ်ကို အုပ်စုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည့် လူသားမျိုးနွယ်စုတစ်စုကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |title=The Ethnic Origins of Nations |publisher=Blackwell |year=1986 |pages=21-25 |isbn=978-0631161691}}</ref> လူမျိုးစုတစ်ခု၏ အဓိကထူးခြားချက်မှာ မိခင်ဘိုးဘွားစဉ်ဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည့် တူညီသော ဇာစ်မြစ် နှင့် နယ်မြေဒေသဆိုင်ရာ တွယ်တာမှုတို့ ရှိကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Ethnic group |url=https://www.britannica.com/topic/ethnic-group |website=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-13}}</ref>လူမျိုးစု ဟူသော သဘောတရားသည် လူသားတို့၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ ပေါ်တွင် အခြေခံသည့် "လူမျိုး" ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ကွာခြားပြီး၊ ၎င်းသည် လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပေါင်းစည်းမှု ပေါ်တွင် ပိုမိုအခြေခံသည်။<ref>{{cite book |last=Schermerhorn |first=Richard A. |title=Comparative Ethnic Relations: A Framework for Theory and Research |publisher=University Of Chicago Press |year=1978 |isbn=978-0226738567}}</ref> ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂအပါအဝင် နိုင်ငံတကာလူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာတမ်းများတွင် လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကားနှင့် အခွင့်အရေးများကို အလေးအနက်ထား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ပြဋ္ဌာန်းထားကြသည်။<ref>{{cite web |title=Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/declaration-rights-persons-belonging-national-or-ethnic |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=1992-12-18}}</ref> == အမည်မှည့်ခေါ်ပုံ နှင့် အနက်ဖွင့်ဆိုချက် == လူမျိုးစုနှင့်ဆိုင်သော နှင့် လူမျိုးစု ဟူသော အသုံးအနှုန်းများသည် ဂရိ စာလုံး ἔθνος ethnos (အက်သနိုစ်) မှ ဆင်းသက်လာပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် "လူမျိုး" ဟူ၍ပြန်ဆိုနိုင်သည်။ ထိုအသုံးအနှုန်းများသည် လက်ရှိ ကွဲပြားခြားနား သော ရိုးရာတို့ကို အတူမျှဝေနေကြသော တူညီသည့်မျိုးရိုးရှိသည်ဟု ယူဆကြသည့် လူအများအား ရည်ညွှန်းသည်။ ၁၉ ရာစုအလယ်တွင် ခေတ်ပေါ် အနက်ဖွင့်ဆိုမှု ပေါ်ပေါက်လာပြီး၊ "လူထုတစ်ရပ်" သို့မဟုတ် "လူမျိုးတစ်မျိုး" ၏ သဘောတရား ကို ဖော်ပြသည်။ လူမျိုးဝိသေသ ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် ၂၀ ရာစု၏ အသစ်ထွင်သောစကားဖြစ်ပြီး ၁၉၅၀ နှစ်များမှ စ၍ အတည်ပြုလက်ခံလာခဲ့သည်။ လူမျိုး ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် အကြောင်းအရာ ပေါ်မူတည်၍ လူမျိုးဝိသေသနှင့် အဓိပ္ပာယ်တူ သို့မဟုတ် နိုင်ငံသား နှင့် အဓိပ္ပာယ်တူသုံးသည် (လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာ အာဏာရှိသည့် နိုင်ငံတွင်)။ "လူမျိုးစု" ဟူသည့် ခေတ်ပေါ်သုံးစွဲမှုသည် စက်မှုနိုင်ငံတို့ ပြင်ပအုပ်စုများဖြစ်သော အခြားနိုင်ငံမှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်လာ သူများ နှင့် ဒေသခံလူထု နှင့်ပတ်သက်သော အမျိုးအစားများစုံလင်လှသော ပက်ပင်းကြုံတွေ့မှုတို့ကို ပိုမိုရောင်ပြန်ဟပ် လာစေသည်။ ထို့ကြောင့် "လူမျိုး" ဟူသည် "နိုင်ငံသား" နှင့်ဆန့်ကျင်ဘက် အဖြစ်ရှိသွားပြီး ပြောင်းရွှေ့ဝင်လာခြင်းမှ တဆင့် သို့မဟုတ် အောင်နိုင်ခြင်းမှတဆင့် ရောက်လာသည့် ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှု ပုံဖော်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် လူထု အား ရည်ညွှန်းသည်။ ယင်းသည် မတူညီသော ယဉ်ကျေးမှု ခေတ်ရေစီးကြောင်းနှင့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ သို့မဟုတ် "လူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်လာဖွယ်ရှိသည်။ လူမျိုးစု ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းကို ၁၉၃၅တွင်ပထမဆုံး သုံးနှုန်းခဲ့ပြီး အောက်(စ်) ဖို့(ဒ်) အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန် တွင်းသို့ ၁၉၇၂ တွင် ဝင်ရောက်လာသည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ်၏ နေ့စဉ်သုံး ဘာသာစကားတွင် "လူမျိုး" နှင့် "လူမျိုးဝိသေသ" ဟူသော စကားလုံးများသည် တိုင်းတပါးမှလာသော လူများ၊ လူနည်းစု ပြဿနာများ နှင့် လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများအား ဝိုင်းပြနေဆဲဖြစ်သည်။ လူမှုရေးသိပ္ပံ တွင်၊ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ထိုသုံးစွဲမှုသည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အခြားသူများမှ ယဉ်ကျေးမှုအရ ထူးခြား သည်ဟု ရှင်းလင်းစွာ သတ်မှတ်ထားသော လူသားအုပ်စုများအားလုံးသို့ ပိုမိုပြီး ယေဘုယျကျလာပြီဖြစ်သည်။"လူမျိုးစု" ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမှုရေးလေ့လာမှုများသို့ သယ်ယူလာသော သူများထဲမှ ပထမဆုံးမှာ ဂျာမန် လူမှုဗေဒပညာရှင် Max Weber (မက်စ်ဝီဘာ ) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းထားသည်မှာ -သွင်ပြင်ပုံစံ သို့မဟုတ် ထုံးတမ်းဓလေ့တူညီမှု သို့မဟုတ် ထိုနှစ်ခုလုံးတူညီမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကိုလိုနီပြုခဲ့သည့် အမှတ်ရစရာများနှင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည့် အမှတ်ရစရာများကြောင့် ထိုလူအုပ်စုများသည် သူတို့၏ တူညီသောဆင်းသက်လာမှုတွင် နှလုံးသွင်းယုံကြည်လက်သင့်ခံပြီး အမှန်တကယ် သွေးချင်းတော်စပ်နေရန် အဓိက မကျဘဲ ထိုယုံကြည်မှုသည်သာ အုပ်စုဖြစ်ပေါ်လာစေရန် အတွက် အလွန်အရေးကြီးလှသည်။ == လူမျိုးဝိသေသအား နားလည်ရန် ချဉ်းကပ်နည်းများ == လူသားတို့ဘဝနှင့် လူမှုဝန်းကျင်တွင် လူမျိုးဝိသေသ၏သဘောသဘာဝကို အချက်တစ်ခုအဖြစ် နားလည်ရန် ကြိုးစား သောအခါ လူမျိုးဝိသေသအားနားလည်ရန် ကွဲပြားသောချဉ်းကပ်နည်းများကို လူမှုသိပ္ပံပညာရှင် အမျိုးမျိုးမှ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့သော ချဉ်းကပ်နည်းများ၏ ဥပမာတို့မှာ- ကမ္ဘာဦးဝါဒီ၊ ပဓာနဝါဒီ၊ ရေရှည်ဝါဒီ၊ ဖန်တီးမှုဝါဒီ၊ ခေတ်ပေါ်ဝါဒီ နှင့် ဖြေရှင်းမှုဝါဒီ တို့ ဖြစ်သည်။ == လူမျိုးဝိသေသ နှင့် မျိုးရိုး == Weber (ဝီဘာ) မတိုင်ခင်က မျိုးရိုးနှင့် လူမျိုးဝိသေသတို့အား တူညီသောအရာတစ်ခု၏ အမြင်နှစ်မျိုး အဖြစ် မြင်ခဲ့ကြ သည်။ ၁၉၀၀ ဝန်းကျင်နှင့် လူမျိုးဝိသေသအား ပဓာနကျ၊ ကမ္ဘာဦးကျစွာ နားလည်မှုမှာ လွှမ်းမိုးနေခဲ့သည့် မတိုင်မီတွင်၊ လူထုအကြား ယဉ်ကျေးမှုမတူညီကြခြင်းသည် မွေးရာပါ ထူးခြားသည့်လက္ခဏာများ နှင့် သက်ရောက်မှုများ တို့၏ရလဒ်အဖြစ် မြင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်သည် ဦးခေါင်းခွံပုံစံကဲ့သို့သော ပြင်ပရုပ်လက္ခဏာများ မတူညီကြသော လူဦးရေတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အမူအကျင့်ဆိုင်ရာဉာဉ်တို့အား အပြန်အလှန်အားဖြင့် ဆက်စပ်နှီးနွယ်နိုင်ကြောင်း ဦးခေါင်းခွံပုံစံကိုကြည့်၍ လူ၏ဉာဉ်ကို စူးစမ်းတွက်ချက်ခြင်း ကဲ့သို့သော "သိပ္ပံပညာ" မှ အခိုင်အမာဆိုခဲ့သည်။ လူမှုရေးတည်ဆောက်မှု၊ မျိုးရိုး နှင့် လူမျိုးဝိသေသ တို့မှာ တစ်ခုမှတစ်ခု ပိုင်းခြားထားမှုအဖြစ် ဝီဘာ၏ လူမျိုးဝိသေသ အား မိတ်ဆက်မှုပြုခြင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဇီဝဗေဒ အရ ကောင်းမွန်စွာတည်ရှိနေသော မျိုးရိုးများအား လူမှုရေး ယုံကြည်ချက် သည် ဆက်လက်တည်မြဲလျက်ရှိသည်။ ၁၉၅၀ တွင် နိုင်ငံတကာမှ ထင်ရှားသော ပညာရှင်အချို့ (Ashley Montagu (အက်ရှ်လေ မွန်တက်ဂူ)၊ Claude Lévi-Strauss (ကလောဒီ လယ်ဗွီ-စထရော်(စ်))၊Gunnar Myrdal (ဂန်နာ မိုင် ရာဒယ်)၊ Julian Huxley (ဂျူလီရန် ဟူစ်လေ) စသူတို့အပါအဝင်) လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော UNESCO (ယူနက်စ်စကို) ၏ လူမျိုးရေးပုစ္ဆာ တွင်အကြံပြုထားသည်မှာ "နိုင်ငံသားနှင့်ဆိုင်သော၊ ကိုးကွယ်မှုနှင့်ဆိုင်သော၊ ပထဝီအနေအထား၊ ဘာသာစကား ဆိုင်ရာ နှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့်ဆိုင်သောအုပ်စုများသည် လူမျိုးရေးအုပ်စုတို့နှင့် အတိအကျတိုက်ဆိုင် မနေကြောင်း နှင့် ထိုအုပ်စု များ၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ထူးခြားသည့်လက္ခဏာများမှာ လူမျိုးရေးထူးခြားသည့် လက္ခဏာများတို့နှင့် အထင်အရှား ရေးဆွဲဖော်ပြထားသော မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်သွယ်မှု မရှိကြောင်း ဆိုထားသည်။ 'လူမျိုးရေး' ဟူသော အသုံးအနှုန်းအား ခေတ်စားသောစကား အဖြစ် အသုံးပြုသောအခါ ထိုကဲ့သို့သော အရေးကြီးသည့်အမှားများ ပြုလုပ်မိသည့် အလေ့အထရှိသောကြောင့်၊ လူတို့၏ လူမျိုးရေး အကြောင်းပြောရာတွင် 'လူမျိုးရေး' ဟူသော အသုံးအနှုန်းအားဖြုတ်ခဲ့ပြီး 'လူမျိုးစု' ဟူ၍ ပြောခြင်းသည် ပို၍ အဆင်ပြေ ကောင်းမွန်ပေမည်။" လူမျိုးဝိသေသသည် ပေါင်းစပ်ထားသည့်ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား၊ အမူအကျင့် သို့မဟုတ် ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ ထူးခြားသည့် လက္ခဏာ တို့အားလည်း မကြာခဏအဓိပ္ပာယ်ပွားများစေသည်။ ဥပမာ - တစ်စုံတစ်ဦးအား ဂျူး သို့မဟုတ် အာရပ် ဟု ခေါ်ရန်သည် လူမျိုး အမျိုးအစားတစ်ခုချင်းအတွင်း အတူတူဖြစ်သော ဘာသာစကား၊ ကိုးကွယ်မှု၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် လူမျိုးရေးလက္ခဏာ တို့တစ်ဆုပ်လုံးအား တစ်ပြိုင်နက်ပင် မှီငြမ်းမှုပြုရမည် ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့ ကျယ်ပြန့်သော လူမျိုး အမျိုးအစားများအား ကြီးမားသောလူမျိုးဝိသေသ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းသည် သူတို့အား သေးငယ်သော၊ ပိုမို၍စိတ်အတွင်း၌ရှိသော လူမျိုးဝိသေသ လက္ခဏာများ ဖြစ်သည့် သေးငယ်သော လူမျိုးဝိသေသ မှလည်း ကွဲပြားစေသည်။ == လူမျိုးဝိသေသ နှင့် နိုင်ငံ == အချို့သော ဖြစ်ရပ်များတွင် အထူးသဖြင့် နိုင်ငံများဖြတ်သန်း၍ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း သို့မဟုတ် ကိုလိုနီချဲ့ထွင်ခြင်း တို့တွင် လူမျိုးဝိသေသသည် နိုင်ငံသားနှင့် ဆက်နွယ်နေသည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ နှင့် သမိုင်းပညာရှင်တို့သည် Ernest Gellner (အားနက်(စ်) ဂယ်(လ်)နာ)နှင့် Benedict Anderson (ဘန်းနဒစ်(တ်)အန်ဒါဆန်)တို့ အဆိုပြုထား သော လူမျိုးဝိသေသ၏ ခေတ်အမှီဆုံးသောအသိအမြင်အတိုင်း လိုက်လာခဲ့ရာ ဆယ့်ခုနစ်ရာစုတွင် ခေတ်မီသော နိုင်ငံတော်စနစ် တိုးပွားလာသည်နှင့်အတူ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာသော နိုင်ငံများ နှင့် နိုင်ငံချစ်စိတ်ဓာတ် တို့ကို တွေ့ရသည်။ နိုင်ငံများ၏ယူဆထားသော နယ်နိမိတ်များ နှင့် ပြည်နယ်နယ်နိမိတ်များ တစ်ထပ်တည်းကျသည့် (သို့မဟုတ် စံပြတစ်ထပ်တည်းကျသည့်) "အမျိုးသား-နိုင်ငံများ" ပေါ်ထွန်းလာသည်တွင် ထိုသူတို့သည် အရေအတွက်တိုးပွားစေခဲ့ သည်။ ထို့ကြောင့် အနောက်နိုင်ငံတို့တွင် လူမျိုးရေး နှင့် နိုင်ငံ ကဲ့သို့ လူမျိုးဝိသေသအယူအဆသည် ပြည်နယ် နယ်နိမိတ်များ အား ပိုမိုရှင်းလင်းစွာနှင့် တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်လာသည့် တစ်ချိန်တည်းတွင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပြည်သူလူထု၏ လှုပ်ရှားမှုကို ကုန်သွယ်မှုဆိုင်ရာဝါဒ နှင့် အရင်းရှင်ဝါဒ တို့မှ တိုးမြှင့်ပေးသော ဥရောပ ကိုလိုနီချဲ့ထွင်မှု အခြေအနေ တွင် တိုးတက်လာသည်။ ဆယ့်ကိုးရာစုအတွင်းတွင် ခေတ်ပေါ်ပြည်နယ်များသည် အများအားဖြင့် "နိုင်ငံများ" ဟုကိုယ်စားပြုရန်သူတို့အခွင့်အရေးတောင်းဆိုခြင်းဖြင့် တရားမျှတမှုကို ရှာဖွေကြသည်။ သို့သော်လည်း လူမျိုးတို့၏-ပြည်နယ်များ တွင် ခြွင်းချက်မရှိ နိုင်ငံသားဘဝမှ အကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာကြောင့် ဖယ်ထုတ် ထားခြင်း ခံရသည့် လူထုတို့ ပါဝင်သည်။ ဖယ်ထုတ်ထားသော အုပ်စုတို့၏ အုပ်စုဝင်များသည် ထို့ကြောင့်ပင် သာတူညီမျှ ရှိခြင်းကို အခြေခံ၍ ထည့်သွင်းပေးရန် သို့မဟုတ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် တောင်းခံခြင်း၊ တစ်ခါတရံ သူတို့ပိုင် လူမျိုးတို့၏-ပြည်နယ်တွင် လုံးဝ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာခွဲနေရေး အထိပင် အလိုရှိကြသည်။ ထိုသို့သော အခြေအနေများ တွင် - တစ်နယ်မှ တစ်နယ် သို့ လူတို့ပြောင်းရွှေ့သောအခါ သို့မဟုတ် တစ်ပြည်နယ်မှ အနိုင်ရရှိခြင်း သို့မဟုတ် ၎င်း၏ နိုင်ငံတော်နှင့်ဆိုင်သော နယ်နိမိတ်တို့ကိုကျော်လွန်ပြီး လူထုအားကိုလိုနီပြုခြင်း - လူမျိုးစုများသည် တစ်နိုင်ငံ တည်းဟု အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုသတ်မှတ်သော်လည်း အခြားသောပြည်နယ်တွင် နေထိုင်သည့်လူတို့မှ ဖော်ထုတ်ဖြစ်ပေါ် လာသည်။ == လူမျိုး-နိုင်ငံတော် ပဋိပက္ခ == ဆယ့်ကိုးရာစုတွင် လူမျိုးရေးအဓိကရုဏ်းတို့၏ အမြင်သဘောထားတို့သည် နိုင်ငံချစ်စိတ် ကို ချည်နှောင်ထားကြောင်း လူမျိုးတစ်မျိုးနှင့်ဆိုင်သော နိုင်ငံချစ်စိတ် ဟူသည့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ သဘောတရား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပထမဆုံးအနေနှင့် Johann Gottfried von Herder (ဂျိုဟန်း ဂေါ့တ်ဖရိုင်း ဗွန် ဟာဒါ) ပါဝင်သည့် ဂျာမန် သဘော တရား ပညာရှင်တို့မှ ရှုမြင်ခဲ့သည်။ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတို့မှ လူမျိုးအနှောင်အဖွဲ့ပေါ်တွင် အာရုံစိုက်ခြင်း အဖြစ်များသည် မည်သို့ဆိုစေ သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် သမိုင်းဝင် အခြေအနေတို့အား ဖယ်ထုတ်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိပြီး အမျိုးသားရေးဝါဒီတို့၏ပန်းတိုင် တရားမျှတကြောင်း ပြသခြင်းတွင် ရလဒ်အဖြစ်ထွက်လာသည်။ ယင်းတို့ကို ဥပမာအနေနှင့် ကိုးကားနိုင်သည့် ကာလနှစ်ခုမှာ ဆယ့်ကိုးရာစု ဂျာမန်အင်ပိုင်ယာ ၏ ပေါင်းစည်းပြီးကျယ်ပြန့်လာခြင်း နှင့် နှစ်ဆယ်ရာစု တတိယ (ပိုကောင်းသော ဂျာမန်) အင်ပိုင်ယာ တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ တစ်ခုစီသည် အားလုံးသော-လူမျိုးများ အတွေးအခေါ်ဖြစ်သည့် အစိုးရတို့သည် ဂျာမန်လူမျိုးများ အမြဲတမ်း မှီတင်းနေထိုင်လျက်ရှိသော မြေများကို ဝယ်ယူနေခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟူသော အတွေးအခေါ်တို့ကို တိုးမြင့်လာစေသည်။ စံပြ လူမျိုးများ-ပြည်နယ်သို့ နောက်မှ ရောက်လာသူများ ဖြစ်သည့် Ottoman (အော့တ်တိုမန်) နှင့် Austro-Hungarian (အော့စ်ထရို-ဟန်ဂေရီရန်) အင်ပိုင်ယာများ ပြိုကွဲမှုကြောင့် အရှေ့နှင့် တောင်-အရှေ့ဘက် ဥရောပအနီးတွင် ကြီးပြင်းသူများ၊ ထို့ပြင် ယခင် ဆိုဗီယက်သမ္မတနိုင်ငံ ပြင်ပတွင် ကြီးပြင်းလာသူများ ကဲ့သို့သော သူတို့၏ သမိုင်းမှာ လူမျိုးရေးအတွင်းအဓိကရုဏ်းများ ဟု မှတ်သားထားသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အဓိကရုဏ်းများမှာ ကမ္ဘာကြီး၏အခြားသောဒေသများမှာကဲ့သို့ပင် လူမျိုး ပေါင်းစုံနေသော ပြည်နယ်များအတွင်းတွင် သူတို့အကြားဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောအခါ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အဓိကရုဏ်းများသည် လူမျိုးပေါင်းစုံနေသော ပြည်နယ်တွင် လူမျိုးရေးအတွင်း အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်သောအခါ ပြည်တွင်းစစ်များ အဖြစ် မကြာခဏမှားယွင်းစွာ သတ်မှတ်ခံရပြီး ဝိသေသပြုခြင်းခံရသည်။ == အချို့သောနိုင်ငံများအတွင်းရှိ လူမျိုးများ == '''အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု''' အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု တွင် "လူမျိုး" ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် အခြားသောနိုင်ငံအချို့တို့တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ သုံးစွဲကြရာမှ မတူသောအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် တစ်မျိုးကို ယူဆောင်လာသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမိုင်းဝင် နှင့် လက်ရှိဖြစ်နေသော အကျိုးဆက်ဖြစ်သည့် အတူတကွ စုစည်းထားသော၊ ထိုသို့မလုပ်လျှင် လူမျိုးစုများ အဖြစ် မြင်ရမည်ဖြစ်သည့် လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအဖြစ် လူမျိုးပေါင်းစုံ၊ "နိုင်ငံသား" သို့မဟုတ် အာဖရိကမှ ဘာသာစကားဆိုင်ရာအုပ်စုများ၊ အာရှ နှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ၊ လက်တင်အမေရိက နှင့် ဒေသခံ အမေရိကန်တို့သည် လူမျိုးအနည်းစုအဖြစ် ကြာမြင့်စွာစုပေါင်းနေထိုင်လာကြသည်။ (လက်ရှိတွင် အာဖရိကန် အမေ ရိကန်၊ အာရှတိုက်သား၊ လက်တင် နှင့် မူလအမေရိကန် တိုင်းရင်းသား သို့မဟုတ် အမေရိကန် အင်ဒီယန်း အဖြစ် အသီးသီး သတ်မှတ်ထားသည်။) လူမျိုးဝိသေသဟူသည် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ကန့်သတ်မှုများထက်၊ ရုပ်ဆင်းအသွင်ထက် အတိအကျဆိုရလျှင် အသား အရောင်ချင်း ဆက်နွယ်နေသောအုပ်စုများ၏ အစုအဝေးဟု ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ "လူမျိုး" ဟူသည့် စကားအား ထိုရည်ရွယ်ချက်အတွက် ပိုမိုအသုံးများကြသည်။ (ဥပမာ - အီတာလျံ၊ မက်ဆီကန်၊ ပြင်သစ်၊ ရုရှ၊ ဂျပန် စသည်ဖြင့် တို့သည် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်)။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သည့် လက်တင်အမေရိကန် မှ ဆင်းသက်လာသော လူများကို "မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် စပိန်ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသား" သို့မဟုတ် "လက်တင်အမေရိက ခေါ် တောင်အမေရိကတိုက်သား" လူမျိုးအဖြစ် အုပ်စုခွဲထားသည်။ ယခင်က အရှေ့တိုင်း လူမျိုးအုပ်စုဟု သတ်မှတ်ထားသူများအား ယခုအခါ သန်းခေါင်စာရင်းအတွက် အာရှတိုက်သား လူမျိုးစု အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ "လူမည်း" နှင့် "အာဖရိကန်အမေရိကန်" ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းများသည် မတူသော်လည်း အမေရိကန်ပြည် ထောင်စုတွင် လူမျိုး အမျိုးအစားခွဲခြင်းအဖြစ် နှစ်မျိုးလုံးကို သုံးသည်။ ၁၉၈၀ နှောင်းပိုင်းတွင် "အာဖရိကန်အမေရိကန်" ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် အသင့်လျော်ဆုံး နှင့် နိုင်ငံရေးအရ မှန်ကန်သော လူမျိုးသတ်မှတ်ခြင်း အဖြစ် အမှန်မှတ် ယူထားသည်။[55] ယင်းမှာ အမေရိက၏အတိတ်ဖြစ်သော "ကပ္ပလီလူမျိုး" တို့၏ သမိုင်းနောက်ခံအမြင်များနှင့် ဆက်နွယ်လေ့ရှိခဲ့သော လူမျိုးဆိုင်ရာမညီမျှမှုတို့မှ ပြောင်းလဲရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း ယင်းမှာ လူမည်း၊ အရောင်နှင့်သူ၊ နီဂရိုး နှင့် အလားတူသော မှောင်သော အသားအရည် အရောင်ရှိသူ မည်သူကိုမဆို ပထဝီအနေအရ ဆင်းသက်မှု ကိုဘေးဖယ်ပြီး ရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်သည့် အသုံးအနှုန်းများအတွက် ရိုးရိုးရှင်းရှင်းအစားထိုးလိုက်သော အသုံးအနှုန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ "လူဖြူ" ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဥရောပ (အခြားသော ဥရောပသားတို့ အခြေချသည့် အမေရိက၊ ဩစတြယ်အေးရှား နှင့် တောင်အာဖရိက နိုင်ငံများ) သို့ ခြေရာကောက်နိုင်သည့် မျိုးရိုးမှ ဆင်းလာသူတို့ နှင့် ယခု အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နေထိုင်သူတို့အား ဖော်ပြသည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သူများသည် တစ်ခါတရံ "လူဖြူ" အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်နိုင်သည်။ ယင်းတွင် အနောက်တောင်အာရှ နှင့် မြောက်အာဖရိက မှ လူများ ပါဝင်သည်။ အထက်တွင်ဆိုခဲ့ပြီးသမျှအားလုံးသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အမျိုးအစားခွဲခြင်းနှင့် အညီ "လူဖြူ" လူမျိုး အုပ်စု၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် အမျိုးအစားခွဲထားသည်။ ထိုအမျိုးအစားအား မိခင် ဘာသာစကား အဖြစ် စပိန်ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသား နှင့် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် စပိန် ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသားမဟုတ်သူများ အဖြစ် နှစ်အုပ်စု ခွဲသည်။ (ဥပမာ - မိခင်ဘာသာ စကားအဖြစ် စပိန် ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသားမဟုတ်သူ လူဖြူနှင့် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် စပိန်ဘာသာ ပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသားလူဖြူ)။ အရှေ့အာရှ မှ လူများတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ဖျော့သော အသားအရောင် ရှိသော်လည်း၊ လူမျိုး အုပ်စုတို့၏ လူမှုဝန်းကျင်အရ-တည်ဆောက်ထားသော သဘာဝ ပေါ်တွင် ရောင်ပြန်ဟပ်သော သူတို့၏ မွန်ဂိုလွိုက် ရင်းမြစ်ကြောင့် "လူဖြူ" အဖြစ်မသတ်မှတ်ပေ။ == ဥရောပ == ဥရောပတွင် လူမျိုး အုပ်စုပေါင်း များစွာရှိသည်။ Pan (ပန်) နှင့် Pfeil (ပီဖီးလ်) (၂၀၀၄) တို့မှ ၈၇ ခု သော ထင်ရှားသည့် "ဥရောပ ပြည်သူလူထုများ" ကို ရေတွက်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းတို့မှ ၃၃ ခု သည် အနည်းဆုံး အုပ်ချုပ်ရေး ပြည်နယ် တစ်ခုတွင် လူဦးရေ အများစုဖြစ်နေပြီး၊ ကျန်သော ၅၄ ခုမှာ လူမျိုးငယ်များ အဖြစ် သူတို့နေထိုင်သည့် ပြည်နယ် တိုင်းတွင် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည် (သူတို့သည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အောက်ရှိ သီးခြားရပ်တည်မှုအတွင်း နယ်ခံဒေသ ဆိုင်ရာ လူများစု ဖြစ်နိုင်သော်လည်း)။ ဥရောပတွင် နိုင်ငံတော်နှင့်ဆိုင်သော အနည်းစုလူဦးရေ အားလုံးပေါင်းသည် ၁၀၅ မီလီယံ သို့မဟုတ် ရ၇၀ မီလီယံ ဥရောပသားတို့၏ ၁၄% ဟုခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ပြင်သစ်နှင့် ဆွစ်ဇာလန် အပါအဝင် ဥရောပနိုင်ငံ အတော်များများသည် သူတို့တွင် နေထိုင်သောလူဦးရေ၏ လူမျိုး ဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက်များကို ကောက်ယူစုဆောင်းခြင်း မပြုပေ။ ရုရှ တွင် ၈၀% ရုရှလူမျိုး အများစု အပြင် များစွာသော အသိအမှတ်ပြုထားသည့် လူမျိုးအုပ်စု တို့ရှိသည်။ အကြီးဆုံး အုပ်စုမှာ Tatars (တာတာ(စ်)) (၃.၈%) ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသေးများကို ရုရှ၏ အာရှအပိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ (ဆိုက်ဘေးရီးယား၏ တိုင်းရင်းသားများ တွင်ကြည့်) == အိန္ဒိယ == အိန္ဒိယ တွင် လူဦးရေအား ၁၆၃၅ မျိုးသော မိခင်စကားပြောသူ များအနေနှင့် အမျိုးအစားခွဲသည်။ အိန္ဒိယ လူ့အဖွဲ့ အစည်းအား ထုံးတမ်းအရ လူမျိုးဝိသေသများမဟုတ်ဘဲ အမျိုးဇာတ် သို့မဟုတ် မျိုးရိုးစု အဖြစ်ခွဲခြားပြီး ထိုအမျိုးအစား တို့သည် လူမျိုးအရအနှိမ်ခံရသူများကိုတမင်တကာခွဲခြားအရေးပေးမှု အား ရည်ရွယ်၍ ဆက်လက် စာရင်းသွင်း ထားသော အစီအစဉ်ပြုထားသည့် အမျိုးဇာတ်များ နှင့် လူတန်းစား တို့ အတွက်မှတပါး ၁၉၄၇ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေး ရပြီး အချိန်မှစ၍ တရားဝင်အဆင့်အတန်း မဟုတ်တော့ပေ။ == တရုတ် == တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ သည် တရားဝင် ၅၆ မျိုးသော လူမျိုးအုပ်စုတို့ကို အသိအမှတ်ပြုထားပြီး၊ အကြီးဆုံးမှာ ဟန်တရုတ် ဖြစ်သည်။ အတော်များများမှာ အနောက်တိုင်းဆန်လာကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အနည်းစုဖြစ်သော လူမျိုးစု အတော်များများတွင် သူတို့ကိုယ်ပိုင် ယဉ်ကျေးမှုများ၊ ဘာသာစကားများ နှင့် ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာတို့ ရှိကြသည်။ ဟန် တို့မှာ ဒေသအပိုင်းအခြားအရ နှင့် နိုင်ငံရေးသဘောအရ တရုတ်နိုင်ငံ နေရာအများစုတွင် လွှမ်းမိုးကြီးစိုးသော်လည်း ဟန်တို့ လူနည်းစုဖြစ်သော တိဘက် နှင့် ရှင်ကျင်း ဒေသတို့တွင် လွှမ်းမိုးမှုနည်းသည်။ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ယောက်မူဝါဒ သည် ဟန်လူမျိုးကိုသာ သက်ရောက်သည်။ == ကိုးကာ == [[Category:လူမျိုး]] e6xqcxk2avmyx9hogjxuhw3n4dpif0y 1037882 1037881 2026-06-13T09:56:42Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037882 wikitext text/x-wiki '''လူမျိုးစု''' သို့မဟုတ် '''တိုင်းရင်းသားလူမျိုး''' ({{lang-en|'''Ethnicity'''}} သို့မဟုတ် '''Ethnic group''') ဆိုသည်မှာ တူညီသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ဘာသာစကား၊ ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးစံများနှင့် လူမှုပတ်ဝန်းကျင် အတွေ့အကြုံများအပေါ် အခြေခံ၍ မိမိတို့ကိုယ်ကို အုပ်စုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည့် လူသားမျိုးနွယ်စုတစ်စုကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |title=The Ethnic Origins of Nations |publisher=Blackwell |year=1986 |pages=21-25 |isbn=978-0631161691}}</ref> လူမျိုးစုတစ်ခု၏ အဓိကထူးခြားချက်မှာ မိခင်ဘိုးဘွားစဉ်ဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည့် တူညီသော ဇာစ်မြစ် နှင့် နယ်မြေဒေသဆိုင်ရာ တွယ်တာမှုတို့ ရှိကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Ethnic group |url=https://www.britannica.com/topic/ethnic-group |website=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-13}}</ref>လူမျိုးစု ဟူသော သဘောတရားသည် လူသားတို့၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ ပေါ်တွင် အခြေခံသည့် "လူမျိုး" ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ကွာခြားပြီး၊ ၎င်းသည် လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပေါင်းစည်းမှု ပေါ်တွင် ပိုမိုအခြေခံသည်။<ref>{{cite book |last=Schermerhorn |first=Richard A. |title=Comparative Ethnic Relations: A Framework for Theory and Research |publisher=University Of Chicago Press |year=1978 |isbn=978-0226738567}}</ref> ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂအပါအဝင် နိုင်ငံတကာလူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာတမ်းများတွင် လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကားနှင့် အခွင့်အရေးများကို အလေးအနက်ထား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ပြဋ္ဌာန်းထားကြသည်။<ref>{{cite web |title=Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/declaration-rights-persons-belonging-national-or-ethnic |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=1992-12-18}}</ref> == အမည်မှည့်ခေါ်ပုံ နှင့် အနက်ဖွင့်ဆိုချက် == လူမျိုးစုနှင့်ဆိုင်သော နှင့် လူမျိုးစု ဟူသော အသုံးအနှုန်းများသည် ဂရိ စာလုံး ἔθνος ethnos (အက်သနိုစ်) မှ ဆင်းသက်လာပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် "လူမျိုး" ဟူ၍ပြန်ဆိုနိုင်သည်။ ထိုအသုံးအနှုန်းများသည် လက်ရှိ ကွဲပြားခြားနား သော ရိုးရာတို့ကို အတူမျှဝေနေကြသော တူညီသည့်မျိုးရိုးရှိသည်ဟု ယူဆကြသည့် လူအများအား ရည်ညွှန်းသည်။ ၁၉ ရာစုအလယ်တွင် ခေတ်ပေါ် အနက်ဖွင့်ဆိုမှု ပေါ်ပေါက်လာပြီး၊ "လူထုတစ်ရပ်" သို့မဟုတ် "လူမျိုးတစ်မျိုး" ၏ သဘောတရား ကို ဖော်ပြသည်။ လူမျိုးဝိသေသ ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် ၂၀ ရာစု၏ အသစ်ထွင်သောစကားဖြစ်ပြီး ၁၉၅၀ နှစ်များမှ စ၍ အတည်ပြုလက်ခံလာခဲ့သည်။ လူမျိုး ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် အကြောင်းအရာ ပေါ်မူတည်၍ လူမျိုးဝိသေသနှင့် အဓိပ္ပာယ်တူ သို့မဟုတ် နိုင်ငံသား နှင့် အဓိပ္ပာယ်တူသုံးသည် (လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာ အာဏာရှိသည့် နိုင်ငံတွင်)။ "လူမျိုးစု" ဟူသည့် ခေတ်ပေါ်သုံးစွဲမှုသည် စက်မှုနိုင်ငံတို့ ပြင်ပအုပ်စုများဖြစ်သော အခြားနိုင်ငံမှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်လာ သူများ နှင့် ဒေသခံလူထု နှင့်ပတ်သက်သော အမျိုးအစားများစုံလင်လှသော ပက်ပင်းကြုံတွေ့မှုတို့ကို ပိုမိုရောင်ပြန်ဟပ် လာစေသည်။ ထို့ကြောင့် "လူမျိုး" ဟူသည် "နိုင်ငံသား" နှင့်ဆန့်ကျင်ဘက် အဖြစ်ရှိသွားပြီး ပြောင်းရွှေ့ဝင်လာခြင်းမှ တဆင့် သို့မဟုတ် အောင်နိုင်ခြင်းမှတဆင့် ရောက်လာသည့် ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှု ပုံဖော်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် လူထု အား ရည်ညွှန်းသည်။ ယင်းသည် မတူညီသော ယဉ်ကျေးမှု ခေတ်ရေစီးကြောင်းနှင့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ သို့မဟုတ် "လူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်လာဖွယ်ရှိသည်။ လူမျိုးစု ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းကို ၁၉၃၅တွင်ပထမဆုံး သုံးနှုန်းခဲ့ပြီး အောက်(စ်) ဖို့(ဒ်) အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန် တွင်းသို့ ၁၉၇၂ တွင် ဝင်ရောက်လာသည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ်၏ နေ့စဉ်သုံး ဘာသာစကားတွင် "လူမျိုး" နှင့် "လူမျိုးဝိသေသ" ဟူသော စကားလုံးများသည် တိုင်းတပါးမှလာသော လူများ၊ လူနည်းစု ပြဿနာများ နှင့် လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများအား ဝိုင်းပြနေဆဲဖြစ်သည်။ လူမှုရေးသိပ္ပံ တွင်၊ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ထိုသုံးစွဲမှုသည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အခြားသူများမှ ယဉ်ကျေးမှုအရ ထူးခြား သည်ဟု ရှင်းလင်းစွာ သတ်မှတ်ထားသော လူသားအုပ်စုများအားလုံးသို့ ပိုမိုပြီး ယေဘုယျကျလာပြီဖြစ်သည်။"လူမျိုးစု" ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမှုရေးလေ့လာမှုများသို့ သယ်ယူလာသော သူများထဲမှ ပထမဆုံးမှာ ဂျာမန် လူမှုဗေဒပညာရှင် Max Weber (မက်စ်ဝီဘာ ) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းထားသည်မှာ -သွင်ပြင်ပုံစံ သို့မဟုတ် ထုံးတမ်းဓလေ့တူညီမှု သို့မဟုတ် ထိုနှစ်ခုလုံးတူညီမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကိုလိုနီပြုခဲ့သည့် အမှတ်ရစရာများနှင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည့် အမှတ်ရစရာများကြောင့် ထိုလူအုပ်စုများသည် သူတို့၏ တူညီသောဆင်းသက်လာမှုတွင် နှလုံးသွင်းယုံကြည်လက်သင့်ခံပြီး အမှန်တကယ် သွေးချင်းတော်စပ်နေရန် အဓိက မကျဘဲ ထိုယုံကြည်မှုသည်သာ အုပ်စုဖြစ်ပေါ်လာစေရန် အတွက် အလွန်အရေးကြီးလှသည်။ == လူမျိုးဝိသေသအား နားလည်ရန် ချဉ်းကပ်နည်းများ == လူသားတို့ဘဝနှင့် လူမှုဝန်းကျင်တွင် လူမျိုးဝိသေသ၏သဘောသဘာဝကို အချက်တစ်ခုအဖြစ် နားလည်ရန် ကြိုးစား သောအခါ လူမျိုးဝိသေသအားနားလည်ရန် ကွဲပြားသောချဉ်းကပ်နည်းများကို လူမှုသိပ္ပံပညာရှင် အမျိုးမျိုးမှ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့သော ချဉ်းကပ်နည်းများ၏ ဥပမာတို့မှာ- ကမ္ဘာဦးဝါဒီ၊ ပဓာနဝါဒီ၊ ရေရှည်ဝါဒီ၊ ဖန်တီးမှုဝါဒီ၊ ခေတ်ပေါ်ဝါဒီ နှင့် ဖြေရှင်းမှုဝါဒီ တို့ ဖြစ်သည်။ == လူမျိုးဝိသေသ နှင့် မျိုးရိုး == Weber (ဝီဘာ) မတိုင်ခင်က မျိုးရိုးနှင့် လူမျိုးဝိသေသတို့အား တူညီသောအရာတစ်ခု၏ အမြင်နှစ်မျိုး အဖြစ် မြင်ခဲ့ကြ သည်။ ၁၉၀၀ ဝန်းကျင်နှင့် လူမျိုးဝိသေသအား ပဓာနကျ၊ ကမ္ဘာဦးကျစွာ နားလည်မှုမှာ လွှမ်းမိုးနေခဲ့သည့် မတိုင်မီတွင်၊ လူထုအကြား ယဉ်ကျေးမှုမတူညီကြခြင်းသည် မွေးရာပါ ထူးခြားသည့်လက္ခဏာများ နှင့် သက်ရောက်မှုများ တို့၏ရလဒ်အဖြစ် မြင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်သည် ဦးခေါင်းခွံပုံစံကဲ့သို့သော ပြင်ပရုပ်လက္ခဏာများ မတူညီကြသော လူဦးရေတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အမူအကျင့်ဆိုင်ရာဉာဉ်တို့အား အပြန်အလှန်အားဖြင့် ဆက်စပ်နှီးနွယ်နိုင်ကြောင်း ဦးခေါင်းခွံပုံစံကိုကြည့်၍ လူ၏ဉာဉ်ကို စူးစမ်းတွက်ချက်ခြင်း ကဲ့သို့သော "သိပ္ပံပညာ" မှ အခိုင်အမာဆိုခဲ့သည်။ လူမှုရေးတည်ဆောက်မှု၊ မျိုးရိုး နှင့် လူမျိုးဝိသေသ တို့မှာ တစ်ခုမှတစ်ခု ပိုင်းခြားထားမှုအဖြစ် ဝီဘာ၏ လူမျိုးဝိသေသ အား မိတ်ဆက်မှုပြုခြင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဇီဝဗေဒ အရ ကောင်းမွန်စွာတည်ရှိနေသော မျိုးရိုးများအား လူမှုရေး ယုံကြည်ချက် သည် ဆက်လက်တည်မြဲလျက်ရှိသည်။ ၁၉၅၀ တွင် နိုင်ငံတကာမှ ထင်ရှားသော ပညာရှင်အချို့ (Ashley Montagu (အက်ရှ်လေ မွန်တက်ဂူ)၊ Claude Lévi-Strauss (ကလောဒီ လယ်ဗွီ-စထရော်(စ်))၊Gunnar Myrdal (ဂန်နာ မိုင် ရာဒယ်)၊ Julian Huxley (ဂျူလီရန် ဟူစ်လေ) စသူတို့အပါအဝင်) လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော UNESCO (ယူနက်စ်စကို) ၏ လူမျိုးရေးပုစ္ဆာ တွင်အကြံပြုထားသည်မှာ "နိုင်ငံသားနှင့်ဆိုင်သော၊ ကိုးကွယ်မှုနှင့်ဆိုင်သော၊ ပထဝီအနေအထား၊ ဘာသာစကား ဆိုင်ရာ နှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့်ဆိုင်သောအုပ်စုများသည် လူမျိုးရေးအုပ်စုတို့နှင့် အတိအကျတိုက်ဆိုင် မနေကြောင်း နှင့် ထိုအုပ်စု များ၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ထူးခြားသည့်လက္ခဏာများမှာ လူမျိုးရေးထူးခြားသည့် လက္ခဏာများတို့နှင့် အထင်အရှား ရေးဆွဲဖော်ပြထားသော မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်သွယ်မှု မရှိကြောင်း ဆိုထားသည်။ 'လူမျိုးရေး' ဟူသော အသုံးအနှုန်းအား ခေတ်စားသောစကား အဖြစ် အသုံးပြုသောအခါ ထိုကဲ့သို့သော အရေးကြီးသည့်အမှားများ ပြုလုပ်မိသည့် အလေ့အထရှိသောကြောင့်၊ လူတို့၏ လူမျိုးရေး အကြောင်းပြောရာတွင် 'လူမျိုးရေး' ဟူသော အသုံးအနှုန်းအားဖြုတ်ခဲ့ပြီး 'လူမျိုးစု' ဟူ၍ ပြောခြင်းသည် ပို၍ အဆင်ပြေ ကောင်းမွန်ပေမည်။" လူမျိုးဝိသေသသည် ပေါင်းစပ်ထားသည့်ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား၊ အမူအကျင့် သို့မဟုတ် ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ ထူးခြားသည့် လက္ခဏာ တို့အားလည်း မကြာခဏအဓိပ္ပာယ်ပွားများစေသည်။ ဥပမာ - တစ်စုံတစ်ဦးအား ဂျူး သို့မဟုတ် အာရပ် ဟု ခေါ်ရန်သည် လူမျိုး အမျိုးအစားတစ်ခုချင်းအတွင်း အတူတူဖြစ်သော ဘာသာစကား၊ ကိုးကွယ်မှု၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် လူမျိုးရေးလက္ခဏာ တို့တစ်ဆုပ်လုံးအား တစ်ပြိုင်နက်ပင် မှီငြမ်းမှုပြုရမည် ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့ ကျယ်ပြန့်သော လူမျိုး အမျိုးအစားများအား ကြီးမားသောလူမျိုးဝိသေသ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းသည် သူတို့အား သေးငယ်သော၊ ပိုမို၍စိတ်အတွင်း၌ရှိသော လူမျိုးဝိသေသ လက္ခဏာများ ဖြစ်သည့် သေးငယ်သော လူမျိုးဝိသေသ မှလည်း ကွဲပြားစေသည်။ == လူမျိုးဝိသေသ နှင့် နိုင်ငံ == အချို့သော ဖြစ်ရပ်များတွင် အထူးသဖြင့် နိုင်ငံများဖြတ်သန်း၍ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း သို့မဟုတ် ကိုလိုနီချဲ့ထွင်ခြင်း တို့တွင် လူမျိုးဝိသေသသည် နိုင်ငံသားနှင့် ဆက်နွယ်နေသည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ နှင့် သမိုင်းပညာရှင်တို့သည် Ernest Gellner (အားနက်(စ်) ဂယ်(လ်)နာ)နှင့် Benedict Anderson (ဘန်းနဒစ်(တ်)အန်ဒါဆန်)တို့ အဆိုပြုထား သော လူမျိုးဝိသေသ၏ ခေတ်အမှီဆုံးသောအသိအမြင်အတိုင်း လိုက်လာခဲ့ရာ ဆယ့်ခုနစ်ရာစုတွင် ခေတ်မီသော နိုင်ငံတော်စနစ် တိုးပွားလာသည်နှင့်အတူ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာသော နိုင်ငံများ နှင့် နိုင်ငံချစ်စိတ်ဓာတ် တို့ကို တွေ့ရသည်။ နိုင်ငံများ၏ယူဆထားသော နယ်နိမိတ်များ နှင့် ပြည်နယ်နယ်နိမိတ်များ တစ်ထပ်တည်းကျသည့် (သို့မဟုတ် စံပြတစ်ထပ်တည်းကျသည့်) "အမျိုးသား-နိုင်ငံများ" ပေါ်ထွန်းလာသည်တွင် ထိုသူတို့သည် အရေအတွက်တိုးပွားစေခဲ့ သည်။ ထို့ကြောင့် အနောက်နိုင်ငံတို့တွင် လူမျိုးရေး နှင့် နိုင်ငံ ကဲ့သို့ လူမျိုးဝိသေသအယူအဆသည် ပြည်နယ် နယ်နိမိတ်များ အား ပိုမိုရှင်းလင်းစွာနှင့် တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်လာသည့် တစ်ချိန်တည်းတွင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပြည်သူလူထု၏ လှုပ်ရှားမှုကို ကုန်သွယ်မှုဆိုင်ရာဝါဒ နှင့် အရင်းရှင်ဝါဒ တို့မှ တိုးမြှင့်ပေးသော ဥရောပ ကိုလိုနီချဲ့ထွင်မှု အခြေအနေ တွင် တိုးတက်လာသည်။ ဆယ့်ကိုးရာစုအတွင်းတွင် ခေတ်ပေါ်ပြည်နယ်များသည် အများအားဖြင့် "နိုင်ငံများ" ဟုကိုယ်စားပြုရန်သူတို့အခွင့်အရေးတောင်းဆိုခြင်းဖြင့် တရားမျှတမှုကို ရှာဖွေကြသည်။ သို့သော်လည်း လူမျိုးတို့၏-ပြည်နယ်များ တွင် ခြွင်းချက်မရှိ နိုင်ငံသားဘဝမှ အကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာကြောင့် ဖယ်ထုတ် ထားခြင်း ခံရသည့် လူထုတို့ ပါဝင်သည်။ ဖယ်ထုတ်ထားသော အုပ်စုတို့၏ အုပ်စုဝင်များသည် ထို့ကြောင့်ပင် သာတူညီမျှ ရှိခြင်းကို အခြေခံ၍ ထည့်သွင်းပေးရန် သို့မဟုတ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် တောင်းခံခြင်း၊ တစ်ခါတရံ သူတို့ပိုင် လူမျိုးတို့၏-ပြည်နယ်တွင် လုံးဝ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာခွဲနေရေး အထိပင် အလိုရှိကြသည်။ ထိုသို့သော အခြေအနေများ တွင် - တစ်နယ်မှ တစ်နယ် သို့ လူတို့ပြောင်းရွှေ့သောအခါ သို့မဟုတ် တစ်ပြည်နယ်မှ အနိုင်ရရှိခြင်း သို့မဟုတ် ၎င်း၏ နိုင်ငံတော်နှင့်ဆိုင်သော နယ်နိမိတ်တို့ကိုကျော်လွန်ပြီး လူထုအားကိုလိုနီပြုခြင်း - လူမျိုးစုများသည် တစ်နိုင်ငံ တည်းဟု အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုသတ်မှတ်သော်လည်း အခြားသောပြည်နယ်တွင် နေထိုင်သည့်လူတို့မှ ဖော်ထုတ်ဖြစ်ပေါ် လာသည်။ == လူမျိုး-နိုင်ငံတော် ပဋိပက္ခ == ဆယ့်ကိုးရာစုတွင် လူမျိုးရေးအဓိကရုဏ်းတို့၏ အမြင်သဘောထားတို့သည် နိုင်ငံချစ်စိတ် ကို ချည်နှောင်ထားကြောင်း လူမျိုးတစ်မျိုးနှင့်ဆိုင်သော နိုင်ငံချစ်စိတ် ဟူသည့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ သဘောတရား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပထမဆုံးအနေနှင့် Johann Gottfried von Herder (ဂျိုဟန်း ဂေါ့တ်ဖရိုင်း ဗွန် ဟာဒါ) ပါဝင်သည့် ဂျာမန် သဘော တရား ပညာရှင်တို့မှ ရှုမြင်ခဲ့သည်။ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတို့မှ လူမျိုးအနှောင်အဖွဲ့ပေါ်တွင် အာရုံစိုက်ခြင်း အဖြစ်များသည် မည်သို့ဆိုစေ သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် သမိုင်းဝင် အခြေအနေတို့အား ဖယ်ထုတ်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိပြီး အမျိုးသားရေးဝါဒီတို့၏ပန်းတိုင် တရားမျှတကြောင်း ပြသခြင်းတွင် ရလဒ်အဖြစ်ထွက်လာသည်။ ယင်းတို့ကို ဥပမာအနေနှင့် ကိုးကားနိုင်သည့် ကာလနှစ်ခုမှာ ဆယ့်ကိုးရာစု ဂျာမန်အင်ပိုင်ယာ ၏ ပေါင်းစည်းပြီးကျယ်ပြန့်လာခြင်း နှင့် နှစ်ဆယ်ရာစု တတိယ (ပိုကောင်းသော ဂျာမန်) အင်ပိုင်ယာ တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ တစ်ခုစီသည် အားလုံးသော-လူမျိုးများ အတွေးအခေါ်ဖြစ်သည့် အစိုးရတို့သည် ဂျာမန်လူမျိုးများ အမြဲတမ်း မှီတင်းနေထိုင်လျက်ရှိသော မြေများကို ဝယ်ယူနေခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟူသော အတွေးအခေါ်တို့ကို တိုးမြင့်လာစေသည်။ စံပြ လူမျိုးများ-ပြည်နယ်သို့ နောက်မှ ရောက်လာသူများ ဖြစ်သည့် Ottoman (အော့တ်တိုမန်) နှင့် Austro-Hungarian (အော့စ်ထရို-ဟန်ဂေရီရန်) အင်ပိုင်ယာများ ပြိုကွဲမှုကြောင့် အရှေ့နှင့် တောင်-အရှေ့ဘက် ဥရောပအနီးတွင် ကြီးပြင်းသူများ၊ ထို့ပြင် ယခင် ဆိုဗီယက်သမ္မတနိုင်ငံ ပြင်ပတွင် ကြီးပြင်းလာသူများ ကဲ့သို့သော သူတို့၏ သမိုင်းမှာ လူမျိုးရေးအတွင်းအဓိကရုဏ်းများ ဟု မှတ်သားထားသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အဓိကရုဏ်းများမှာ ကမ္ဘာကြီး၏အခြားသောဒေသများမှာကဲ့သို့ပင် လူမျိုး ပေါင်းစုံနေသော ပြည်နယ်များအတွင်းတွင် သူတို့အကြားဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောအခါ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အဓိကရုဏ်းများသည် လူမျိုးပေါင်းစုံနေသော ပြည်နယ်တွင် လူမျိုးရေးအတွင်း အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်သောအခါ ပြည်တွင်းစစ်များ အဖြစ် မကြာခဏမှားယွင်းစွာ သတ်မှတ်ခံရပြီး ဝိသေသပြုခြင်းခံရသည်။ == အချို့သောနိုင်ငံများအတွင်းရှိ လူမျိုးများ == '''အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု''' အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု တွင် "လူမျိုး" ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် အခြားသောနိုင်ငံအချို့တို့တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ သုံးစွဲကြရာမှ မတူသောအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် တစ်မျိုးကို ယူဆောင်လာသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမိုင်းဝင် နှင့် လက်ရှိဖြစ်နေသော အကျိုးဆက်ဖြစ်သည့် အတူတကွ စုစည်းထားသော၊ ထိုသို့မလုပ်လျှင် လူမျိုးစုများ အဖြစ် မြင်ရမည်ဖြစ်သည့် လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအဖြစ် လူမျိုးပေါင်းစုံ၊ "နိုင်ငံသား" သို့မဟုတ် အာဖရိကမှ ဘာသာစကားဆိုင်ရာအုပ်စုများ၊ အာရှ နှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ၊ လက်တင်အမေရိက နှင့် ဒေသခံ အမေရိကန်တို့သည် လူမျိုးအနည်းစုအဖြစ် ကြာမြင့်စွာစုပေါင်းနေထိုင်လာကြသည်။ (လက်ရှိတွင် အာဖရိကန် အမေ ရိကန်၊ အာရှတိုက်သား၊ လက်တင် နှင့် မူလအမေရိကန် တိုင်းရင်းသား သို့မဟုတ် အမေရိကန် အင်ဒီယန်း အဖြစ် အသီးသီး သတ်မှတ်ထားသည်။) လူမျိုးဝိသေသဟူသည် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ကန့်သတ်မှုများထက်၊ ရုပ်ဆင်းအသွင်ထက် အတိအကျဆိုရလျှင် အသား အရောင်ချင်း ဆက်နွယ်နေသောအုပ်စုများ၏ အစုအဝေးဟု ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ "လူမျိုး" ဟူသည့် စကားအား ထိုရည်ရွယ်ချက်အတွက် ပိုမိုအသုံးများကြသည်။ (ဥပမာ - အီတာလျံ၊ မက်ဆီကန်၊ ပြင်သစ်၊ ရုရှ၊ ဂျပန် စသည်ဖြင့် တို့သည် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်)။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သည့် လက်တင်အမေရိကန် မှ ဆင်းသက်လာသော လူများကို "မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် စပိန်ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသား" သို့မဟုတ် "လက်တင်အမေရိက ခေါ် တောင်အမေရိကတိုက်သား" လူမျိုးအဖြစ် အုပ်စုခွဲထားသည်။ ယခင်က အရှေ့တိုင်း လူမျိုးအုပ်စုဟု သတ်မှတ်ထားသူများအား ယခုအခါ သန်းခေါင်စာရင်းအတွက် အာရှတိုက်သား လူမျိုးစု အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ "လူမည်း" နှင့် "အာဖရိကန်အမေရိကန်" ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းများသည် မတူသော်လည်း အမေရိကန်ပြည် ထောင်စုတွင် လူမျိုး အမျိုးအစားခွဲခြင်းအဖြစ် နှစ်မျိုးလုံးကို သုံးသည်။ ၁၉၈၀ နှောင်းပိုင်းတွင် "အာဖရိကန်အမေရိကန်" ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် အသင့်လျော်ဆုံး နှင့် နိုင်ငံရေးအရ မှန်ကန်သော လူမျိုးသတ်မှတ်ခြင်း အဖြစ် အမှန်မှတ် ယူထားသည်။[55] ယင်းမှာ အမေရိက၏အတိတ်ဖြစ်သော "ကပ္ပလီလူမျိုး" တို့၏ သမိုင်းနောက်ခံအမြင်များနှင့် ဆက်နွယ်လေ့ရှိခဲ့သော လူမျိုးဆိုင်ရာမညီမျှမှုတို့မှ ပြောင်းလဲရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း ယင်းမှာ လူမည်း၊ အရောင်နှင့်သူ၊ နီဂရိုး နှင့် အလားတူသော မှောင်သော အသားအရည် အရောင်ရှိသူ မည်သူကိုမဆို ပထဝီအနေအရ ဆင်းသက်မှု ကိုဘေးဖယ်ပြီး ရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်သည့် အသုံးအနှုန်းများအတွက် ရိုးရိုးရှင်းရှင်းအစားထိုးလိုက်သော အသုံးအနှုန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ "လူဖြူ" ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဥရောပ (အခြားသော ဥရောပသားတို့ အခြေချသည့် အမေရိက၊ ဩစတြယ်အေးရှား နှင့် တောင်အာဖရိက နိုင်ငံများ) သို့ ခြေရာကောက်နိုင်သည့် မျိုးရိုးမှ ဆင်းလာသူတို့ နှင့် ယခု အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နေထိုင်သူတို့အား ဖော်ပြသည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သူများသည် တစ်ခါတရံ "လူဖြူ" အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်နိုင်သည်။ ယင်းတွင် အနောက်တောင်အာရှ နှင့် မြောက်အာဖရိက မှ လူများ ပါဝင်သည်။ အထက်တွင်ဆိုခဲ့ပြီးသမျှအားလုံးသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အမျိုးအစားခွဲခြင်းနှင့် အညီ "လူဖြူ" လူမျိုး အုပ်စု၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် အမျိုးအစားခွဲထားသည်။ ထိုအမျိုးအစားအား မိခင် ဘာသာစကား အဖြစ် စပိန်ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသား နှင့် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် စပိန် ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသားမဟုတ်သူများ အဖြစ် နှစ်အုပ်စု ခွဲသည်။ (ဥပမာ - မိခင်ဘာသာ စကားအဖြစ် စပိန် ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသားမဟုတ်သူ လူဖြူနှင့် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် စပိန်ဘာသာ ပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသားလူဖြူ)။ အရှေ့အာရှ မှ လူများတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ဖျော့သော အသားအရောင် ရှိသော်လည်း၊ လူမျိုး အုပ်စုတို့၏ လူမှုဝန်းကျင်အရ-တည်ဆောက်ထားသော သဘာဝ ပေါ်တွင် ရောင်ပြန်ဟပ်သော သူတို့၏ မွန်ဂိုလွိုက် ရင်းမြစ်ကြောင့် "လူဖြူ" အဖြစ်မသတ်မှတ်ပေ။ == ဥရောပ == ဥရောပတွင် လူမျိုး အုပ်စုပေါင်း များစွာရှိသည်။ Pan (ပန်) နှင့် Pfeil (ပီဖီးလ်) (၂၀၀၄) တို့မှ ၈၇ ခု သော ထင်ရှားသည့် "ဥရောပ ပြည်သူလူထုများ" ကို ရေတွက်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းတို့မှ ၃၃ ခု သည် အနည်းဆုံး အုပ်ချုပ်ရေး ပြည်နယ် တစ်ခုတွင် လူဦးရေ အများစုဖြစ်နေပြီး၊ ကျန်သော ၅၄ ခုမှာ လူမျိုးငယ်များ အဖြစ် သူတို့နေထိုင်သည့် ပြည်နယ် တိုင်းတွင် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည် (သူတို့သည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အောက်ရှိ သီးခြားရပ်တည်မှုအတွင်း နယ်ခံဒေသ ဆိုင်ရာ လူများစု ဖြစ်နိုင်သော်လည်း)။ ဥရောပတွင် နိုင်ငံတော်နှင့်ဆိုင်သော အနည်းစုလူဦးရေ အားလုံးပေါင်းသည် ၁၀၅ မီလီယံ သို့မဟုတ် ရ၇၀ မီလီယံ ဥရောပသားတို့၏ ၁၄% ဟုခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ပြင်သစ်နှင့် ဆွစ်ဇာလန် အပါအဝင် ဥရောပနိုင်ငံ အတော်များများသည် သူတို့တွင် နေထိုင်သောလူဦးရေ၏ လူမျိုး ဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက်များကို ကောက်ယူစုဆောင်းခြင်း မပြုပေ။ ရုရှ တွင် ၈၀% ရုရှလူမျိုး အများစု အပြင် များစွာသော အသိအမှတ်ပြုထားသည့် လူမျိုးအုပ်စု တို့ရှိသည်။ အကြီးဆုံး အုပ်စုမှာ Tatars (တာတာ(စ်)) (၃.၈%) ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသေးများကို ရုရှ၏ အာရှအပိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ (ဆိုက်ဘေးရီးယား၏ တိုင်းရင်းသားများ တွင်ကြည့်) == အိန္ဒိယ == အိန္ဒိယ တွင် လူဦးရေအား ၁၆၃၅ မျိုးသော မိခင်စကားပြောသူ များအနေနှင့် အမျိုးအစားခွဲသည်။ အိန္ဒိယ လူ့အဖွဲ့ အစည်းအား ထုံးတမ်းအရ လူမျိုးဝိသေသများမဟုတ်ဘဲ အမျိုးဇာတ် သို့မဟုတ် မျိုးရိုးစု အဖြစ်ခွဲခြားပြီး ထိုအမျိုးအစား တို့သည် လူမျိုးအရအနှိမ်ခံရသူများကိုတမင်တကာခွဲခြားအရေးပေးမှု အား ရည်ရွယ်၍ ဆက်လက် စာရင်းသွင်း ထားသော အစီအစဉ်ပြုထားသည့် အမျိုးဇာတ်များ နှင့် လူတန်းစား တို့ အတွက်မှတပါး ၁၉၄၇ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေး ရပြီး အချိန်မှစ၍ တရားဝင်အဆင့်အတန်း မဟုတ်တော့ပေ။ == တရုတ် == တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ သည် တရားဝင် ၅၆ မျိုးသော လူမျိုးအုပ်စုတို့ကို အသိအမှတ်ပြုထားပြီး၊ အကြီးဆုံးမှာ ဟန်တရုတ် ဖြစ်သည်။ အတော်များများမှာ အနောက်တိုင်းဆန်လာကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အနည်းစုဖြစ်သော လူမျိုးစု အတော်များများတွင် သူတို့ကိုယ်ပိုင် ယဉ်ကျေးမှုများ၊ ဘာသာစကားများ နှင့် ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာတို့ ရှိကြသည်။ ဟန် တို့မှာ ဒေသအပိုင်းအခြားအရ နှင့် နိုင်ငံရေးသဘောအရ တရုတ်နိုင်ငံ နေရာအများစုတွင် လွှမ်းမိုးကြီးစိုးသော်လည်း ဟန်တို့ လူနည်းစုဖြစ်သော တိဘက် နှင့် ရှင်ကျင်း ဒေသတို့တွင် လွှမ်းမိုးမှုနည်းသည်။ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ယောက်မူဝါဒ သည် ဟန်လူမျိုးကိုသာ သက်ရောက်သည်။ == ကိုးကာ == [[Category:လူမျိုး]] jivupun5ohpixmkhq86osknzy6svy4u 1037883 1037882 2026-06-13T09:58:01Z Chenzeyan29 141880 /* အမည်မှည့်ခေါ်ပုံ နှင့် အနက်ဖွင့်ဆိုချက် */ 1037883 wikitext text/x-wiki '''လူမျိုးစု''' သို့မဟုတ် '''တိုင်းရင်းသားလူမျိုး''' ({{lang-en|'''Ethnicity'''}} သို့မဟုတ် '''Ethnic group''') ဆိုသည်မှာ တူညီသော သမိုင်းနောက်ခံ၊ ဘာသာစကား၊ ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးစံများနှင့် လူမှုပတ်ဝန်းကျင် အတွေ့အကြုံများအပေါ် အခြေခံ၍ မိမိတို့ကိုယ်ကို အုပ်စုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည့် လူသားမျိုးနွယ်စုတစ်စုကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |title=The Ethnic Origins of Nations |publisher=Blackwell |year=1986 |pages=21-25 |isbn=978-0631161691}}</ref> လူမျိုးစုတစ်ခု၏ အဓိကထူးခြားချက်မှာ မိခင်ဘိုးဘွားစဉ်ဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည့် တူညီသော ဇာစ်မြစ် နှင့် နယ်မြေဒေသဆိုင်ရာ တွယ်တာမှုတို့ ရှိကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Ethnic group |url=https://www.britannica.com/topic/ethnic-group |website=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-13}}</ref>လူမျိုးစု ဟူသော သဘောတရားသည် လူသားတို့၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ ပေါ်တွင် အခြေခံသည့် "လူမျိုး" ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ကွာခြားပြီး၊ ၎င်းသည် လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပေါင်းစည်းမှု ပေါ်တွင် ပိုမိုအခြေခံသည်။<ref>{{cite book |last=Schermerhorn |first=Richard A. |title=Comparative Ethnic Relations: A Framework for Theory and Research |publisher=University Of Chicago Press |year=1978 |isbn=978-0226738567}}</ref> ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂအပါအဝင် နိုင်ငံတကာလူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာတမ်းများတွင် လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကားနှင့် အခွင့်အရေးများကို အလေးအနက်ထား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ပြဋ္ဌာန်းထားကြသည်။<ref>{{cite web |title=Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/declaration-rights-persons-belonging-national-or-ethnic |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=1992-12-18}}</ref> == အမည်မှည့်ခေါ်ပုံ နှင့် အနက်ဖွင့်ဆိုချက် == လူမျိုးစုနှင့်ဆိုင်သော နှင့် လူမျိုးစု ဟူသော အသုံးအနှုန်းများသည် ဂရိ စာလုံး ἔθνος ''ethnos'' (အက်သနိုစ်) မှ ဆင်းသက်လာပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် "လူမျိုး" ဟူ၍ ပြန်ဆိုနိုင်သည်။ ထိုအသုံးအနှုန်းများသည် လက်ရှိ ကွဲပြားခြားနားသော ရိုးရာတို့ကို အတူမျှဝေနေကြသော တူညီသည့်မျိုးရိုးရှိသည်ဟု ယူဆကြသည့် လူအများအား ရည်ညွှန်းသည်။<ref>{{cite book |last=Tonkin |first=Elizabeth |title=History and Ethnicity |publisher=Routledge |year=1989 |isbn=978-0415000550}}</ref> ၁၉ ရာစုအလယ်တွင် ခေတ်ပေါ် အနက်ဖွင့်ဆိုမှု ပေါ်ပေါက်လာပြီး၊ "လူထုတစ်ရပ်" သို့မဟုတ် "လူမျိုးတစ်မျိုး" ၏ သဘောတရားကို ဖော်ပြသည်။ လူမျိုးဝိသေသ (Ethnicity) ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် ၂၀ ရာစု၏ အသစ်ထွင်သောစကားဖြစ်ပြီး ၁၉၅၀ နှစ်များမှ စ၍ အတည်ပြုလက်ခံလာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Glazer |first=Nathan |title=Ethnicity: Theory and Experience |journal=Harvard University Press |year=1975 |volume=1 |pages=1-5}}</ref> လူမျိုး ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် အကြောင်းအရာ ပေါ်မူတည်၍ လူမျိုးဝိသေသနှင့် အဓိပ္ပာယ်တူ သို့မဟုတ် နိုင်ငံသား (Nationality) နှင့် အဓိပ္ပာယ်တူသုံးသည် (လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာ အာဏာရှိသည့် နိုင်ငံတွင်)။ "လူမျိုးစု" ဟူသည့် ခေတ်ပေါ်သုံးစွဲမှုသည် စက်မှုနိုင်ငံတို့ ပြင်ပအုပ်စုများဖြစ်သော အခြားနိုင်ငံမှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်လာသူများ နှင့် ဒေသခံလူထု နှင့်ပတ်သက်သော အမျိုးအစားများစုံလင်လှသော ပက်ပင်းကြုံတွေ့မှုတို့ကို ပိုမိုရောင်ပြန်ဟပ်လာစေသည်။ ထို့ကြောင့် "လူမျိုး" ဟူသည် "နိုင်ငံသား" နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အဖြစ်ရှိသွားပြီး ပြောင်းရွှေ့ဝင်လာခြင်းမှ တဆင့် သို့မဟုတ် အောင်နိုင်ခြင်းမှတဆင့် ရောက်လာသည့် ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှု ပုံဖော်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် လူထုအား ရည်ညွှန်းသည်။ ယင်းသည် မတူညီသော ယဉ်ကျေးမှု ခေတ်ရေစီးကြောင်းနှင့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ သို့မဟုတ် "လူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်လာဖွယ်ရှိသည်။ လူမျိုးစု (Ethnic) ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းကို ၁၉၃၅ တွင် ပထမဆုံး သုံးနှုန်းခဲ့ပြီး အောက်စဖို့ဒ် အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန် (Oxford English Dictionary) တွင်းသို့ ၁၉၇၂ တွင် ဝင်ရောက်လာသည်။<ref>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=1989 |edition=2nd}}</ref> ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ်၏ နေ့စဉ်သုံး ဘာသာစကားတွင် "လူမျိုး" နှင့် "လူမျိုးဝိသေသ" ဟူသော စကားလုံးများသည် တိုင်းတပါးမှလာသော လူများ၊ လူနည်းစု ပြဿနာများ နှင့် လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများအား ဝိုင်းပြနေဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Eriksen |first=Thomas Hylland |title=Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives |publisher=Pluto Press |year=2010 |edition=3rd |isbn=978-0745330433}}</ref> လူမှုရေးသိပ္ပံ တွင်၊ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ထိုသုံးစွဲမှုသည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်နှင့် အခြားသူများမှ ယဉ်ကျေးမှုအရ ထူးခြားသည်ဟု ရှင်းလင်းစွာ သတ်မှတ်ထားသော လူသားအုပ်စုများအားလုံးသို့ ပိုမိုပြီး ယေဘုယျကျလာပြီဖြစ်သည်။ "လူမျိုးစု" ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမှုရေးလေ့လာမှုများသို့ သယ်ယူလာသော သူများထဲမှ ပထမဆုံးမှာ ဂျာမန် လူမှုဗေဒပညာရှင် Max Weber (မက်စ်ဝီဘာ) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းက ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းထားသည်မှာ - သွင်ပြင်ပုံစံ သို့မဟုတ် ထုံးတမ်းဓလေ့တူညီမှု သို့မဟုတ် ထိုနှစ်ခုလုံးတူညီမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကိုလိုနီပြုခဲ့သည့် အမှတ်ရစရာများနှင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည့် အမှတ်ရစရာများကြောင့် ထိုလူအုပ်စုများသည် သူတို့၏ တူညီသောဆင်းသက်လာမှုတွင် နှလုံးသွင်းယုံကြည်လက်သင့်ခံပြီး အမှန်တကယ် သွေးချင်းတော်စပ်နေရန် အဓိက မကျဘဲ ထိုယုံကြည်မှုသည်သာ အုပ်စုဖြစ်ပေါ်လာစေရန် အတွက် အလွန်အရေးကြီးလှသည်။<ref>{{cite book |last=Weber |first=Max |author-link=Max Weber |title=Economy and Society |publisher=University of California Press |year=1978 |pages=389 |chapter=The Origin of Ethnic Groups}}</ref> == လူမျိုးဝိသေသအား နားလည်ရန် ချဉ်းကပ်နည်းများ == လူသားတို့ဘဝနှင့် လူမှုဝန်းကျင်တွင် လူမျိုးဝိသေသ၏သဘောသဘာဝကို အချက်တစ်ခုအဖြစ် နားလည်ရန် ကြိုးစား သောအခါ လူမျိုးဝိသေသအားနားလည်ရန် ကွဲပြားသောချဉ်းကပ်နည်းများကို လူမှုသိပ္ပံပညာရှင် အမျိုးမျိုးမှ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့သော ချဉ်းကပ်နည်းများ၏ ဥပမာတို့မှာ- ကမ္ဘာဦးဝါဒီ၊ ပဓာနဝါဒီ၊ ရေရှည်ဝါဒီ၊ ဖန်တီးမှုဝါဒီ၊ ခေတ်ပေါ်ဝါဒီ နှင့် ဖြေရှင်းမှုဝါဒီ တို့ ဖြစ်သည်။ == လူမျိုးဝိသေသ နှင့် မျိုးရိုး == Weber (ဝီဘာ) မတိုင်ခင်က မျိုးရိုးနှင့် လူမျိုးဝိသေသတို့အား တူညီသောအရာတစ်ခု၏ အမြင်နှစ်မျိုး အဖြစ် မြင်ခဲ့ကြ သည်။ ၁၉၀၀ ဝန်းကျင်နှင့် လူမျိုးဝိသေသအား ပဓာနကျ၊ ကမ္ဘာဦးကျစွာ နားလည်မှုမှာ လွှမ်းမိုးနေခဲ့သည့် မတိုင်မီတွင်၊ လူထုအကြား ယဉ်ကျေးမှုမတူညီကြခြင်းသည် မွေးရာပါ ထူးခြားသည့်လက္ခဏာများ နှင့် သက်ရောက်မှုများ တို့၏ရလဒ်အဖြစ် မြင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်သည် ဦးခေါင်းခွံပုံစံကဲ့သို့သော ပြင်ပရုပ်လက္ခဏာများ မတူညီကြသော လူဦးရေတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အမူအကျင့်ဆိုင်ရာဉာဉ်တို့အား အပြန်အလှန်အားဖြင့် ဆက်စပ်နှီးနွယ်နိုင်ကြောင်း ဦးခေါင်းခွံပုံစံကိုကြည့်၍ လူ၏ဉာဉ်ကို စူးစမ်းတွက်ချက်ခြင်း ကဲ့သို့သော "သိပ္ပံပညာ" မှ အခိုင်အမာဆိုခဲ့သည်။ လူမှုရေးတည်ဆောက်မှု၊ မျိုးရိုး နှင့် လူမျိုးဝိသေသ တို့မှာ တစ်ခုမှတစ်ခု ပိုင်းခြားထားမှုအဖြစ် ဝီဘာ၏ လူမျိုးဝိသေသ အား မိတ်ဆက်မှုပြုခြင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဇီဝဗေဒ အရ ကောင်းမွန်စွာတည်ရှိနေသော မျိုးရိုးများအား လူမှုရေး ယုံကြည်ချက် သည် ဆက်လက်တည်မြဲလျက်ရှိသည်။ ၁၉၅၀ တွင် နိုင်ငံတကာမှ ထင်ရှားသော ပညာရှင်အချို့ (Ashley Montagu (အက်ရှ်လေ မွန်တက်ဂူ)၊ Claude Lévi-Strauss (ကလောဒီ လယ်ဗွီ-စထရော်(စ်))၊Gunnar Myrdal (ဂန်နာ မိုင် ရာဒယ်)၊ Julian Huxley (ဂျူလီရန် ဟူစ်လေ) စသူတို့အပါအဝင်) လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော UNESCO (ယူနက်စ်စကို) ၏ လူမျိုးရေးပုစ္ဆာ တွင်အကြံပြုထားသည်မှာ "နိုင်ငံသားနှင့်ဆိုင်သော၊ ကိုးကွယ်မှုနှင့်ဆိုင်သော၊ ပထဝီအနေအထား၊ ဘာသာစကား ဆိုင်ရာ နှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့်ဆိုင်သောအုပ်စုများသည် လူမျိုးရေးအုပ်စုတို့နှင့် အတိအကျတိုက်ဆိုင် မနေကြောင်း နှင့် ထိုအုပ်စု များ၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ထူးခြားသည့်လက္ခဏာများမှာ လူမျိုးရေးထူးခြားသည့် လက္ခဏာများတို့နှင့် အထင်အရှား ရေးဆွဲဖော်ပြထားသော မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်သွယ်မှု မရှိကြောင်း ဆိုထားသည်။ 'လူမျိုးရေး' ဟူသော အသုံးအနှုန်းအား ခေတ်စားသောစကား အဖြစ် အသုံးပြုသောအခါ ထိုကဲ့သို့သော အရေးကြီးသည့်အမှားများ ပြုလုပ်မိသည့် အလေ့အထရှိသောကြောင့်၊ လူတို့၏ လူမျိုးရေး အကြောင်းပြောရာတွင် 'လူမျိုးရေး' ဟူသော အသုံးအနှုန်းအားဖြုတ်ခဲ့ပြီး 'လူမျိုးစု' ဟူ၍ ပြောခြင်းသည် ပို၍ အဆင်ပြေ ကောင်းမွန်ပေမည်။" လူမျိုးဝိသေသသည် ပေါင်းစပ်ထားသည့်ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား၊ အမူအကျင့် သို့မဟုတ် ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ ထူးခြားသည့် လက္ခဏာ တို့အားလည်း မကြာခဏအဓိပ္ပာယ်ပွားများစေသည်။ ဥပမာ - တစ်စုံတစ်ဦးအား ဂျူး သို့မဟုတ် အာရပ် ဟု ခေါ်ရန်သည် လူမျိုး အမျိုးအစားတစ်ခုချင်းအတွင်း အတူတူဖြစ်သော ဘာသာစကား၊ ကိုးကွယ်မှု၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် လူမျိုးရေးလက္ခဏာ တို့တစ်ဆုပ်လုံးအား တစ်ပြိုင်နက်ပင် မှီငြမ်းမှုပြုရမည် ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့ ကျယ်ပြန့်သော လူမျိုး အမျိုးအစားများအား ကြီးမားသောလူမျိုးဝိသေသ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းသည် သူတို့အား သေးငယ်သော၊ ပိုမို၍စိတ်အတွင်း၌ရှိသော လူမျိုးဝိသေသ လက္ခဏာများ ဖြစ်သည့် သေးငယ်သော လူမျိုးဝိသေသ မှလည်း ကွဲပြားစေသည်။ == လူမျိုးဝိသေသ နှင့် နိုင်ငံ == အချို့သော ဖြစ်ရပ်များတွင် အထူးသဖြင့် နိုင်ငံများဖြတ်သန်း၍ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း သို့မဟုတ် ကိုလိုနီချဲ့ထွင်ခြင်း တို့တွင် လူမျိုးဝိသေသသည် နိုင်ငံသားနှင့် ဆက်နွယ်နေသည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ နှင့် သမိုင်းပညာရှင်တို့သည် Ernest Gellner (အားနက်(စ်) ဂယ်(လ်)နာ)နှင့် Benedict Anderson (ဘန်းနဒစ်(တ်)အန်ဒါဆန်)တို့ အဆိုပြုထား သော လူမျိုးဝိသေသ၏ ခေတ်အမှီဆုံးသောအသိအမြင်အတိုင်း လိုက်လာခဲ့ရာ ဆယ့်ခုနစ်ရာစုတွင် ခေတ်မီသော နိုင်ငံတော်စနစ် တိုးပွားလာသည်နှင့်အတူ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာသော နိုင်ငံများ နှင့် နိုင်ငံချစ်စိတ်ဓာတ် တို့ကို တွေ့ရသည်။ နိုင်ငံများ၏ယူဆထားသော နယ်နိမိတ်များ နှင့် ပြည်နယ်နယ်နိမိတ်များ တစ်ထပ်တည်းကျသည့် (သို့မဟုတ် စံပြတစ်ထပ်တည်းကျသည့်) "အမျိုးသား-နိုင်ငံများ" ပေါ်ထွန်းလာသည်တွင် ထိုသူတို့သည် အရေအတွက်တိုးပွားစေခဲ့ သည်။ ထို့ကြောင့် အနောက်နိုင်ငံတို့တွင် လူမျိုးရေး နှင့် နိုင်ငံ ကဲ့သို့ လူမျိုးဝိသေသအယူအဆသည် ပြည်နယ် နယ်နိမိတ်များ အား ပိုမိုရှင်းလင်းစွာနှင့် တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်လာသည့် တစ်ချိန်တည်းတွင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပြည်သူလူထု၏ လှုပ်ရှားမှုကို ကုန်သွယ်မှုဆိုင်ရာဝါဒ နှင့် အရင်းရှင်ဝါဒ တို့မှ တိုးမြှင့်ပေးသော ဥရောပ ကိုလိုနီချဲ့ထွင်မှု အခြေအနေ တွင် တိုးတက်လာသည်။ ဆယ့်ကိုးရာစုအတွင်းတွင် ခေတ်ပေါ်ပြည်နယ်များသည် အများအားဖြင့် "နိုင်ငံများ" ဟုကိုယ်စားပြုရန်သူတို့အခွင့်အရေးတောင်းဆိုခြင်းဖြင့် တရားမျှတမှုကို ရှာဖွေကြသည်။ သို့သော်လည်း လူမျိုးတို့၏-ပြည်နယ်များ တွင် ခြွင်းချက်မရှိ နိုင်ငံသားဘဝမှ အကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာကြောင့် ဖယ်ထုတ် ထားခြင်း ခံရသည့် လူထုတို့ ပါဝင်သည်။ ဖယ်ထုတ်ထားသော အုပ်စုတို့၏ အုပ်စုဝင်များသည် ထို့ကြောင့်ပင် သာတူညီမျှ ရှိခြင်းကို အခြေခံ၍ ထည့်သွင်းပေးရန် သို့မဟုတ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် တောင်းခံခြင်း၊ တစ်ခါတရံ သူတို့ပိုင် လူမျိုးတို့၏-ပြည်နယ်တွင် လုံးဝ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာခွဲနေရေး အထိပင် အလိုရှိကြသည်။ ထိုသို့သော အခြေအနေများ တွင် - တစ်နယ်မှ တစ်နယ် သို့ လူတို့ပြောင်းရွှေ့သောအခါ သို့မဟုတ် တစ်ပြည်နယ်မှ အနိုင်ရရှိခြင်း သို့မဟုတ် ၎င်း၏ နိုင်ငံတော်နှင့်ဆိုင်သော နယ်နိမိတ်တို့ကိုကျော်လွန်ပြီး လူထုအားကိုလိုနီပြုခြင်း - လူမျိုးစုများသည် တစ်နိုင်ငံ တည်းဟု အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုသတ်မှတ်သော်လည်း အခြားသောပြည်နယ်တွင် နေထိုင်သည့်လူတို့မှ ဖော်ထုတ်ဖြစ်ပေါ် လာသည်။ == လူမျိုး-နိုင်ငံတော် ပဋိပက္ခ == ဆယ့်ကိုးရာစုတွင် လူမျိုးရေးအဓိကရုဏ်းတို့၏ အမြင်သဘောထားတို့သည် နိုင်ငံချစ်စိတ် ကို ချည်နှောင်ထားကြောင်း လူမျိုးတစ်မျိုးနှင့်ဆိုင်သော နိုင်ငံချစ်စိတ် ဟူသည့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ သဘောတရား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပထမဆုံးအနေနှင့် Johann Gottfried von Herder (ဂျိုဟန်း ဂေါ့တ်ဖရိုင်း ဗွန် ဟာဒါ) ပါဝင်သည့် ဂျာမန် သဘော တရား ပညာရှင်တို့မှ ရှုမြင်ခဲ့သည်။ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတို့မှ လူမျိုးအနှောင်အဖွဲ့ပေါ်တွင် အာရုံစိုက်ခြင်း အဖြစ်များသည် မည်သို့ဆိုစေ သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် သမိုင်းဝင် အခြေအနေတို့အား ဖယ်ထုတ်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိပြီး အမျိုးသားရေးဝါဒီတို့၏ပန်းတိုင် တရားမျှတကြောင်း ပြသခြင်းတွင် ရလဒ်အဖြစ်ထွက်လာသည်။ ယင်းတို့ကို ဥပမာအနေနှင့် ကိုးကားနိုင်သည့် ကာလနှစ်ခုမှာ ဆယ့်ကိုးရာစု ဂျာမန်အင်ပိုင်ယာ ၏ ပေါင်းစည်းပြီးကျယ်ပြန့်လာခြင်း နှင့် နှစ်ဆယ်ရာစု တတိယ (ပိုကောင်းသော ဂျာမန်) အင်ပိုင်ယာ တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ တစ်ခုစီသည် အားလုံးသော-လူမျိုးများ အတွေးအခေါ်ဖြစ်သည့် အစိုးရတို့သည် ဂျာမန်လူမျိုးများ အမြဲတမ်း မှီတင်းနေထိုင်လျက်ရှိသော မြေများကို ဝယ်ယူနေခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟူသော အတွေးအခေါ်တို့ကို တိုးမြင့်လာစေသည်။ စံပြ လူမျိုးများ-ပြည်နယ်သို့ နောက်မှ ရောက်လာသူများ ဖြစ်သည့် Ottoman (အော့တ်တိုမန်) နှင့် Austro-Hungarian (အော့စ်ထရို-ဟန်ဂေရီရန်) အင်ပိုင်ယာများ ပြိုကွဲမှုကြောင့် အရှေ့နှင့် တောင်-အရှေ့ဘက် ဥရောပအနီးတွင် ကြီးပြင်းသူများ၊ ထို့ပြင် ယခင် ဆိုဗီယက်သမ္မတနိုင်ငံ ပြင်ပတွင် ကြီးပြင်းလာသူများ ကဲ့သို့သော သူတို့၏ သမိုင်းမှာ လူမျိုးရေးအတွင်းအဓိကရုဏ်းများ ဟု မှတ်သားထားသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အဓိကရုဏ်းများမှာ ကမ္ဘာကြီး၏အခြားသောဒေသများမှာကဲ့သို့ပင် လူမျိုး ပေါင်းစုံနေသော ပြည်နယ်များအတွင်းတွင် သူတို့အကြားဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောအခါ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အဓိကရုဏ်းများသည် လူမျိုးပေါင်းစုံနေသော ပြည်နယ်တွင် လူမျိုးရေးအတွင်း အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်သောအခါ ပြည်တွင်းစစ်များ အဖြစ် မကြာခဏမှားယွင်းစွာ သတ်မှတ်ခံရပြီး ဝိသေသပြုခြင်းခံရသည်။ == အချို့သောနိုင်ငံများအတွင်းရှိ လူမျိုးများ == '''အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု''' အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု တွင် "လူမျိုး" ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် အခြားသောနိုင်ငံအချို့တို့တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ သုံးစွဲကြရာမှ မတူသောအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် တစ်မျိုးကို ယူဆောင်လာသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမိုင်းဝင် နှင့် လက်ရှိဖြစ်နေသော အကျိုးဆက်ဖြစ်သည့် အတူတကွ စုစည်းထားသော၊ ထိုသို့မလုပ်လျှင် လူမျိုးစုများ အဖြစ် မြင်ရမည်ဖြစ်သည့် လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအဖြစ် လူမျိုးပေါင်းစုံ၊ "နိုင်ငံသား" သို့မဟုတ် အာဖရိကမှ ဘာသာစကားဆိုင်ရာအုပ်စုများ၊ အာရှ နှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ၊ လက်တင်အမေရိက နှင့် ဒေသခံ အမေရိကန်တို့သည် လူမျိုးအနည်းစုအဖြစ် ကြာမြင့်စွာစုပေါင်းနေထိုင်လာကြသည်။ (လက်ရှိတွင် အာဖရိကန် အမေ ရိကန်၊ အာရှတိုက်သား၊ လက်တင် နှင့် မူလအမေရိကန် တိုင်းရင်းသား သို့မဟုတ် အမေရိကန် အင်ဒီယန်း အဖြစ် အသီးသီး သတ်မှတ်ထားသည်။) လူမျိုးဝိသေသဟူသည် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ကန့်သတ်မှုများထက်၊ ရုပ်ဆင်းအသွင်ထက် အတိအကျဆိုရလျှင် အသား အရောင်ချင်း ဆက်နွယ်နေသောအုပ်စုများ၏ အစုအဝေးဟု ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ "လူမျိုး" ဟူသည့် စကားအား ထိုရည်ရွယ်ချက်အတွက် ပိုမိုအသုံးများကြသည်။ (ဥပမာ - အီတာလျံ၊ မက်ဆီကန်၊ ပြင်သစ်၊ ရုရှ၊ ဂျပန် စသည်ဖြင့် တို့သည် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်)။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သည့် လက်တင်အမေရိကန် မှ ဆင်းသက်လာသော လူများကို "မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် စပိန်ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသား" သို့မဟုတ် "လက်တင်အမေရိက ခေါ် တောင်အမေရိကတိုက်သား" လူမျိုးအဖြစ် အုပ်စုခွဲထားသည်။ ယခင်က အရှေ့တိုင်း လူမျိုးအုပ်စုဟု သတ်မှတ်ထားသူများအား ယခုအခါ သန်းခေါင်စာရင်းအတွက် အာရှတိုက်သား လူမျိုးစု အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ "လူမည်း" နှင့် "အာဖရိကန်အမေရိကန်" ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းများသည် မတူသော်လည်း အမေရိကန်ပြည် ထောင်စုတွင် လူမျိုး အမျိုးအစားခွဲခြင်းအဖြစ် နှစ်မျိုးလုံးကို သုံးသည်။ ၁၉၈၀ နှောင်းပိုင်းတွင် "အာဖရိကန်အမေရိကန်" ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် အသင့်လျော်ဆုံး နှင့် နိုင်ငံရေးအရ မှန်ကန်သော လူမျိုးသတ်မှတ်ခြင်း အဖြစ် အမှန်မှတ် ယူထားသည်။[55] ယင်းမှာ အမေရိက၏အတိတ်ဖြစ်သော "ကပ္ပလီလူမျိုး" တို့၏ သမိုင်းနောက်ခံအမြင်များနှင့် ဆက်နွယ်လေ့ရှိခဲ့သော လူမျိုးဆိုင်ရာမညီမျှမှုတို့မှ ပြောင်းလဲရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း ယင်းမှာ လူမည်း၊ အရောင်နှင့်သူ၊ နီဂရိုး နှင့် အလားတူသော မှောင်သော အသားအရည် အရောင်ရှိသူ မည်သူကိုမဆို ပထဝီအနေအရ ဆင်းသက်မှု ကိုဘေးဖယ်ပြီး ရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်သည့် အသုံးအနှုန်းများအတွက် ရိုးရိုးရှင်းရှင်းအစားထိုးလိုက်သော အသုံးအနှုန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ "လူဖြူ" ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဥရောပ (အခြားသော ဥရောပသားတို့ အခြေချသည့် အမေရိက၊ ဩစတြယ်အေးရှား နှင့် တောင်အာဖရိက နိုင်ငံများ) သို့ ခြေရာကောက်နိုင်သည့် မျိုးရိုးမှ ဆင်းလာသူတို့ နှင့် ယခု အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နေထိုင်သူတို့အား ဖော်ပြသည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သူများသည် တစ်ခါတရံ "လူဖြူ" အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်နိုင်သည်။ ယင်းတွင် အနောက်တောင်အာရှ နှင့် မြောက်အာဖရိက မှ လူများ ပါဝင်သည်။ အထက်တွင်ဆိုခဲ့ပြီးသမျှအားလုံးသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အမျိုးအစားခွဲခြင်းနှင့် အညီ "လူဖြူ" လူမျိုး အုပ်စု၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် အမျိုးအစားခွဲထားသည်။ ထိုအမျိုးအစားအား မိခင် ဘာသာစကား အဖြစ် စပိန်ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသား နှင့် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် စပိန် ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသားမဟုတ်သူများ အဖြစ် နှစ်အုပ်စု ခွဲသည်။ (ဥပမာ - မိခင်ဘာသာ စကားအဖြစ် စပိန် ဘာသာပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသားမဟုတ်သူ လူဖြူနှင့် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် စပိန်ဘာသာ ပြောသော လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံသားလူဖြူ)။ အရှေ့အာရှ မှ လူများတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ဖျော့သော အသားအရောင် ရှိသော်လည်း၊ လူမျိုး အုပ်စုတို့၏ လူမှုဝန်းကျင်အရ-တည်ဆောက်ထားသော သဘာဝ ပေါ်တွင် ရောင်ပြန်ဟပ်သော သူတို့၏ မွန်ဂိုလွိုက် ရင်းမြစ်ကြောင့် "လူဖြူ" အဖြစ်မသတ်မှတ်ပေ။ == ဥရောပ == ဥရောပတွင် လူမျိုး အုပ်စုပေါင်း များစွာရှိသည်။ Pan (ပန်) နှင့် Pfeil (ပီဖီးလ်) (၂၀၀၄) တို့မှ ၈၇ ခု သော ထင်ရှားသည့် "ဥရောပ ပြည်သူလူထုများ" ကို ရေတွက်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းတို့မှ ၃၃ ခု သည် အနည်းဆုံး အုပ်ချုပ်ရေး ပြည်နယ် တစ်ခုတွင် လူဦးရေ အများစုဖြစ်နေပြီး၊ ကျန်သော ၅၄ ခုမှာ လူမျိုးငယ်များ အဖြစ် သူတို့နေထိုင်သည့် ပြည်နယ် တိုင်းတွင် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည် (သူတို့သည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အောက်ရှိ သီးခြားရပ်တည်မှုအတွင်း နယ်ခံဒေသ ဆိုင်ရာ လူများစု ဖြစ်နိုင်သော်လည်း)။ ဥရောပတွင် နိုင်ငံတော်နှင့်ဆိုင်သော အနည်းစုလူဦးရေ အားလုံးပေါင်းသည် ၁၀၅ မီလီယံ သို့မဟုတ် ရ၇၀ မီလီယံ ဥရောပသားတို့၏ ၁၄% ဟုခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ပြင်သစ်နှင့် ဆွစ်ဇာလန် အပါအဝင် ဥရောပနိုင်ငံ အတော်များများသည် သူတို့တွင် နေထိုင်သောလူဦးရေ၏ လူမျိုး ဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက်များကို ကောက်ယူစုဆောင်းခြင်း မပြုပေ။ ရုရှ တွင် ၈၀% ရုရှလူမျိုး အများစု အပြင် များစွာသော အသိအမှတ်ပြုထားသည့် လူမျိုးအုပ်စု တို့ရှိသည်။ အကြီးဆုံး အုပ်စုမှာ Tatars (တာတာ(စ်)) (၃.၈%) ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသေးများကို ရုရှ၏ အာရှအပိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ (ဆိုက်ဘေးရီးယား၏ တိုင်းရင်းသားများ တွင်ကြည့်) == အိန္ဒိယ == အိန္ဒိယ တွင် လူဦးရေအား ၁၆၃၅ မျိုးသော မိခင်စကားပြောသူ များအနေနှင့် အမျိုးအစားခွဲသည်။ အိန္ဒိယ လူ့အဖွဲ့ အစည်းအား ထုံးတမ်းအရ လူမျိုးဝိသေသများမဟုတ်ဘဲ အမျိုးဇာတ် သို့မဟုတ် မျိုးရိုးစု အဖြစ်ခွဲခြားပြီး ထိုအမျိုးအစား တို့သည် လူမျိုးအရအနှိမ်ခံရသူများကိုတမင်တကာခွဲခြားအရေးပေးမှု အား ရည်ရွယ်၍ ဆက်လက် စာရင်းသွင်း ထားသော အစီအစဉ်ပြုထားသည့် အမျိုးဇာတ်များ နှင့် လူတန်းစား တို့ အတွက်မှတပါး ၁၉၄၇ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေး ရပြီး အချိန်မှစ၍ တရားဝင်အဆင့်အတန်း မဟုတ်တော့ပေ။ == တရုတ် == တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ သည် တရားဝင် ၅၆ မျိုးသော လူမျိုးအုပ်စုတို့ကို အသိအမှတ်ပြုထားပြီး၊ အကြီးဆုံးမှာ ဟန်တရုတ် ဖြစ်သည်။ အတော်များများမှာ အနောက်တိုင်းဆန်လာကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အနည်းစုဖြစ်သော လူမျိုးစု အတော်များများတွင် သူတို့ကိုယ်ပိုင် ယဉ်ကျေးမှုများ၊ ဘာသာစကားများ နှင့် ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာတို့ ရှိကြသည်။ ဟန် တို့မှာ ဒေသအပိုင်းအခြားအရ နှင့် နိုင်ငံရေးသဘောအရ တရုတ်နိုင်ငံ နေရာအများစုတွင် လွှမ်းမိုးကြီးစိုးသော်လည်း ဟန်တို့ လူနည်းစုဖြစ်သော တိဘက် နှင့် ရှင်ကျင်း ဒေသတို့တွင် လွှမ်းမိုးမှုနည်းသည်။ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ယောက်မူဝါဒ သည် ဟန်လူမျိုးကိုသာ သက်ရောက်သည်။ == ကိုးကာ == [[Category:လူမျိုး]] bjdkb1z2jgnh6vc940gv6alxz9dz29s 0 18876 1037894 1036712 2026-06-13T10:51:55Z Thiha ladislaus 110334 1037894 wikitext text/x-wiki ==လူဝီဘုရင်များ== ပြင်သစ်နိုင်ငံ၌ လူဝီ (Louis) ဟူသောအမည်ဖြင့် ဘုရင် ၁၈ ပါး မင်းပြုခဲ့ပေသည်။ လူဝီဘုရင်များသည် သက်ဦးဆံပိုင်စနစ်ဖြင့် မင်းပြုရန်ကြိုးပမ်းခဲ့ရာ ၁၄ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်လက်ထက်တွင် ဘုရင်၏တန်ခိုးအာဏာသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့၏။ ထို့နောက်တွင် နန်းတက်ခဲ့ကြသော လူဝီဘုရင်များလက်ထက်တွင် ပြည်သူပြည်သားတို့သည် ဘုရင့်အပေါ် တဖြည်းဖြည်း အကြည်ညိုပျက်လာကြလေသည်။ ပထမလူဝီဘုရင် (ခရစ် ၇၇၈ - ၈၄ဝ) သည် ရှားလမိန်းဘုရင်ကြီး၏ တတိယသားတော်ဖြစ်သော 'ကယ်ရိုလင်ဂျင်' မင်းဆက်မှဖြစ်၍ ထို မင်းဆက်တွင် လူဝီအမည်ဖြင့်ထင်ရှားသော အခြားဘုရင်လေးပါးလည်းရှိသေးသည်။ ကယ်ရိုလင်ဂျင်မင်းဆက် ပြတ်သွားပြီးသည့်နောက်တွင် လူဝီအမည်ဖြင့် နန်းတက်ခဲ့သော ဘုရင်မှာ ကပေးယှန်းမင်းဆက်မှ ဆဋ္ဌလူဝီ ဖြစ်သည်။ <br /> ==ဆဋ္ဌလူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁ဝ၈၁ - ၁၁၃၇)== [[ဖိုင်:Louis_VI_of_France.gif|thumb]] ထိုမင်းသည်ပထမဖိလစ်ဘုရင်၏ သားတော်ဖြစ်သည်၊ ဖိလစ်ဘုရင်ကြီးသည် သားတော်အား ၁ဝ၉၈ ခုနှစ်လောက်မှစ၍ တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်မှုရေးရာ တို့တွင် လက်ပွန်းတတီး တွဲဖက်လုပ်ကိုင်စေခဲ့သည်။ အစွမ်းအစထက်မြက်လှသော မင်းသားလူဝီမကြာမြင့်မီပင် စစ်တပ်၏ ကြည်ညိုလေးစား မှုကို ခံယူလာရလေသည်။ ဆဋ္ဌလူဝီဘွဲ့ဖြင့် ထီးနန်းသိမ်းပိုက်သည်။ နန်းတက်ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၂ဝ ခန့်မျှသော အချိန်ကာလကို စစ်တိုက်ခြင်းဖြင့် ကုန် လွန်စေခဲ့၏။ ထိုစဉ်အခါက မှူးမတ်ဟုခေါ်ရသော်လည်း အမှန်အားဖြင့် မျက်နှာကြီး ဓားပြသာသာဖြစ်သော ဗဲရွန်တို့သည် တိုင်းပြည်တွင် ထင်သလို ခြယ်လှယ်နေသောကြောင့် မိမိ၏ထီးနန်းနှင့် တန်ခိုးအာဏာကိုပင် ထိပါး မည်စိုးရိမ်သဖြင့် အဆိုပါမှူးမတ်များအား နှိမ်နင်းရသော ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများ ဖြစ်ပွားလာ၏။ ထီးပြိုင်နန်းပြိုင်ဖြစ်သော အင်္ဂလိပ်ဘုရင်များသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း နော်မန်ဒီနယ်ကို စားရသည့်နယ်စားများဖြစ်သည့်အပြင် ဘုန်းလက်ရုံးတက်နေကြသော ဘုရင်များလည်းဖြစ်ကြ၏။ သို့ဖြင့် လူဝီဘုရင်သည် နိုင်ငံအတွင်း၌ မင်းမူနေသည့် မှူးမတ်များ၏အာဏာကို အပြီးတိုင် ချေမှုန်းရန်သာမက အဂ‡လိပ်ဘုရင်များနှင့် ပခုံးချင်းယှဉ်နိုင်သော ဘုရင်အဖြစ်သို့ရောက်အောင်လည်း လုံးပန်းအောင်မြင်ခဲ့၏။ ဆဋ္ဌလူဝီဘုရင်သည် အလွန်အစားကောင်းပြီး အလွန်ဝသဖြင့် လူဝဘုရင်ကြီးဟု ပြောင်လှောင် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို ခံရလေသည်။ သက်တော် ၄၆ နှစ်အရွယ်တွင် ဝလွန်းသဖြင့် မြင်းကိုပင် မစီးနိုင်တော့ချေ။ လူဝီဘုရင်သည် စစ်ပွဲများတွင် ကိုယ် တိုင်ကိုယ်ကျ ပါဝင်တိုက်ခိုက်၏။ စစ်သည်တော်တို့၏ လေးစားမှုကို ခံယူခဲ့ရသဖြင့် သူ၏ အလံတော်အောက်တွင် ပြည်သူ့စစ်တပ်ကြီးကို စုရုံးဖွဲ့စည်း နိုင်ခဲ့လေသည်။ ထိုဘုရင်၏လက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံကြီး စည်းစည်းလုံးလုံးရှိကာ အင်အားတောင့်တင်းခဲ့၏။ ကွန်မျွန်းခေါ် ဒေသန္တရ အဖွဲ့များကို ဖွဲ့စည်းစေပြီးလျှင် မြို့များ၊ နယ်များကို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး ပေးအပ်ခဲ့သဖြင့် ဆင်းရဲသားတောင်သူလယ်လုပ်တို့သည် မှူးမတ်များ၏ အာဏာစက်မှ လွတ်ကင်းလာကြကာ လူဝီဘုရင်ကြီးအား အထူးကြည်ညို ခဲ့ကြ၏။ ထိုမျှမကသေး လူဝီဘုရင်သည် ခရစ်ယန်အယူဝါဒ ပြန့်ပွားတိုးတက်ရေးကိုလည်း များစွာ သည်ပိုးဆောင်ရွက်ခဲ့ချေသေးသည်။ အမျိုးသားအာဇာနည်အဖြစ်ဖြင့် ဂုဏ်သတင်း ပျံ့နှံ့ခဲ့သော ဆဋ္ဌလူဝီဘုရင်သည် ၁၁၃၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ကံကုန်သည်။<br /> ==သတ္တမ လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၁၂ဝ - ၁၁၈ဝ)== [[ဖိုင်:Louis_VII_SCeau_17058.jpg|thumb]] သတ္တမလူဝီဘုရင်သည်ကား ဆဋ္ဌလူဝီ၏ သားတော်ဖြစ်၍ ၁၁၂ဝ ပြည့်နှစ်တွင် မွေးဖွားသည်။ ၁၁၃၇ ခုနှစ်တွင် ဖခင်၏ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို ဆက်ခံခဲ့လေသည်။ ထိုဘုရင်၏ လက်ထက်တွင် ပြည်တွင်းပြည်ပ အရှုပ်အထွေးများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သဖြင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံကြီး တိမ်းစောင်းလုမတတ်ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ နန်းတက်သောနှစ်၌ပင် ပြင်သစ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ အက်ကွီတိန်း နယ်စားကြီးဝီလျံ၏သမီး အယ်လီနာနှင့် လက်ဆက်ခဲ့၏။ ထိုမိဖုရားကြီးအား ၁၁၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် ကွာရှင်းလိုက်သဖြင့် အယ်လီနာ မိဖုရားကြီးသည် ထိုနှစ် မေလအတွင်း၌ပင် အင်္ဂလန်ပြည် ဒုတိယဟင်နရီဘုရင်နှင့် ထပ်မံလက်ဆက်လိုက်လေသည်။ သို့ဖြင့် အက်ကွီတိန်းနယ်သည် ပြင်သစ်လက်အောက်မှ အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ပြောင်းလဲရောက်ရှိသွား တော့သည်။ [[ဖိုင်:Map_France_1180-br.svg|thumb|၁၁၈၀ ခုနှစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံအခြေ‌အနေ]] သတ္တမ လူဝီသည် ၁၁၅၄ ခုနှစ်တွင် ကွန်စတန်အမည်ရှိ မင်းသမီးတစ်ပါးနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ပြန်သည်။ ထိုမိဖုရားသည် ၁၁၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ကံကုန်သည်။ ထို့နောက် လူဝီဘုရင်သည် အာဒဲလဆိုသူနှင့် တတိယအကြိမ်မြောက် လက်ထပ်ထိမ်းမြားပြန်ရာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို နောက်ဆက်ခံမည့် သားတော် ဖိလစ်အော်ဂပ်စတပ်ကို ထိုမိဖုရားမှဖွားမြင်၏။ သတ္တမ လူဝီဘုရင်သည် ၁၁၈ဝ ပြည့်နှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ကံကုန်လေသည်။<br /> ==အဋ္ဌမ လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၁၈၇ - ၁၂၂၆)== [[ဖိုင်:Conquest_of_Avignon_by_Louis_VIII_(1226).jpg|thumb]] ထိုမင်းသည် ဖိလစ်အော်ဂပ်စတပ်ဘုရင်၏ သားတော်ကြီးဖြစ်၍ ပါရစ်မြို့၌ ၁၁၈၇ ခုနှစ်တွင် ဖွားမြင်သည်။ ၁၂ဝဝ ပြည့်နှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ဒုတိယ ဟင်နရီဘုရင်၏ မြေးတော်ဖြစ်သူ ဗလန့်ချမင်းသမီးနှင့်လက်ဆက်သည်။ ၁၂၁၆ ခုနှစ်တွင် အတိုက်အခံသမားများဖြစ်ကြသော အင်္ဂလိပ် ဗဲရွန်မှူးမတ်များက အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ဂျွန်ဘုရင်၏နေရာတွင် လာရောက်၍မင်းပြုရန် ဖိတ်မန္တက ပြုသည်ကိုခံရ၏။ ထို့ကြောင့် ၁၂၁၆ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည်သို့ သွားရောက်ခဲ့၏။ သို့ရာတွင် ဂျွန်ဘုရင်လွန်လေသော် အင်္ဂလိပ် ဗဲရွှန်မှူးမတ်တို့သည် ဂျွန်ဘုရင်၏ သားတော် တတိယ ဟင်နရီအား အသိအမှတ်ပြုသော နန်းတွင်းအဖွဲ့နှင့် သဘောညီညွတ်ကြသောကြောင့် လူဝီလည်း ၁၂၁၇ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ပြန်သွားရလေသည်။ ၁၂၂၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ဖခမည်းတော်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသိမ်းပိုက်ရ၏။ အဋ္ဌမ လူဝီဘုရင်သည် သုံးနှစ်မျှသာ ထီးနန်းကို စိုးစံရပြီးလျှင် ၁၂၂၆ ခုနှစ်တွင် ကံကုန်သည်။ နန်းသက်ပင် တိုသော်လည်း အဋ္ဌမ လူဝီ ဘုရင်သည် နယ်စားများအပေါ်တွင် ဘုရင့်ဩဇာ စူးရှစေရန် စွမ်းဆောင်နိုင် ခဲ့သည့်အပြင် နယ်ပယ်သစ်အချို့တို့ကိုလည်း ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင်းသို့ ဖြည့်သွင်းအုပ်စိုးနိုင်ခဲ့လေသည်။<br /> ==နဝမ လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၂၁၄ - ၁၂၇ဝ)== [[ဖိုင်:Saintlouis.jpg|thumb]] လူဝီအမည်ခံ ပြင်သစ်ဘုရင်များထဲတွင် စွမ်းရည်သတ္တိအကောင်းဆုံး လူချစ်လူခင်အများဆုံး ဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်သည်။ ဥရောပအလယ်ခေတ် ကရူးဆိတ်စစ်ပွဲများ၌ ထူးချွန်လှသော အာဇာနည်များထဲတွင်လည်း တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်ပေသည်။ အယူဝါဒဘက်တွင် ရိုသေကိုင်းရှိုင်း၍ ကရူးဆိတ်စစ်ပွဲကို နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ခေါင်းဆောင်ဆင်နွဲခဲ့၏။ ( ကရူးဆိတ်စစ်ပွဲများ - ။) စစ်ရေးတွင်လည်း စွမ်းရည်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသလောက်စစ်ရေးနှင့် မဆိုင်သည့်အခါတွင် စိတ်သဘောနူးညံ့၍ အကျင့်သီလ ဖြူစင်လှပေသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဘုရင် ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၂၇ နှစ် ကြာသောအခါ ဆဋ္ဌဗွန်နီဖေ့ ပုပ်ရဟန်းမင်းက လူဝီအား စိန့်လူဝီသူတော်စင်အဖြစ် သွတ်သွင်းလိုက်၏။ မြောက်အမေရိကတိုက်တွင်ရှိသော စိန့်လူဝီမြို့ကိုလည်း ထိုဘုရင်အမည်ကို စွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်၏။ လူဝီဘုရင်သည် အဋ္ဌမလူဝီ၏ သားတော်ဖြစ်၍ ၁၂၁၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ဖွားမြင်သည်။ ထီးနန်းဆက်ခံရသော ၁၂၂၆ ခုနှစ်တွ ၁၂ နှစ်သားအရွယ်မျှသာပင် ရှိပေသေးသည်။ ထို့ကြောင့် မယ်တော် ဗလန့်ခမိဖုရားက သားတော်ကို ရင်ခွင်ပိုက်ထား၍ ပြင်သစ်နိုင်ငံကို အုပ်စိုးလေသည်။ ထို မိဖုရားကား အဘက်ဘက်တွင် အရည်အချင်းနှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်၍ သားတော်ကို လွန်စွာချစ်ခင် မြတ်နိုးလှ၏။ ထို့ကြောင့် သားတော်လူဝီအား မိမိအလိုရှိသလို ယောက်ျားကောင်းတစ်ယောက်ဖြစ်စေရန် ငယ်စဉ်ကပင် ဂရုတစိုက် ကြပ်မတ်၍ လေ့ကျင့်ပေးထားလေသည်။ လူဝီဘုရင်သည်လည်း မယ်တော်ကို ရိုသေမြတ်နိုးသူဖြစ်၍ မယ်တော်၏အလိုအတိုင်း လိုက်နာကျင့် သုံးသဖြင့် အကျင့်သိက္ခာ ကောင်းမွန်သူဖြစ်ပြီးလျှင် စွမ်းရည်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံလှသော ရဲရဲတောက် အာဇာနည်တစ်ဦးဖြစ်ခဲ့ပေသည်။ အဋ္ဌမ လူဝီဘုရင်ဘက်ထက်၌ အခြေအနေ ဆိုးရွားခဲ့သော ပြင်သစ်နိုင်ငံကြီးကို သားတော် နဝမလူဝီဘုရင်ကိုယ်စား ပြင်သစ်နိုင်ငံကြီးကို သားတော် နဝမ လူဝီဘုရင်ကိုယ်စား ပြင်သစ်နိုင်ငံကို အုပ်စိုးနေသော ဗလန့်ချ မိဖုရားသည် အမြော်အမြင် ကြီးစွာဖြင့် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားစေ၍ အခြေအနေတိုးတက်သာယာအောင် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစွာ အုပ်ချုပ်၏။ ထို့ကြောင့် ကြင်ဖက်တော်ဖြစ်သော အဋ္ဌမလူဝီထက်ပင် မိဖုရားက တိုင်းပြည်ကို နိုင်နင်းစွာ အုပ်ချုပ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ လူဝီဘုရင် အရွယ်ရောက်၍ ၁၂၄၂ ခုနှစ်တွင် ထီးနန်းကို သိမ်း ပိုက်သောအခါ မယ်တော်၏ကျေးဇူးကြောင့် ပြင်သစ်တစ်နိုင်ငံလုံး သည် ဝပြောသာယာလျက်ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာမီ ပြည်တွင်းမှ သူကောင်းမျိုးတို့သည် ဘုရင်သ်း၏အင်အားကို စမ်းသပ်လိုသကဲ့သို့ ထကြွ လာကြသည်။ မယ်တော်၏ခြေရာကို ကောင်းမွန်စွာလိုက်၍ နင်းနိုင်သော လူဝီဘုရင်သည် မိမိအား တော်လှန်ထကြွသူများကို အပြတ်အသတ် နှိမ်နင်းလိုက်လေသည်။ ဘုရင်သစ်အား အန်တုရန်လာသော နိုင်ငံခြား စစ်တပ်များကိုလည်း မောင်းနှင်တိုက်ထုတ်ပစ်လိုက်လေသည်။ အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ဟင်နရီဘုရင်၏ စစ်တပ်များကိုလည်း နိုင်နင်းအောင်မြင်လိုက်၏။ ယင်းသို့ဖြင့် လူဝီဘုရင်သည် မိမိ၏ထက်မြက်သော အရည်အသွေးကို ပြခဲ့လေသည်။ သို့သော် စစ်ပွဲများတွင် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ရသဖြင့် လူဝီဘုရင်မှာ သေလုမျောပါး သည်းထန်စွာနာဖျားခဲ့သည်။ နာမကျန်းစဉ် ပယ်လိုက်စတိုင်းသို့ ကရူးဆိတ်စစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲတိုက်ခိုက်ပါမည်ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုရာမှ ပြန်လည်ကျန်းမာလာသောအခါ အတိအကျဆောင်ရွက် လေသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၂၄၈ ခုနှစ်တွင် မယ်တော်အား တိုင်းပြည်ကို အပ်နှင်းခဲ့၍ ပယ်လက်စတိုင်သို့ချီတက်လေသည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံ ဒမီအက်တာမြို့တွင် လူဝီဘုရင်၏ စစ်တပ်များက မွတ်စလင်များကို နိုင်နင်းလိုက်သော်လည်း မကြာမီ တစ်တပ်လုံး အဖျားရောဂါတစ်မျိုး ကပ်ရောက်လာတော့သည်။ ထို့ကြောင့် ရန်သူတို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သောအခါ လူဝီဘုရင်သည် ဖျားနာ လျက်ပင် ရန်သူတို့လက်သို့ ကျဆင်းခဲ့လေသည်။ [[ဖိုင်:Septième_croisade.JPG|thumb]] ငါးနှစ်ခန့်မျှ ရန်သူ၏လက်တွင်း အကျဉ်းခံနေရရာ မိမိတို့၏ ဘုရင်အား ချစ်ခင်မြတ်နိုးလှသော တိုင်းသူပြည်သားများသည် ယခုခေတ် ဒေါ်လာငါးသန်းခန့် တန်ဖိုးရှိသည့် ငွေကြေးအမြောက်အမြားပေး၍ ရွေးယူကြလေသည်။ ထိုသို့ရွေးယူပြီးသည့်နောက်တွင် နဝမလူဝီသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ မပြန်သေးဘဲ ပယ်လက်စတိုင်သို့ ဆက်လက်ချီတက်တိုက်ခိုက်လိုစိတ် ပြင်း ပြနေခဲ့သေးသည်။ သို့သော် ပြည်တော်စောင့်ကျန်ခဲ့သော မယ်တော် ကွယ်လွန်လေသဖြင့် လူဝီသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ပြန်လာပြီးနောက် နေသားတကျ ရှိစေရန် အုပ်ချုပ်နေခဲ့ရသည်။ နှစ်ပေါင်းအတန်ကြာမျှ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် သူတော်စင် ဘုရင်တစ်ပါးအနေဖြင့် စိုမိုးခဲ့သည်။ မင်းစည်းစိမ်ခံစားရာတွင် ဝင့်ဝါခြင်းမရှိဘဲ တိုင်းပြည်ကို တရားသဖြင့် အုပ်ချုပ်လေသည်။ တရားမျှတမှုရရှိစေရန် တရားရုံးတော်များတွင် စစ်ဆေးစီရင်ပုံတို့ကို ပြုပြင်ပေး၍ ဥပဒေများလည်း အသစ်ရေးဆွဲပြုပြင်ပေးလေသည်။ ယင်းသို့ အုပ်ချုပ်ရာမှ ပယ်လက်စတိုင်ပြည် ဂျရူးဆလမ်းမြို့သို့ ချီတက်တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်လိုစိတ် ပြင်းထန်လာပြန်၏။ ထို့ကြောင့် အမျိုးမျိုးတားမြစ်ချက်များကို မနာယူဘဲ ၁၂၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အာဖရိကတိုက် မြောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းရှိ တျူနစ်မြို့သို့ ချီတက်ပြန်လေ သည်။ [[ဖိုင်:SmrtLudvika91270.jpg|thumb|ကျူနစ် မြို့အပြင် လူဝီကံကုန်ခဲ့ပုံ]] သို့သော် စစ်တစ်ပွဲမျှပင် မတိုက်ရသေးမီ တပ်သားများနှင့် လူဝီဘုရင်တွင် ပလိပ်ရောဂါဆိုး ကပ်ရောက်သဖြင့် တစ်လအတွင်းမှာပင် ပြင်သစ်နိုင်ငံအား ဖာနည် နဝမလူဝီသည် ပလိပ်ရောဂါနှင့်ပင် ကွယ်လွန်လေသည်။<br /> ==ဒသမ လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၂၈၉ - ၁၃၁၆)== [[ဖိုင်:Ludvík_X.png|thumb]] ပြင်သစ် ဘုရင် စတုတ္ထဖိလစ်နှင့် နဗားမင်းသမီး ဂျုန်း(ဇန်း)တို့၏ သားတော်ဖြစ်သော ဒဿမလူဝီသည် မယ်တော် နဗားမင်းသမီး ကွယ်လွန်သည့် ၁၃ဝ၅ ခုနှစ်တွင် နဗားဘုရင်ဘွဲ့ကိုခံယူ၍ ခမည်းတော် ဖိလစ်ဘုရင်ကွယ်လွန်သည့် ၁၃၁၄ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်ဘုရင်ဘွဲ့ကို ခံယူလေသည်။ ဒသမ လူဝီဘုရင်သည် နယ်စားမျာနှင့် အညီအညွတ်မဖြစ်သည် သာမက နိုင်နင်းအောင်လည်း မစွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့ချေ။ ဘဏ္ဍာတော်ဖြည့်တင်းရန်ရည်ရွယ်၍ ၁၃၁၅ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်ပိုင်နယ်မြေများမှ မြေကျွန်များအား နိုင်ငံသားအဖြစ် မိမိတို့ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ဝယ်ယူနိုင်ရန် ဥပဒေထုတ်ပြန်ခဲ့၏။ သို့ရာတွင် ရည်မှန်းသလောက် ပေါက်မြောက်အောင်မြင်ခြင်း မရှိခဲ့ချေ။ ဒသမ လူဝီသည် ၁၃၁၆ ခုနှစ် နန်းသက်နှစ်နှစ်တွင် ရုတ်တရက် ကံကုန်သည်။<br /> '''၁၁ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၄၂၃ - ၁၄၈၃)''' ။ ။ ၁၁ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် သတ္ထမ ချားဘုရင်နှင့် မိဖုရားကြီးမာရီတို့၏ သားတော်ဖြစ်သည်။ ဇူးရှမြို့၌ ၁၄၂၃ ခုနှစ်တွင် ဖွားမြင်သည်။ ထိုအချိန်က ပြင်သစ်နယ်အချို့သည် အဂ‡လိပ်တို့လက်တွင်းသို့ ရောက်ရှိနေခဲ့၏။ လူဝီ ငါးနှစ်သားအရွယ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၌ မကြုံစဖူးထူးကဲသော အမျိုးသမီးသူရဲကောင်း ဂျုန်းဆိုသူ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီးနောက် နယ်ပယ်အချို့ကို အင်္ဂလိပ်များလက်မှ ပြန်ရခဲ့လေသည်။ ( ဂျုန်းအော့အတ် ။) ရိန်းမြို့တွင် ချားဘုရင်ကြီး ရာဇဘိသိက်ခံယူသောအခါက လူဝီသည် ခြောက်နှစ်သားအရွယ်မျှသာရှိသေး၏။ လူဝီသည် အသက် ၁၃ နှစ်မျှ မပြည့်သေးမီ စကော့တလန်ပြည်ရှင် ပထမဂျိမ်းဘုရင်၏သမီးတော် မာဂရက်နှင့် လက်ဆက်ခဲ့၏။ သို့သော် ချမ်းမြေ့သာယာသော အိမ်ထောင်ရှင်ဘဝကို မခံစားခဲ့ရချေ။ ၁၆ နှစ်အရွယ်၌ လူဝီသည် တိုင်းရေးပြည်မှု အရှုပ်အထွေးများတွင် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့လေသည်။ လူဝီသည် ၁၄၆၁ ခုနှစ်တွင် ဖခင်ဘုရင်ကြီး၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံလေသည်။ ရှင်ဘုရင်ဖြစ်ရန် ခန့်ညားတင့်တယ်သော ဥပဓိရုပ်မရှိသော်လည်း ပါးနပ်၍ အကြံကြီးသူတစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူ၏တစ်ခုတည်းသော ရည်မှန်းချက်ကား ပြင်သစ်နိုင်ငံကြီး ကျယ်ပြန့်ဝေဆာစေရန်ပင်ဖြစ်၏။ လူဝီဘုရင်သည် နိုင်ငံရေးပရိယာယ်တွင် အလွန်ပါးနပ်၏။ အင်အားကြီးမား၍ ခက်ထန်သော ဗာဂန်ဒီနယ်စားကြီးနှင့်တကွ အခြားမှူးမတ်များ စည်းလုံးစုပေါင်းကာထောင်ထား ထကြွသောအခါ လူဝီသည် အဓမ္မနည်းကိုမသုံးဘဲ သဘောတူစာချုပ်များ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေခဲ့၏။ သို့ရာတွင် ထိုစာချုပ်များကို တစ်ခုမျှမလိုက်နာဘဲ ပရိယာယ်ကိုသုံး၍ သော်လည်းကောင်း၊ စစ်ပြိုင်၍သော်လည်းကောင်း ရန်သူများကို တစ်ဦးပြီး တစ်ဦး သုတ်သင်ဖြိုခွင်းခဲ့လေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဗာဂန်ဒီနယ်စားကြီးကို ပင် နှိမ်နင်း၍နယ်စားကြီး၏ နယ်ပယ်အများကို ပြင်သစ်နိုင်င ံတွင်းသို့ သွတ်သွင်းလိုက်လေသည်။ လူဝီဘုရင်သည် ကိုယ်ရေးကိုယ်တာအတွက်သုံးစွဲရန် နှမြောတတ် သော်လည်း နိုင်ငံကျယ်ဝန်းမှုအတွက် နယ်စပ်ဒေသများကို ဝယ်ယူဖြည့်သွင်း ရာတွင်မူ ရက်ရောစွာသုံးစွဲလေ့ရှိလေသည်။ လူဝီဘုရင်သည် သက်ဦးဆံပိုင် ဘုရင်စနစ်ဆန်ဆန် အုပ်ဆိုးခဲ့၏။ မိမိဆောင်ရွက်မှုသည် နည်းလမ်းကျ သည်၊ တရားနှင့်ညီသည် မညီသည်ကို ဂရုမထားဘဲ ရည်ရွယ်ချက်အောင် မြင်မှုလောက်ကိုသာ အဓိကထား၍ ဆောင်ရွက်သွားလေ့ရှိ၏။ မည်သို့ပင်ဆို စေ ထိုဘုရင်၏ လက်ထက်တွင် နိုင်ငံ၏မဏ္ဍိုင်ဖြစ်သော ဘုရင့်အာဏာ သည် နယ်စား၊ မြို့စားများအပေါ်တွင် ထိရောက်စူးရှခဲ့သဖြင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ သည် နိုင်ငံနီးချင်းများ၏ လေးစားမှုကို ခံယူခဲ့ရလေသည်။ နတ်ရွာမစံမီ နှစ်နှစ်သုံးနှစ်ခန့်တွင် လူဝီဘုရင်ကြီးသည် မည်သည့်အမှုကိစ္စ ကိုမျှလည်း စိတ်မဝင်စား၊ မည်သူ့ကိုမျှလည်း စကားမပြော၊ လူသူကင်းဝေး၍ လုံခြုံ သောရဲတိုက်တစ်ခုတွင် ယုံကြည်စိတ်ချရသော ကျွန်ယုံတော ်တစ်စုနှင့်သာ အေးချမ်းသာယာစွာစံနေခဲ့လေသည်။ ဘုရင်ကြီးသည် ၁၄၈၃ ခုနှစ်၊ 0x100သဂုတ်လ ၃ဝ ရက်နေ့တွင် နတ် ရွာစံလွန်၍ သားတော်က အဋ္ဌမချားဘုရင်ဟူသောအမည်ဖြင့် သူ၏ထီးမွေ နန်းလျာကို ဆက်ခံအုပ်စိုးလေသည်။ ==၁၂ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၄၆၂ - ၁၅၁၅)== ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် အဋ္ဌမချားဘုရင်၏ ညီတော်ဝမ်းက ွဲဖြစ်သည်။ အော်လီယန်းစားချား၏ သားတော်ဖြစ်၍ ဘုရင်မဖြစ်မီက အော်လီယန်းနယ် စားဖြစ်သည်။ ၁၄ နှစ်အရွယ်က ၁၁ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်၏ သမီး တော် ဂျုန်း(ဇန်း)နှင့် လက်ဆက်သည်။ ၁၄၉၈ ခုနှစ်တွင် အဋ္ဌမချားဘုရင် ၏ ထီးနန်းကို ဆက်ခံသိမ်းပိုက်သဖြင့် ပြင်သစ်ပြည့်ရှင် ဘုရင်ဖြစ်လာ သည်။ ၁၄၉၉ ခုနှစ်တွင် ပထမကြင်ယာတော်ဖြစ်သူ ဂျုန်းမင်းသမီးကို ကွာ ရှင်း၍ အဋ္ဌမချားဘုရင်၏ ကျန်ရစ်ခဲ့သော ကြင်ယာတော်အန်းနှင့် လက်ထပ်သည်။ အန်းသည် ဗရစ်တန္နီနယ်ကိုစားရသောကြောင့် ထိုနယ်ကိုပိုင်ဆိုင်ရေးအတွက် လက်ထပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၂ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် စစ်တိုက်ရာ၌ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်၏။ အီတလီနိုင်ငံရှိ မီလန်နယ်ကိုရရှိရေးအတွက် အသက်စည်းစိမ်နှင့်တကွ အချိန်ကိုပါဖြုန်းတီးသော စစ်ပွဲပေါင်းများစွာကို ကိုယ်ထိလက်ရောက် ဆင်နွှဲခဲ့လေသည်။ ၁၅၁၂ ခုနှစ်တွင် လူဝီဘုရင် အရှုံးဖြင့် စစ်ပွဲများပြီးဆုံးသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့သည် အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် အဋ္ဌမဟင်နရီဘုရင်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရာတွင် စစ်ရေးရှုံးနိမ့်ရပြန်သည်။ ၁၅၁၄ ခုနှစ် စာချုပ်အရ ဟင်နရီဘုရင်၏ နှမတော် မေရီကျူဒါနှင့်လက်ဆက်သည်။ သုံးလမျှအကြာ ၁၅၁၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင်ကံတော်ကုန်သည်။ လူဝီဘုရင်လက်ထက်တွင် တိုင်းပြည်ဝပြောစည်ပင်သောကြောင့် တိုင်းသူပြည်သားတို့၏ ချစ်ကြည်လေးစားမှုကို ခံယူရရှိကာ'ပြည်သူပြည်သားတို့၏ဖခင်' ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ဂုဏ်ပြုခြင်းကို ခံရသည်။ ==၁၃ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၆ဝ၁ - ၁၆၄၃)== ၁၃ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် ပြင်သစ်ပြည်ရှင် စတုတ္ထဟင်နရီဘုရင်၏ သားတော်ဖြစ်သည်။ ၁၆၁ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ခမည်းတော် ဟင်နရီဘုရင်ကြီး လုပ်ကြံခြင်းခံရသောအခါ လူဝီသည် ကလေးသူငယ်ကစားသည့်အရွယ်သာ ရှိသေးသဖြင့် မယ်တော်မိဖုရားကြီး မာရီဒါမဲဒီချီက ရင်ခွင်ပိုက် အုပ်ချုပ်ခဲ့လေသည်။ လူဝီဘုရင်ကလေး နန်းတက်စနှစ်များတွင် မယ်တော်မိဖုရားကြီး၏ ပျော်ပါးသဘောလွယ်မူ အသုံးဖွာမှုတို့ကြောင့် တိုင်းပြည်၌ ဖရိုဖရဲဖြစ်ကာ အုပ်ချုပ်ရေး သိမ်ဖျင်းခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် မယ်တော်မိဖုရားကြီး၏ အတိုင်ပင်ခံဖြစ်သော ကာဒင်နယ် ရစ်ရှလျူးသည် ၁၆၂၄ ခုနှစ်တွင် ဘုရင့် အမှုဆောင်အဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်ကာ အုပ်ချုပ်ရေးကို စီမံလုပ်ကိုင်လိုက်သည်မှ စ၍ အခြေအနေမှာ ကောင်းမွန်လာလေသည်။ ကာဒင်နယ်ရစ်ရှလျူးသည် စတုတ္ထဟင်နရီ ဘုရင်ကြီး၏ စည်းမျဉ်းဝါဒအတိုင်း ဘုရင့်အစိုးရ၏ 0x100သဇာစူးရှရေးအတွက် ဆောင်ရွက်ခဲ့၏။ အုပ်ချုပ်ရေးဘက်တွင် စစ်သားနှင့် မှူးမတ်များကို လူလတ်တန်းစားတို့ဖြင့် အစားထိုးကာ လုပ်ကိုင်ခဲ့၏။ နိုင်ငံရေးအားဖြင့် တန်ခိုးကြီးနေသော ဟျူးဂျနိုးခရိယာန်ဂိုဏ်းကြီးကိုလည်း အယူဝါဒသက်သက်ကိုသာ ဆောင်ရွက်လာသည်အထိ နှိပ်ကွပ်ခဲ့လေသည်။ ဟျူးဂျနိုးများနှင့် မှူးမတ်များကို ထိုသို့နှိပ်ကွပ်လိုက်သောသောအခါ ဘုရင့်အစိုးရသည် အာဏာရှိလာလေတော့၏။ ရစ်ရှလျူးသည် ဘုရင့်အစိုးရ ခိုင်မြဲတောင့်တင်းမှုအတွက် ၁၈နှစ်တိုင်တိုင် ဖက်ပြိုင်သူများအားနှိပ်ကွပ်ကာ တင်းမာစွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့လေသည်။ ရစ်ရှလျူး ကြိုးစားဆောင်ရွက်သဖြင့် အမျိုးသားစည်းလုံးမှု၊ အယူဝါဒငြိမ်းချမ်းမှုတို့ကို ရရှိခဲ့သည်သာမက ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ တန်ခိုးသည်လည်း ကြီးထွားခဲ့လေသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ အထက်မြက်ဆုံးသောဝန်ကြီးဟု ရစ်ရှလျူးအား ချီးကျူးထိုက်ပေသည်။ ( ရစ်ရှလျူး ကာဒင်နယ် - ။) လူဝီဘုရင်နှင့် ရစ်ရှလျူးတို့၏ ဆက်ဆံမှုသည် အငြိအစွန်းမရှိ ပကတိပြေပြစ်ခဲ့သည်ဟု မဆိုနိုင်ချေ။ သို့ရာတွင် လူဝီသည်ရစ်ရှလျူးအား လိုက်လျောခဲ့သည်ကများလေသည်။ ရစ်ရှလျူးသည် ၁၆၄၂ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ကွယ်လွန်ပြီးနောက် မကြာမီ လူဝီဘုရင်သည်လည်း ၁၆၄၃ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ကံကုန်လေသည်။ ==၁၄ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၆၃၈ - ၁၇၁၅)== ၁၄ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် ၁၃ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်၏ သားတော်ဖြစ်၍ ၁၆၃၈ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်သည်။ မယ်တော်မှာ ဩစတြီးယန်း မင်းသမီးအန်းဖြစ်၏။ ငါးနှစ်သားအရွယ်တွင် ခမည်းတော် ၁၃ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင် နတ်ရွာစံသဖြင့် ပြင်သစ်ထီးနန်းကို ဆက်ခံစိုးစံရလေသည်။ ၁၄ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် ပြင်သစ်ထီးနန်းကို ၇၃ နှစ်တိုင်တိုင် အုပ်စိုးသွားသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင်သာမက ဥရောပဘုရင်များအနက် နန်းသက်အရှည်ဆုံးသော မင်းဖြစ်၏။ သူ၏လက်ထက်တွင် ဘုရင်၏ တန်ခိုးအာဏာ အထွတ်အထိပ်သို့ရောက်ရှိခဲ့၏။ လူဝီဘုရင်သည် ငါသည်လျှင် နိုင်ငံတော်ဖြစ်သည်ဟု ထုတ်ဖော်မြွက်ဟသည် ဆို၏။ လူဝီ အရွယ်မရောက်မီ ကာလကမူ နိုင်ငံတော်အုပ်ချုပ်ရေးတွင်လည်းကောင်း၊ နိုင်ငံခြားနှင့် ဆက်ဆံရေးတွင်လည်းကောင်း မယ်တော် မိဖုရားကြီးနှင့် မှူးမတ်ကြီးတို့က ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အရွယ်ရောက်လာချိန်တွင် လူဝီဘုရင်ကလေးသည် ပြင်သစ်တစ်နိုင်ငံလုံးကို တဖြည်းဖြည်း အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် သူကိုယ်တိုင် အုပ်စိုးလိုခဲ့သော်လည်း ပြည်ရေးပြည်ရာ အဝဝကို သူငယ်စဉ်မှစ၍ နိုင်နင်းစွာ ကြိုူးကိုင်လာခဲ့သော ကာဒင်နယ် မာဇာရင်အား မလွန်ဆန်သာအောင်ရှိခဲ့သည်။ မာဇာရင်သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ၏ အုပ်ချုပ်ရေး စက်ယန္တရားကြီးတစ်ခုလုံးကို သူ၏လက်ထဲတွင် ထိန်းသိမ်းထားသဖြင့် လူဝီဘုရင်သည် သူထင်တိုင်းမပြုနိုင်ခဲ့ချေ။ သို့ဖြစ်၍ လူဝီ အရွယ်ရောက်ပြီးသည့်နောက်တွင်လည်း စင်စစ် တိုင်းပြည်ကိုအုပ်ချုပ်နေသူ မှာ မာဇာရင်သာလျှင်ဖြစ်လေသည်။ ( မာဇာရင် ယူး - ။) ၁၆၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အသက် ၂၂ နှစ်အရွယ် လူဝီဘုရင်သည် နှမတော်ဝမ်းကွဲတော်သူ မရီးယာတရီးဇာ မင်းသမီးနှင့် လက်ထပ်သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ကာဒင်နယ်မာဇာရင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်သဖြင့် လူဝီဘုရင်သည် မာဇာရင်လက်ဝယ်ရှိသော အာဏာတို့ကို ပြန်လည်သိမ်းယူပြီးလျှင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ကို သူ့သဘောအတိုင်း ဖွဲ့စည်းခဲ့လေသည်။ မိမိ၏ ဝန်ကြီးအဖြစ် မိမိကိုယ်တိုင်ဆောင်ရွက်မည်ဟု ကြေညာသောဟူ၏။ ဝန်ကြီးများကိုခန့်ရာ၌ မာဇာရင်လက်ထက် ခန့်အပ်ထားသော အချို့ဝန်ကြီးများကို ဖြုတ်ပစ်၍ မိမိသဘောကျသူများကိုသာခန့်သည်။ လူဝီသည် အလွန်အကင်းပါး၍ အရည်အချင်းကို ကောင်းစွာအကဲဖြတ်တတ်သဖြင့် ဉာဏ်ပညာအမြော်အမြင်ကြီးသော အတိုင်ပင်ခံအမတ်ကြီးများကို ရွေးချယ်ခန့်တတ်၏။ သူ၏လက်ထက်တွင် ဘဏ္ဍာရေးကို ကျွမ်းကျင်နိုင်နင်းသော ဝန်ကြီးကိုးလဗားကြောင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဘဏ္ဍာရေးဖွံ့ဖြိုးခဲ့၏။ ( ကိုးလဗား ဂျေ - ။ ) ကိုးလဗား၏ စီမံကိန်းများအောင်မြင်စေရန် လူဝီဘုရင်ကိုယ်တိုင် အရေးတယူ ဆောင်ရွက်ခဲ့၏။ လူဝီဘုရင်သည် ဘုန်းတန်ခိုးကြီးမြင့်ရေးကို အထူလိုလားသဖြင့် နယ်ချဲ့ရန် အမြဲစိတ်အားထက်သန်ခဲ့၏။ ၁၆၆၇ ခုနှစ်မှစ၍ နယ်ချဲ့စစ်ပွဲများကို အကြိမ်ကြိမ်တိုက်ခိုက်ခဲ့လေသည်။ ထိုနယ်ချဲ့စစ်ပွဲကြီးများမှာ လူဝီဘုရင် နတ်ရွာစံသည်အထိပင် ကာလရှည်လျားစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့၏။ သို့သော် ဆက်တိုက်မဟုတ်ဘဲ စစ်ပွဲတစ်ခုနှင့်တစ်ခုအကြားတွင် အချိန်အတော်ခြားသဖြင့် လူဝီဘုရင်သည် အတန်ကြာနားခွင့်ရခဲ့ပေသည်။ ပထမဆုံးနယ်ချဲ့စစ် ပွဲမှာ စပိန်ပိုင် နယ်သာလန်(ဗဲလဂျီယမ်)ကို သိမ်းပိုက်လိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရလေသည်။ ဤစစ်ပွဲကို ၁၆၆၇ ခုနှစ်မှ ၁၆၆၈ ခုနှစ်အထိနှစ်နှစ်မျှ တိုက် ခိုက်ပြီးလျှင် ရပ်နားခဲ့သော်လည်း ဒုတိယစစ်ပွဲကြီးအတွက် စစ်မီးညိ|ခဲ့သည်နှင့်တူပေသည်။ ထို့ကြောင့် ၂၆၇၂ ခုနှစ်မှ ၁၆၇၈ ခုနှစ်အထိဟော်လန်နှင့် ဒုတိယအကြိမ် စစ်ဖြစ်ရပြန်၏။ ထိုစစ်ပွဲကြီး နှစ်ပွဲစလုံးတွင် ပြင်သစ်တို့၏ စစ်အင်အားကြီးမားကြောင်း ထင်ရှားခဲ့သော်လည်း ရန်သူတို့၏ တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ပြင်သစ်ရေတပ်ကြီးသည် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် အရေး နိမ့်ခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့်လည်း ဟော်လန်ပြည်ကို မသိမ်း ပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ၁၆၇၈ ခုနှစ်မှ ၁၆၈၈ ခုနှစ်အထိ ၁ဝ နှစ်အတွင်းတွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံရေးသည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲခဲ့လေသည်။ နိုင်ငံတွင်းဆူပူမှုများကြောင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏အင်အားသည် အထူးတလည် ယုတ်လျော့သွားသည့် အပြင် ရှေးကမဟာမိတ်ဖြစ်ခဲ့သော အင်္ဂလန်ကလည်း ပြင်သစ်၏ရန်သူများနှင့် လုံးဝပူးပေါင်းသွားလေသည်။ ၁၆၈၈ ခုနှစ်မှစ၍ ဟော်လန်ပြည်ကို ပြင်သစ်တို့က အလုံး အရင်းနှင့်ချီတက်ကာ တတိယနယ်ချဲ့စစ်ကြီးဆင်နွှဲတိုက်ခိုက်ပြန်ရာ အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် တတိယ ဝီလျံဘုရင်သည် ဟော်လန်ပြည်ဘက်မှ စိတ်ရောကိုယ်ပါ ကူညီတိုက်ခိုက်ပေးသဖြင့် ပြင်သစ်တို့မအောင်မြင်ဘဲ ၁၆၉၇ ခုနှစ်တွင် ရိုင်းစဝစ် စစ်ပြေငြိမ်းရေးစာချုပ်ကိုချုပ်ဆိုကာ စစ်ပွဲကြီးကို အပြီးသတ်ခဲ့ရ ပြန်၏။ ထိုစာချုပ်အရ ပြင်သစ် - ဂျာမန်နယ်စပ်ရှိ ပြင်သစ်ပိုင်နယ် အချို့အဝက်ကို ပြင်သစ်တို့က လက်လွှတ်လိုက်ရလေသည်။ ၁၄ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် ထိုသို့ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည့် နယ် မြေများကို တစ်နည်းနည်းနှင့် ပြန်လည်ရရှိနိုင်ရန် အစဉ်သဖြင့် အကြံယူလျက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် စပိန်ဘုရင် ဒုတိယချားသည် နန်းလျာမရှိဘဲ နတ်ရွာစံလေရာ စပိန်ထီးနန်း ဆက်ခံရေးပြဿနာ ပေါ်ပေါက်လာလေသည်။ ထိုအခါ ၁၄ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် စပိန်ထီးနန်းကို မိမိ မြေးတော် ဖိလစ်မင်းသား ဆက်ခံရန်အတွက် နန်းလုစစ်ပွဲတွင် ပါဝင်တိုက်ခိုက်လေရာ နောက်ဆုံးတွင် အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း ထို ' စပိန်ထီးနန်းဆက်ခံရေးစစ်ပွဲ'ကြီးတွင် ပြင်သစ်စစ်သားနှင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက် အများအပြားပင် ဆုံးရှုံးခဲ့ရလေသည်။ ဤစစ်ပွဲကြီးမှာ ၁၇၈၁ ခုနှစ်မှ ၁၇၉၃ ခုနှစ်အထိ ၁၂နှစ်မျှကြာရှည်အောင် တိုက်ခိုက်ရသောစစ်ပွဲဖြစ်သည်။ ထိုစစ်ပွဲတွင် ဥရောပ တပ်ပေါင်းစုကြီးကို ဗြိတိသျှစစ်သေနာပတိ မာလဗာရာမြို့စားကြီးကဦးစီး၍ ပြင်သစ်ကို တိုက်ခဲ့လေသည်။ ( မာလဗာရာမြို့စား - ။) စပိန် ထီးနန်းဆက်ခံရေး စစ်ပွဲအပြီးတွင်ချုပ်ဆိုသည့် ယူးထရက် စာချုပ်သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက် ဘဏ္ဍာရေးတွင် များစွာထိခိုက်စေခဲ့သည်။ စစ်ပွဲတွင် ဆုံးရှုံးထားသော ငွေနှင့်လက်နက်များကို အစားထိုးနိုင်ရန် အားသစ်လောင်း၍ ကြိုးစားသော်လည်း အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့ချေ။ နိုင်ငံတော်တွင် ဘဏ္ဍာရေး ကြပ်တည်းမှုကြောင့် အခွန်အတုတ်များကို ကြီးလေးစွာ ကောက်ခံသဖြင့် တိုင်းသူပြည်သားများသာလျှင် အနစ်နာခံကြရသည်။ ဘုရင်ကမူ အသုံးအဖြုန်းတွင် လျှော့သည်ဟူ၍မရှိဘဲ တိုင်းပြည်က ကြီးလေးစွာ ထမ်းဆောင်ထားရသော ဘဏ္ဍာတော်ငွေမှ သန်းပေါင်းများစွာ အကုန်အကျခံကာ ဗာဆေးမြို့၌ကြီးကျယ်ခမ်းနားလှသော နန်းတော်ကြီးတစ်ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်လေသည်။ ပြည်သူပြည်သားများသည် ဘုရင်၏ပြုမူပုံများ ကို လုံးဝသဘောမကျကြသော်လည်း စည်းလုံးမှုမရှိသေးသဖြင့်ဆူပူထကြွမှုများ မပေါ်ပေါက်ခဲ့ပေ။ ၁၄ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် အသက်ရှည်ရကား သူအုပ်စိုးနေစဉ် အတောအတွင်း နန်းလျာဖြစ်သော သားတော်အိမ်ရှေ့မင်းသားသည်လည်းကောင်း၊ နောက်တစ်ဆက် နန်းလျာဖြစ်သော မြေးတော်နှစ်ပါးသည် လည်းကောင်း ကွယ်လွန်ကြပြီဖြစ်ရာ ခရစ် ၁၇၁၅ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် လူဝီဘုရင် နတ်ရွာစံသောအခါ မြစ်တော်အငယ်က ၁၅ဆက်မြောက် လူဝီအဖြစ် ထီးနန်းကိုဆက်ခံသည်။ နန်းသက်ရှည်သလောက်ပင် ၁၄ ဆက်မြောက် လူဝီ ဘုရင်၏ လက်ထက်၌ ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် အနုပညာဘက်တွင် ထွန်းပြောင်ခဲ့သည်။ လူဝီဘုရင်သည် ထယ်ဝါခမ်းနားမှုကို အလွန်နှစ်သက်သည့်အလျောက် အနုပညာကို အားပေး၏။ လူဝီဘုရင်သည် သက်ဦးဆံပိုင် တန်ခိုးအာဏာ ရရှိသည်မှန်သော်လည်း သူ၏နန်းသက်အလယ်ပိုင်းလောက်တွင် အထူးအောင် မြင်ရခြင်းမှာ ကျွမ်းကျင်နိုင်နင်း အရည်အချင်းပြည့်ဝသော သူ၏ နိုင်ငံပြု သုခမိန်များကြောင့်ပင်ဖြစ်လေသည်။ ==၁၅ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်( ခရစ် ၁၇၁ဝ - ၁၇၇၄ )== ၁၄ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်၏ မြစ်တော်ဖြစ်၍ ဗာဆေးမြို့၌ ၁၇၁ဝ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင်ဖွားမြင်သည်။ ထီးနန်းကို ၁၇၁၅ ခုနှစ်တွင် ဆက်ခံသည်။ ထိုအခါက လူဝီမှာ ငါးနှစ်သားအရွယ် လူမမယ်မျှသာ ရှိသေး၍ ဦးလေးတော်ဖြစ်သူ အော်လီယန်း နယ်စားကြီးသည် ဘုရင်ကလေး၏ ရင်ခွင်ပိုက်အဖွဲ့ကို ကြီးမှူးအုပ်ချုပ်ခဲ့လေသည်။ ထိုသို့ အုပ်ချုပ်ခဲ့ရာမှ ရှစ်နှစ်မျှကြ သောအခါ အော်လီယန်းနယ်စားကြီး ကွယ်လွန်ခဲ့၍ အာဏာလုမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြန်သည်။ ထို့နောက် ဘုရင့်ဆရာဖြစ်သော ကာဒင်နယ်ဖလူးရီးသည် အုပ်ချုပ်ရေးကိုကြိုးကိုင်ကာ တိုင်းပြည်ကို ဦးစီးလိုက်လေသည်။ ကာဒင်နယ်ဖလူးရီးသည် စစ်ကိုမလိုလားဘဲ ဘဏ္ဍာတော်ကို ချွေတာစွာသုံးစွဲခဲ့၏။ သို့ရာတွင် စည်းကမ်းပျက်ပြား ကာ ယိမ်းယိုင်လျက်ရှိသော တိုင်းပြည်၏အခြေအနေကို ထိန်းသိမ်းနိုင်စွမ်း မရှိခဲ့ချေ။ ဖလူးရီးကွယ်လွန်သွားသော ၁၇၄၃ ခုနှစ်မှစ၍ လူဝီသည် တိုင်းပြည်ကို မိမိအလိုကျ အုပ်စိုးခဲ့၏။ သို့ရာတွင် မောင်းမမိဿံများ၏ အလိုတော်ကိုလိုက်သဖြင့် အမှားမှားအယွင်းယွင်းသာလျှင် ဖြစ်ခဲ့လေသည်။ သူ၏ လက်ထက်၌ ခုနစ်နှစ်စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားလေရာ အိန္ဒိယတွင်ရှိသည့် ပြင်သစ်ပိုင် နယ်များနှင့် မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ ကနေဒါပြည်တို့သည် အင်္ဂလိပ်လက်သို့ ကျရောက်ဆုံးပါးခဲ့ရ၏။ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဂုဏ်သတင်းလည်း ကမ္ဘာ့အမြင်တွင် များစွာသိမ်ငယ် သွားခဲ့လေသည်။ ( ခုနစ်နှစ်စစ်ပွဲ ။) အမျိုးသားကောင်းစားရေးကို လျစ်လျူရှုကာ နန်းတွင်းသာယာမှုအတွက် အသုံးအဖြုန်းအားကြီးခဲ့သဖြင့် ပြည်သူတို့သည် ဘုရင်စနစ်ကို မုန်းတီးခဲ့ကြလေသည်။ ထိုမုန်းတီးစိတ်ကား ဘုရင်ဆက် ပြတ်သွားအောင် တော်လှန်ရေးကြီး ပေါ်ပေါက်လာသည်အထိ ဆီးတား၍မရနိုင်သောအခြေသို့ ရောက်စေခဲ့လေသည်။ 'ကျွန်ုပ်လွန်လျှင် ဒုက္ခပင်လယ်ဝေမှာပေါ့' ဟုပြောလေ့ရှိသော လူဝီဘုရင်သည် နှစ်ပေါင်း ၆ဝ ခန့် အုပ်စိုးပြီးနောက် ၁၇၇၄ ခုနှစ်၊ မေလ ၁ဝရက်နေ့တွင် ကံကုန်လေသည်။ ==၁၆ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၇၅၄ - ၁၇၉၃)== ထိုမင်းသည် ၁၅ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်၏ မြေးတော်ဖြစ်၍ ပြင်သစ်တော်လှန်ရေးအတွင်း တိုင်းသူပြည်သားတို့ ခေါင်းဖြတ်အဆုံးစီရင်ခြင်း ခံရ လေသည်။ ၁၆ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် ၁၅ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်၏သားတော် အိမ်ရှေ့မင်း၏ သားတော်ဖြစ်၍ ၁၅ရ၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ရက်နေ့တွင် ဗာဆေးမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ ရာဇာဘိသိက် ခံယူစဉ်အခါက အသက် ၂ဝ မျှရှိပေပြီ။ ဘုရင်မဖြစ်မီ လေးနှစ်ခန့်က ဩစတြီးယန်းဘုရင်မ မရီးယား တရီးဇား၏ သမီးတော်ဖြစ်သူ မာရီအန်တွာနတ်မင်းသမီးနှင့် စုလျားရစ်ပတ် လက်ဆက်ခဲ့သည်။ ( မာရီအန်တွာနတ် ။) လူဝီဘုရင်သည် ဘိုးတော်ဖြစ်သူ ၁၅ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်၏ အပျော်အပါးများပြားလှသော နန်းတော်တွင်း၌ ကြီးပြင်းလာသည်မှန်သော်လည်း မကောင်းမှုဒုစရိုက်များကို ရှောင်ကြဉ်ခဲ့၍ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့်ပြည့်ဝကာ ဘာသာအယူဝါဒကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းသူဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် စိတ်ထား ပျော့ညံ့သူဖြစ်သည့်အလျောက် အရေးရှိက မိဖုရားကိုအားထားကာ မိဖုရား၏ အလိုသို့လိုက်၏။ တိုင်းရေးပြည်မှုတွင် စိတ်မဝင်စားလှဘဲ အမဲလိုက် ရန်သာ စိတ်သန်လေသည်။ ဘုရင်ဖြစ်လာသောအခါ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဖရိုဖရဲဖြစ်နေသော ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေကို ထိန်းသိမ်းတည့်မတ်ပေးရန် ပြင်သစ်နိုင်ငံပြု သုခမိန်တစ်ဦးဖြစ်သူ တားဂိုးအား လွှဲအပ်ခဲ့လေသည်။ တားဂိုး၏ စွမ်းဆောင်မှုကြောင့် တိုင်းပြည်တွင် တိုးတက်တန်သလောက် တိုးတက်ခဲ့၏။ သို့သော် မင်းပင်ကောင်းလျက် မင်းမြှောင်ဖျက်ဆိုသော စကားကဲ့သို့ ကိုယ်ကျိုးလိုလားသူ အမတ်များနှင့် အသုံးအဖြုန်းကြီးသော မိဖုရားကြီးမာရီအန် တွာနတ်တို့သည် တစ်ကျိတ်တည်း ပူးပေါင်း၍ တစ်ဖက်တစ်လမ်း ကြံစည်ခဲ့ကြရာ နောက်ဆုံးတွင် ဘုရင်သည် တားဂိုးအား ရာထူးမှ နုတ်ပယ်လိုက် သည်အထိ ဖြစ်လေသည်။ လုပ်ရည်ကိုင်ရည်ရှိသော တားဂိုးအား ရာထူးမှနုတ်ပယ်လိုက်သည့်နောက်တွင် တိုင်းပြည်အခြေအနေမှာ ဆိုးသည်ထက်ဆိုးလာလေသည်။ ဘဏ္ဍာတော်အဖြုန်းများသဖြင့် အစိုးရလက်ဝယ် ငွေမရှိဖြစ်ခဲ့ရာအခွန် တိုးတက်ကောက်ခံရန် အကြောင်းပေါ်လာတော့၏။ သို့ဖြင့် ၁၇၅နှစ်တိုင်တိုင် မကျင်းပဖြစ်သော စတိတ်ဂျင်နရယ် လွှတ်တော်အစည်းအဝေးကြီးကို ဆင့် ခေါ်၍ ဆွေးနွေးရလေသည်။ စတိတ်ဂျင်နရယ်လွှတ်တော်ကို ၁၇၈၉ ခုနှစ်၊ မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ထိုလွှတ်တော်တွင် မှူးမတ်များ၊ သာသနာ့ဝန်ထမ်းများ နှင့် ဆင်းရဲသားကိုယ်စားလှယ်များ ပါရှိလေသည်။ ထိုသို့ လွှတ်တော်ကို ဆင့်ခေါ်သည်မှစ၍ ပြင်သစ်တော်လှန်ရေး စတင်ဖြစ်ပွားသည်ဟုဆိုရပေမည်။ ( ပြင်သစ်တော်လှန်ရေး ) မိမိတို့ သဘောမတူဘဲ အခွန်များမတိုးရဟု အစည်းအဝေးတွင် ဆင်းရဲသားကိုယ်စားလှယ်များက ကန့်ကွက်ကြသည်။ ထို့ပြင်အုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေကို ရေးဆွဲခြင်း၊ လွှတ်တော်မှန်မှန်စည်းဝေးခြင်း၊ မဲပေးရာတွင် သာတူညီမျှရှိစေခြင်း၊ အခွန်အတုတ် သက်သာစေခြင်း စသည့်အချက်များကို ဆောင်ရွက်ရန် တောင်းဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရင်နှင့် အခွန်မထမ်းကြရသော မှူးမတ်များ၊ သာ သနာ့ဝန်ထမ်းများသည် အခွန်ထမ်းဆင်းရဲသား ကိုယ်စားလှယ်များကို လွှတ်တော်တွင် ပါဝင်ခွင့်မပေးဘဲနေလေသည်။ ဆင်းရဲသား ကိုယ်စားလှယ်တို့ သည် အလျှော့မပေးဘဲ သီးခြားလွှတ်တော်တစ်ခုကို တည်ထောင်ကာ အမျိုးသားလွှတ်တော်အဖြစ် ကြေညာခဲ့လေသည်။ ဘုရင်သည် ထိုသို့ကြေညာသူတို့ကို စစ်တပ်ဖြင့် နှိမ်နင်း၏။ သို့ရာတွင် စစ်သည်တော်တို့သည် ဆင်းရဲသားကိုယ်စားလှယ်များအားမနှိပ်နင်းဘဲ ဘုရင့်အာဏာကို ဖီဆန်ကြလေသည်။ ထိုအခါ လူဝီသည် နိုင်ငံခြားစစ်တပ်တို့၏ အကူအညီဖြင့် နှိမ်နင်းရန် ကြိုးစားပြန်၏။ ထိုအခါ ပါရစ်မြို့နေ ဆင်းရဲသားအပေါင်းတို့သည် မခံမရပ်နိုင်ဖြစ်ပြီးလျှင် ၁၇၈၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဗက်စတီးခေါ် နိုင်ငံရေး အကျဉ်းထောင်ကြီးကို အတင်းဝင်စီးလေသည်။ ဗက်စတီးကို စီးမိသောအခါ အကျဉ်းသားများအား လွှတ်ပစ်ကြ၏။ သိုလှောင်ထားသော စစ်လက်နက်များကို သိမ်းယူလိုက်ကြ၏။ သို့ဖြင့် ဘုရင့်နိုင်ငံရေးအာဏာကို တော်လှန်သော ပြည်သူဆင်းရဲသားတို့နှင့် မင်း၊ မှူးမတ်၊ သာသနာဝန်ထမ်းတို့ အာဏာလုသော ပြင်သစ်တော်လှန်ရေးကြီး စတင်ဖြစ်ပွားလေတော့သည်။ ပြည်သူဆင်းရဲသားများသည် အင်အားကြီးမားလာရာ ဆင်းရဲသား ကိုယ်စားလှယ်တို့သည် အမျိုးသားလွှတ်တော်မှတစ်ဆင့် နိုင်ငံကိုအုပ်ချုပ်လေသည်။ ဦးစွာ၌ လူဝီဘုရင်သည် တော်လှန်ရေးသမားများနှင့် တွဲဖက်၍ ဆောင်ရွက်ကာ နိုင်ငံအခြေအနေကို ပြုပြင်ပေးရန် သဘောတူခဲ့၏။ သို့ရာတွင် မိဖုရားကြီး မာရီအန်တွာနတ်နှင့် နန်းတွင်မှူးမတ်များ၏စကားကို နားယောင်မိသဖြင့် ပေးထားသမျှသော ကတိတို့ကို လျစ်လျူရှုခဲ့လေသည်။ ထို့ပြင် ၁၇၉၁ ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယားနိုင်ငံ၏ အကူအညီကို ရယူလိုသဖြင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးရန်ကြံစည်ပြန်သည်။ သို့သော် အထမမြောက်ခဲ့ချေ။ ထိုအပြုအမူတို့ကြောင့် ဘုရင်နှင့် မိဖုရားတို့အား တိုင်းသူပြည်သားတို့က အယုံအကြည် ကင်းလာကြသည်။ မိဖုရားကြီးအား ဩစတြီးယန်းမဟူ၍ပင် ရှုတ်ချခေါ်ကြသည်။ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေအရ သာ အုပ်ချုပ်မည့် ဘုရင်အဖြစ်ဖြင့် အုပ်စိုးရန်ဟူသော အခြေခံဥပဒေကို လူဝီပစ်ပယ်မည်ဖြစ်ကြောင်း ပြည်သူတို့သိလာကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၇၉၁ ခု၊ ဩဂုတ်လ ၁ဝ ရက်နေ့တွင် မင်းမိဖုရားတို့စံမြန်းရာ တျူးလရီးနန်း တော်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းယူလိုက်ကြသည်။ ဥပဒေပြု လွှတ်တေယ်အဖွဲ့သည် ဘုရင့်အားနန်းမှချကာ အကျဉ်းချထားကြောင်း ကြေညာလိုက်သည်။ ထို့နောက် ဘုရင်စနစ် ဖျက်သိမ်းလိုက်ကြောင်း ၁၇၉၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော လွှတ်တော်ညီလာခံမှ ဆုံးဖြတ်ကြပြီးလျှင် လူဝီအား ရန်သူနိုင်ငံများနှင့် လျှို့ဝှက်စွာ ဆက်သွယ်ခြင်းဖြင့် ပြည်သူအပေါ် သစ္စာဖောက်မှုနှင့် တရားစွဲ ဆိုကာ သေဒဏ်ပေးလိုက်သည်။ ၁၇၉၃ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် လူဝီဘုရင်သည် ပြည်သူပြည်သားတို့က ခေါင်းဖြတ်ဓားစက်အောက် ၌ အဆုံးစီရင်ခြင်းကို ခံယူသွားရ၏။ မိဖုရားကြီး မာရီအန်တွာနတ်နှင့် အခြားများစွာသော မှူးမတ်၊ သာသနာဝန်ထမ်းတို့လည်း ထိုနည်းတူ အဆုံးစီရင်ခြင်း ခံကြရလေသည်။ ထို့နောက် ပြည်သူဆင်းရဲသားကိုယ်စားလှယ် များပါဝင်သော လွှတ်တော်ညီလာခံကလည်း ပြင်သစ်နိုင်ငံကို သမ္မတနိုင်ငံဟူ၍ ကြေညာလိုက်လေသည်။ '''၁၇ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၇၈၅ - ၁၇၉၅)။ ။ ''' ဘုရင်အမည်သာခံရ၍ အကယ်စင်စစ် မစိုးစံရသော ၁၇ ဆက်မြောက်လူဝီဘုရင်သည် ၁၆ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်နှင့် မိဖုရားမာရီအတ်တွာနတ်တို့၏ ဒုတိယသားတော်ဖြစ်သည်။ ခရစ် ၁၇၈၅ ခု၊ မတ်လ ၂၇ ရက် နေ့တွင် ဗာဆေးမြို့၌ဖွားမြင်သည်။ ၁၇၈၉ ခုနှစ်၌ နောင်တော်လွန်သဖြင့် နန်းလျာဖြစ်လာသည်။ ၁၇၉၃ ခုနှစ်တွင် တော်လှန်ရေးသမားတို့၏ အဆုံးစီရင်ခြင်းကို လူဝီဘုရင်ခံရသောအခါ အကျဉ်းထောင်တွင်းရှိ မင်းသားကလေး လူဝီချားကို ဘုရင့်ဂိုဏ်းသားများက ဘုရင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ အမည်အားဖြင့်သာ ဘုရင်ဖြစ်၍ အကျဉ်းခံမြဲခံနေရသည်။ ဘုရင်ကလေး အသက် ၁ဝ နှစ်အရွယ် ၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လတွင် ဘုရင်ကလေး ကံတော်ကုန်ကြောင်း ကြေညာသည်။ မြု|ပ်နှံရာနေရာ အမှတ်အသားမရှိသဖြင့် အချို့ကဘုရင်ကလေးမသေဘဲ လွတ်မြောက်သွားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ နောက် ဗူးဗွန်မင်းဆက် ပြန်လည်အသက်ဝင်လာသောအချိန်တွင် အယောင်ဆောင် ၁၇ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်များပေါ်လာသည်။ ==၁၈ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်(ခရစ် ၁၇၅၅ - ၁၈၂၄)== ထိုမင်းသည် ၁၆ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်၏ ညီတော်ဖြစ်၍ ၁၇၅၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ဗာဆေးမြို့၌ဖွားမြင်သည်။ ဘုရင်မဖြစ်မီက ကောင့်ဘွဲ့ခံ ပရောဗင့်စားဖြစ်သည်။ ၁၇၈၁ ခုနှစ်အထိ နန်းလျာဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၇၈၉ ခုနှစ်၌ ပြင်သစ်တော်လှန်ရေး ဖြစ်ပွားပြီးသည့်နောက်ပိုင်းတွင် ပါရစ်မြို့၌ပင် နေရစ်ခဲ့သည်။ ၁၇၉၁ ခုနှစ်၌ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ ရှောင်တိမ်းသွား သည်။ ယင်းသည့်နောက်ပိုင်းတွင် နန်းကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကြံစည်သည်။ ၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင် ၁၇ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်ကလေး ကံကုန်သည်တွင် ၁၈ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်ဘွဲ့ကို ခံယူသည်။ ၁၈၁၄ ခုနှစ်တွင် နပိုလီယန် ဗိုနာပတ်စစ်ရှုံး၍ အဲလဗကျွန်းသို့ ပို့ခြင်းခံရသောအခါ ပြင်သစ်ထီးနန်းကို ၁၈ ဆက်မြောက်လူဝီဘုရင် သိမ်းပိုက်သည်။ ထိုစဉ်အခါက လူဝီဘုရင်သည် အသက်အရွယ်အားဖြင့် ၅၉ ခုနှစ်မျှရှိပေပြီ။ ၁၈၁၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် အဲလဗကျွန်းမှ နပိုလီယန်လွတ်မြောက်လာ၍ အလုံးအရင်း စုဆောင်းပြီးသော် ပြင်သစ်ထီးနန်းကို ရက် ၁ဝဝ မျှ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထားသည့် ကာလအတွင်း လူဝီမှာ ပြည်နှင်ခံရသည်။ ဝါးတာလူးစစ်ပွဲအပြီးတွင်မူ လူဝီသည် ပါရစ်မြို့သို့ ပြန်လည်ရောက်လာကာ မဟာမိတ်တို့က ထီးနန်းအပ်နှင်းသည်ကိုခံရ၏။ ဗူးဗွန်မင်းမျိုး၏ သွေးပါလာသဖြင့် တန်ခိုးအာဏာကို ခုံမင်မက်မောသော စိတ်ဓာတ်ပြင်းထန်လင့်ကစား လူဝီသည် တိုင်းပြည်ကို သက်ညှာစွာ တရားသဖြင့် အုပ်စိုး၏။ သို့ရာတွင် အသစ်ဖွဲ့စည်းသော လွှတ်တော်၌ ဘုရင့်ဂိုဏ်းသားများသည် အင်အားကြီးမားလာကာ တိုင်းပြည်ကိုချုပ်ချယ် လာပြန်သည်။ လူဝီသည် လက်စားချေလိုသော တစ်ယူသန် ဘုရင့်ဂိုဏ်း သားများအား ၁၈၂ဝ ပြည့်နှစ်တိုင်အောင် ဟန့်တားနိုင်ခဲ့သော်လည်း ယင်းသည့်နောက်ပိုင်းတွင်မူ အသက်အရွယ်က ထောက်လာသည့်အပြင် ဘုရင့်ဂိုဏ်းသားများကလည်း အထူများပြားလာသောကြောင့် တစ်ယူသန်သမားတို့ အား လိုက်လျောခဲ့ရလေသည်။ ဘုရင့်ဂိုဏ်းသား တစ်ယူသန်များ၏ ခြယ်လှယ်မှုသည် တော်လှန်ရေးမပေါ်မီကထက်ပင် ဆိုးရွားလာတော့၏။ သို့ဖြင့် လူဝီဘဘုရင်တန်ခိုးအာဏာ ယုတ်လျော့သွားပြီးလျှင် ညီတော် ဒဿမ ချား လက်ထက်တွင် ဗူးဗွန်မင်းဆက် သုန်းသွားလေအောင် လမ်းခင်းပေးခဲ့လေသည်။ ၁၈ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်သည် ၁၈၂၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ကံကုန်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> == ကိုးကား == <references/> [[Category:နိုင်ငံတကာ ဘုရင်များ]] 2h0hd5s6sljt641pgg67kew6mlyhex4 0 18998 1037829 948220 2026-06-13T05:29:01Z Chenzeyan29 141880 1037829 wikitext text/x-wiki '''ထိုင်းလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''ယိုးဒယားလူမျိုး''' ({{lang-th|ชาวไทย}} သို့မဟုတ် {{lang|th|ชาวสยาม}}) သည် [[ထိုင်းဘာသာစကား]]ကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုအသုံးပြုကြသော လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ လူဦးရေအများဆုံးသော အဓိကလူမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို အခြေစိုက်ရာဒေသအလိုက် အလယ်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนภาคกลาง}}; Chao Phraya Thai) နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนใต้}}) ဟု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသများတွင် လွှမ်းမိုးအခြေစိုက်ကာ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်မျိုးနွယ်စုကြီး]] ထဲတွင် ပါဝင်သည်။ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် ထိုင်းဘာသာစကားတွင် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူ၍ ဒေသန္တရစကားပြောဆိုမှု ကွဲပြားချက်များ ရှိသည်။ ထိုင်းလူမျိုးများသည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ပူးတွဲကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးစာရင်းတွင်မူ ၎င်းတို့ကို "တိုင်းနွဲ့လူမျိုး" အမည်ဖြင့် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသည်။ {{Infobox ethnic group | group = ထိုင်းလူမျိုး | flag = Flag of Thailand.svg | flag_caption = ထိုင်းနိုင်ငံ အလံတော် | image = [[File:Map of the Thais Diaspora in the World.svg|center|frameless|280x280px]] | population = သန်း ၅၂ မှ ၅၉ အကြား (ခန့်မှန်း) | regions = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] {{circa}} ၅၁–၅၇.၈ သန်း{{refn|group="nb"|Thai people make up approximately 75–85% population of the country (58 million) if including the [[Southern Thailand|Southern Thai]] and, more controversially, the [[Northern Thai people|Northern Thai]] and [[Isan people]], all of which include significant populations of non Tai-Kadai ethnic groups}}<ref name=McCargoHong>{{Cite journal| doi = 10.1080/1463136042000221898| url = http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| title = Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand| journal = Asian Ethnicity| volume = 5| issue = 2| page = 219| year = 2004| last1 = McCargo| first1 = D.| last2 = Hongladarom| first2 = K.| s2cid = 30108605| access-date = 2016-09-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20170809095856/http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| archive-date = 2017-08-09| url-status = dead}}</ref><ref name="David Levinson 1998 287">{{citation |author=David Levinson |title=Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook |publisher=Oryx Pres |year=1998 |page=287 |isbn=978-1-57356-019-1 |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsworl00levi/page/287}}</ref><ref name=Ethno2013>{{citation | last1 = Paul | first1 = Lewis M. | last2 = Simons | first2 = Gary F. | last3 = Fennig | first3 = Charles D. | year = 2013 | title = Ethnologue: Languages of the World | publisher = SIL International | isbn = 978-1-55671-216-6 | url = http://www.ethnologue.com}}</ref> | region2 = {{Center|[[Thai diaspora|ရွှေ့ပြောင်းထိုင်းလူမျိုးများ]]}} | pop2 = {{circa}} ၁.၁ သန်းကျော် | region4 = {{flag|United States}} | pop4 = ၃၂၈,၁၇၆ (၂၀၂၂) | ref4 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=ASIAN ALONE OR IN COMBINATION WITH ONE OR MORE OTHER RACES, AND WITH ONE OR MORE ASIAN CATEGORIES FOR SELECTED GROUPS |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region5 = {{flagcountry|South Korea}} | pop5 = ၁၈၅,၃၈၉ (၂၀၁၈) | ref5 = <ref>{{cite web|url=http://gzone.kr/cmmn/FileDown.do?atchFileId=226381&fileSn=67807|title=출입국·외국인정책 내부용 통계월보 (2018년 7월호)|work=gov.kr|format=PDF|language=ko|access-date=2 May 2019}}</ref> | region6 = {{flagcountry|Germany}} | pop6 = ၁၁五,၀၀၀ (၂၀၂၀) | ref6 = <ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/Tabellen/migrationshintergrund-staatsangehoerigkeit-staatengruppen.html|title=Bevölkerung in Privathaushalten nach Migrationshintergrund im weiteren Sinn nach Geburtsstaat in Staatengruppen}}</ref> | region7 = {{flagcountry|Australia}} | pop7 = ၈၁,၈၅၀ (၂၀၁၉) | ref7 = <ref>{{cite web |title=Estimated resident population, Country of birth - as at 30 June, 1996 to 201 |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3412.0Main+Features12018-19?OpenDocument |website=Australian Bureau of Statistics |access-date=15 May 2020}}</ref> | region8 = {{flagcountry|Taiwan}} | pop8 = ၆၄,၉၂၂ (၂၀၁၈) | ref8 = <ref>{{cite web|url=https://www.immigration.gov.tw/5475/5478/141478/141380/170070/|title=108.02Foreign Residents by Nationality (03/25/2019)|work=immigration.gov.tw|language=zh|access-date=2 May 2019}}</ref> | region9 = {{flagcountry|Japan}} | pop9 = ၆၁,၇၇၁ (၂၀၂၃) | ref9 = <ref>{{Cite web |url=https://www.moj.go.jp/isa/content/001415139.pdf |title=【第１表】国籍・地域別　在留外国人数の推移 |date=2024-03-23 |access-date=2024-03-30 |website=[[Ministry of Justice (Japan)]] |language=ja}}</ref> | region10 = {{flagcountry|Malaysia}} | pop10 = ၅၁,၀၀၀–၇၀,၀၀၀ (၂၀၁၂) | ref10 = <ref name=consular /><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/opinion/letters-to-the-editor/siamese-malaysians-they-are-part-of-our-society-1.457322|title=SIAMESE MALAYSIANS: They are part of our society|author=Nop Nai Samrong|publisher=[[New Straits Times]]|date=8 January 2014|access-date=10 January 2014}}</ref> | region11 = {{flagcountry|Singapore}} | pop11 = ၄၇,၇၀၀ (၂၀၁၂) | ref11 = <ref name=consular>{{cite web|url=http://www.consular.go.th/main/contents/files/services-20120630-141533-674689.pdf|title=รายงานจำนวนประมาณการคนไทยในต่างประเทศ 2012|work=consular.go.th|date=March 5, 2012|language=th}}</ref> | region12 = {{flag|United Kingdom}} | pop12 = ၄၅,၀၀၀ (၂၀၁၈) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality|title=Population of the United Kingdom by Country of Birth and Nationality (July 2017 to June 2018)|work=ons.gov.uk|date=29 November 2018|access-date=2 May 2019}}</ref> | langs = [[ထိုင်းဘာသာစကား]] | rels = အများစု [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု၊ အနည်းစု [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | related = အခြား [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးများ]] ([[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]]၊ [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ်း]]) }} == သမိုင်း == === ပေါ်ပေါက်လာပုံ === [[File:Gerner Tai-Kadai migration route.png|280px|thumb|right|[[Kra–Dai-speaking peoples|Kra-Dai]] ရွှေ့ပြောင်း လမ်းကြောင်း Matthias Gerner (2014)မှာ ဘာသာစကားဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ project]] ထိုင်းလူမျိုးသည် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] ဖြစ်ပြီး။ တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသမှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံနှင့် လာအိုနိုင်ငံမှ တဆင့် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ရောက်ရှိလာကြသည်။ ထိုင်းလူမျိုးသည် ၆ ရာစုမှ ၁၁ ရာစုအထိ ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းရွှေ့လာကြသည်။<ref>https://www.jstor.org/stable/25608449?seq=6#page_scan_tab_contents</ref> === သုခေါဒယပြည် === ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ထိုင်းလူမျိုးများ ပထမဆုံး တည်ထောင်သည့်နိုင်ငံမှ [[သုခေါဒယပြည်]] ဖြစ်ပြီး ၁၂၃၈ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲကာ ၁၄၃၈ ခုနှစ်အထိ တည်တံခဲသည်။<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Thailand</ref> === အယုဒ္ဓယ ဘုရင်နိုင်ငံ === ၁၃၅၁ ခုနှစ်တွင် အယုဒ္ဓယ ဘုရင်နိုင်ငံ တည်ထောင်ခဲကာ တောင်ငူ အင်ပါရာနှင့် ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်၏ တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်မှုကို ၁၅၆၄မှ ၁၅၆၈၊ ၁၅၆၉မှ ၁၅၈၄၊ ၁၇၅၉မှ ၁၇၆၀၊ ၁၇၆၅မှ ၁၇၆၇ အထိ သိမ်းပိုက်ခဲသည်။<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Thailand</ref> === ထိုင်းနိုင်ငံ === ၁၇၆၇ ခုနှစ်တွင် [[တာကသိန]]မှ ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော် တိုက်ခိုက်၍ [[ဓနပုရီပြည်]]အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ၏။ တာကသိနသည် လာအိုနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအပြင် မြန်မာနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အချိုပါ သိမ်းပိုက်ခဲသည်။ ၁၇၈၂ ခုနှစ်တွင် ယခု ထိုင်းနိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်သည် မင်းဆက်မှ [[ရတနကောသိန္ဒြပြည်]] အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲသည်။ ၁၉၃၂ ခုနှစ် အဏသိမ်းမှု၌ သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ်မှ စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ် သို့ပြောင်လည်းခဲပြီး ထိုင်းနိုင်ငံဟုလည်း အမည်ပြောင်ခဲသည်။<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Thailand</ref> [[File:Map of the Rattanakosin Kingdom.svg|thumb|right|[[ဓနပုရီပြည်]] ၁၇၆၇-၁၇၈၂]] == ယဉ်ကျေးမှု == [[ထိုင်းဘာသာစကား]]မှ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်း၊ ‌‌‌‌‌မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသတွင် ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှု မတူညီသည့်ကို တွေရသည်။ အလယ်ပိုင်းဒေသရှိ ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှုများသည်။ ထိုင်းလူမျိုးတို၏ ရိုးရာအားကစားမှ မွေထိုင်း ဖြစ်ပြီး။ အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရိုးရာအစားအစာများမှာလည်း ထင်ရှာသည်။<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Thai_people</ref> [[File:Som tam thai.JPG|thumb|ထိုင်းသင်္ဘောသီးသုပ် ([[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]: ဒကာသီးသုပ်)]] == မှတ်ချက် == <references group="nb"/> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ လူမျိုးများ]] pgorxzosecq1bdnowppgmlfrbd93h8z 1037833 1037829 2026-06-13T05:39:58Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်း */ 1037833 wikitext text/x-wiki '''ထိုင်းလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''ယိုးဒယားလူမျိုး''' ({{lang-th|ชาวไทย}} သို့မဟုတ် {{lang|th|ชาวสยาม}}) သည် [[ထိုင်းဘာသာစကား]]ကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုအသုံးပြုကြသော လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ လူဦးရေအများဆုံးသော အဓိကလူမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို အခြေစိုက်ရာဒေသအလိုက် အလယ်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนภาคกลาง}}; Chao Phraya Thai) နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนใต้}}) ဟု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသများတွင် လွှမ်းမိုးအခြေစိုက်ကာ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်မျိုးနွယ်စုကြီး]] ထဲတွင် ပါဝင်သည်။ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် ထိုင်းဘာသာစကားတွင် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူ၍ ဒေသန္တရစကားပြောဆိုမှု ကွဲပြားချက်များ ရှိသည်။ ထိုင်းလူမျိုးများသည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ပူးတွဲကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးစာရင်းတွင်မူ ၎င်းတို့ကို "တိုင်းနွဲ့လူမျိုး" အမည်ဖြင့် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသည်။ {{Infobox ethnic group | group = ထိုင်းလူမျိုး | flag = Flag of Thailand.svg | flag_caption = ထိုင်းနိုင်ငံ အလံတော် | image = [[File:Map of the Thais Diaspora in the World.svg|center|frameless|280x280px]] | population = သန်း ၅၂ မှ ၅၉ အကြား (ခန့်မှန်း) | regions = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] {{circa}} ၅၁–၅၇.၈ သန်း{{refn|group="nb"|Thai people make up approximately 75–85% population of the country (58 million) if including the [[Southern Thailand|Southern Thai]] and, more controversially, the [[Northern Thai people|Northern Thai]] and [[Isan people]], all of which include significant populations of non Tai-Kadai ethnic groups}}<ref name=McCargoHong>{{Cite journal| doi = 10.1080/1463136042000221898| url = http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| title = Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand| journal = Asian Ethnicity| volume = 5| issue = 2| page = 219| year = 2004| last1 = McCargo| first1 = D.| last2 = Hongladarom| first2 = K.| s2cid = 30108605| access-date = 2016-09-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20170809095856/http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| archive-date = 2017-08-09| url-status = dead}}</ref><ref name="David Levinson 1998 287">{{citation |author=David Levinson |title=Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook |publisher=Oryx Pres |year=1998 |page=287 |isbn=978-1-57356-019-1 |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsworl00levi/page/287}}</ref><ref name=Ethno2013>{{citation | last1 = Paul | first1 = Lewis M. | last2 = Simons | first2 = Gary F. | last3 = Fennig | first3 = Charles D. | year = 2013 | title = Ethnologue: Languages of the World | publisher = SIL International | isbn = 978-1-55671-216-6 | url = http://www.ethnologue.com}}</ref> | region2 = {{Center|[[Thai diaspora|ရွှေ့ပြောင်းထိုင်းလူမျိုးများ]]}} | pop2 = {{circa}} ၁.၁ သန်းကျော် | region4 = {{flag|United States}} | pop4 = ၃၂၈,၁၇၆ (၂၀၂၂) | ref4 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=ASIAN ALONE OR IN COMBINATION WITH ONE OR MORE OTHER RACES, AND WITH ONE OR MORE ASIAN CATEGORIES FOR SELECTED GROUPS |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region5 = {{flagcountry|South Korea}} | pop5 = ၁၈၅,၃၈၉ (၂၀၁၈) | ref5 = <ref>{{cite web|url=http://gzone.kr/cmmn/FileDown.do?atchFileId=226381&fileSn=67807|title=출입국·외국인정책 내부용 통계월보 (2018년 7월호)|work=gov.kr|format=PDF|language=ko|access-date=2 May 2019}}</ref> | region6 = {{flagcountry|Germany}} | pop6 = ၁၁五,၀၀၀ (၂၀၂၀) | ref6 = <ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/Tabellen/migrationshintergrund-staatsangehoerigkeit-staatengruppen.html|title=Bevölkerung in Privathaushalten nach Migrationshintergrund im weiteren Sinn nach Geburtsstaat in Staatengruppen}}</ref> | region7 = {{flagcountry|Australia}} | pop7 = ၈၁,၈၅၀ (၂၀၁၉) | ref7 = <ref>{{cite web |title=Estimated resident population, Country of birth - as at 30 June, 1996 to 201 |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3412.0Main+Features12018-19?OpenDocument |website=Australian Bureau of Statistics |access-date=15 May 2020}}</ref> | region8 = {{flagcountry|Taiwan}} | pop8 = ၆၄,၉၂၂ (၂၀၁၈) | ref8 = <ref>{{cite web|url=https://www.immigration.gov.tw/5475/5478/141478/141380/170070/|title=108.02Foreign Residents by Nationality (03/25/2019)|work=immigration.gov.tw|language=zh|access-date=2 May 2019}}</ref> | region9 = {{flagcountry|Japan}} | pop9 = ၆၁,၇၇၁ (၂၀၂၃) | ref9 = <ref>{{Cite web |url=https://www.moj.go.jp/isa/content/001415139.pdf |title=【第１表】国籍・地域別　在留外国人数の推移 |date=2024-03-23 |access-date=2024-03-30 |website=[[Ministry of Justice (Japan)]] |language=ja}}</ref> | region10 = {{flagcountry|Malaysia}} | pop10 = ၅၁,၀၀၀–၇၀,၀၀၀ (၂၀၁၂) | ref10 = <ref name=consular /><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/opinion/letters-to-the-editor/siamese-malaysians-they-are-part-of-our-society-1.457322|title=SIAMESE MALAYSIANS: They are part of our society|author=Nop Nai Samrong|publisher=[[New Straits Times]]|date=8 January 2014|access-date=10 January 2014}}</ref> | region11 = {{flagcountry|Singapore}} | pop11 = ၄၇,၇၀၀ (၂၀၁၂) | ref11 = <ref name=consular>{{cite web|url=http://www.consular.go.th/main/contents/files/services-20120630-141533-674689.pdf|title=รายงานจำนวนประมาณการคนไทยในต่างประเทศ 2012|work=consular.go.th|date=March 5, 2012|language=th}}</ref> | region12 = {{flag|United Kingdom}} | pop12 = ၄၅,၀၀၀ (၂၀၁၈) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality|title=Population of the United Kingdom by Country of Birth and Nationality (July 2017 to June 2018)|work=ons.gov.uk|date=29 November 2018|access-date=2 May 2019}}</ref> | langs = [[ထိုင်းဘာသာစကား]] | rels = အများစု [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု၊ အနည်းစု [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | related = အခြား [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးများ]] ([[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]]၊ [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ်း]]) }} == သမိုင်း == ထိုင်းလူမျိုး၏ သမိုင်းကြောင်းသည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် ဘာသာစကား၊ မနုဿဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အလွန်စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော ရွှေ့ပြောင်းရောနှောမှု ဖြစ်စဉ်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၁။ မူလအစပြုရာဒေသနှင့် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ === ခေတ်သစ် ဘာသာစကားဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနများအရ ထိုင်းလူမျိုးတို့ ပါဝင်သော ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ (Urheimat) သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်။<ref name="Ostapirat2005">Ostapirat, W. (2005). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge.</ref> ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးဘိုးဘွားများသည် တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် '''"[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越)''' ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက ယန်ဇီမြစ်ဝှမ်းဒေသတွင် မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်များနှင့်အတူ ရေစပါးစိုက်ပျိုးခြင်း ယဉ်ကျေးမှုကို အတူတကွ ပေါင်းစည်းတည်ထောင်ခဲ့ကြဖူးသည်။<ref name="Pain2008">Pain, F. (2008). "An Introduction to Thai Ethnohistory". ''Journal of the Siam Society''.</ref><ref name="Higham2011">Higham, C. (2011). ''The Neolithic of Southeast Asia''. Cambridge University Press.</ref> [[File:Gerner Tai-Kadai migration route.png|280px|thumb|right|[[Kra–Dai-speaking peoples|Kra-Dai]] ရွှေ့ပြောင်း လမ်းကြောင်း Matthias Gerner (2014)မှာ ဘာသာစကားဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ project]] === ၂။ အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပြန့်နှံ့လာခြင်းနှင့် အခြေချခြင်း === ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းကြောင့် ကွမ်ရှီးနှင့် ယူနန်တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် ထိုင်း၊ လာအို နှင့် ရှမ်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Pittayaporn2014">Pittayaporn, P. (2014). "Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai". ''Journal of the South East Asian Linguistics Society''.</ref> ၎င်းတို့သည် လက်ရှိထိုင်းနိုင်ငံတည်ရှိရာ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်း (Chao Phraya Valley) သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ထိုဒေသတွင် အခြေစိုက်နှင့်ပြီးဖြစ်သော မွန်တို့၏ ဒွါရာဝတီ (Dvaravati) ယဉ်ကျေးမှုနိုင်ငံတော်များနှင့် အရှေ့ဘက်မှ ခမာအင်ပါယာတို့နှင့် ထိတွေ့ခဲ့ကြသည်။ စစ်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအင်အား တောင့်တင်းလာသော တိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် ၁၃ ရာစုတွင် သုခေါဒယ (Sukhothai) နိုင်ငံတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၄ ရာစုတွင် အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya) နိုင်ငံတော်ကိုလည်းကောင်း အခြေစိုက်တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ === ၃။ ယိုးဒယား နှင့် မြန်မာ့သမိုင်း ဆက်စပ်မှု === ၁၆ ရာစုမှ ၁၈ ရာစုအထိ ကုန်းဘောင်ခေတ်အထိ ဖြစ်ပွားခဲ့သော မြန်မာ-ယိုးဒယား စစ်ပွဲများသည် နှစ်နိုင်ငံ လူဦးရေနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ စီးဆင်းမှုအပေါ် အကြီးအကျယ် သက်ရောက်ခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီး၊ ဘုရင့်နောင်နှင့် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတို့ လက်ထက် အယုဒ္ဓယကျူးကျော်စစ်များအပြီးတွင် ယိုးဒယားဘုရင့်နွယ်ဝင်များ၊ စစ်သည်များနှင့် အရပ်သား သောင်းနဲ့ချီကို မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း (စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝ၊ အမရပူရ) သို့ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာကာ အတည်တကျ နေထိုင်စေခဲ့သည်။ ထိုသူများကို မြန်မာတို့က "ယိုးဒယားလူမျိုး" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး ရေရှည်တွင် ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောသွားခဲ့ကြသည်။ === ၄။ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် လူမျိုးဖြစ်တည်မှု ဝိသေသ === ဘာသာစကားအရ ထိုင်းလူမျိုးများသည် တိုင်-ကဒိုင်းနွယ်ဝင် ဖြစ်သော်လည်း၊ ခေတ်သစ် DNA သုတေသနပြုချက်များအရ အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်းလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသည့် တိုင်အုပ်စုစစ်စစ်များထက် ထိုမြေတွင် နဂိုကတည်းက နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] မျိုးနွယ်များနှင့် ပိုမိုနီးစပ်နေကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W. (2018). "Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand". ''Scientific Reports''.</ref> အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လူဦးရေနည်းပါးသော တိုင်မျိုးနွယ်စုများ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် အရေအတွက် အဆမတန်များပြားသော ဒေသခံမွန်၊ ခမာလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအောက်သို့ သွတ်သွင်းပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">Sun, J. (2013). "The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples". ''PLOS ONE''.</ref><ref name="You2020">You, X. (2020). "Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations". ''Frontiers in Genetics''.</ref> === ၅။ ခေတ်သစ် "ထိုင်းလူမျိုး" မူဝါဒ === ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၉၄၀ ခုနှစ်များအတွင်း ထိုင်းအစိုးရ၏ အမျိုးသားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု မူဝါဒများအရ နိုင်ငံအတွင်းရှိ ယွမ် (မြောက်ပိုင်းထိုင်း)၊ အီသန် (အရှေ့မြောက်ပိုင်းထိုင်း)၊ တောင်ပိုင်းထိုင်း အပါအဝင် လူမျိုး-ဘာသာစကား အုပ်စုအမျိုးမျိုးနှင့် ကူးသန်းခြေချလာသော ဟန်တရုတ် အုပ်စုများကို အလယ်ပိုင်းထိုင်း ယဉ်ကျေးမှုအောက်တွင် တစ်စုတစ်စည်းတည်း အတင်းအကျပ် ပေါင်းစည်းစေခဲ့ပြီး ကမ္ပည်းအမည်ကိုလည်း "စယာမ် (Siam)" မှ "ထိုင်း (Thai)" လူမျိုးဟု ပြောင်းလဲသတ်မှတ် ခေါ်ဝေါ်စေခဲ့သည်။<ref name="McCargo2004">McCargo, D., & Hongladarom, K. (2004). "Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand". ''Asian Ethnicity''.</ref> [[File:Map of the Rattanakosin Kingdom.svg|thumb|right|[[ဓနပုရီပြည်]] ၁၇၆၇-၁၇၈၂]] == ယဉ်ကျေးမှု == [[ထိုင်းဘာသာစကား]]မှ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်း၊ ‌‌‌‌‌မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသတွင် ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှု မတူညီသည့်ကို တွေရသည်။ အလယ်ပိုင်းဒေသရှိ ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှုများသည်။ ထိုင်းလူမျိုးတို၏ ရိုးရာအားကစားမှ မွေထိုင်း ဖြစ်ပြီး။ အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရိုးရာအစားအစာများမှာလည်း ထင်ရှာသည်။<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Thai_people</ref> [[File:Som tam thai.JPG|thumb|ထိုင်းသင်္ဘောသီးသုပ် ([[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]: ဒကာသီးသုပ်)]] == မှတ်ချက် == <references group="nb"/> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ လူမျိုးများ]] p8qb9o6f0yp970qxsq2t6i2uckeuqgu 1037834 1037833 2026-06-13T05:41:11Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037834 wikitext text/x-wiki '''ထိုင်းလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''ယိုးဒယားလူမျိုး''' ({{lang-th|ชาวไทย}} သို့မဟုတ် {{lang|th|ชาวสยาม}}) သည် [[ထိုင်းဘာသာစကား]]ကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုအသုံးပြုကြသော လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ လူဦးရေအများဆုံးသော အဓိကလူမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို အခြေစိုက်ရာဒေသအလိုက် အလယ်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนภาคกลาง}}; Chao Phraya Thai) နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนใต้}}) ဟု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသများတွင် လွှမ်းမိုးအခြေစိုက်ကာ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်မျိုးနွယ်စုကြီး]] ထဲတွင် ပါဝင်သည်။ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် ထိုင်းဘာသာစကားတွင် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူ၍ ဒေသန္တရစကားပြောဆိုမှု ကွဲပြားချက်များ ရှိသည်။ ထိုင်းလူမျိုးများသည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ပူးတွဲကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးစာရင်းတွင်မူ ၎င်းတို့ကို "တိုင်းနွဲ့လူမျိုး" အမည်ဖြင့် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသည်။ {{Infobox ethnic group | group = ထိုင်းလူမျိုး | flag = Flag of Thailand.svg | flag_caption = ထိုင်းနိုင်ငံ အလံတော် | image = [[File:Map of the Thais Diaspora in the World.svg|center|frameless|280x280px]] | population = သန်း ၅၂ မှ ၅၉ အကြား (ခန့်မှန်း) | regions = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] {{circa}} ၅၁–၅၇.၈ သန်း{{refn|group="nb"|Thai people make up approximately 75–85% population of the country (58 million) if including the [[Southern Thailand|Southern Thai]] and, more controversially, the [[Northern Thai people|Northern Thai]] and [[Isan people]], all of which include significant populations of non Tai-Kadai ethnic groups}}<ref name=McCargoHong>{{Cite journal| doi = 10.1080/1463136042000221898| url = http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| title = Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand| journal = Asian Ethnicity| volume = 5| issue = 2| page = 219| year = 2004| last1 = McCargo| first1 = D.| last2 = Hongladarom| first2 = K.| s2cid = 30108605| access-date = 2016-09-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20170809095856/http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| archive-date = 2017-08-09| url-status = dead}}</ref><ref name="David Levinson 1998 287">{{citation |author=David Levinson |title=Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook |publisher=Oryx Pres |year=1998 |page=287 |isbn=978-1-57356-019-1 |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsworl00levi/page/287}}</ref><ref name=Ethno2013>{{citation | last1 = Paul | first1 = Lewis M. | last2 = Simons | first2 = Gary F. | last3 = Fennig | first3 = Charles D. | year = 2013 | title = Ethnologue: Languages of the World | publisher = SIL International | isbn = 978-1-55671-216-6 | url = http://www.ethnologue.com}}</ref> | region2 = {{Center|[[Thai diaspora|ရွှေ့ပြောင်းထိုင်းလူမျိုးများ]]}} | pop2 = {{circa}} ၁.၁ သန်းကျော် | region4 = {{flag|United States}} | pop4 = ၃၂၈,၁၇၆ (၂၀၂၂) | ref4 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=ASIAN ALONE OR IN COMBINATION WITH ONE OR MORE OTHER RACES, AND WITH ONE OR MORE ASIAN CATEGORIES FOR SELECTED GROUPS |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region5 = {{flagcountry|South Korea}} | pop5 = ၁၈၅,၃၈၉ (၂၀၁၈) | ref5 = <ref>{{cite web|url=http://gzone.kr/cmmn/FileDown.do?atchFileId=226381&fileSn=67807|title=출입국·외국인정책 내부용 통계월보 (2018년 7월호)|work=gov.kr|format=PDF|language=ko|access-date=2 May 2019}}</ref> | region6 = {{flagcountry|Germany}} | pop6 = ၁၁五,၀၀၀ (၂၀၂၀) | ref6 = <ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/Tabellen/migrationshintergrund-staatsangehoerigkeit-staatengruppen.html|title=Bevölkerung in Privathaushalten nach Migrationshintergrund im weiteren Sinn nach Geburtsstaat in Staatengruppen}}</ref> | region7 = {{flagcountry|Australia}} | pop7 = ၈၁,၈၅၀ (၂၀၁၉) | ref7 = <ref>{{cite web |title=Estimated resident population, Country of birth - as at 30 June, 1996 to 201 |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3412.0Main+Features12018-19?OpenDocument |website=Australian Bureau of Statistics |access-date=15 May 2020}}</ref> | region8 = {{flagcountry|Taiwan}} | pop8 = ၆၄,၉၂၂ (၂၀၁၈) | ref8 = <ref>{{cite web|url=https://www.immigration.gov.tw/5475/5478/141478/141380/170070/|title=108.02Foreign Residents by Nationality (03/25/2019)|work=immigration.gov.tw|language=zh|access-date=2 May 2019}}</ref> | region9 = {{flagcountry|Japan}} | pop9 = ၆၁,၇၇၁ (၂၀၂၃) | ref9 = <ref>{{Cite web |url=https://www.moj.go.jp/isa/content/001415139.pdf |title=【第１表】国籍・地域別　在留外国人数の推移 |date=2024-03-23 |access-date=2024-03-30 |website=[[Ministry of Justice (Japan)]] |language=ja}}</ref> | region10 = {{flagcountry|Malaysia}} | pop10 = ၅၁,၀၀၀–၇၀,၀၀၀ (၂၀၁၂) | ref10 = <ref name=consular /><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/opinion/letters-to-the-editor/siamese-malaysians-they-are-part-of-our-society-1.457322|title=SIAMESE MALAYSIANS: They are part of our society|author=Nop Nai Samrong|publisher=[[New Straits Times]]|date=8 January 2014|access-date=10 January 2014}}</ref> | region11 = {{flagcountry|Singapore}} | pop11 = ၄၇,၇၀၀ (၂၀၁၂) | ref11 = <ref name=consular>{{cite web|url=http://www.consular.go.th/main/contents/files/services-20120630-141533-674689.pdf|title=รายงานจำนวนประมาณการคนไทยในต่างประเทศ 2012|work=consular.go.th|date=March 5, 2012|language=th}}</ref> | region12 = {{flag|United Kingdom}} | pop12 = ၄၅,၀၀၀ (၂၀၁၈) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality|title=Population of the United Kingdom by Country of Birth and Nationality (July 2017 to June 2018)|work=ons.gov.uk|date=29 November 2018|access-date=2 May 2019}}</ref> | langs = [[ထိုင်းဘာသာစကား]] | rels = အများစု [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု၊ အနည်းစု [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | related =[[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]}} == သမိုင်း == ထိုင်းလူမျိုး၏ သမိုင်းကြောင်းသည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် ဘာသာစကား၊ မနုဿဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အလွန်စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော ရွှေ့ပြောင်းရောနှောမှု ဖြစ်စဉ်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၁။ မူလအစပြုရာဒေသနှင့် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ === ခေတ်သစ် ဘာသာစကားဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနများအရ ထိုင်းလူမျိုးတို့ ပါဝင်သော ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ (Urheimat) သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်။<ref name="Ostapirat2005">Ostapirat, W. (2005). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge.</ref> ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးဘိုးဘွားများသည် တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် '''"[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越)''' ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက ယန်ဇီမြစ်ဝှမ်းဒေသတွင် မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်များနှင့်အတူ ရေစပါးစိုက်ပျိုးခြင်း ယဉ်ကျေးမှုကို အတူတကွ ပေါင်းစည်းတည်ထောင်ခဲ့ကြဖူးသည်။<ref name="Pain2008">Pain, F. (2008). "An Introduction to Thai Ethnohistory". ''Journal of the Siam Society''.</ref><ref name="Higham2011">Higham, C. (2011). ''The Neolithic of Southeast Asia''. Cambridge University Press.</ref> [[File:Gerner Tai-Kadai migration route.png|280px|thumb|right|[[Kra–Dai-speaking peoples|Kra-Dai]] ရွှေ့ပြောင်း လမ်းကြောင်း Matthias Gerner (2014)မှာ ဘာသာစကားဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ project]] === ၂။ အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပြန့်နှံ့လာခြင်းနှင့် အခြေချခြင်း === ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းကြောင့် ကွမ်ရှီးနှင့် ယူနန်တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် ထိုင်း၊ လာအို နှင့် ရှမ်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Pittayaporn2014">Pittayaporn, P. (2014). "Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai". ''Journal of the South East Asian Linguistics Society''.</ref> ၎င်းတို့သည် လက်ရှိထိုင်းနိုင်ငံတည်ရှိရာ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်း (Chao Phraya Valley) သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ထိုဒေသတွင် အခြေစိုက်နှင့်ပြီးဖြစ်သော မွန်တို့၏ ဒွါရာဝတီ (Dvaravati) ယဉ်ကျေးမှုနိုင်ငံတော်များနှင့် အရှေ့ဘက်မှ ခမာအင်ပါယာတို့နှင့် ထိတွေ့ခဲ့ကြသည်။ စစ်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအင်အား တောင့်တင်းလာသော တိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် ၁၃ ရာစုတွင် သုခေါဒယ (Sukhothai) နိုင်ငံတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၄ ရာစုတွင် အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya) နိုင်ငံတော်ကိုလည်းကောင်း အခြေစိုက်တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ === ၃။ ယိုးဒယား နှင့် မြန်မာ့သမိုင်း ဆက်စပ်မှု === ၁၆ ရာစုမှ ၁၈ ရာစုအထိ ကုန်းဘောင်ခေတ်အထိ ဖြစ်ပွားခဲ့သော မြန်မာ-ယိုးဒယား စစ်ပွဲများသည် နှစ်နိုင်ငံ လူဦးရေနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ စီးဆင်းမှုအပေါ် အကြီးအကျယ် သက်ရောက်ခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီး၊ ဘုရင့်နောင်နှင့် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတို့ လက်ထက် အယုဒ္ဓယကျူးကျော်စစ်များအပြီးတွင် ယိုးဒယားဘုရင့်နွယ်ဝင်များ၊ စစ်သည်များနှင့် အရပ်သား သောင်းနဲ့ချီကို မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း (စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝ၊ အမရပူရ) သို့ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာကာ အတည်တကျ နေထိုင်စေခဲ့သည်။ ထိုသူများကို မြန်မာတို့က "ယိုးဒယားလူမျိုး" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး ရေရှည်တွင် ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောသွားခဲ့ကြသည်။ === ၄။ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် လူမျိုးဖြစ်တည်မှု ဝိသေသ === ဘာသာစကားအရ ထိုင်းလူမျိုးများသည် တိုင်-ကဒိုင်းနွယ်ဝင် ဖြစ်သော်လည်း၊ ခေတ်သစ် DNA သုတေသနပြုချက်များအရ အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်းလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသည့် တိုင်အုပ်စုစစ်စစ်များထက် ထိုမြေတွင် နဂိုကတည်းက နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] မျိုးနွယ်များနှင့် ပိုမိုနီးစပ်နေကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W. (2018). "Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand". ''Scientific Reports''.</ref> အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လူဦးရေနည်းပါးသော တိုင်မျိုးနွယ်စုများ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် အရေအတွက် အဆမတန်များပြားသော ဒေသခံမွန်၊ ခမာလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအောက်သို့ သွတ်သွင်းပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">Sun, J. (2013). "The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples". ''PLOS ONE''.</ref><ref name="You2020">You, X. (2020). "Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations". ''Frontiers in Genetics''.</ref> === ၅။ ခေတ်သစ် "ထိုင်းလူမျိုး" မူဝါဒ === ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၉၄၀ ခုနှစ်များအတွင်း ထိုင်းအစိုးရ၏ အမျိုးသားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု မူဝါဒများအရ နိုင်ငံအတွင်းရှိ ယွမ် (မြောက်ပိုင်းထိုင်း)၊ အီသန် (အရှေ့မြောက်ပိုင်းထိုင်း)၊ တောင်ပိုင်းထိုင်း အပါအဝင် လူမျိုး-ဘာသာစကား အုပ်စုအမျိုးမျိုးနှင့် ကူးသန်းခြေချလာသော ဟန်တရုတ် အုပ်စုများကို အလယ်ပိုင်းထိုင်း ယဉ်ကျေးမှုအောက်တွင် တစ်စုတစ်စည်းတည်း အတင်းအကျပ် ပေါင်းစည်းစေခဲ့ပြီး ကမ္ပည်းအမည်ကိုလည်း "စယာမ် (Siam)" မှ "ထိုင်း (Thai)" လူမျိုးဟု ပြောင်းလဲသတ်မှတ် ခေါ်ဝေါ်စေခဲ့သည်။<ref name="McCargo2004">McCargo, D., & Hongladarom, K. (2004). "Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand". ''Asian Ethnicity''.</ref> [[File:Map of the Rattanakosin Kingdom.svg|thumb|right|[[ဓနပုရီပြည်]] ၁၇၆၇-၁၇၈၂]] == ယဉ်ကျေးမှု == [[ထိုင်းဘာသာစကား]]မှ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်း၊ ‌‌‌‌‌မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသတွင် ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှု မတူညီသည့်ကို တွေရသည်။ အလယ်ပိုင်းဒေသရှိ ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှုများသည်။ ထိုင်းလူမျိုးတို၏ ရိုးရာအားကစားမှ မွေထိုင်း ဖြစ်ပြီး။ အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရိုးရာအစားအစာများမှာလည်း ထင်ရှာသည်။<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Thai_people</ref> [[File:Som tam thai.JPG|thumb|ထိုင်းသင်္ဘောသီးသုပ် ([[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]: ဒကာသီးသုပ်)]] == မှတ်ချက် == <references group="nb"/> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ လူမျိုးများ]] ryxyovm3vh68oeh57wz25id2rlwxl5m 1037835 1037834 2026-06-13T05:45:36Z Chenzeyan29 141880 1037835 wikitext text/x-wiki '''ထိုင်းလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''ယိုးဒယားလူမျိုး''' ({{lang-th|ชาวไทย}} သို့မဟုတ် {{lang|th|ชาวสยาม}}) သည် [[ထိုင်းဘာသာစကား]]ကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုအသုံးပြုကြသော လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ လူဦးရေအများဆုံးသော အဓိကလူမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို အခြေစိုက်ရာဒေသအလိုက် အလယ်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนภาคกลาง}}; Chao Phraya Thai) နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนใต้}}) ဟု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသများတွင် လွှမ်းမိုးအခြေစိုက်ကာ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်မျိုးနွယ်စုကြီး]] ထဲတွင် ပါဝင်သည်။[[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား]]အုပ်စုဝင် ထိုင်းဘာသာစကားတွင် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူ၍ ဒေသန္တရစကားပြောဆိုမှု ကွဲပြားချက်များ ရှိသည်။ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စုချင်း တူညီသော်လည်း၊ အလယ်ပိုင်း ထိုင်းလူမျိုးများသည် မျိုးရိုးဗီဇ အရ တိုင်-ရှမ်းလူမျိုးများထက် ထိုဒေသတွင် ရှေးကတည်းက အခြေစိုက်ခဲ့သော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်)]] နွယ်ဝင်များနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး တူညီမှုရှိကြောင်း သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="Kutanan20182">Kutanan, W. (2018). "Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand". ''Scientific Reports''.</ref> {{Infobox ethnic group | group = ထိုင်းလူမျိုး | flag = Flag of Thailand.svg | flag_caption = ထိုင်းနိုင်ငံ အလံတော် | image = [[File:Map of the Thais Diaspora in the World.svg|center|frameless|280x280px]] | population = သန်း ၅၂ မှ ၅၉ အကြား (ခန့်မှန်း) | regions = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] {{circa}} ၅၁–၅၇.၈ သန်း{{refn|group="nb"|Thai people make up approximately 75–85% population of the country (58 million) if including the [[Southern Thailand|Southern Thai]] and, more controversially, the [[Northern Thai people|Northern Thai]] and [[Isan people]], all of which include significant populations of non Tai-Kadai ethnic groups}}<ref name=McCargoHong>{{Cite journal| doi = 10.1080/1463136042000221898| url = http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| title = Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand| journal = Asian Ethnicity| volume = 5| issue = 2| page = 219| year = 2004| last1 = McCargo| first1 = D.| last2 = Hongladarom| first2 = K.| s2cid = 30108605| access-date = 2016-09-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20170809095856/http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| archive-date = 2017-08-09| url-status = dead}}</ref><ref name="David Levinson 1998 287">{{citation |author=David Levinson |title=Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook |publisher=Oryx Pres |year=1998 |page=287 |isbn=978-1-57356-019-1 |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsworl00levi/page/287}}</ref><ref name=Ethno2013>{{citation | last1 = Paul | first1 = Lewis M. | last2 = Simons | first2 = Gary F. | last3 = Fennig | first3 = Charles D. | year = 2013 | title = Ethnologue: Languages of the World | publisher = SIL International | isbn = 978-1-55671-216-6 | url = http://www.ethnologue.com}}</ref> | region2 = {{Center|[[Thai diaspora|ရွှေ့ပြောင်းထိုင်းလူမျိုးများ]]}} | pop2 = {{circa}} ၁.၁ သန်းကျော် | region4 = {{flag|United States}} | pop4 = ၃၂၈,၁၇၆ (၂၀၂၂) | ref4 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=ASIAN ALONE OR IN COMBINATION WITH ONE OR MORE OTHER RACES, AND WITH ONE OR MORE ASIAN CATEGORIES FOR SELECTED GROUPS |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region5 = {{flagcountry|South Korea}} | pop5 = ၁၈၅,၃၈၉ (၂၀၁၈) | ref5 = <ref>{{cite web|url=http://gzone.kr/cmmn/FileDown.do?atchFileId=226381&fileSn=67807|title=출입국·외국인정책 내부용 통계월보 (2018년 7월호)|work=gov.kr|format=PDF|language=ko|access-date=2 May 2019}}</ref> | region6 = {{flagcountry|Germany}} | pop6 = ၁၁五,၀၀၀ (၂၀၂၀) | ref6 = <ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/Tabellen/migrationshintergrund-staatsangehoerigkeit-staatengruppen.html|title=Bevölkerung in Privathaushalten nach Migrationshintergrund im weiteren Sinn nach Geburtsstaat in Staatengruppen}}</ref> | region7 = {{flagcountry|Australia}} | pop7 = ၈၁,၈၅၀ (၂၀၁၉) | ref7 = <ref>{{cite web |title=Estimated resident population, Country of birth - as at 30 June, 1996 to 201 |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3412.0Main+Features12018-19?OpenDocument |website=Australian Bureau of Statistics |access-date=15 May 2020}}</ref> | region8 = {{flagcountry|Taiwan}} | pop8 = ၆၄,၉၂၂ (၂၀၁၈) | ref8 = <ref>{{cite web|url=https://www.immigration.gov.tw/5475/5478/141478/141380/170070/|title=108.02Foreign Residents by Nationality (03/25/2019)|work=immigration.gov.tw|language=zh|access-date=2 May 2019}}</ref> | region9 = {{flagcountry|Japan}} | pop9 = ၆၁,၇၇၁ (၂၀၂၃) | ref9 = <ref>{{Cite web |url=https://www.moj.go.jp/isa/content/001415139.pdf |title=【第１表】国籍・地域別　在留外国人数の推移 |date=2024-03-23 |access-date=2024-03-30 |website=[[Ministry of Justice (Japan)]] |language=ja}}</ref> | region10 = {{flagcountry|Malaysia}} | pop10 = ၅၁,၀၀၀–၇၀,၀၀၀ (၂၀၁၂) | ref10 = <ref name=consular /><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/opinion/letters-to-the-editor/siamese-malaysians-they-are-part-of-our-society-1.457322|title=SIAMESE MALAYSIANS: They are part of our society|author=Nop Nai Samrong|publisher=[[New Straits Times]]|date=8 January 2014|access-date=10 January 2014}}</ref> | region11 = {{flagcountry|Singapore}} | pop11 = ၄၇,၇၀၀ (၂၀၁၂) | ref11 = <ref name=consular>{{cite web|url=http://www.consular.go.th/main/contents/files/services-20120630-141533-674689.pdf|title=รายงานจำนวนประมาณการคนไทยในต่างประเทศ 2012|work=consular.go.th|date=March 5, 2012|language=th}}</ref> | region12 = {{flag|United Kingdom}} | pop12 = ၄၅,၀၀၀ (၂၀၁၈) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality|title=Population of the United Kingdom by Country of Birth and Nationality (July 2017 to June 2018)|work=ons.gov.uk|date=29 November 2018|access-date=2 May 2019}}</ref> | langs = [[ထိုင်းဘာသာစကား]] | rels = အများစု [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု၊ အနည်းစု [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | related =[[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]}} ထိုင်းလူမျိုးများသည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ပူးတွဲကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးစာရင်းတွင်မူ ၎င်းတို့ကို "တိုင်းနွဲ့လူမျိုး" အမည်ဖြင့် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသည်။ == သမိုင်း == ထိုင်းလူမျိုး၏ သမိုင်းကြောင်းသည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် ဘာသာစကား၊ မနုဿဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အလွန်စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော ရွှေ့ပြောင်းရောနှောမှု ဖြစ်စဉ်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၁။ မူလအစပြုရာဒေသနှင့် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ === ခေတ်သစ် ဘာသာစကားဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနများအရ ထိုင်းလူမျိုးတို့ ပါဝင်သော ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ (Urheimat) သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်။<ref name="Ostapirat2005">Ostapirat, W. (2005). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge.</ref> ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးဘိုးဘွားများသည် တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် '''"[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越)''' ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက ယန်ဇီမြစ်ဝှမ်းဒေသတွင် မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်များနှင့်အတူ ရေစပါးစိုက်ပျိုးခြင်း ယဉ်ကျေးမှုကို အတူတကွ ပေါင်းစည်းတည်ထောင်ခဲ့ကြဖူးသည်။<ref name="Pain2008">Pain, F. (2008). "An Introduction to Thai Ethnohistory". ''Journal of the Siam Society''.</ref><ref name="Higham2011">Higham, C. (2011). ''The Neolithic of Southeast Asia''. Cambridge University Press.</ref> [[File:Gerner Tai-Kadai migration route.png|280px|thumb|right|[[Kra–Dai-speaking peoples|Kra-Dai]] ရွှေ့ပြောင်း လမ်းကြောင်း Matthias Gerner (2014)မှာ ဘာသာစကားဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ project]] === ၂။ အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပြန့်နှံ့လာခြင်းနှင့် အခြေချခြင်း === ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းကြောင့် ကွမ်ရှီးနှင့် ယူနန်တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် ထိုင်း၊ လာအို နှင့် ရှမ်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Pittayaporn2014">Pittayaporn, P. (2014). "Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai". ''Journal of the South East Asian Linguistics Society''.</ref> ၎င်းတို့သည် လက်ရှိထိုင်းနိုင်ငံတည်ရှိရာ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်း (Chao Phraya Valley) သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ထိုဒေသတွင် အခြေစိုက်နှင့်ပြီးဖြစ်သော မွန်တို့၏ ဒွါရာဝတီ (Dvaravati) ယဉ်ကျေးမှုနိုင်ငံတော်များနှင့် အရှေ့ဘက်မှ ခမာအင်ပါယာတို့နှင့် ထိတွေ့ခဲ့ကြသည်။ စစ်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအင်အား တောင့်တင်းလာသော တိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် ၁၃ ရာစုတွင် သုခေါဒယ (Sukhothai) နိုင်ငံတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၄ ရာစုတွင် အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya) နိုင်ငံတော်ကိုလည်းကောင်း အခြေစိုက်တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ === ၃။ ယိုးဒယား နှင့် မြန်မာ့သမိုင်း ဆက်စပ်မှု === ၁၆ ရာစုမှ ၁၈ ရာစုအထိ ကုန်းဘောင်ခေတ်အထိ ဖြစ်ပွားခဲ့သော မြန်မာ-ယိုးဒယား စစ်ပွဲများသည် နှစ်နိုင်ငံ လူဦးရေနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ စီးဆင်းမှုအပေါ် အကြီးအကျယ် သက်ရောက်ခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီး၊ ဘုရင့်နောင်နှင့် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတို့ လက်ထက် အယုဒ္ဓယကျူးကျော်စစ်များအပြီးတွင် ယိုးဒယားဘုရင့်နွယ်ဝင်များ၊ စစ်သည်များနှင့် အရပ်သား သောင်းနဲ့ချီကို မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း (စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝ၊ အမရပူရ) သို့ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာကာ အတည်တကျ နေထိုင်စေခဲ့သည်။ ထိုသူများကို မြန်မာတို့က "ယိုးဒယားလူမျိုး" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး ရေရှည်တွင် ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောသွားခဲ့ကြသည်။ === ၄။ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် လူမျိုးဖြစ်တည်မှု ဝိသေသ === ဘာသာစကားအရ ထိုင်းလူမျိုးများသည် တိုင်-ကဒိုင်းနွယ်ဝင် ဖြစ်သော်လည်း၊ ခေတ်သစ် DNA သုတေသနပြုချက်များအရ အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်းလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသည့် တိုင်အုပ်စုစစ်စစ်များထက် ထိုမြေတွင် နဂိုကတည်းက နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] မျိုးနွယ်များနှင့် ပိုမိုနီးစပ်နေကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W. (2018). "Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand". ''Scientific Reports''.</ref> အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လူဦးရေနည်းပါးသော တိုင်မျိုးနွယ်စုများ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် အရေအတွက် အဆမတန်များပြားသော ဒေသခံမွန်၊ ခမာလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအောက်သို့ သွတ်သွင်းပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">Sun, J. (2013). "The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples". ''PLOS ONE''.</ref><ref name="You2020">You, X. (2020). "Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations". ''Frontiers in Genetics''.</ref> === ၅။ ခေတ်သစ် "ထိုင်းလူမျိုး" မူဝါဒ === ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၉၄၀ ခုနှစ်များအတွင်း ထိုင်းအစိုးရ၏ အမျိုးသားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု မူဝါဒများအရ နိုင်ငံအတွင်းရှိ ယွမ် (မြောက်ပိုင်းထိုင်း)၊ အီသန် (အရှေ့မြောက်ပိုင်းထိုင်း)၊ တောင်ပိုင်းထိုင်း အပါအဝင် လူမျိုး-ဘာသာစကား အုပ်စုအမျိုးမျိုးနှင့် ကူးသန်းခြေချလာသော ဟန်တရုတ် အုပ်စုများကို အလယ်ပိုင်းထိုင်း ယဉ်ကျေးမှုအောက်တွင် တစ်စုတစ်စည်းတည်း အတင်းအကျပ် ပေါင်းစည်းစေခဲ့ပြီး ကမ္ပည်းအမည်ကိုလည်း "စယာမ် (Siam)" မှ "ထိုင်း (Thai)" လူမျိုးဟု ပြောင်းလဲသတ်မှတ် ခေါ်ဝေါ်စေခဲ့သည်။<ref name="McCargo2004">McCargo, D., & Hongladarom, K. (2004). "Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand". ''Asian Ethnicity''.</ref> [[File:Map of the Rattanakosin Kingdom.svg|thumb|right|[[ဓနပုရီပြည်]] ၁၇၆၇-၁၇၈၂]] == ယဉ်ကျေးမှု == [[ထိုင်းဘာသာစကား]]မှ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်း၊ ‌‌‌‌‌မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသတွင် ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှု မတူညီသည့်ကို တွေရသည်။ အလယ်ပိုင်းဒေသရှိ ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှုများသည်။ ထိုင်းလူမျိုးတို၏ ရိုးရာအားကစားမှ မွေထိုင်း ဖြစ်ပြီး။ အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရိုးရာအစားအစာများမှာလည်း ထင်ရှာသည်။<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Thai_people</ref> [[File:Som tam thai.JPG|thumb|ထိုင်းသင်္ဘောသီးသုပ် ([[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]: ဒကာသီးသုပ်)]] == မှတ်ချက် == <references group="nb"/> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ လူမျိုးများ]] 3ngyi4hoa2vv9qnm538f2fe69lbnaxf 1037836 1037835 2026-06-13T05:48:42Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037836 wikitext text/x-wiki '''ထိုင်းလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''ယိုးဒယားလူမျိုး''' ({{lang-th|ชาวไทย}} သို့မဟုတ် {{lang|th|ชาวสยาม}}) သည် [[ထိုင်းဘာသာစကား]]ကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုအသုံးပြုကြသော လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ လူဦးရေအများဆုံးသော အဓိကလူမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို အခြေစိုက်ရာဒေသအလိုက် အလယ်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนภาคกลาง}}; Chao Phraya Thai) နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်း ({{lang-th|คนใต้}}) ဟု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသများတွင် လွှမ်းမိုးအခြေစိုက်ကာ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်မျိုးနွယ်စုကြီး]] ထဲတွင် ပါဝင်သည်။[[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား]]အုပ်စုဝင် ထိုင်းဘာသာစကားတွင် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူ၍ ဒေသန္တရစကားပြောဆိုမှု ကွဲပြားချက်များ ရှိသည်။[[ရှမ်းလူမျိုး]]များနှင့်အတူ ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု တွင်ပါဝင်သော်လည်း၊ အလယ်ပိုင်း ထိုင်းလူမျိုးများသည် မျိုးရိုးဗီဇအရ [[တိုင်လူမျိုးများ]] ထက် ထိုဒေသတွင် ရှေးကတည်းက အခြေစိုက်ခဲ့သော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်)]] နွယ်ဝင်များနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး တူညီမှုရှိကြောင်း သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="Kutanan20182">Kutanan, W. (2018). "Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand". ''Scientific Reports''.</ref> {{Infobox ethnic group | group = ထိုင်းလူမျိုး | flag = Flag of Thailand.svg | flag_caption = ထိုင်းနိုင်ငံ အလံတော် | image = [[File:Map of the Thais Diaspora in the World.svg|center|frameless|280x280px]] | population = သန်း ၅၂ မှ ၅၉ အကြား (ခန့်မှန်း) | regions = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] {{circa}} ၅၁–၅၇.၈ သန်း{{refn|group="nb"|Thai people make up approximately 75–85% population of the country (58 million) if including the [[Southern Thailand|Southern Thai]] and, more controversially, the [[Northern Thai people|Northern Thai]] and [[Isan people]], all of which include significant populations of non Tai-Kadai ethnic groups}}<ref name=McCargoHong>{{Cite journal| doi = 10.1080/1463136042000221898| url = http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| title = Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand| journal = Asian Ethnicity| volume = 5| issue = 2| page = 219| year = 2004| last1 = McCargo| first1 = D.| last2 = Hongladarom| first2 = K.| s2cid = 30108605| access-date = 2016-09-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20170809095856/http://thaipolitics.leeds.ac.uk/files/2014/05/mccargo-and-krisadawan-2004.pdf| archive-date = 2017-08-09| url-status = dead}}</ref><ref name="David Levinson 1998 287">{{citation |author=David Levinson |title=Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook |publisher=Oryx Pres |year=1998 |page=287 |isbn=978-1-57356-019-1 |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsworl00levi/page/287}}</ref><ref name=Ethno2013>{{citation | last1 = Paul | first1 = Lewis M. | last2 = Simons | first2 = Gary F. | last3 = Fennig | first3 = Charles D. | year = 2013 | title = Ethnologue: Languages of the World | publisher = SIL International | isbn = 978-1-55671-216-6 | url = http://www.ethnologue.com}}</ref> | region2 = {{Center|[[Thai diaspora|ရွှေ့ပြောင်းထိုင်းလူမျိုးများ]]}} | pop2 = {{circa}} ၁.၁ သန်းကျော် | region4 = {{flag|United States}} | pop4 = ၃၂၈,၁၇၆ (၂၀၂၂) | ref4 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=ASIAN ALONE OR IN COMBINATION WITH ONE OR MORE OTHER RACES, AND WITH ONE OR MORE ASIAN CATEGORIES FOR SELECTED GROUPS |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region5 = {{flagcountry|South Korea}} | pop5 = ၁၈၅,၃၈၉ (၂၀၁၈) | ref5 = <ref>{{cite web|url=http://gzone.kr/cmmn/FileDown.do?atchFileId=226381&fileSn=67807|title=출입국·외국인정책 내부용 통계월보 (2018년 7월호)|work=gov.kr|format=PDF|language=ko|access-date=2 May 2019}}</ref> | region6 = {{flagcountry|Germany}} | pop6 = ၁၁五,၀၀၀ (၂၀၂၀) | ref6 = <ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/Tabellen/migrationshintergrund-staatsangehoerigkeit-staatengruppen.html|title=Bevölkerung in Privathaushalten nach Migrationshintergrund im weiteren Sinn nach Geburtsstaat in Staatengruppen}}</ref> | region7 = {{flagcountry|Australia}} | pop7 = ၈၁,၈၅၀ (၂၀၁၉) | ref7 = <ref>{{cite web |title=Estimated resident population, Country of birth - as at 30 June, 1996 to 201 |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3412.0Main+Features12018-19?OpenDocument |website=Australian Bureau of Statistics |access-date=15 May 2020}}</ref> | region8 = {{flagcountry|Taiwan}} | pop8 = ၆၄,၉၂၂ (၂၀၁၈) | ref8 = <ref>{{cite web|url=https://www.immigration.gov.tw/5475/5478/141478/141380/170070/|title=108.02Foreign Residents by Nationality (03/25/2019)|work=immigration.gov.tw|language=zh|access-date=2 May 2019}}</ref> | region9 = {{flagcountry|Japan}} | pop9 = ၆၁,၇၇၁ (၂၀၂၃) | ref9 = <ref>{{Cite web |url=https://www.moj.go.jp/isa/content/001415139.pdf |title=【第１表】国籍・地域別　在留外国人数の推移 |date=2024-03-23 |access-date=2024-03-30 |website=[[Ministry of Justice (Japan)]] |language=ja}}</ref> | region10 = {{flagcountry|Malaysia}} | pop10 = ၅၁,၀၀၀–၇၀,၀၀၀ (၂၀၁၂) | ref10 = <ref name=consular /><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/opinion/letters-to-the-editor/siamese-malaysians-they-are-part-of-our-society-1.457322|title=SIAMESE MALAYSIANS: They are part of our society|author=Nop Nai Samrong|publisher=[[New Straits Times]]|date=8 January 2014|access-date=10 January 2014}}</ref> | region11 = {{flagcountry|Singapore}} | pop11 = ၄၇,၇၀၀ (၂၀၁၂) | ref11 = <ref name=consular>{{cite web|url=http://www.consular.go.th/main/contents/files/services-20120630-141533-674689.pdf|title=รายงานจำนวนประมาณการคนไทยในต่างประเทศ 2012|work=consular.go.th|date=March 5, 2012|language=th}}</ref> | region12 = {{flag|United Kingdom}} | pop12 = ၄၅,၀၀၀ (၂၀၁၈) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality|title=Population of the United Kingdom by Country of Birth and Nationality (July 2017 to June 2018)|work=ons.gov.uk|date=29 November 2018|access-date=2 May 2019}}</ref> | langs = [[ထိုင်းဘာသာစကား]] | rels = အများစု [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု၊ အနည်းစု [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | related =[[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]}} ထိုင်းလူမျိုးများသည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ပူးတွဲကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးစာရင်းတွင်မူ ၎င်းတို့ကို "တိုင်းနွဲ့လူမျိုး" အမည်ဖြင့် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသည်။ == သမိုင်း == ထိုင်းလူမျိုး၏ သမိုင်းကြောင်းသည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် ဘာသာစကား၊ မနုဿဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အလွန်စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော ရွှေ့ပြောင်းရောနှောမှု ဖြစ်စဉ်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၁။ မူလအစပြုရာဒေသနှင့် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ === ခေတ်သစ် ဘာသာစကားဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနများအရ ထိုင်းလူမျိုးတို့ ပါဝင်သော ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ (Urheimat) သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်။<ref name="Ostapirat2005">Ostapirat, W. (2005). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge.</ref> ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးဘိုးဘွားများသည် တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် '''"[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越)''' ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက ယန်ဇီမြစ်ဝှမ်းဒေသတွင် မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်များနှင့်အတူ ရေစပါးစိုက်ပျိုးခြင်း ယဉ်ကျေးမှုကို အတူတကွ ပေါင်းစည်းတည်ထောင်ခဲ့ကြဖူးသည်။<ref name="Pain2008">Pain, F. (2008). "An Introduction to Thai Ethnohistory". ''Journal of the Siam Society''.</ref><ref name="Higham2011">Higham, C. (2011). ''The Neolithic of Southeast Asia''. Cambridge University Press.</ref> [[File:Gerner Tai-Kadai migration route.png|280px|thumb|right|[[Kra–Dai-speaking peoples|Kra-Dai]] ရွှေ့ပြောင်း လမ်းကြောင်း Matthias Gerner (2014)မှာ ဘာသာစကားဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ project]] === ၂။ အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပြန့်နှံ့လာခြင်းနှင့် အခြေချခြင်း === ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းကြောင့် ကွမ်ရှီးနှင့် ယူနန်တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် ထိုင်း၊ လာအို နှင့် ရှမ်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Pittayaporn2014">Pittayaporn, P. (2014). "Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai". ''Journal of the South East Asian Linguistics Society''.</ref> ၎င်းတို့သည် လက်ရှိထိုင်းနိုင်ငံတည်ရှိရာ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်း (Chao Phraya Valley) သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ထိုဒေသတွင် အခြေစိုက်နှင့်ပြီးဖြစ်သော မွန်တို့၏ ဒွါရာဝတီ (Dvaravati) ယဉ်ကျေးမှုနိုင်ငံတော်များနှင့် အရှေ့ဘက်မှ ခမာအင်ပါယာတို့နှင့် ထိတွေ့ခဲ့ကြသည်။ စစ်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအင်အား တောင့်တင်းလာသော တိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် ၁၃ ရာစုတွင် သုခေါဒယ (Sukhothai) နိုင်ငံတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၄ ရာစုတွင် အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya) နိုင်ငံတော်ကိုလည်းကောင်း အခြေစိုက်တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ === ၃။ ယိုးဒယား နှင့် မြန်မာ့သမိုင်း ဆက်စပ်မှု === ၁၆ ရာစုမှ ၁၈ ရာစုအထိ ကုန်းဘောင်ခေတ်အထိ ဖြစ်ပွားခဲ့သော မြန်မာ-ယိုးဒယား စစ်ပွဲများသည် နှစ်နိုင်ငံ လူဦးရေနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ စီးဆင်းမှုအပေါ် အကြီးအကျယ် သက်ရောက်ခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီး၊ ဘုရင့်နောင်နှင့် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတို့ လက်ထက် အယုဒ္ဓယကျူးကျော်စစ်များအပြီးတွင် ယိုးဒယားဘုရင့်နွယ်ဝင်များ၊ စစ်သည်များနှင့် အရပ်သား သောင်းနဲ့ချီကို မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း (စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝ၊ အမရပူရ) သို့ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာကာ အတည်တကျ နေထိုင်စေခဲ့သည်။ ထိုသူများကို မြန်မာတို့က "ယိုးဒယားလူမျိုး" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး ရေရှည်တွင် ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောသွားခဲ့ကြသည်။ === ၄။ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် လူမျိုးဖြစ်တည်မှု ဝိသေသ === ဘာသာစကားအရ ထိုင်းလူမျိုးများသည် တိုင်-ကဒိုင်းနွယ်ဝင် ဖြစ်သော်လည်း၊ ခေတ်သစ် DNA သုတေသနပြုချက်များအရ အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်းလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသည့် တိုင်အုပ်စုစစ်စစ်များထက် ထိုမြေတွင် နဂိုကတည်းက နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] မျိုးနွယ်များနှင့် ပိုမိုနီးစပ်နေကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W. (2018). "Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand". ''Scientific Reports''.</ref> အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လူဦးရေနည်းပါးသော တိုင်မျိုးနွယ်စုများ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် အရေအတွက် အဆမတန်များပြားသော ဒေသခံမွန်၊ ခမာလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအောက်သို့ သွတ်သွင်းပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">Sun, J. (2013). "The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples". ''PLOS ONE''.</ref><ref name="You2020">You, X. (2020). "Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations". ''Frontiers in Genetics''.</ref> === ၅။ ခေတ်သစ် "ထိုင်းလူမျိုး" မူဝါဒ === ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၉၄၀ ခုနှစ်များအတွင်း ထိုင်းအစိုးရ၏ အမျိုးသားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု မူဝါဒများအရ နိုင်ငံအတွင်းရှိ ယွမ် (မြောက်ပိုင်းထိုင်း)၊ အီသန် (အရှေ့မြောက်ပိုင်းထိုင်း)၊ တောင်ပိုင်းထိုင်း အပါအဝင် လူမျိုး-ဘာသာစကား အုပ်စုအမျိုးမျိုးနှင့် ကူးသန်းခြေချလာသော ဟန်တရုတ် အုပ်စုများကို အလယ်ပိုင်းထိုင်း ယဉ်ကျေးမှုအောက်တွင် တစ်စုတစ်စည်းတည်း အတင်းအကျပ် ပေါင်းစည်းစေခဲ့ပြီး ကမ္ပည်းအမည်ကိုလည်း "စယာမ် (Siam)" မှ "ထိုင်း (Thai)" လူမျိုးဟု ပြောင်းလဲသတ်မှတ် ခေါ်ဝေါ်စေခဲ့သည်။<ref name="McCargo2004">McCargo, D., & Hongladarom, K. (2004). "Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand". ''Asian Ethnicity''.</ref> [[File:Map of the Rattanakosin Kingdom.svg|thumb|right|[[ဓနပုရီပြည်]] ၁၇၆၇-၁၇၈၂]] == ယဉ်ကျေးမှု == [[ထိုင်းဘာသာစကား]]မှ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်း၊ ‌‌‌‌‌မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသတွင် ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှု မတူညီသည့်ကို တွေရသည်။ အလယ်ပိုင်းဒေသရှိ ထိုင်းဘာသာစကား ပြောဆို့မှုများသည်။ ထိုင်းလူမျိုးတို၏ ရိုးရာအားကစားမှ မွေထိုင်း ဖြစ်ပြီး။ အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရိုးရာအစားအစာများမှာလည်း ထင်ရှာသည်။<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Thai_people</ref> [[File:Som tam thai.JPG|thumb|ထိုင်းသင်္ဘောသီးသုပ် ([[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]: ဒကာသီးသုပ်)]] == မှတ်ချက် == <references group="nb"/> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ လူမျိုးများ]] nd9tsdjp0oar5zudad9566x2z54rnyi 0 20280 1037707 1020537 2026-06-12T13:27:27Z ~2026-34579-57 144275 /* */ အိမ်ထောင်သည် "ဒေါ်ဖွားမျှင်" ကိုထည့်ပေးခဲ့သည်။ 1037707 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ဦးဘဖေ | image = BaPe2.jpeg | caption = | birth_date = {{Birth date|1883|4|16|df=y}} | birth_name = ဦးဘဘေ | birth_place = [[ကြို့ပင်ကောက်မြို့]]၊ [[ကိုလိုနီခေတ်|မြန်မာပြည်နယ်]]၊ [[ဗြိတိသျှရာဇ|အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] | death_date = {{death date and age|1971|1|8|1883|4|16|df=y}} | death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | resting_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | occupation = သတင်းစာဆရာ၊နိုင်ငံရေးသမား | parents = ဦးအို + ဒေါ်မှင် | relatives = | spouse = ဒေါ်ဖွားမျှင် | awards = }} '''ဦးဘဖေ (ခ) ဦးဘဘေ''' (၁၆ ဧပြီ ၁၈၈၃ - ၈ ဇန်နဝါရီ ၁၉၇၁)သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ကလျာဏယုဝအသင်း|ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်း]] နှင့် [[သူရိယသတင်းစာ|သူရိယသတင်းစာတိုက်]] တို့ကို စတင် တည်ထောင်သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/article/65396|title=မျိုးဆက်အလီလီ တာဝန်ကျေခဲ့ကြပါသည်|work=MOI Myanmar|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaaruprngngerttukhettk-ttiungkiupnnypuruprngjaattkaamaa|title= မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ငွေရတုခေတ်က တိုင်းကျိုးပြည်ပြုရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ |work=Myanmar Digital News|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၉ }}</ref> [[ကိုလိုနီခေတ်]] တွင် လူထုအား နိုင်ငံရေးမျက်စိဖွင့်ပေးသည့် ဝါရင့် နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦး လည်းဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလအတွင်း ဖေ၊ပု၊ရှိန် တနည်း ဘေ၊ပု၊ရှိန် ဟူ၍ လူသိများသော အမျိုးသားနိုင်ငံရေးသမားများအနက် တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။သူသည် ဘကြီး ဘဘေ<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/2017/01/02/128132.html|title=ဒီတပတ် ဖတ်စရာ|work=The Irrawaddy|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၇ }}</ref> ၊ဦးဘဘေ အဖြစ် လည်းကောင်း၊ကျောင်းသင်ရိုးညွန်းတမ်းစာအုပ်များ နှင့် သမိုင်းစာအုပ်တို့တွင် <ref>တပ်မတော်သမိုင်း ၁၈၂၄ - ၁၉၄၅ (ပထမတွဲ)၊ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်း နှင့် အမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှု </ref> ဦးဘဖေ အဖြစ် လည်းကောင်း ထင်ရှားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ နှင့် ပညာရေး == [[File:bape.gif|thumb|ဘကြီးဘဘေ ခေါ် ဦးဘဖေ]] ဦးဘဖေ (ခ) ဦးဘဘေ သည် ကြို့ပင်ကောက်မြို့မြေပိုင်ရှင် နှင့် ကြို့ပင်ကောက် မြူနီစပယ်လူကြီး အဖ ဦးအို၊ အမိ ဒေါ်မှင်တို့မှ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၄၅ ခု၊ ကဆုန်လဆန်း ၁ဝ ရက် (ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၈၃ ခု၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက်) တနင်္လာနေ့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့ပြီး အထွေးဆုံးသားဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်က ကြို့ပင်ကောက်မြို့ အာစီအမ်သာသနာပြုကျောင်း၊ ရန်ကုန် အစိုးရဟိုက်စကူးကျောင်းနှင့် ရန်ကုန်ကောလိပ်တို့တွင် ပညာ သင်ကြားခဲ့သည်။ အသက် ၁၉ နှစ်တွင် ဘင်္ဂလားအင်ထရင့်စာမေးပွဲကို စကောလားရှစ်ဖြင့် အောင်မြင်သည်။ ၁၉၀၄ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်ကော လိပ် အက်ဖ်အေတန်း (ဒုတိယနှစ်) ကို စကောလားရှစ်ဖြင့်အောင်မြင်၍ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ဘီအေ (ဝိဇ္ဇာ) ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရန်ကုန် ကောလိပ်တွင် ဥပဒေပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ == ဘဝဖြတ်သန်းမှု == [[File:U Ba Bay.jpg|thumb|ဦးဘဖေ(ခ)ဘကြီးဘေ]] ဦးဘဖေ သည် ၁၉၀၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်ကောလိပ်၌ ဗုဒ္ဓဘာသာအသင်းတည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ် မေ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဦးဘဖေ သည် သူငယ်ချင်းများ ဖြစ်ကြသော ကိုဘရင်(ဒေါက်တာဘရင်)၊ ကိုမောင်ကြီး(ဆာမောင်ကြီး) တို့နှင့်အတူ ‘[[ဝိုင်အမ်ဘီအေ]]’(Y.M.B.A) ခေါ် ဗုဒ္ဓဘာသာကလျဏယု၀ အသင်းကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။အသင်းကို စတင်တည်ထောင်စဉ်က ကိုမောင်ကြီး၏နေအိမ် (အမှတ် ၈၆၊ ၂၈လမ်း၊ ပန်းဘဲတန်းမြို့နယ်၊ ရန်ကုန်) တွင် ကျောင်းသား ၂၀ ခန့်ဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ဦးဘဖေ နှင့် အတူ [[မောင်ကြီး။ ဆာ(ရဲတပ်ဗိုလ်ချုပ်)|ဦးမောင်ကြီး (ဆာ မောင်ကြီး)]]၊ ဦးစိန်လှအောင်၊ ဦးဘိုးမြေ၊ ဦးမုန်း၊ [[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]]၊ [[ဘရင်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ ဘရင်]]၊ ဦးလှဖေ၊ ဦးသိန်းမောင် စသော ခေတ်ပညာတတ် လူငယ်၊ လူရွယ်များ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ဝိုင်အမ်ဘီအေ တည်ထောင်ရခြင်းမှာ စွန့်စားခန်းကြီးတခုပင်ဖြစ်သည်။ ဝိုင်အမ်ဘီအေကိုတည်ထောင်ခဲ့သော ကိုဘဘေ၊ ကို မောင်ကြီး၊ ကိုဘရင်တို့ကို အာဏာပိုင်တို့က ‘ထောင်စာလေးတွေ’ဟု ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ဦးဘဘေသည် ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်းတွင် အသင်း ၏ အကျိုးဆောင်၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ၊ အမှုဆောင်လူကြီး စသည့်တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ == သတင်းစာဆရာဘဝ == ၁၉၁၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၄ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် ဦးဘဖေ သည် ဦးလှဖေ (နောင်မြင်းခြံ ချည်မျှင်အထည် စက်တည်ထောင်သူ) နှင့် အတူ [[သူရိယသတင်းစာ]]ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ဦးဘဖေ သည် ဆေးမင်းကြီးရုံး၌ အလုပ်လုပ်နေစဉ် မျက်နှာဖြူများ နှင့် မသင့်မြတ်ခဲ့၍ အလုပ်မှထွက်ခဲ့ပြီးနောက် သတင်းစာထုတ်ရန်စိတ်ကူးရှိခဲ့ရာ စိန်ပေါလ်ကျောင်းတွင် ကျောင်းဆရာအတူလုပ်ခဲ့ဖူးသော ဦးလှဖေ နှင့်တွေ့ဆုံရာမှ သတင်းစာထုတ်ရန် အကြံရခဲ့၍ တည်ထောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်ကဦးလှဖေသည် ဦးမေအောင်၏ The Burman အင်္ဂလိပ်သတင်းစာ၌ အယ်ဒီတာလုပ်ခဲ့ဖူးသည့်အတွက် အတွေ့အကြုံပြည့်ဝနေ၍ သတင်းစာထုတ်ဝေမှုတွင် အခက်အခဲ မရှိခဲ့ပေ။ သို့ရာတွင် နှစ်ဦးပေါင်းမှ ငွေ ၅၀ ကျပ် သာရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပြည်ကြီးမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်တွင် “သူရိယသတင်းစာ ထုတ်တော့မည်။ ဘာသာရေး၊ နိုင်ငံရေးပါမကျန် မိမိတို့ သန်ရာကိုဖတ်ရတော့မည်”ဟု ကြော်ငြာရိုက်နှိပ်၍ ခင်မင်ရာမိတ်ဆွေများကို သတင်းစာဖိုး တနှစ်စာအတွက် ၁၅ ကျပ်စီ ကောက်ခံရာ ငွေ ၅၀၀၀ ကျော်ရခဲ့သည်။ ထိုငွေဖြင့် သူရိယသတင်းစာကို စတင်မွေးဖွားခဲ့သည်။ ဦးဘဖေ သည် သူရိယ သတင်းစာ၏ အယ်ဒီတာအပြင် နတ်ကြီးသုံးပါးစကားပြောခန်းကို အပတ်စဉ်ရေး၍ နတ်ကြီးဘဘေ တစ်နည်း နတ်ကြီး ဘဖေ အဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ထိုမှတဖန် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် The Burma Observer သတင်းစာကိုလည်း သူရိယသတင်းစာတိုက်မှပင် ထုတ်ဝေ ခဲ့ပြန်သည်။ သံတော်ဆင့် ဦးသိမ်းမောင်၊ ဟံသာ၀တီ ဦးစိန်၊ ထွန်းနေ့စဉ် ဦးထွန်းဖေ၊ သမာဓိအမ် ဘိုးချိန်၊ ဦးဘသန်း (ယူပီအိုင်) နှင့် ဇ၀န တို့သည် သူရိယတိုက်မှမွေးထုတ်ပေး လိုက်သော သတင်းစာဆရာများပင် ဖြစ်ကြသည်။ သူရိယသတင်းစာ သည် အခြား သတင်းစာများထက် သတင်းထူးများကို ဦးစားပေး ရေးသားးခဲ့သည်။ ဝိုင်အမ်ဘီအေ အသင်းကြီး၏ လှုပ်ရှားမှု အသက်ပါသော သတင်းစာ ဖြစ်၍ သတင်းစာစောင်ရေမှာ တရိပ်ရိပ် တက်လာခဲ့သည်။ထိုစဉ်က [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်|ရွှေတိဂုံ စေတီတော်]] ပေါ်တွင် မျက်နှာဖြူများ ဖိနပ်စီး တက်နေကြသည်။ ဤသည်ကို မကြည့်ရက်နိုင်သော ဦးဘဖေသည် ကာတွန်း ရုပ်ပြောင်ဖြင့် သတင်းစာ ဖော်ပြခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ် မျက်နှာဖြူများနှင့် အလိုတော်ရိများ မခံမရပ်နိုင် ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ကာတွန်း၏ ရုပ်ပုံမှာ တောင်ရှည် ပုဆိုးဝတ် ဘုရားလူကြီး၏ ကျောပေါ်တွင် မျက်ဖြူ ဇနီးမောင်နှံတို့က ဖိနပ်မချွတ်ဘဲ ခွစီးထားရင်း စေတီတော်မြတ်ကို လှည့်လည် ကြည့်ရှုနေပုံ ဖြစ်သည်။ ထိုမျက်နှာဖြူ ဇနီးမောင်နှံတို့ကပင် “အခုလို ဖိနပ်မချွတ်ဘဲ ဘုရားပေါ် လည်ကြည့်ရသဖြင့် ကျေးဇူးတင်ပါတယ်” ဟုသော စကားကိုပင် ဖော်ပြ လိုက်သေးသည်။ထိုကာတွန်းကို ရွှေတလေး ခေါ် [[ဘကလေး (ရွှေတလေး)|ဦးဘလေး]]က ရေးဆွဲပေးခဲ့သည်။ ထိုကာတွန်းကြောင့် ပုလိပ်မင်းကြီး မျက်နှာဖြူ ရှပ်တဲ (လ်) ဝပ် (သ်) က ဦးဘဖေ နှင့် ဦးရွှေကလေးတို့ကို ခေါ်မေးခဲ့သည်။ ဦဘဖေတို့ကို ခေါ်သော်လည်း ပုလိပ်မင်းကြီး စားပွဲရှေ့တွင် ထိုင်စရာ ဟူ၍ ဘာမျှမထား။ ဖျာလေး တချပ်မျှသာ ခင်းထားလေသည်။ ဦးဘဖေတို့က မထိုင်ဘဲ မတ်တပ်ရပ်လျက်ကပင် “ဂွတ်တမောနင်း မစ္စတာ ရှပ်တဲ(လ်)ဝပ်(သ်)” ဟု နှုတ်ဆက်လိုက်သည်။မျက်နှာဖြူ ပုလိပ်မင်းကြီးက မျက်နှာထား ခပ်တည်တည်ဖြင့် ကာတွန်းထည့်ရခြင်း အကြောင်းကို မေးမြန်းခဲ့ရာ၌ ဤတွင် ဦးဘဖေက “ပုလိပ်ဟာ ပုလိပ် အလုပ်ပဲ လုပ်ပါ၊ သတင်းစာ အလုပ်ကို ဝင်မရှုပ်ပါနဲ့၊ ဒီမယ် ဟေ့ကောင် မင်းဟာတို့ကို တမင်ခေါ်ပြီး ညစ်တာ၊ တို့ထိုင်ဖို့ နေရာတောင် မပေးဘူး၊ ဒီလို မစော်ကားနဲ့၊ နောင်ကို ဒီလို့ စော်ကားရင်တော့ ငါနေမယ် မဟုတ်ဘူး၊ ပြန်ဆော်မှာပဲ” ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ ထိုအခါ ပုလိပ်မင်းကြီး မစ္စတာ ရှပ်တဲ(လ်)ဝပ်(သ်)က ၎င်းအား ပြန်ခံပြောသည်ကို စိတ်ဆိုးပြီး ဆဲဆို မောင်းထုတ် ခဲ့သည်။ ဦးဘဖေကလည်း ခေါင်းငုံ့မခံဘဲ ပြန်ဆဲပြီး စားပွဲပေါ်ရှိ မျဉ်းလုံးနှင့် ဆွဲရိုက်မည် အပြု၊ အတူပါလာသော ဦးလှဖေက ဆွဲထားလိုက်ရသည်။ ဦးဘဖေ ပုလိပ်မင်းကြီးနှင့် ရန်ဖြစ်ခဲ့သည် ဆိုသော သတင်းကြောင့် ဝိုင်အမ်ဘီအေ အသင်းတွင် အတော် ပွက်လောရိုက် သွားခဲ့သည်။ ဦးဘဖေကိုလည်း အထူးပင် ချီးကျူးခဲ့ကြသည်။ == နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုများ == ဦးဘဖေသည် ငယ်စဉ်က ဇာတိသွေး၊ ဇာတိမာန် တက်ကြွစေရန် အဖြစ်ဆန်း တခုနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ဖြစ်စဉ်မှာ သူငယ်စဉ်က ရန်ကုန်ရှိ ဟိုက်စကူးကျောင်း၌ ကျောင်းတက်သွားစဉ် ဆိုင်ကယ် စီးလာသော ပုလိပ် မင်းကြီး အက်ဒေါနင်ရှေ့မှ ကလေးပီပီ ဖြတ်ပြေး သွားခဲ့မိသည်။ မင်းကြီးရှေ့မှ ဖြတ်ပြေး သွားရကောင်းလား ဆိုပြီး ဒဏ်ငွေ ၃ ကျပ် ဒဏ်ရိုက်ခံရသည်။ လူချင်း တူပါလျက် နားမလည်သေးသော ကလေးအရွယ်မျှပင် မျက်နှာဖြူ အင်္ဂလိပ် ပုလိပ်မင်းကြီး ရှေ့မှ ဖြတ်ပြေးမိရုံနှင့် ဒဏ်ငွေ ရိုက်ခြင်းကို သူမကျေနပ်ခဲ့။ ခံပြင်းမိသည်။ ဤသည်မှာ ဇာတိမာန် တက်ကြွမှုကို မျိုးစေ့ ချပေးခဲ့သော ဖြစ်ရပ်ဆန်း တခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ သူသည် ဘီအေ အောင်ပြီးနောက် နယ်ချဲ့ အင်္ဂလိပ် အစိုးရက မြို့အုပ်ရာထူး လာပေးသည်ကို မယူဘဲ [[အ.ထ.က(၆)ဗိုလ်တထောင်|စိန်ပေါလ်ကျောင်း]]၌ ကျောင်းဆရာ အဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည့်အထိ မျိုးချစ်စိတ် ပြင်းထန်သူ ဖြစ်သည်။ ၁၉၁၇ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရ အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာဝန်ကြီးမွန်တေဂူ (Edwin Montagu 1879-1924)က ဗြိတိသျှ ပါလီမန်အောက်လွှတ်တော်၌ မြန်မာပြည်အပါအဝင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအား ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းမှ တဖြေးဖြေး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး ပေးမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မွန်တေဂူ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲသောအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို စုံစမ်းရန်အတွက် ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်းမှ ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်ကြသော ဦးဘဖေ၊ ဦးမေအောင်၊ ဦးစု တို့အား ၁၉၁၇ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် [[ကာလကတ္တားမြို့]]သို့ စေလွှတ်ခဲ့သည်။သို့ရာတွင် ၁၉၁၈ ဇွန်လ တွင် မွန်တေဂူချမ်းစဖို့စီမံကိန်းအရ အိန္ဒိယကို ဒိုင်အာခီအုပ်ချုပ်ရေးပေးသောအခါ မြန်မာကို ချန်လပ်ထားသည့် အစီရင်ခံစာထွက်ပေါ်လာသည်။ယင်းနောက် ၁၉၁၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၈ တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရက မြန်မာနိုင်ငံဒုတိယ ဘုရင်ခံ အဖြစ် ဆာရယ်ဂျီနယ်ကရက်ဒေါက် အား ခန့်အပ်ပြီး နောက် ၁၉၁၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် မြန်မာပြည်အုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲ စီမံကိန်း (Craddock Scheme) ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်းချုပ်၌ အထူးအစည်းအဝေး ကိုကျင်းပ၍ ကရက်ဒေါက်စီမံကိန်း ကိုတိုက်ဖျက်၍ မြန်မာပြည်သူတို့ လိုလားသောအုပ်ချုပ်ရေးတောင်းဆိုရန်အတွက် ဝိုင်အမ်ဘီအေ ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်ကြသော ဦးဘဖေ (သူရိယ)၊ ဦးပု (ဝတ်လုံတော်ရ-ရွှေကျင်)၊ ဦးထွန်းရှိန် (ကျောင်းအုပ်ကြီး၊မန္တလေး) (ဖေ၊ ပု၊ ရှိန်) တို့ကိုရွေးချယ်၍ ၁၉၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၇ ရက်တွင် အင်္ဂလန်သို့ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရ ကဖိတ်၍ သွားသောအဖွဲ့မဟုတ်ဘဲ ကိုယ့်အစီအစဉ်ဖြင့် ကိုယ်အရေးဆိုရန် သွားသောအဖွဲ့ဖြစ်၍ ပထမတွင်လက်ခံတွေ့ဆုံမည့်သူပင်မရှိချေ။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-49151723|title=ဘေပုရှိန် အင်္ဂလန်ခရီး အနှစ်တရာပြည့်ချိန်နဲ့ မြန်မာ့နိုင်ငံရေး|work=BBC|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၁၉}}</ref> ထို့နောက် ဖေ၊ ပု၊ ရှိန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ၁၉၁၉ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ အတွင်းဝန် မွန်တေဂူနှင့်တွေ့ဆုံခဲ့ရပြီး မြန်မာတို့ရေးဆွဲထားသော မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာအုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင်ရေးစီမံကိန်းကို ဗြိတိသျှအစိုးရထံ တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/271782|title=ဖေ၊ ပု၊ ရှိန်အကြောင်း တစေ့တစောင်း|work=Eleven Media|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၇ မတ် ၂၀၁၆}}</ref> သို့သော် အိန္ဒိယပြည်နယ်ကြီးများနှင့်တန်းတူထား၍ မြန်မာနိုင်ငံကို ဒိုင်အာခီအုပ် ချုပ်ရေးတိုးပေးမည့်ကတိကို မရခဲ့ချေ။ ဗြိတိသျှအစိုးရ၏ နောက်ဆုံးအဖြေမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် သီးခြားစဉ်းစားပေးမည်ဟုသာ ဖြစ်သည်။ ဘေ၊ ပု၊ရှိန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် မူလရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော ဒိုင်အာခီအုပ်ချုပ်ရေးတိုးပေးရေးကိစ္စ မအောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း ရွှေတိဂုံ ဘုရားကုန်းတော် အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် တပ်စွဲထားသော အင်္ဂလိပ်တပ်သားများ ရုပ်သိမ်းပေးရန်သဘောတူခဲ့မှုနှင့်၊ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း က မြန်မာနိုင်ငံထွက် ဆန်များရောင်းရသည့် အမြတ်ငွေ (၉) ကုဋေကျပ်ကို အိန္ဒိယအစိုးရထံမှ ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ ဖေ၊ ပု၊ ရှိန် ကိုယ်စား လှယ်အဖွဲ့၏ခရီးစဉ်သည် ကိုလိုနီခေတ်အဖိနှိပ်ခံဘ၀ကျရောက်နေသော မြန်မာပြည်သူလူထုအား နိုင်ငံရေးအသိတရား နိုးကြားစေရန်တပ် လှန့်နှိုးဆော်မှု ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုစဉ်က ‘ဖေ-ပု-ရှိန်’ ဟု နာမည်ကျော်ကြား လူသိများကာ ရေပန်းစားခဲ့သည်။ ၁၉၂ဝ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ပထမဆုံး တက္ကသိုလ် သပိတ်ကို ပြင်ပ နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်တဦး အနေဖြင့် အားပေး ထောက်ခံခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးမှာ ဦးဘဖေပင် ဖြစ်သည်။ စီအင်အီး ခေါ် အမျိုးသား ပညာရေး အဖွဲ့ချုပ် ကော်မတီဝင် တဦး အဖြစ်လည်း ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၂ဝ ခုနှစ်၌ပင် အင်္ဂလန်သို့ ဒုတိယ အကြိမ် မြန်မာပြည် အတွက် အရေးဆိုရန် သွားရပြန်သည်။ သွားရသူများမှာ ဦးဘဖေ၊ ဦးပု၊ ဦးသိန်းမောင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သွားရခြင်း အကြောင်းမှာ မြန်မာပြည်ကို အိန္ဒိယပြည်နှင့် တန်းတူ အုပ်ချုပ်ရေး အဆင့်အတန်း ပေးရန်အတွက် ပြောဆိုရန် သွားခြင်းဖြစ်သည်။ ဦးဘဖေတို့ ဇွဲကောင်းကောင်းနှင့် အမျိုးမျိုးအဖုံဖုံ ကြိုးစား ဆောင်ရွက်မှုကြောင့် မွန်တေဂူက ဖိတ်ခေါ်ပြီး အိန္ဒိယနှင့် တန်းတူ အုပ်ချုပ်ရေးကို ၁၄ ရက် အတွင်း ပြုလုပ်ပေးပါမည် ဟူသော ကတိကို ရရှိခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က မြန်မာပြည်တွင် ဘုရင်ခံ ဖြစ်သူမှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော ဘုရင်ခံ ကရက်ဒေါ့(ခ်) ဖြစ်သည်။ဦးဘဖေသည် ဒိုင်အာခီ အုပ်ချုပ်ရေးကို ၂၁ ဦးဖြင့် လက်ခံခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဂျီစီဘီအေ အတွင်း၌ ဦးဘဖေ ဦးဆောင်သော ၂၁ ဦးဂိုဏ်းသားတို့သည် ဒိုင်အာခီစနစ်ကိုလက်မခံဟု ဆုံးဖြတ် ချက်ချကြသော ဂျီစီဘီအေ အသင်းသားများ၏ ဆန္ဒကို ဖီလာပြု၍ ဂျီစီဘီအေ မှခွဲထွက် ဂိုဏ်းသီးခြားထောင်ခဲ့သည်။ထိုဂိုဏ်းသားများကို ဂျီစီဘီအေ အဖွဲ့သားများသည် ဒိုင်သမား ဟူ၍ ရှုတ်ချကဲ့ရဲ့ကြသည်။ဦးဘဖေ အဖွဲ့ကမူ ယင်းတို့အဖွဲ့အား ၂၁ဦး အဖွဲ့ (ခေါ်) ပြည်သူပြည်သားပါတီ ဟုခေေါ်ဝါ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဂျီစီဘီအေအဖွဲ့ချုပ်ကြီးသည် ဦးဘဖေ ဦးစီးသော ၂၁ ဦး ဂျီစီဘီအေ နှင့် ဦးချစ်လှိုင်၊ သာယာ၀တီဦးပု၊ ဦးထွန်းအောင်ကျော်တို့ကြီးမှူးသည့် ‘လှိုင်၊ပု၊ ကျော်’ ဂျီစီဘီအေ (ဝံသာနုဂျီစီဘီအေ) ဟူ၍ နှစ်ဂိုဏ်းကွဲသွားခဲ့ကြသည်။ == အမတ်ဘဝ နှင့် ဝန်ကြီး ဘဝ == ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒိုင်အာခီဥပဒေပြုကောင်စီ၏ ပထမဆုံးရွေးကောက်ပွဲ ကိုကျင်းပရာ ဦးဘဖေ၏ ပြည်သူပြည်သားပါတီနှင့် ဆာဂျေအေမောင်ကြီး (၁၈၇၂- ၁၉၅၅) ၏ ပရိုဂရက်ဆစ် (Progressive) ခေါ် ရွှေတောင်ကြားပါတီက ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်၍ ရာထူးယူခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၃ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂ ရက်နေ့တွင် ဒိုင်အာခီအုပ်ချုပ်ရေးစတင်ခဲ့သည်။ ဦးဘဘေ၏ ၂၁ ဦးအဖွဲ့သည် ဒိုင်အာခီအုပ်ချုပ်ရေးကိုလက်ခံခြင်းမှာ နယ်ချဲ့အစိုးရကို လွှတ်တော်၌ ပူးပေါင်းရန်ဟု အကြောင်းပြခဲ့သည်။သို့သော် လက်တွေ့တွင်မူ နယ်ချဲ့အစိုးရပေးခဲ့သော ငါးထောင်စားရာထူးကိုလက်ခံ၍ နိုင်ငံအကျိုးကို ထိထိရောက်ရောက်မဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ဟု ဝေဖန် ခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၂၉ ခုနှစ်၊ ရွှေးကောက်ပွဲ တွင် ဦးဘဖေသည် ရန်ကုန် အရှေ့ပိုင်းမှ ဝင်ရောက် အရွေးခံရာ အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် လွှတ်တော် ဒုတိယ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၃ဝဝ ပြည့်နှစ် ရေနံမြေ သပိတ်ကြီးတွင်လည်း ဦးဘဖေသည် ၂၁ ဦး ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ တွဲရေး ခွဲရေး၊ ၉၁ ဌာန အုပ်ချုပ်ရေး ခေတ်တွင်လည်း သစ်တောရေး ဝန်ကြီး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ၅ဝဝဝ ကျပ်မျှ လစာရသည်။ ခေတ်အခေါ် သစ်တောရေး ဝန်ကြီးချုပ်ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၉၃၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၃၀ မှ မေလ ၂ ရက်နေ့အထိ မန္တလေးမြို့တွင် ညီညွတ်ရေးအစည်းအဝေး ကျင်းပရာ ဦးဘဖေ ဦးစီးသည့် ပြည်သူပြည်သားအဖွဲ့၊ အမ်အေဦးမောင်ကြီးဦးစီးသည့် ခွဲခွာရေးအသင်းကို အမည်ပြောင်းထားသည့် မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့(Free Burma) ၊ရေဦး ဆရာတော် ကြီးမှူးသည့် ဗဟိုဂျီစီဘီအေအဖွဲ့၊ ဦးဘစီဦးစီးသည့် သပိတ်မှောက်ဂျီစီဘီအေအဖွဲ့၊ ဦးဘဦး ဦးစီးသည့် မန္တလေး ၂၁ ဦးအဖွဲ့တို့ တွေ့ဆုံဆွေးနွေး၍ အဖွဲ့ငါးဖွဲ့ကိုစုပေါင်း၍ ‘ညီညွတ်ရေးမူ လ ဂျီစီဘီအေအဖွဲ့ချုပ်’ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ယင်းအဖွဲ့ကို နိုင်ငံရေးအဖွဲ့ငါးဖွဲ့စုစည်းထားခြင်းကို ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့(Five Flower Party) ဟု ခေါ်ခဲ့ကြသည်။ ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့၏အကြီးအမှူးအဖြစ် ရေဦး ဆရာတော် ဦးဩဘာသ၊ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် မက္ခရာမင်းသားနှင့် ခင်လေးတို့၏သားတော်အငယ် ထိပ်တင်၀မင်းသားအား ရွေးချယ် တင်မြှောက် ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၀ ရက်မှ ၁၄ ရက်အထိ မြန်မာနိုင်ငံစီရင်အုပ်ချုပ်မှုအက်ဥပဒေ (၉၁ ဌာနအုပ်ချုပ်ရေး) အရ ပထမဆုံးအကြိမ် အောက်လွှတ်တော်အမတ်ရွေးကောက်ပွဲကျင်းပရာ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ၁၃၂ ဦးရှိသည့်အနက် ငါးပွင့်ဆိုင်ပါတီမှ ၄၆ ဦး၊ ဒေါက်တာဘမော်၏ ဆင်းရဲသားဝံသာနု (ဓားမ) ပါတီမှ ၁၆ ဦး၊ ဦးချစ်လှိုင်ဂျီစီဘီအေမှ ၁၂ ဦး၊ ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းအဖွဲ့မှ ၃ ဦး ဖေဘီယံပါတီမှ နှစ်ဦး၊ သက်ပန်းဂျီစီဘီအေမှ ၁ ဦးနှင့် တသီးပုဂ္ဂလအမတ် ၁၇ ဦးအရွေးခံရသည်။ ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့သည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် အမတ်လောင်းများ လျာထားစဉ်ကပင် ပါတီအတွင်းအားဖြင့် စိတ်ဝမ်းကွဲပြားနေကြရာ (၄၆) ဦးမျှ အရွေးခံရသည့်အ တွက် အားအကြီးဆုံးပါတီအဖြစ် ဦးဘဖေ အားဦးဆောင်၍ အစိုးရအဖွဲ့ဖွဲ့ရန် ဘုရင်ခံကအပ်နှင်းသည်။ ဦးဘဘေသည် ငါးပွင့်ဆိုင်ပါတီဝင်တို့နှင့် စေ့စပ်ပြီးဝန်ကြီးရာထူးများရွေးချယ်၍ အစိုးရအဖွဲ့ကို ကြိုးစားဖွဲ့သော်လည်း ညီညွတ်မှုကို မရဘဲ အစိုးရမဖွဲ့နိုင်ချေ။ ဤသည်နှင့်ပတ်သတ်၍ ဒေါက်တာဘဦးက သူ၏ My Burma (ကျွန်ုပ်၏ မြန်မာပြည်) စာအုပ်တွင် အောက်ပါအတိုင်းရေးသားထားလေသည်။ “ဦးဘဖေ ၏ပါတီမှာ အကြီးဆုံးနှင့်အင်အားအတောင့်တင်းဆုံးဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ ဘုရင်ခံက ဦးဘဖေ အား အစိုးရဖွဲ့ခိုင်း၏။ သို့သော် ဦးဘဖေ ၏ ပါတီထဲတွင် ဝန်ကြီးရာထူးဝေခြမ်းမှုအပေါ် သဘောထားကွဲကြသည်ဟု ကောလဟလကြားရသည်။ ကျွန်ုပ်သည် ဦးအေး (နောင် ဦးစောအစိုးရအဖွဲ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဖြစ်လာသူ) အား အခေါ်လွှတ်ပြီး၊ သူ၏ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သည့် ဦးဘဖေ အားပါတီ၏ ထိပ်ပိုင်းပုဂ္ဂိုလ်အချို့ကို ဝန်ကြီးများအဖြစ်ခန့်အပ်ပြီး၊ ရခိုင်အမတ်တဦးအား ဝန်ကြီးတနေရာပေးကာ၊ အခြားဝန်ကြီးတနေရာကို ကရင် အမတ်များအားပေးခြင်းဖြင့် အစိုးရအဖွဲ့ကို မြန်နိုင်သမျှမြန်မြန်ဖွဲ့စည်းရန် ပြောခိုင်းလိုက်၏။ ‘တကယ်လို့ ဦးဘဘေက မကြာမီအတော အတွင်း အစိုးရမဖွဲ့နိုင်ရင် ဘုရင်ခံက တခြားပါတီကိုဖွဲ့ခိုင်းလိမ့်မယ်။ ဦးဘဖေ အခုဖွဲ့ရင် ဥရောပလူမျိုး၊ အိန္ဒိယလူမျိုးအမတ် တွေရဲ့ ထောက်ခံမှုကိုရလိမ့်မယ်’ ဟု ကျွန်ုပ်က ထပ်ပြောလိုက်သည်။ ဦးအေးက ကျွန်ုပ်ပြောသည့်စကားကို ဦးဘဘေထံသယ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ် ကြောင်း၊ ဦးဘဖေ ၏တုံ့ပြန်မှုကို ကျွန်ုပ်အားရက်ပိုင်းအတွင်း ပြန်လည်အသိပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောသွားသည်။ သီတင်းတပတ်ခန့်ကြာပြီးနောက် ဦးအေးပြန်လာပြီး ‘ဦးဘဘေရဲ့အမြင်က အာဏာရှိနေတဲ့ပါတီတွေအနက် ဘယ်ပါတီကမျှ တည်ငြိမ်တဲ့ အစိုးရအဖွဲ့တခုကို သူတို့ဘာသာမဖွဲ့နိုင်ကြဘူး။ ဒါကြောင့် နောက်ထပ်ရွေးကောက်ပွဲတခုလုပ်ပေးရင် တိုင်းပြည်အကျိုးရှိမယ် ရွေးကောက်ပွဲအသစ်ကျင်းပလျှင် သူ့ပါတီအနိုင်ရပြီး အခုထက် အင်အားတောင့်တင်းလာလိမ့်မယ်လို့ ဦးဘဘေက ထင်နေပါတယ်’ ဟူ၍ပြောကြားခဲ့သည့် အကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ ဦးဘဖေ သည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိသော်လည်း ပါတီတွင်းညီညွတ်မှုကို မတည်ဆောက်နိုင်သောကြောင့် အစိုးရမဖွဲ့နိုင်ဘဲရှိရာ ဒေါက်တာဘမော် သည် ငါးပွင့်ဆိုင်ပါတီတွင် သဘောထားကွဲပြားနေသော အမ်အေမောင်ကြီး၊ ဝတ်လုံဦးပု၊ ဒေါက်တာသိန်းမောင်၊ မိတ္ထီလာ ဦးဘရင်၊ မန္တလေးဦးဘဦး စသည့်တို့နှင့် အိန္ဒိယတိုင်းရင်းသားအမတ်များ၊ ကရင်အမတ်များ၊ ဦးချစ်လှိုင်အဖွဲ့၊ တသီးပုဂ္ဂလများနှင့် ညှိနှိုင်း၍အစိုးရဖွဲ့ရန်စည်းရုံးခဲ့ရာ အမတ်ဦးရေ ၇၀ မျှပင် ရရှိသွားတော့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉၃၇ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်ဘုရင်ခံ ကော့ကရိန်းက ဒေါက်တာဘမော်အားတွေ့ဆုံ၍ အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးစာရင်းကို အမြန်တင်ပြခိုင်းသည်။ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်တင်ပြသောအစိုးရအဖွဲ့ဝင်အမည်စာရင်းကို ဘုရင်ခံက အတည်ပြု ပြီးနောက် ထိုနှစ်မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် မြန်မာအစိုးရအဖွဲ့ ကို ၁၉၃၇ ခုနှစ် ဧပြီနေ့မှစ၍ တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် အတည်ပြုပေးလိုက်လေသည်။ သို့သော် ၁၉၃၇ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဦးဘဖေ ဦးဆောင်သော ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့က ညွန့်ပေါင်းအစိုးရတဖွဲ့လုံးကို အယုံအကြည် မရှိအဆို ကို တင်သွင်းရာ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးချစ်လှိုင်က ဝန်ကြီးအဖွဲ့သစ်ကို မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်ခဲ့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ဧပြီ ၁ ရက်နေ့မှ တာဝန်ထမ်းဆောင် ရမည့်သူများဖြစ်သောကြောင့် ယခုတင်သွင်းသောအဆိုသည် ဘောင်လွတ်ပြီး အချိန်မကျသေးဟု အကြောင်းပြကာ အဆိုကိုပယ်ချလိုက်သည်။ ထို့နောက် ဒေါက်တာဘမော်ဦးဆောင်သော ညွန့်ပေါင်းအစိုးရသည် အစိုးရသက်တမ်း၌ ဒုတိယကျောင်းသားသပိတ်၊ ကုလား-ဗမာ အဓိကရုဏ်း၊ ၁၃၀၀ ပြည့်နှစ်အရေးတော်ပုံ၊ ဗိုလ်အောင်ကျော် ကျဆုံးခဲ့ရသည့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းများနှင့် မန္တလေးအာဇာနည် ၁၇ ဦးကျဆုံး ခဲ့ရသည့်အရေးများကြောင့် ၁၉၃၉ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် မျိုးချစ်ပါတီခေါင်းဆောင် ဂဠုန်ဦးစောတင်သွင်းသည့် ညွှန့်ပေါင်း အစိုးရအပေါ် အယုံအကြည်မရှိအဆိုကို ရှုံးနိမ့်ပြီးနောက် ပြုတ်ကျသွားခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အတိုက်အခံ ပါတီခေါင်းဆောင် ရွှေကျင် ဦးပု ဦးဆောင်သော ညွန့်ပေါင်းအစိုးရတက်လာရာ ဦးဘဖေသည် ဦးပု ညွန့်ပေါင်းအစိုးရအဖွဲ့၌ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာသည်။ သို့သော် ၁၉၄၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် နန်းရင်းဝန်ဦးပုနှင့် အဆင်မပြေသဖြင့် ဦးဘဖေ နုတ်ထွက် သွားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ငါးပွင့်ဆိုင်ညီညွတ်ရေးအဖွဲ့အစည်းအဝေး ကိုကျင်းပ၍ ဦးပုအား အယုံအကြည်မရှိ၍ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အဖြစ်မှ ဖယ်ရှားပြီး ဦးဘဖေအား ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ပြန်လည်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၀ ပြည့်နှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် အောက်လွှတ်တော် အစည်းအဝေး၌ ဦးပု ကြီးမှူးသော ညွန့်ပေါင်းအစိုးရအဖွဲ့သည် အယုံအကြည်မရှိအဆိုတင်သွင်းခံရပြီးနောက် ပြုတ်ကျသွားသဖြင့် ထိုနှစ်စက်တင်ဘာ ၉ ရက်နေ့ ဂဠုန်ဦးစော နန်းရင်းဝန်အဖြစ် ဦးဆောင်သော ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ တက်လာပြန်သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဦးဘဖေ သည် အောက်လွှတ်တော်၌ အတိုက်အခံ လွှတ်တော် အမတ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်ခေတ်၌ ‘ဗမာပြည်အုပ်ချုပ်ရေး’ ရေးဆွဲရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ကျန်းမာရေးကိုအကြောင်းပြု၍ ဂျပန်ခေတ်အုပ်ချုပ်ရေးမှ ရှောင်ရှားနေ ခဲ့သည်။ စစ်ကြီးပြီးနောက် ၁၉၄၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်အနာဂတ်အုပ်ချုပ်ရေးနှင့်ပတ်သတ်သော ‘ကင်ဘာလင်’ ဆွေးနွေးပွဲသို့ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ခုနှစ်တွင် ဖဆပလဗဟိုဦးစီးအဖွဲ့ဝင်အဖြစ်တင်မြှောက်ခံရပြီး ၁၉၄၅ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့မှ ၇ ရက်နေ့တွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ ကန္ဒီမြို့၌ကျင်းပသည့် မြန်မာ့တပ်မတော်ဖွဲ့စည်းရေးနှင့်ပတ်သတ်သည့် ကန္ဒီ စာချုပ် ဆွေးနွေးပွဲ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၉၄၇ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ် ချုပ်ဆိုရေး ၌ မြန်မာကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ်လည်းကောင်း တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၉ ရက်နေ့ ဖဆပလ အလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ဝင် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသည်။ ထို့နောက် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ မေလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဖဆပလအဖွဲ့ချုပ် အလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ အစည်းအဝေး ကျင်းပ၍ ဘုရင်ခံ၏အမှုဆောင်ကောင်စီ၏ ဖဆပလအဖွဲ့ချုပ်မှ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးဘဘေအား ဖဆပလဗဟိုဦးစီးအဖွဲ့ မှ လည်းကောင်း၊ ဘုရင်ခံ၏ အမှုဆောင်ကောင်စီ မှ လည်းကောင်း ထုတ်ပယ်ခံခဲ့ရသည်။ လွတ်လပ်ရေးမရမီ ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း ရှိစဉ်ကတည်းက ဦးဘဖေ ရာထူးများမှ ထုတ်ပယ်ခံရသည်များကို ငွေရေးကြေးရေး မသမာမှုများကြောင့် ဟု ဖော်ညွှန်းခဲ့ကြသည်။ [[File:2049090830106706712aZlHof_ph.jpg|thumb|အောင်ဆန်း – အက်တလီစာချုပ် ချုပ်ဆိုရာ၌ တွေ့ရသည့် ဦးဘဖေ၊ မစ္စတာ ကဲမဲန့်လ် အက်တလီ၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ဦးတင်ထွဋ်]] ဦးဘဖေသည် ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးသည်။ ဦးဘဖေ (ခေါ်) ဘကြီးဘဖေသည် ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း၏ ယာယီ ကြားဖြတ် အစိုးရ အဖွဲ့တွင်လည်း ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီး အဖြစ် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) ရှိ ကန္နီမြို့တွင် သွားရောက်ပြီး ကန္နီစာချုပ်ကို ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်းတို့နှင့် အတူ ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေး အတွက် အင်္ဂလန်သို့ ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်းတို့နှင့်အတူ အရေးဆိုရန် သွားစဉ်ကလည်း ဘကြီးဘဖေသည် အဖွဲ့ဝင် တစ်ဦး အဖြစ် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရသည်။ပြောသင့် ပြောထိုက်သော စကားအချို့ကို ဘကြီးဘဖေထံမှပင် အကြံဉာဏ် ယူ၍ သုံးစွဲခဲ့ရသည်ဟု အဆိုရှိခဲ့သည်။ == ထောင်ကျခဲ့ခြင်းများ == ၁၉၄၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အောက်လွှတ်တော်၌ အတိုက်အခံအမတ် ဦးဘဖေသည် ဦးစော ဦးဆောင်သည့်အစိုးရအပေါ် အယုံအကြည် မရှိအဆို ကိုတင်သွင်းခဲ့သည်။ ထောက်ခံမဲ ၄၇ မဲ၊ ကန့်ကွက်မဲ ၇၂ မဲ ရရှိသဖြင့် ဦးဘဖေ၏ အယုံအကြည်မရှိအဆို ရှုံးနိမ့်သွားသည်။ နောက်ဆက်တွဲ သက်ရောက်မှုအနေဖြင့် ဂဠုန်ဦးစော သည် ဦးဘဖေအား အညှိုးအတေးထားခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၆ ဖြင့် ဖမ်းဆီးခံရပြီး သရက်အကျဉ်းထောင်၌ အကျဉ်းချခံခဲ့ရသည်။၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် သရက်ထောင်မှ လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/04/04/188194.html|title=နိုင်ငံတော် သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် ဦးဘဖေနှင့် နိုင်ငံရေးသမားဟောင်းကြီးများ ရုံးတင်စစ်ဆေးခံရခြင်း|work=The Irrawaddy|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၄ ဧပြီ ၂၀၁၉ }}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် ပြည်တွင်းစစ်မီးလျှံ တောက်လောင်ခဲ့ရသည့် ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ ခေတ်ဦးတွင် ဘီအိုစီ ရေနံ ကုမ္ပဏီ၏ ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ဦးဘဖေ သည် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ထိုအချိန်က တပ်မတော် စစ်ဦးစီးချုပ် အဖြစ် တာဝန် ထမ်းဆောင်နေသော ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်းအား တပ်မတော် အနေဖြင့် အာဏာသိမ်းရန် အကြံပေး တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်းသည် ဦးဘဖေ၏ အကြံကို မလက်ခံဘဲ မဆပလ အစိုးရအား ဖွင့်ဟ ပြောဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု အစိုးရက အရေးယူခြင်း မရှိခဲ့၍ ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနုနှင့် သတင်းစာဆရာများ တွေ့ဆုံသည့် ကွန်ဖရင့်တွင် မြန်မာ့အလင်းသတင်းထောက် ဦးမောင်မောင်ခင်က ဘာကြောင့် အရေးမယူသလဲ ဆိုသည်ကို မေးမြန်းရာမှ စ၍ ၁၉၅၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဦးဘဖေသည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်ဖျက်မှုဖြင့် စတင်စစ်ဆေးခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက် တွင် ဦးဘဖေ သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်ဖျက်မှုဖြင့် အင်းစိန်ထောင်၌ စတင် အကျဉ်းချခံရသည်။အမှုထင်ရှား၍ ပြစ်ဒဏ်ကျပြီး အင်းစိန်ထောင်တွင် ၃ နှစ် ၉ လ ၂၇ ရက် အကျဉ်းခံရပြီးနောက် ဦးနု၏ဖဆပလအစိုးရလက်ထက် ၁၉၅၈ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်အစိုးရက အမှုကိုရုပ်သိမ်းပေး၍ ပြန်လည်လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၁၉၆၀ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ရက်နေ့တွင် ကျင်းခဲ့သည့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် အမျိုးသားပေါင်းစုံ မဟာမိတ် (တတိယအုပ်စု) ကိုကိုယ်စားပြု၍ အလယ်ပိုင်းမဲဆန္ဒနယ်မှ ဝင်ရောက်အရွေးခံခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အမျိုးသားနေ့ ရွှေရတုသဘင်ကျင်းပရေးဗဟိုကောင်မတီ နယကအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဦးဘဘေ သည် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ဟံသာ၀တီသတင်းစာ၌ ရေးသားခဲ့သောဆောင်းပါးများကို စုစည်း၍ ဟံသာ၀တီစာအုပ်တိုက်မှ ခေါင်းဆောင်ကြီး ဦးဘဘေ၏ ‘နိုင်ငံရေးရာ အဖြာဖြာ’ စာအုပ်နှစ်တွဲကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == ဦးဘဖေ သည် အိမ်ထောင်သည် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် ဦးဘဘေ၏ဇနီးဖြစ်သူ ဒေါ်ဖွားမျှင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ဦးဘဖေတွင် သားသမီး တယောက်မျှ မကျန်ရစ်ဘဲ တူသားများသာ ရှိခဲ့သည်။ == စာရေးဆရာဘဝ == ဦးဘဖေ သည် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ဟံသာ၀တီသတင်းစာ၌ ရေးသားခဲ့သောဆောင်းပါးများကို စုစည်း၍ ဟံသာ၀တီစာအုပ်တိုက်မှ ခေါင်းဆောင်ကြီး ဦးဘဘေ၏ ‘နိုင်ငံရေးရာ အဖြာဖြာ’ စာအုပ်နှစ်တွဲကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် ဦးဘဘေ၏ဇနီးဖြစ်သူ ဒေါ်ဖွားမျှင် ကွယ်လွန်ပြီးနောက် သူသည် ဖဆပလအစိုးရအတိုက်အခံ နိုင်ငံရေးသမား အဖြစ် နိုင်ငံရေးဆောင်းပါးများကို စာနယ်ဇင်းများ၌ ရေးသားခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အမျိုးသားနေ့ ရွှေရတုသဘင်ကျင်းပရေးဗဟိုကောင်မတီ နယကအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ဦးဘဖေသည် ၁၉၇၁ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက်၊ စနေနေ့ နေ့လယ် ၂ နာရီ မိနစ် ၂ဝ အချိန်၊ အသက် ၈၈ နှစ် အရောက်တွင် ၎င်း၏ နေအိမ် အမှတ် - ၉၁၊ လူအိုရုံလမ်း နေအိမ်၌ ကွယ်လွန် အနိစ္စရောက်သည်။<ref>{{Cite web|title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ|url=http://moemaka.com/2011/11/than-win-hlaing-%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%AD%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%82%95%E1%80%99%E1%80%BD-%E1%81%80%E1%80%AB%E1%80%A1%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%B9/|accessdate=7 November 2011|archivedate=9 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111109031100/http://moemaka.com/2011/11/than-win-hlaing-%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%AD%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%82%95%E1%80%99%E1%80%BD-%E1%81%80%E1%80%AB%E1%80%A1%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%B9/}}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{Lifetime|၁၈၈၃|၁၉၇၁}} # တချိန်က ထင်ရှားခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ၊ ရွှေဥဩ၊ ၂ဝဝ၂ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ၊ စပယ်ဦး စာပေ ဖြန့်ချိရေး၊ တတိယ အကြိမ်၊ ‘ဘကြီးဘဖေ ခေါ် ဦးဘဖေ’ (စာမျက်နှာ ၁၄၅ - ၁၅ဝ)။ # သူတို့ခေတ် သူတို့အတိတ် သူတို့အရိပ် (ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း သတင်းစာ ဖြတ်ပိုင်းများ)၊ သိန်းဖေမြင့်၊ ၂ဝဝဝ၊ ဇွန်၊ စာအုပ်ဈေး၊ ပထမ အကြိမ်၊ ‘တောင်ကျရေ နွားနှစ်ကောင် မဝသလိုပ မောင်ဘဖေ ငါးထောင်မရသော်ကြောင့်’ (စာမျက်နှာ ၈ဝ - ၈၃)။' [[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] gheyrqrgw0hhlc48yc28l2az6f99991 1037774 1037707 2026-06-13T01:40:26Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 အကိုးအကားမပါရှိ။ 1037774 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ဦးဘဖေ | image = BaPe2.jpeg | caption = | birth_date = {{Birth date|1883|4|16|df=y}} | birth_name = ဦးဘဘေ | birth_place = [[ကြို့ပင်ကောက်မြို့]]၊ [[ကိုလိုနီခေတ်|မြန်မာပြည်နယ်]]၊ [[ဗြိတိသျှရာဇ|အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] | death_date = {{death date and age|1971|1|8|1883|4|16|df=y}} | death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | resting_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | occupation = သတင်းစာဆရာ၊နိုင်ငံရေးသမား | parents = ဦးအို + ဒေါ်မှင် | relatives = | spouse = <br/> | awards = }} '''ဦးဘဖေ (ခ) ဦးဘဘေ''' (၁၆ ဧပြီ ၁၈၈၃ - ၈ ဇန်နဝါရီ ၁၉၇၁)သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ကလျာဏယုဝအသင်း|ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်း]] နှင့် [[သူရိယသတင်းစာ|သူရိယသတင်းစာတိုက်]] တို့ကို စတင် တည်ထောင်သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/article/65396|title=မျိုးဆက်အလီလီ တာဝန်ကျေခဲ့ကြပါသည်|work=MOI Myanmar|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaaruprngngerttukhettk-ttiungkiupnnypuruprngjaattkaamaa|title= မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ငွေရတုခေတ်က တိုင်းကျိုးပြည်ပြုရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ |work=Myanmar Digital News|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၉ }}</ref> [[ကိုလိုနီခေတ်]] တွင် လူထုအား နိုင်ငံရေးမျက်စိဖွင့်ပေးသည့် ဝါရင့် နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦး လည်းဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလအတွင်း ဖေ၊ပု၊ရှိန် တနည်း ဘေ၊ပု၊ရှိန် ဟူ၍ လူသိများသော အမျိုးသားနိုင်ငံရေးသမားများအနက် တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။သူသည် ဘကြီး ဘဘေ<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/2017/01/02/128132.html|title=ဒီတပတ် ဖတ်စရာ|work=The Irrawaddy|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၇ }}</ref> ၊ဦးဘဘေ အဖြစ် လည်းကောင်း၊ကျောင်းသင်ရိုးညွန်းတမ်းစာအုပ်များ နှင့် သမိုင်းစာအုပ်တို့တွင် <ref>တပ်မတော်သမိုင်း ၁၈၂၄ - ၁၉၄၅ (ပထမတွဲ)၊ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်း နှင့် အမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှု </ref> ဦးဘဖေ အဖြစ် လည်းကောင်း ထင်ရှားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ နှင့် ပညာရေး == [[File:bape.gif|thumb|ဘကြီးဘဘေ ခေါ် ဦးဘဖေ]] ဦးဘဖေ (ခ) ဦးဘဘေ သည် ကြို့ပင်ကောက်မြို့မြေပိုင်ရှင် နှင့် ကြို့ပင်ကောက် မြူနီစပယ်လူကြီး အဖ ဦးအို၊ အမိ ဒေါ်မှင်တို့မှ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၄၅ ခု၊ ကဆုန်လဆန်း ၁ဝ ရက် (ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၈၃ ခု၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက်) တနင်္လာနေ့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့ပြီး အထွေးဆုံးသားဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်က ကြို့ပင်ကောက်မြို့ အာစီအမ်သာသနာပြုကျောင်း၊ ရန်ကုန် အစိုးရဟိုက်စကူးကျောင်းနှင့် ရန်ကုန်ကောလိပ်တို့တွင် ပညာ သင်ကြားခဲ့သည်။ အသက် ၁၉ နှစ်တွင် ဘင်္ဂလားအင်ထရင့်စာမေးပွဲကို စကောလားရှစ်ဖြင့် အောင်မြင်သည်။ ၁၉၀၄ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်ကော လိပ် အက်ဖ်အေတန်း (ဒုတိယနှစ်) ကို စကောလားရှစ်ဖြင့်အောင်မြင်၍ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ဘီအေ (ဝိဇ္ဇာ) ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရန်ကုန် ကောလိပ်တွင် ဥပဒေပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ == ဘဝဖြတ်သန်းမှု == [[File:U Ba Bay.jpg|thumb|ဦးဘဖေ(ခ)ဘကြီးဘေ]] ဦးဘဖေ သည် ၁၉၀၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်ကောလိပ်၌ ဗုဒ္ဓဘာသာအသင်းတည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ် မေ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဦးဘဖေ သည် သူငယ်ချင်းများ ဖြစ်ကြသော ကိုဘရင်(ဒေါက်တာဘရင်)၊ ကိုမောင်ကြီး(ဆာမောင်ကြီး) တို့နှင့်အတူ ‘[[ဝိုင်အမ်ဘီအေ]]’(Y.M.B.A) ခေါ် ဗုဒ္ဓဘာသာကလျဏယု၀ အသင်းကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။အသင်းကို စတင်တည်ထောင်စဉ်က ကိုမောင်ကြီး၏နေအိမ် (အမှတ် ၈၆၊ ၂၈လမ်း၊ ပန်းဘဲတန်းမြို့နယ်၊ ရန်ကုန်) တွင် ကျောင်းသား ၂၀ ခန့်ဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ဦးဘဖေ နှင့် အတူ [[မောင်ကြီး။ ဆာ(ရဲတပ်ဗိုလ်ချုပ်)|ဦးမောင်ကြီး (ဆာ မောင်ကြီး)]]၊ ဦးစိန်လှအောင်၊ ဦးဘိုးမြေ၊ ဦးမုန်း၊ [[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]]၊ [[ဘရင်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ ဘရင်]]၊ ဦးလှဖေ၊ ဦးသိန်းမောင် စသော ခေတ်ပညာတတ် လူငယ်၊ လူရွယ်များ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ဝိုင်အမ်ဘီအေ တည်ထောင်ရခြင်းမှာ စွန့်စားခန်းကြီးတခုပင်ဖြစ်သည်။ ဝိုင်အမ်ဘီအေကိုတည်ထောင်ခဲ့သော ကိုဘဘေ၊ ကို မောင်ကြီး၊ ကိုဘရင်တို့ကို အာဏာပိုင်တို့က ‘ထောင်စာလေးတွေ’ဟု ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ဦးဘဘေသည် ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်းတွင် အသင်း ၏ အကျိုးဆောင်၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ၊ အမှုဆောင်လူကြီး စသည့်တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ == သတင်းစာဆရာဘဝ == ၁၉၁၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၄ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် ဦးဘဖေ သည် ဦးလှဖေ (နောင်မြင်းခြံ ချည်မျှင်အထည် စက်တည်ထောင်သူ) နှင့် အတူ [[သူရိယသတင်းစာ]]ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ဦးဘဖေ သည် ဆေးမင်းကြီးရုံး၌ အလုပ်လုပ်နေစဉ် မျက်နှာဖြူများ နှင့် မသင့်မြတ်ခဲ့၍ အလုပ်မှထွက်ခဲ့ပြီးနောက် သတင်းစာထုတ်ရန်စိတ်ကူးရှိခဲ့ရာ စိန်ပေါလ်ကျောင်းတွင် ကျောင်းဆရာအတူလုပ်ခဲ့ဖူးသော ဦးလှဖေ နှင့်တွေ့ဆုံရာမှ သတင်းစာထုတ်ရန် အကြံရခဲ့၍ တည်ထောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်ကဦးလှဖေသည် ဦးမေအောင်၏ The Burman အင်္ဂလိပ်သတင်းစာ၌ အယ်ဒီတာလုပ်ခဲ့ဖူးသည့်အတွက် အတွေ့အကြုံပြည့်ဝနေ၍ သတင်းစာထုတ်ဝေမှုတွင် အခက်အခဲ မရှိခဲ့ပေ။ သို့ရာတွင် နှစ်ဦးပေါင်းမှ ငွေ ၅၀ ကျပ် သာရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပြည်ကြီးမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်တွင် “သူရိယသတင်းစာ ထုတ်တော့မည်။ ဘာသာရေး၊ နိုင်ငံရေးပါမကျန် မိမိတို့ သန်ရာကိုဖတ်ရတော့မည်”ဟု ကြော်ငြာရိုက်နှိပ်၍ ခင်မင်ရာမိတ်ဆွေများကို သတင်းစာဖိုး တနှစ်စာအတွက် ၁၅ ကျပ်စီ ကောက်ခံရာ ငွေ ၅၀၀၀ ကျော်ရခဲ့သည်။ ထိုငွေဖြင့် သူရိယသတင်းစာကို စတင်မွေးဖွားခဲ့သည်။ ဦးဘဖေ သည် သူရိယ သတင်းစာ၏ အယ်ဒီတာအပြင် နတ်ကြီးသုံးပါးစကားပြောခန်းကို အပတ်စဉ်ရေး၍ နတ်ကြီးဘဘေ တစ်နည်း နတ်ကြီး ဘဖေ အဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ထိုမှတဖန် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် The Burma Observer သတင်းစာကိုလည်း သူရိယသတင်းစာတိုက်မှပင် ထုတ်ဝေ ခဲ့ပြန်သည်။ သံတော်ဆင့် ဦးသိမ်းမောင်၊ ဟံသာ၀တီ ဦးစိန်၊ ထွန်းနေ့စဉ် ဦးထွန်းဖေ၊ သမာဓိအမ် ဘိုးချိန်၊ ဦးဘသန်း (ယူပီအိုင်) နှင့် ဇ၀န တို့သည် သူရိယတိုက်မှမွေးထုတ်ပေး လိုက်သော သတင်းစာဆရာများပင် ဖြစ်ကြသည်။ သူရိယသတင်းစာ သည် အခြား သတင်းစာများထက် သတင်းထူးများကို ဦးစားပေး ရေးသားးခဲ့သည်။ ဝိုင်အမ်ဘီအေ အသင်းကြီး၏ လှုပ်ရှားမှု အသက်ပါသော သတင်းစာ ဖြစ်၍ သတင်းစာစောင်ရေမှာ တရိပ်ရိပ် တက်လာခဲ့သည်။ထိုစဉ်က [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်|ရွှေတိဂုံ စေတီတော်]] ပေါ်တွင် မျက်နှာဖြူများ ဖိနပ်စီး တက်နေကြသည်။ ဤသည်ကို မကြည့်ရက်နိုင်သော ဦးဘဖေသည် ကာတွန်း ရုပ်ပြောင်ဖြင့် သတင်းစာ ဖော်ပြခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ် မျက်နှာဖြူများနှင့် အလိုတော်ရိများ မခံမရပ်နိုင် ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ကာတွန်း၏ ရုပ်ပုံမှာ တောင်ရှည် ပုဆိုးဝတ် ဘုရားလူကြီး၏ ကျောပေါ်တွင် မျက်ဖြူ ဇနီးမောင်နှံတို့က ဖိနပ်မချွတ်ဘဲ ခွစီးထားရင်း စေတီတော်မြတ်ကို လှည့်လည် ကြည့်ရှုနေပုံ ဖြစ်သည်။ ထိုမျက်နှာဖြူ ဇနီးမောင်နှံတို့ကပင် “အခုလို ဖိနပ်မချွတ်ဘဲ ဘုရားပေါ် လည်ကြည့်ရသဖြင့် ကျေးဇူးတင်ပါတယ်” ဟုသော စကားကိုပင် ဖော်ပြ လိုက်သေးသည်။ထိုကာတွန်းကို ရွှေတလေး ခေါ် [[ဘကလေး (ရွှေတလေး)|ဦးဘလေး]]က ရေးဆွဲပေးခဲ့သည်။ ထိုကာတွန်းကြောင့် ပုလိပ်မင်းကြီး မျက်နှာဖြူ ရှပ်တဲ (လ်) ဝပ် (သ်) က ဦးဘဖေ နှင့် ဦးရွှေကလေးတို့ကို ခေါ်မေးခဲ့သည်။ ဦဘဖေတို့ကို ခေါ်သော်လည်း ပုလိပ်မင်းကြီး စားပွဲရှေ့တွင် ထိုင်စရာ ဟူ၍ ဘာမျှမထား။ ဖျာလေး တချပ်မျှသာ ခင်းထားလေသည်။ ဦးဘဖေတို့က မထိုင်ဘဲ မတ်တပ်ရပ်လျက်ကပင် “ဂွတ်တမောနင်း မစ္စတာ ရှပ်တဲ(လ်)ဝပ်(သ်)” ဟု နှုတ်ဆက်လိုက်သည်။မျက်နှာဖြူ ပုလိပ်မင်းကြီးက မျက်နှာထား ခပ်တည်တည်ဖြင့် ကာတွန်းထည့်ရခြင်း အကြောင်းကို မေးမြန်းခဲ့ရာ၌ ဤတွင် ဦးဘဖေက “ပုလိပ်ဟာ ပုလိပ် အလုပ်ပဲ လုပ်ပါ၊ သတင်းစာ အလုပ်ကို ဝင်မရှုပ်ပါနဲ့၊ ဒီမယ် ဟေ့ကောင် မင်းဟာတို့ကို တမင်ခေါ်ပြီး ညစ်တာ၊ တို့ထိုင်ဖို့ နေရာတောင် မပေးဘူး၊ ဒီလို မစော်ကားနဲ့၊ နောင်ကို ဒီလို့ စော်ကားရင်တော့ ငါနေမယ် မဟုတ်ဘူး၊ ပြန်ဆော်မှာပဲ” ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ ထိုအခါ ပုလိပ်မင်းကြီး မစ္စတာ ရှပ်တဲ(လ်)ဝပ်(သ်)က ၎င်းအား ပြန်ခံပြောသည်ကို စိတ်ဆိုးပြီး ဆဲဆို မောင်းထုတ် ခဲ့သည်။ ဦးဘဖေကလည်း ခေါင်းငုံ့မခံဘဲ ပြန်ဆဲပြီး စားပွဲပေါ်ရှိ မျဉ်းလုံးနှင့် ဆွဲရိုက်မည် အပြု၊ အတူပါလာသော ဦးလှဖေက ဆွဲထားလိုက်ရသည်။ ဦးဘဖေ ပုလိပ်မင်းကြီးနှင့် ရန်ဖြစ်ခဲ့သည် ဆိုသော သတင်းကြောင့် ဝိုင်အမ်ဘီအေ အသင်းတွင် အတော် ပွက်လောရိုက် သွားခဲ့သည်။ ဦးဘဖေကိုလည်း အထူးပင် ချီးကျူးခဲ့ကြသည်။ == နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုများ == ဦးဘဖေသည် ငယ်စဉ်က ဇာတိသွေး၊ ဇာတိမာန် တက်ကြွစေရန် အဖြစ်ဆန်း တခုနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ဖြစ်စဉ်မှာ သူငယ်စဉ်က ရန်ကုန်ရှိ ဟိုက်စကူးကျောင်း၌ ကျောင်းတက်သွားစဉ် ဆိုင်ကယ် စီးလာသော ပုလိပ် မင်းကြီး အက်ဒေါနင်ရှေ့မှ ကလေးပီပီ ဖြတ်ပြေး သွားခဲ့မိသည်။ မင်းကြီးရှေ့မှ ဖြတ်ပြေး သွားရကောင်းလား ဆိုပြီး ဒဏ်ငွေ ၃ ကျပ် ဒဏ်ရိုက်ခံရသည်။ လူချင်း တူပါလျက် နားမလည်သေးသော ကလေးအရွယ်မျှပင် မျက်နှာဖြူ အင်္ဂလိပ် ပုလိပ်မင်းကြီး ရှေ့မှ ဖြတ်ပြေးမိရုံနှင့် ဒဏ်ငွေ ရိုက်ခြင်းကို သူမကျေနပ်ခဲ့။ ခံပြင်းမိသည်။ ဤသည်မှာ ဇာတိမာန် တက်ကြွမှုကို မျိုးစေ့ ချပေးခဲ့သော ဖြစ်ရပ်ဆန်း တခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ သူသည် ဘီအေ အောင်ပြီးနောက် နယ်ချဲ့ အင်္ဂလိပ် အစိုးရက မြို့အုပ်ရာထူး လာပေးသည်ကို မယူဘဲ [[အ.ထ.က(၆)ဗိုလ်တထောင်|စိန်ပေါလ်ကျောင်း]]၌ ကျောင်းဆရာ အဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည့်အထိ မျိုးချစ်စိတ် ပြင်းထန်သူ ဖြစ်သည်။ ၁၉၁၇ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရ အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာဝန်ကြီးမွန်တေဂူ (Edwin Montagu 1879-1924)က ဗြိတိသျှ ပါလီမန်အောက်လွှတ်တော်၌ မြန်မာပြည်အပါအဝင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအား ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းမှ တဖြေးဖြေး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး ပေးမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မွန်တေဂူ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲသောအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို စုံစမ်းရန်အတွက် ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်းမှ ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်ကြသော ဦးဘဖေ၊ ဦးမေအောင်၊ ဦးစု တို့အား ၁၉၁၇ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် [[ကာလကတ္တားမြို့]]သို့ စေလွှတ်ခဲ့သည်။သို့ရာတွင် ၁၉၁၈ ဇွန်လ တွင် မွန်တေဂူချမ်းစဖို့စီမံကိန်းအရ အိန္ဒိယကို ဒိုင်အာခီအုပ်ချုပ်ရေးပေးသောအခါ မြန်မာကို ချန်လပ်ထားသည့် အစီရင်ခံစာထွက်ပေါ်လာသည်။ယင်းနောက် ၁၉၁၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၈ တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရက မြန်မာနိုင်ငံဒုတိယ ဘုရင်ခံ အဖြစ် ဆာရယ်ဂျီနယ်ကရက်ဒေါက် အား ခန့်အပ်ပြီး နောက် ၁၉၁၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် မြန်မာပြည်အုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲ စီမံကိန်း (Craddock Scheme) ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်းချုပ်၌ အထူးအစည်းအဝေး ကိုကျင်းပ၍ ကရက်ဒေါက်စီမံကိန်း ကိုတိုက်ဖျက်၍ မြန်မာပြည်သူတို့ လိုလားသောအုပ်ချုပ်ရေးတောင်းဆိုရန်အတွက် ဝိုင်အမ်ဘီအေ ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်ကြသော ဦးဘဖေ (သူရိယ)၊ ဦးပု (ဝတ်လုံတော်ရ-ရွှေကျင်)၊ ဦးထွန်းရှိန် (ကျောင်းအုပ်ကြီး၊မန္တလေး) (ဖေ၊ ပု၊ ရှိန်) တို့ကိုရွေးချယ်၍ ၁၉၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၇ ရက်တွင် အင်္ဂလန်သို့ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရ ကဖိတ်၍ သွားသောအဖွဲ့မဟုတ်ဘဲ ကိုယ့်အစီအစဉ်ဖြင့် ကိုယ်အရေးဆိုရန် သွားသောအဖွဲ့ဖြစ်၍ ပထမတွင်လက်ခံတွေ့ဆုံမည့်သူပင်မရှိချေ။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-49151723|title=ဘေပုရှိန် အင်္ဂလန်ခရီး အနှစ်တရာပြည့်ချိန်နဲ့ မြန်မာ့နိုင်ငံရေး|work=BBC|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၁၉}}</ref> ထို့နောက် ဖေ၊ ပု၊ ရှိန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ၁၉၁၉ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ အတွင်းဝန် မွန်တေဂူနှင့်တွေ့ဆုံခဲ့ရပြီး မြန်မာတို့ရေးဆွဲထားသော မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာအုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင်ရေးစီမံကိန်းကို ဗြိတိသျှအစိုးရထံ တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/271782|title=ဖေ၊ ပု၊ ရှိန်အကြောင်း တစေ့တစောင်း|work=Eleven Media|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၇ မတ် ၂၀၁၆}}</ref> သို့သော် အိန္ဒိယပြည်နယ်ကြီးများနှင့်တန်းတူထား၍ မြန်မာနိုင်ငံကို ဒိုင်အာခီအုပ် ချုပ်ရေးတိုးပေးမည့်ကတိကို မရခဲ့ချေ။ ဗြိတိသျှအစိုးရ၏ နောက်ဆုံးအဖြေမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် သီးခြားစဉ်းစားပေးမည်ဟုသာ ဖြစ်သည်။ ဘေ၊ ပု၊ရှိန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် မူလရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော ဒိုင်အာခီအုပ်ချုပ်ရေးတိုးပေးရေးကိစ္စ မအောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း ရွှေတိဂုံ ဘုရားကုန်းတော် အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် တပ်စွဲထားသော အင်္ဂလိပ်တပ်သားများ ရုပ်သိမ်းပေးရန်သဘောတူခဲ့မှုနှင့်၊ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း က မြန်မာနိုင်ငံထွက် ဆန်များရောင်းရသည့် အမြတ်ငွေ (၉) ကုဋေကျပ်ကို အိန္ဒိယအစိုးရထံမှ ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ ဖေ၊ ပု၊ ရှိန် ကိုယ်စား လှယ်အဖွဲ့၏ခရီးစဉ်သည် ကိုလိုနီခေတ်အဖိနှိပ်ခံဘ၀ကျရောက်နေသော မြန်မာပြည်သူလူထုအား နိုင်ငံရေးအသိတရား နိုးကြားစေရန်တပ် လှန့်နှိုးဆော်မှု ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုစဉ်က ‘ဖေ-ပု-ရှိန်’ ဟု နာမည်ကျော်ကြား လူသိများကာ ရေပန်းစားခဲ့သည်။ ၁၉၂ဝ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ပထမဆုံး တက္ကသိုလ် သပိတ်ကို ပြင်ပ နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်တဦး အနေဖြင့် အားပေး ထောက်ခံခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးမှာ ဦးဘဖေပင် ဖြစ်သည်။ စီအင်အီး ခေါ် အမျိုးသား ပညာရေး အဖွဲ့ချုပ် ကော်မတီဝင် တဦး အဖြစ်လည်း ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၂ဝ ခုနှစ်၌ပင် အင်္ဂလန်သို့ ဒုတိယ အကြိမ် မြန်မာပြည် အတွက် အရေးဆိုရန် သွားရပြန်သည်။ သွားရသူများမှာ ဦးဘဖေ၊ ဦးပု၊ ဦးသိန်းမောင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သွားရခြင်း အကြောင်းမှာ မြန်မာပြည်ကို အိန္ဒိယပြည်နှင့် တန်းတူ အုပ်ချုပ်ရေး အဆင့်အတန်း ပေးရန်အတွက် ပြောဆိုရန် သွားခြင်းဖြစ်သည်။ ဦးဘဖေတို့ ဇွဲကောင်းကောင်းနှင့် အမျိုးမျိုးအဖုံဖုံ ကြိုးစား ဆောင်ရွက်မှုကြောင့် မွန်တေဂူက ဖိတ်ခေါ်ပြီး အိန္ဒိယနှင့် တန်းတူ အုပ်ချုပ်ရေးကို ၁၄ ရက် အတွင်း ပြုလုပ်ပေးပါမည် ဟူသော ကတိကို ရရှိခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က မြန်မာပြည်တွင် ဘုရင်ခံ ဖြစ်သူမှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော ဘုရင်ခံ ကရက်ဒေါ့(ခ်) ဖြစ်သည်။ဦးဘဖေသည် ဒိုင်အာခီ အုပ်ချုပ်ရေးကို ၂၁ ဦးဖြင့် လက်ခံခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဂျီစီဘီအေ အတွင်း၌ ဦးဘဖေ ဦးဆောင်သော ၂၁ ဦးဂိုဏ်းသားတို့သည် ဒိုင်အာခီစနစ်ကိုလက်မခံဟု ဆုံးဖြတ် ချက်ချကြသော ဂျီစီဘီအေ အသင်းသားများ၏ ဆန္ဒကို ဖီလာပြု၍ ဂျီစီဘီအေ မှခွဲထွက် ဂိုဏ်းသီးခြားထောင်ခဲ့သည်။ထိုဂိုဏ်းသားများကို ဂျီစီဘီအေ အဖွဲ့သားများသည် ဒိုင်သမား ဟူ၍ ရှုတ်ချကဲ့ရဲ့ကြသည်။ဦးဘဖေ အဖွဲ့ကမူ ယင်းတို့အဖွဲ့အား ၂၁ဦး အဖွဲ့ (ခေါ်) ပြည်သူပြည်သားပါတီ ဟုခေေါ်ဝါ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဂျီစီဘီအေအဖွဲ့ချုပ်ကြီးသည် ဦးဘဖေ ဦးစီးသော ၂၁ ဦး ဂျီစီဘီအေ နှင့် ဦးချစ်လှိုင်၊ သာယာ၀တီဦးပု၊ ဦးထွန်းအောင်ကျော်တို့ကြီးမှူးသည့် ‘လှိုင်၊ပု၊ ကျော်’ ဂျီစီဘီအေ (ဝံသာနုဂျီစီဘီအေ) ဟူ၍ နှစ်ဂိုဏ်းကွဲသွားခဲ့ကြသည်။ == အမတ်ဘဝ နှင့် ဝန်ကြီး ဘဝ == ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒိုင်အာခီဥပဒေပြုကောင်စီ၏ ပထမဆုံးရွေးကောက်ပွဲ ကိုကျင်းပရာ ဦးဘဖေ၏ ပြည်သူပြည်သားပါတီနှင့် ဆာဂျေအေမောင်ကြီး (၁၈၇၂- ၁၉၅၅) ၏ ပရိုဂရက်ဆစ် (Progressive) ခေါ် ရွှေတောင်ကြားပါတီက ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်၍ ရာထူးယူခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၃ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂ ရက်နေ့တွင် ဒိုင်အာခီအုပ်ချုပ်ရေးစတင်ခဲ့သည်။ ဦးဘဘေ၏ ၂၁ ဦးအဖွဲ့သည် ဒိုင်အာခီအုပ်ချုပ်ရေးကိုလက်ခံခြင်းမှာ နယ်ချဲ့အစိုးရကို လွှတ်တော်၌ ပူးပေါင်းရန်ဟု အကြောင်းပြခဲ့သည်။သို့သော် လက်တွေ့တွင်မူ နယ်ချဲ့အစိုးရပေးခဲ့သော ငါးထောင်စားရာထူးကိုလက်ခံ၍ နိုင်ငံအကျိုးကို ထိထိရောက်ရောက်မဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ဟု ဝေဖန် ခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၂၉ ခုနှစ်၊ ရွှေးကောက်ပွဲ တွင် ဦးဘဖေသည် ရန်ကုန် အရှေ့ပိုင်းမှ ဝင်ရောက် အရွေးခံရာ အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် လွှတ်တော် ဒုတိယ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၃ဝဝ ပြည့်နှစ် ရေနံမြေ သပိတ်ကြီးတွင်လည်း ဦးဘဖေသည် ၂၁ ဦး ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ တွဲရေး ခွဲရေး၊ ၉၁ ဌာန အုပ်ချုပ်ရေး ခေတ်တွင်လည်း သစ်တောရေး ဝန်ကြီး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ၅ဝဝဝ ကျပ်မျှ လစာရသည်။ ခေတ်အခေါ် သစ်တောရေး ဝန်ကြီးချုပ်ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၉၃၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၃၀ မှ မေလ ၂ ရက်နေ့အထိ မန္တလေးမြို့တွင် ညီညွတ်ရေးအစည်းအဝေး ကျင်းပရာ ဦးဘဖေ ဦးစီးသည့် ပြည်သူပြည်သားအဖွဲ့၊ အမ်အေဦးမောင်ကြီးဦးစီးသည့် ခွဲခွာရေးအသင်းကို အမည်ပြောင်းထားသည့် မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့(Free Burma) ၊ရေဦး ဆရာတော် ကြီးမှူးသည့် ဗဟိုဂျီစီဘီအေအဖွဲ့၊ ဦးဘစီဦးစီးသည့် သပိတ်မှောက်ဂျီစီဘီအေအဖွဲ့၊ ဦးဘဦး ဦးစီးသည့် မန္တလေး ၂၁ ဦးအဖွဲ့တို့ တွေ့ဆုံဆွေးနွေး၍ အဖွဲ့ငါးဖွဲ့ကိုစုပေါင်း၍ ‘ညီညွတ်ရေးမူ လ ဂျီစီဘီအေအဖွဲ့ချုပ်’ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ယင်းအဖွဲ့ကို နိုင်ငံရေးအဖွဲ့ငါးဖွဲ့စုစည်းထားခြင်းကို ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့(Five Flower Party) ဟု ခေါ်ခဲ့ကြသည်။ ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့၏အကြီးအမှူးအဖြစ် ရေဦး ဆရာတော် ဦးဩဘာသ၊ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် မက္ခရာမင်းသားနှင့် ခင်လေးတို့၏သားတော်အငယ် ထိပ်တင်၀မင်းသားအား ရွေးချယ် တင်မြှောက် ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၀ ရက်မှ ၁၄ ရက်အထိ မြန်မာနိုင်ငံစီရင်အုပ်ချုပ်မှုအက်ဥပဒေ (၉၁ ဌာနအုပ်ချုပ်ရေး) အရ ပထမဆုံးအကြိမ် အောက်လွှတ်တော်အမတ်ရွေးကောက်ပွဲကျင်းပရာ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ၁၃၂ ဦးရှိသည့်အနက် ငါးပွင့်ဆိုင်ပါတီမှ ၄၆ ဦး၊ ဒေါက်တာဘမော်၏ ဆင်းရဲသားဝံသာနု (ဓားမ) ပါတီမှ ၁၆ ဦး၊ ဦးချစ်လှိုင်ဂျီစီဘီအေမှ ၁၂ ဦး၊ ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းအဖွဲ့မှ ၃ ဦး ဖေဘီယံပါတီမှ နှစ်ဦး၊ သက်ပန်းဂျီစီဘီအေမှ ၁ ဦးနှင့် တသီးပုဂ္ဂလအမတ် ၁၇ ဦးအရွေးခံရသည်။ ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့သည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် အမတ်လောင်းများ လျာထားစဉ်ကပင် ပါတီအတွင်းအားဖြင့် စိတ်ဝမ်းကွဲပြားနေကြရာ (၄၆) ဦးမျှ အရွေးခံရသည့်အ တွက် အားအကြီးဆုံးပါတီအဖြစ် ဦးဘဖေ အားဦးဆောင်၍ အစိုးရအဖွဲ့ဖွဲ့ရန် ဘုရင်ခံကအပ်နှင်းသည်။ ဦးဘဘေသည် ငါးပွင့်ဆိုင်ပါတီဝင်တို့နှင့် စေ့စပ်ပြီးဝန်ကြီးရာထူးများရွေးချယ်၍ အစိုးရအဖွဲ့ကို ကြိုးစားဖွဲ့သော်လည်း ညီညွတ်မှုကို မရဘဲ အစိုးရမဖွဲ့နိုင်ချေ။ ဤသည်နှင့်ပတ်သတ်၍ ဒေါက်တာဘဦးက သူ၏ My Burma (ကျွန်ုပ်၏ မြန်မာပြည်) စာအုပ်တွင် အောက်ပါအတိုင်းရေးသားထားလေသည်။ “ဦးဘဖေ ၏ပါတီမှာ အကြီးဆုံးနှင့်အင်အားအတောင့်တင်းဆုံးဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ ဘုရင်ခံက ဦးဘဖေ အား အစိုးရဖွဲ့ခိုင်း၏။ သို့သော် ဦးဘဖေ ၏ ပါတီထဲတွင် ဝန်ကြီးရာထူးဝေခြမ်းမှုအပေါ် သဘောထားကွဲကြသည်ဟု ကောလဟလကြားရသည်။ ကျွန်ုပ်သည် ဦးအေး (နောင် ဦးစောအစိုးရအဖွဲ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဖြစ်လာသူ) အား အခေါ်လွှတ်ပြီး၊ သူ၏ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သည့် ဦးဘဖေ အားပါတီ၏ ထိပ်ပိုင်းပုဂ္ဂိုလ်အချို့ကို ဝန်ကြီးများအဖြစ်ခန့်အပ်ပြီး၊ ရခိုင်အမတ်တဦးအား ဝန်ကြီးတနေရာပေးကာ၊ အခြားဝန်ကြီးတနေရာကို ကရင် အမတ်များအားပေးခြင်းဖြင့် အစိုးရအဖွဲ့ကို မြန်နိုင်သမျှမြန်မြန်ဖွဲ့စည်းရန် ပြောခိုင်းလိုက်၏။ ‘တကယ်လို့ ဦးဘဘေက မကြာမီအတော အတွင်း အစိုးရမဖွဲ့နိုင်ရင် ဘုရင်ခံက တခြားပါတီကိုဖွဲ့ခိုင်းလိမ့်မယ်။ ဦးဘဖေ အခုဖွဲ့ရင် ဥရောပလူမျိုး၊ အိန္ဒိယလူမျိုးအမတ် တွေရဲ့ ထောက်ခံမှုကိုရလိမ့်မယ်’ ဟု ကျွန်ုပ်က ထပ်ပြောလိုက်သည်။ ဦးအေးက ကျွန်ုပ်ပြောသည့်စကားကို ဦးဘဘေထံသယ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ် ကြောင်း၊ ဦးဘဖေ ၏တုံ့ပြန်မှုကို ကျွန်ုပ်အားရက်ပိုင်းအတွင်း ပြန်လည်အသိပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောသွားသည်။ သီတင်းတပတ်ခန့်ကြာပြီးနောက် ဦးအေးပြန်လာပြီး ‘ဦးဘဘေရဲ့အမြင်က အာဏာရှိနေတဲ့ပါတီတွေအနက် ဘယ်ပါတီကမျှ တည်ငြိမ်တဲ့ အစိုးရအဖွဲ့တခုကို သူတို့ဘာသာမဖွဲ့နိုင်ကြဘူး။ ဒါကြောင့် နောက်ထပ်ရွေးကောက်ပွဲတခုလုပ်ပေးရင် တိုင်းပြည်အကျိုးရှိမယ် ရွေးကောက်ပွဲအသစ်ကျင်းပလျှင် သူ့ပါတီအနိုင်ရပြီး အခုထက် အင်အားတောင့်တင်းလာလိမ့်မယ်လို့ ဦးဘဘေက ထင်နေပါတယ်’ ဟူ၍ပြောကြားခဲ့သည့် အကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ ဦးဘဖေ သည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိသော်လည်း ပါတီတွင်းညီညွတ်မှုကို မတည်ဆောက်နိုင်သောကြောင့် အစိုးရမဖွဲ့နိုင်ဘဲရှိရာ ဒေါက်တာဘမော် သည် ငါးပွင့်ဆိုင်ပါတီတွင် သဘောထားကွဲပြားနေသော အမ်အေမောင်ကြီး၊ ဝတ်လုံဦးပု၊ ဒေါက်တာသိန်းမောင်၊ မိတ္ထီလာ ဦးဘရင်၊ မန္တလေးဦးဘဦး စသည့်တို့နှင့် အိန္ဒိယတိုင်းရင်းသားအမတ်များ၊ ကရင်အမတ်များ၊ ဦးချစ်လှိုင်အဖွဲ့၊ တသီးပုဂ္ဂလများနှင့် ညှိနှိုင်း၍အစိုးရဖွဲ့ရန်စည်းရုံးခဲ့ရာ အမတ်ဦးရေ ၇၀ မျှပင် ရရှိသွားတော့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉၃၇ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်ဘုရင်ခံ ကော့ကရိန်းက ဒေါက်တာဘမော်အားတွေ့ဆုံ၍ အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးစာရင်းကို အမြန်တင်ပြခိုင်းသည်။ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်တင်ပြသောအစိုးရအဖွဲ့ဝင်အမည်စာရင်းကို ဘုရင်ခံက အတည်ပြု ပြီးနောက် ထိုနှစ်မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် မြန်မာအစိုးရအဖွဲ့ ကို ၁၉၃၇ ခုနှစ် ဧပြီနေ့မှစ၍ တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် အတည်ပြုပေးလိုက်လေသည်။ သို့သော် ၁၉၃၇ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဦးဘဖေ ဦးဆောင်သော ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့က ညွန့်ပေါင်းအစိုးရတဖွဲ့လုံးကို အယုံအကြည် မရှိအဆို ကို တင်သွင်းရာ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးချစ်လှိုင်က ဝန်ကြီးအဖွဲ့သစ်ကို မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်ခဲ့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ဧပြီ ၁ ရက်နေ့မှ တာဝန်ထမ်းဆောင် ရမည့်သူများဖြစ်သောကြောင့် ယခုတင်သွင်းသောအဆိုသည် ဘောင်လွတ်ပြီး အချိန်မကျသေးဟု အကြောင်းပြကာ အဆိုကိုပယ်ချလိုက်သည်။ ထို့နောက် ဒေါက်တာဘမော်ဦးဆောင်သော ညွန့်ပေါင်းအစိုးရသည် အစိုးရသက်တမ်း၌ ဒုတိယကျောင်းသားသပိတ်၊ ကုလား-ဗမာ အဓိကရုဏ်း၊ ၁၃၀၀ ပြည့်နှစ်အရေးတော်ပုံ၊ ဗိုလ်အောင်ကျော် ကျဆုံးခဲ့ရသည့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းများနှင့် မန္တလေးအာဇာနည် ၁၇ ဦးကျဆုံး ခဲ့ရသည့်အရေးများကြောင့် ၁၉၃၉ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် မျိုးချစ်ပါတီခေါင်းဆောင် ဂဠုန်ဦးစောတင်သွင်းသည့် ညွှန့်ပေါင်း အစိုးရအပေါ် အယုံအကြည်မရှိအဆိုကို ရှုံးနိမ့်ပြီးနောက် ပြုတ်ကျသွားခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အတိုက်အခံ ပါတီခေါင်းဆောင် ရွှေကျင် ဦးပု ဦးဆောင်သော ညွန့်ပေါင်းအစိုးရတက်လာရာ ဦးဘဖေသည် ဦးပု ညွန့်ပေါင်းအစိုးရအဖွဲ့၌ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာသည်။ သို့သော် ၁၉၄၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် နန်းရင်းဝန်ဦးပုနှင့် အဆင်မပြေသဖြင့် ဦးဘဖေ နုတ်ထွက် သွားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ငါးပွင့်ဆိုင်ညီညွတ်ရေးအဖွဲ့အစည်းအဝေး ကိုကျင်းပ၍ ဦးပုအား အယုံအကြည်မရှိ၍ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အဖြစ်မှ ဖယ်ရှားပြီး ဦးဘဖေအား ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ပြန်လည်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၀ ပြည့်နှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် အောက်လွှတ်တော် အစည်းအဝေး၌ ဦးပု ကြီးမှူးသော ညွန့်ပေါင်းအစိုးရအဖွဲ့သည် အယုံအကြည်မရှိအဆိုတင်သွင်းခံရပြီးနောက် ပြုတ်ကျသွားသဖြင့် ထိုနှစ်စက်တင်ဘာ ၉ ရက်နေ့ ဂဠုန်ဦးစော နန်းရင်းဝန်အဖြစ် ဦးဆောင်သော ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ တက်လာပြန်သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဦးဘဖေ သည် အောက်လွှတ်တော်၌ အတိုက်အခံ လွှတ်တော် အမတ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်ခေတ်၌ ‘ဗမာပြည်အုပ်ချုပ်ရေး’ ရေးဆွဲရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ကျန်းမာရေးကိုအကြောင်းပြု၍ ဂျပန်ခေတ်အုပ်ချုပ်ရေးမှ ရှောင်ရှားနေ ခဲ့သည်။ စစ်ကြီးပြီးနောက် ၁၉၄၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်အနာဂတ်အုပ်ချုပ်ရေးနှင့်ပတ်သတ်သော ‘ကင်ဘာလင်’ ဆွေးနွေးပွဲသို့ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ခုနှစ်တွင် ဖဆပလဗဟိုဦးစီးအဖွဲ့ဝင်အဖြစ်တင်မြှောက်ခံရပြီး ၁၉၄၅ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့မှ ၇ ရက်နေ့တွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ ကန္ဒီမြို့၌ကျင်းပသည့် မြန်မာ့တပ်မတော်ဖွဲ့စည်းရေးနှင့်ပတ်သတ်သည့် ကန္ဒီ စာချုပ် ဆွေးနွေးပွဲ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၉၄၇ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ် ချုပ်ဆိုရေး ၌ မြန်မာကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ်လည်းကောင်း တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၉ ရက်နေ့ ဖဆပလ အလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ဝင် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသည်။ ထို့နောက် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ မေလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဖဆပလအဖွဲ့ချုပ် အလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ အစည်းအဝေး ကျင်းပ၍ ဘုရင်ခံ၏အမှုဆောင်ကောင်စီ၏ ဖဆပလအဖွဲ့ချုပ်မှ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးဘဘေအား ဖဆပလဗဟိုဦးစီးအဖွဲ့ မှ လည်းကောင်း၊ ဘုရင်ခံ၏ အမှုဆောင်ကောင်စီ မှ လည်းကောင်း ထုတ်ပယ်ခံခဲ့ရသည်။ လွတ်လပ်ရေးမရမီ ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း ရှိစဉ်ကတည်းက ဦးဘဖေ ရာထူးများမှ ထုတ်ပယ်ခံရသည်များကို ငွေရေးကြေးရေး မသမာမှုများကြောင့် ဟု ဖော်ညွှန်းခဲ့ကြသည်။ [[File:2049090830106706712aZlHof_ph.jpg|thumb|အောင်ဆန်း – အက်တလီစာချုပ် ချုပ်ဆိုရာ၌ တွေ့ရသည့် ဦးဘဖေ၊ မစ္စတာ ကဲမဲန့်လ် အက်တလီ၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ဦးတင်ထွဋ်]] ဦးဘဖေသည် ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးသည်။ ဦးဘဖေ (ခေါ်) ဘကြီးဘဖေသည် ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း၏ ယာယီ ကြားဖြတ် အစိုးရ အဖွဲ့တွင်လည်း ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီး အဖြစ် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) ရှိ ကန္နီမြို့တွင် သွားရောက်ပြီး ကန္နီစာချုပ်ကို ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်းတို့နှင့် အတူ ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေး အတွက် အင်္ဂလန်သို့ ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်းတို့နှင့်အတူ အရေးဆိုရန် သွားစဉ်ကလည်း ဘကြီးဘဖေသည် အဖွဲ့ဝင် တစ်ဦး အဖြစ် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရသည်။ပြောသင့် ပြောထိုက်သော စကားအချို့ကို ဘကြီးဘဖေထံမှပင် အကြံဉာဏ် ယူ၍ သုံးစွဲခဲ့ရသည်ဟု အဆိုရှိခဲ့သည်။ == ထောင်ကျခဲ့ခြင်းများ == ၁၉၄၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အောက်လွှတ်တော်၌ အတိုက်အခံအမတ် ဦးဘဖေသည် ဦးစော ဦးဆောင်သည့်အစိုးရအပေါ် အယုံအကြည် မရှိအဆို ကိုတင်သွင်းခဲ့သည်။ ထောက်ခံမဲ ၄၇ မဲ၊ ကန့်ကွက်မဲ ၇၂ မဲ ရရှိသဖြင့် ဦးဘဖေ၏ အယုံအကြည်မရှိအဆို ရှုံးနိမ့်သွားသည်။ နောက်ဆက်တွဲ သက်ရောက်မှုအနေဖြင့် ဂဠုန်ဦးစော သည် ဦးဘဖေအား အညှိုးအတေးထားခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၆ ဖြင့် ဖမ်းဆီးခံရပြီး သရက်အကျဉ်းထောင်၌ အကျဉ်းချခံခဲ့ရသည်။၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် သရက်ထောင်မှ လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/04/04/188194.html|title=နိုင်ငံတော် သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် ဦးဘဖေနှင့် နိုင်ငံရေးသမားဟောင်းကြီးများ ရုံးတင်စစ်ဆေးခံရခြင်း|work=The Irrawaddy|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၄ ဧပြီ ၂၀၁၉ }}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် ပြည်တွင်းစစ်မီးလျှံ တောက်လောင်ခဲ့ရသည့် ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ ခေတ်ဦးတွင် ဘီအိုစီ ရေနံ ကုမ္ပဏီ၏ ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ဦးဘဖေ သည် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ထိုအချိန်က တပ်မတော် စစ်ဦးစီးချုပ် အဖြစ် တာဝန် ထမ်းဆောင်နေသော ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်းအား တပ်မတော် အနေဖြင့် အာဏာသိမ်းရန် အကြံပေး တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်းသည် ဦးဘဖေ၏ အကြံကို မလက်ခံဘဲ မဆပလ အစိုးရအား ဖွင့်ဟ ပြောဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု အစိုးရက အရေးယူခြင်း မရှိခဲ့၍ ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနုနှင့် သတင်းစာဆရာများ တွေ့ဆုံသည့် ကွန်ဖရင့်တွင် မြန်မာ့အလင်းသတင်းထောက် ဦးမောင်မောင်ခင်က ဘာကြောင့် အရေးမယူသလဲ ဆိုသည်ကို မေးမြန်းရာမှ စ၍ ၁၉၅၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဦးဘဖေသည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်ဖျက်မှုဖြင့် စတင်စစ်ဆေးခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက် တွင် ဦးဘဖေ သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်ဖျက်မှုဖြင့် အင်းစိန်ထောင်၌ စတင် အကျဉ်းချခံရသည်။အမှုထင်ရှား၍ ပြစ်ဒဏ်ကျပြီး အင်းစိန်ထောင်တွင် ၃ နှစ် ၉ လ ၂၇ ရက် အကျဉ်းခံရပြီးနောက် ဦးနု၏ဖဆပလအစိုးရလက်ထက် ၁၉၅၈ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်အစိုးရက အမှုကိုရုပ်သိမ်းပေး၍ ပြန်လည်လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၁၉၆၀ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ရက်နေ့တွင် ကျင်းခဲ့သည့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် အမျိုးသားပေါင်းစုံ မဟာမိတ် (တတိယအုပ်စု) ကိုကိုယ်စားပြု၍ အလယ်ပိုင်းမဲဆန္ဒနယ်မှ ဝင်ရောက်အရွေးခံခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အမျိုးသားနေ့ ရွှေရတုသဘင်ကျင်းပရေးဗဟိုကောင်မတီ နယကအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဦးဘဘေ သည် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ဟံသာ၀တီသတင်းစာ၌ ရေးသားခဲ့သောဆောင်းပါးများကို စုစည်း၍ ဟံသာ၀တီစာအုပ်တိုက်မှ ခေါင်းဆောင်ကြီး ဦးဘဘေ၏ ‘နိုင်ငံရေးရာ အဖြာဖြာ’ စာအုပ်နှစ်တွဲကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == ဦးဘဖေ သည် အိမ်ထောင်သည် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် ဦးဘဘေ၏ဇနီးဖြစ်သူ ဒေါ်ဖွားမျှင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ဦးဘဖေတွင် သားသမီး တယောက်မျှ မကျန်ရစ်ဘဲ တူသားများသာ ရှိခဲ့သည်။ == စာရေးဆရာဘဝ == ဦးဘဖေ သည် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ဟံသာ၀တီသတင်းစာ၌ ရေးသားခဲ့သောဆောင်းပါးများကို စုစည်း၍ ဟံသာ၀တီစာအုပ်တိုက်မှ ခေါင်းဆောင်ကြီး ဦးဘဘေ၏ ‘နိုင်ငံရေးရာ အဖြာဖြာ’ စာအုပ်နှစ်တွဲကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် ဦးဘဘေ၏ဇနီးဖြစ်သူ ဒေါ်ဖွားမျှင် ကွယ်လွန်ပြီးနောက် သူသည် ဖဆပလအစိုးရအတိုက်အခံ နိုင်ငံရေးသမား အဖြစ် နိုင်ငံရေးဆောင်းပါးများကို စာနယ်ဇင်းများ၌ ရေးသားခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အမျိုးသားနေ့ ရွှေရတုသဘင်ကျင်းပရေးဗဟိုကောင်မတီ နယကအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ဦးဘဖေသည် ၁၉၇၁ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက်၊ စနေနေ့ နေ့လယ် ၂ နာရီ မိနစ် ၂ဝ အချိန်၊ အသက် ၈၈ နှစ် အရောက်တွင် ၎င်း၏ နေအိမ် အမှတ် - ၉၁၊ လူအိုရုံလမ်း နေအိမ်၌ ကွယ်လွန် အနိစ္စရောက်သည်။<ref>{{Cite web|title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ|url=http://moemaka.com/2011/11/than-win-hlaing-%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%AD%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%82%95%E1%80%99%E1%80%BD-%E1%81%80%E1%80%AB%E1%80%A1%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%B9/|accessdate=7 November 2011|archivedate=9 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111109031100/http://moemaka.com/2011/11/than-win-hlaing-%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%AD%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%82%95%E1%80%99%E1%80%BD-%E1%81%80%E1%80%AB%E1%80%A1%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%B9/}}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{Lifetime|၁၈၈၃|၁၉၇၁}} # တချိန်က ထင်ရှားခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ၊ ရွှေဥဩ၊ ၂ဝဝ၂ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ၊ စပယ်ဦး စာပေ ဖြန့်ချိရေး၊ တတိယ အကြိမ်၊ ‘ဘကြီးဘဖေ ခေါ် ဦးဘဖေ’ (စာမျက်နှာ ၁၄၅ - ၁၅ဝ)။ # သူတို့ခေတ် သူတို့အတိတ် သူတို့အရိပ် (ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း သတင်းစာ ဖြတ်ပိုင်းများ)၊ သိန်းဖေမြင့်၊ ၂ဝဝဝ၊ ဇွန်၊ စာအုပ်ဈေး၊ ပထမ အကြိမ်၊ ‘တောင်ကျရေ နွားနှစ်ကောင် မဝသလိုပ မောင်ဘဖေ ငါးထောင်မရသော်ကြောင့်’ (စာမျက်နှာ ၈ဝ - ၈၃)။' [[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] mapb2ymdde6wgh9vcrp4lhtkw0efyda 0 21121 1037871 955552 2026-06-13T08:36:36Z Chenzeyan29 141880 1037871 wikitext text/x-wiki '''သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား''' သို့မဟုတ် '''သက္ကတဘာသာစကား''' (Sanskrit) သည် အိန္ဒိယ-ဥရောပ ဘာသာစကားအနွယ်ဝင် ရှေးဟောင်း အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းသုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဂျိန်းဘာသာတို့၏ ကျမ်းစာအများစုကို ဤဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် အသုံးပြုနေသော ဝေါဟာရအတော်များများ (ဥပမာ - ကမ္ဘာ၊ ပဒုမ္မာ၊ သုည၊ မေတ္တာ၊ သင်္ဂြိုဟ် စသည်) သည် သက္ကတဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book |title=အခြေခံသက္ကတဗျာကရုဏ်း |last=အရှင်သေဋ္ဌိလ |publisher=သုဓမ္မဝတီစာပုံနှိပ်တိုက် |year=၁၉၇၅}}</ref> {| class="infobox" style="width:24em; border-spacing:2px; font-size:90%; line-height:1.5em; background-color:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; padding:5px;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; background-color:#ddf; padding:5px;" | သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား (သက္ကတ) |- | colspan="2" style="text-align:center; background-color:#eef;" | संस्कृतम् (Saṁskṛtam) |- ! scope="row" style="text-align:left; width:40%;" | အသံထွက် | [ˈsɐ̃skr̩tɐm] |- ! scope="row" style="text-align:left;" | ပြောဆိုသည့်ဒေသ | [[အိန္ဒိယတိုက်ငယ်]] (ရှေးဟောင်းနှင့် ရှေးရိုးရာသုံး) |- ! scope="row" style="text-align:left;" | လူမျိုး | ရှေးဟောင်းအင်ဒို-အာရိယန်များ |- ! scope="row" style="text-align:left;" | ပြောဆိုသူဦးရေ | ၂၄,၈၂၁ ဦး (၂၀၁၁ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ)<ref name="Census2011">{{cite web |title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:left;" | ကာလအပိုင်းအခြား | ဘီစီ ၁၅၀၀ ခန့်မှ စတင်ထွန်းကားခဲ့ |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | ဘာသာစကား မိသားစု | style="padding-left:0.5em;" | [[အင်ဒို-ဥရောပ ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ]]<br />→ အင်ဒို-အီရန်နီယန်<br />→ အင်ဒို-အာရိယန်<br />→ '''သင်္သကရိုက်''' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | အသုံးပြုသည့်အက္ခရာ | [[ဒေဝနာဂရီအက္ခရာ]] (အဓိကသုံး)၊ ဗြာဟ္မီအက္ခရာ နှင့် အခြားဒေသခံအက္ခရာများ |- ! scope="row" style="text-align:left;" | တရားဝင်အဆင့်အတန်း | အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ တရားဝင်သတ်မှတ်ထားသော ဘာသာစကား (၂၂) ခုအနက် တစ်ခု |- ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:#ddf; font-weight:bold;" | ဘာသာစကား ကုဒ်များ |- ! scope="row" style="text-align:left;" | ISO 639-1 | sa |- ! scope="row" style="text-align:left;" | ISO 639-2 | san |- ! scope="row" style="text-align:left;" | ISO 639-3 | san |} ယနေ့ခေတ်တွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာသည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]တွင် တရားဝင် ဘာသာစကားတစ်ခုအဖြစ်သတ်မှတ်ထားပြီး အူထရာခန်ပြည်နယ်၏ ဒုတိယရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သည်။<ref name="Uttarakhand"/> အနောက်တိုင်း ဂန္ထဝင်ဘာသာဗေဒတွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာသည် ဂရိဘာသာနှင့် လက်တင်ဘာသာတို့ကဲ့သို့သော အနေအထားမျိုးရှိသည်။<ref name="Burrow">{{cite book |last=Burrow |first=Thomas |title=The Sanskrit Language |publisher=Motilal Banarsidass |year=2001 |isbn=978-8120817678}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် "သက္ကတ" ဘာသာစကားဟူ၍ ပိုမိုသုံးကြသည်။ သက္ကတဘာသာဟူသော ပုဒ်၌ သက္ကတသဒ္ဒါသည် သံသဒ္ဒါနှင့် ကတသဒ္ဒါတွဲစပ်၍ ဖြစ်လာသော သဒ္ဒါတစ်ခုဟုယူဆကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကောင်းစွာပြုလုပ်ထားအပ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ပြန်ဆိုကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ပုဒ်မှန်မှာ သက္ကတမဟုတ်၊ သင်္ခတသာ ဖြစ်သင့်သည်ဟု အချို့ပညာရှိများက ဆိုကြလေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် သန္တ+ကတမှ သက္ကတပုဒ် ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆနိုင်ပေသည်။ ထိုသို့ယူဆရာ၌ သူတော်စင် ပညာရှိများ တီထွင်ထားအပ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="စွယ်စုံ"/> ဆန်းစကရစ်ဟုလည်းခေါ်သော ထိုသက္ကတ ဘာသာသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံသားတို့ အမြတ်နိုးဆုံး ဖြစ်သောဘာသာဖြစ်သည်။ ယင်းဘာသာကို နတ်တို့ပြောဆို သုံးစွဲသည့် ဘာသာဟုအမွှန်းတင်ကာ ဒေဝဘာသာဟုပင် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ကြသည်။ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာလူမျိုးတို့သည် ပါဠိဘာသာတတ်ကျွမ်းသူကို လေးစားကြည်ညိုကြသကဲ့သို့ ဟိန္ဒူလူမျိုးတို့သည်လည်း သက္ကတဘာသာတတ်ကျွမ်းသူ ပဏ္ဍိတ်များကို အထူးကြည်ညိုဆည်းကပ်လေ့ရှိကြ၏။ ဤသက္ကတဘာသာကို ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား မပွင့်မီ ရှေးကျသောအချိန်ကပင် ပုဏ္ဏားပညာရှိ၊ ရသေ့ ပညာရှိတို့သည် သဒ္ဒါနည်းတို့ဖြင့် ကောင်းစွာပြုပြင်၍ထားကြကုန်၏။<ref name="စွယ်စုံ"/> ထိုသဒ္ဒါနည်းတို့ကိုပြဆိုသော ကျမ်းပေါင်းများစွာ ရှိသည့်အနက် ကြီးကျယ်ခမ်းနားဆုံးဖြစ်သော ကျမ်းကား ပါဏိနိမည်သော ကျမ်းကြီးဖြစ်သည်။ ထိုကျမ်းကို ပါဏိနိ၊ ကာတျာယန၊ ပတဉ္စလိဟူသော ပညာရှိရသေ့သုံးဦးတို့ ပေါင်းစပ်ပြုစုသည်ကိုအကြောင်းပြု၍ တိမုနိဗျာကရဏဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုလေသည်။ ပေါင်းစပ်ပြုစုပုံမှာ ပါဏိနိရသေ့သည် ဆောင်ပုဒ်ဖြစ်သောသုတ်ကိုစီရင်ရေးသားသည်။ ကာတျာယန ရသေ့သည်သုတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပေါ်လွင်အောင် ဖွင့်ပြသည့်ဝုတ္တိကိုပြုစု၏။ ပတဉ္စလိရသေ့သည်ကား ထိုသုတ်ဝုတ္တိ တို့နှင့်ဆီလျော်လိုက်လျောသည့် ပြယုဂ် ဥဒါဟရုဏ် ပုံစံသာဓက ပုဒ်တို့ကို ထုတ်နုတ်ဖော်ပြရေးသားလေသည်။ ဤပါဏိနိကျမ်းကြီး သည် သက္ကတဘာသာ သဒ္ဒါနည်းနာနယတို့ကို စုံစုံလင်လင် ပြဆိုထားသောကျမ်းဖြစ်သဖြင့် သက္ကတလိုက်စားသူတို့အဖို့ အထူးအားထား မှီခိုလောက်သော သဒ္ဒါကျမ်းကြီးဖြစ်ပေသည်။ ထို့ပြင် ကပ္ပဒ္ဒုမ၊ သဒ္ဒတ္ထောမ မဟာနိဓိစသော ကျမ်းများသည် သက္ကတဘာသာသုံးအမည်နာမ ဝေါဟာရတို့ကို ပြဆိုသော အဘိဓာန်ကျမ်းမျိုးဖြစ်ကုန်၏။ ရာမသမ္မစသော ကျမ်းတို့ကား ဝါကျပဗန္ဓတို့၏ ဂုဏ်အပြစ်တို့ကို စိစစ် ဝေဖန်ပြသော အလင်္ကာကျမ်းမျိုးတို့တည်း။ ဂါထာဗန္ဓ ဖွဲ့နွဲ့စီကုံးရာ၌ ဂိုဏ်း ဂရုလဟုအနေအထားကို ခွဲခြားပြသော ဆန်းကျမ်းတို့ကား ပိင်္ဂလ၊ ဝုတ္တရတနာကရစသော ကျမ်းများ ဖြစ်လေကြလေသည်။<ref name="စွယ်စုံ"/> ဤသို့သဒ္ဒါနည်း၊ အလင်္ကာနည်း၊ ဆန်းနည်းတို့ဖြင့် ထည်ဝါခံ့ညားစွာ မားမားမတ်မတ် တည်နေသော ဘာသာကြီးတစ်ရပ်ဖြစ်နေသည့်အလျောက် အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ထိပ်တန်းသို့ ရောက်ရှိနေသည့်နှင့်အညီ ရှေးရှေးပညာရှိကြီး များသည် ယင်းဘာသာနှင့်ပင် ဆေးဝါးဘက်ဆိုင်ရာ၊ နက္ခတ်ဗေဒင်ဘက်ဆိုင်ရာ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာစသော အဖိုးတန် ပညာရပ်များကိုရေးသားပြုစုထားခဲ့ကြပေသည်။ ထို့ကြောင့် သူငါကစ ကြားဖူးနေကြသော ဝိဇ္ဇာခေါ် နှုတ်မှုပညာ ၁၈ မျိုးကို ဗသဏုပုရာဏ်စသော သက္ကတကျမ်းစာများ၌လည်းကောင်း၊ သိပ္ပံခေါ်လက်မှုပညာ ၃၂ မျိုး၊ ၆၄ မျိုးတို့ကို သုကြနီတိစသော သက္ကတကျမ်းစာများ၌လည်းကောင်း အပြည့်အစုံတွေ့ရှိ နိုင်လေသည်။ ကျွန်ုပ်တို့မြန်မာနိုင်ငံတွင် ထင်ရှားကျော်စောလျက် ရှိနေသော ဗြို့ဟပ်၊ ရာဇမတ္တဏ်စသောဗေဒင်ကျမ်း၊ သုဿုတ၊ သာရကောမုဒိ စသောဆေးကျမ်းများမှာလည်း သက္ကတဘာသာ ကျမ်းများပင် ဖြစ်လေသည်။ များစွာသောဗေဒင်ကျမ်း ဆေးကျမ်းတို့မှာ မြန်မာပြန်ထားသည်တို့ကို တွေ့ရလေသည်။ ယင်းသို့မြန်မာတို့၏ ဆေးပညာဗေဒင်ပညာတို့သည်လည်း သက္ကတကိုများသောအားဖြင့် မှီငြမ်းပြုရကြောင်းထင်ရှား လေသည်။<ref name="စွယ်စုံ">''မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း''။ အတွဲ (၁၃)။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။</ref> == သက္ကတ သရ ဗျည်း == သက္ကတသရ * အ၊ အာ၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ‌ဧ၊ ‌ဧဲ၊ ဩ၊ ဩဲ၊ အံ၊ အး * အ၊ အာ၊ အိ၊ အီ၊ အု၊ အူ၊ အေ၊ အဲ၊ အော၊ အောင်၊ အံ၊ အား * အ၊ အာ၊ အိ၊ အီ၊ အု၊ အူ၊ အေ၊ အိုင်၊ အော၊ အောင်၊ အံ၊ အား ဗျည်း * က၊ ခ၊ ဂ၊ ဃ၊ င * စ၊ ဆ၊ ဇ၊ ဈ၊ ည * ဋ၊ ဌ၊ ဍ၊ ဎ၊ ဏ * တ၊ ထ၊ ဒ၊ ဓ၊ န * ပ၊ ဖ၊ ဗ၊ ဘ၊ မ * ယ၊ ရ၊ လ၊ ဝ၊ ၐ၊ ၑ၊ သ * ဟ၊ ဠ၊ အ ဗျည်းတွဲ- ဗျည်းပေါင်းစပ်ပုံ- အသံထွက် * '''ၐြီ''' - ၐ + ြ + ဤ = ရှရီ။ * '''ၑ္ဋ''' - ပ + ဋ = ပဋ။ * '''တံ''' - တ + မ = တံ။ * '''ဂၖ''' - ဂ + ၒ = ဂရိ။ * '''ဒိဝျမူရ်္တေ''' - ဒ + ဣ + ဝ + ယ + မ + ဦ + ရ် + တ + ဧ = ဒိဝယမူရတေ။ အသတ်တွင် အသံထွက်နည်း * '''နသတ်သံထွက်သည့် အသတ်များ:''' လ်၊ င်၊ ည်၊ န်၊ မ်၊ ရ် * '''ကသတ်သံထွက်သည့် အသတ်များ:''' က်၊ ခ်၊ ရ်၊ တ်၊ ဒ်၊ ပ် == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား]] 526mvvw2s49xxostegpm74jo3jfdch2 0 49548 1037795 271457 2026-06-13T03:58:25Z Salai Rungtoi 22844 1037795 wikitext text/x-wiki ထီးဖြူတော် ရာဇဘိသေကကျမ်း အလိုအရ မင်းမြောက်တန်ဆာငါးပါး အဝင်ဖြစ်သည်။ ==ထီးဖြူတော်မျိုး ၄ စင်း== (၁) ထီးရွက်ကိုးဆင့် ထီးရိုး ဆယ်တောင်ရှိသော 'နဝဒဏ္ဍထီး'၊ (၂) ထီးရွက် အမှတ်မရှိ ထီးရိုးခြောက်တောင်ရှိသော 'မနောဟရထီး'၊ (၃) ထီးရွက်အမှတ်မရှိ ထီးရိုးငါးတောင်ရှိသော 'အာတပတြထီး'၊ (၄) ထီးရွက်အမှတ်မရှိ ထီးရိုးလေးတောင်ရှိသော 'ဝိဇယတြထီး'။ မှတ်ချက် - ရှေ့သုံးစင်းကား ရာဇပလ္လင်မှာ ဆောင်းသော ထီးတော်များဖြစ်၏။ ဝိဇယတြထီးကား ယွန်းကြွ စက်ချီတော်မူရာ စသည်တို့၌ အမြဲဆောင်ဆောင်းသော ထီးတော်ဖြစ်၏။ မင်းခဏ်းလင်္ကာ ကဗျာစာတမ်းတို့၌လည်း ထီးဖြူတော် ၄ စင်းကို ဖော်ပြထားသည်။ 'ကနကဒဏ်၊ ထီးမွန် ၂ စင်း၊ ဝင်းဝင်းလျှံပတ်၊ တမွတ်နှစ်ဆူ၊ ရောင်မူညီးညီး၊ ယာဉ်ထီးလေးပါး' ဟု စပ်ဆိုထားကြ၏။ မှတ်ချက် - ယာဉ်ထီးဟူရာ၌ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့စီးသော ဆင်ယာဉ် ရထားယာဉ် လှေယာဉ် သုံးပါး၌ ထီးဖြူတော်များ စိုက်ဆောင်ရသည်ကိုစွဲ၍ 'ယာဉ်ထီး' ခေါ်တွင်စေသည်။ ==ထီးဖြူတော် ၈ စင်း== ဒိသာဇေယျကျမ်းတွင် ထီးဖြူတော် ရှစ်ဖြာဟု ဖော်ပြ၏။ (၁) [[ကနကဒဏ်ထီး|ကနက္ကဒဏ် ထီး]]၊ (၂) သူရိယထီး၊ (၃) ပဒုမာထီး၊ (၄) သမုတိထီး၊ ဟူ၍ လက်ဝဲထီးလေးစင်း၊ (၅) ကမ္ဗုထီး၊ (၆) စန္ဒထီး၊ (၇) ကုမုဒထီး၊ (၈) ဝိသကြုံထီးဟူ၍ လက်ယာထီး ၄ စင်းအားဖြင့် ရှစ်စင်းထီးဖြူ မှတ်ယူရာ၏။ <ref>ရာဇဘိသေကကျမ်း</ref> <ref>ဒိသာဇေယျကျမ်း</ref> <ref>သုတေသန သရုပ်ပြ အဘိဓာန်</ref> ==ကိုးကား== <references/> [[Category:မြန်မာ့ အဆောင်အယောင်၊ ဘွဲ့၊ တံဆိပ်များ]] rsvsvdn3z7ixa3cu4ds1ffx25rm17oe 3 50577 1037704 1037126 2026-06-12T12:25:16Z Ninjastrikers 22896 [[Special:Contributions/PyaePhyoAung11111|PyaePhyoAung11111]] ([[User talk:PyaePhyoAung11111|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုများကို [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 1028098 wikitext text/x-wiki {{archives}} == English wekipedia Thae Su Nyein == Hello Ninjastrikers; Please take a look at Thae Su Nyein's article. I don't know what happened. I can't do anything. Thae Su Nyein's article is sent to draft. Please help me.I don't understand why this is showing up. [[အသုံးပြုသူ:U Naing Oo|U Naing Oo]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:U Naing Oo|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၀၇၊ ၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:U Naing Oo|U Naing Oo]], @[[အသုံးပြုသူ:Osgdgdggd|Osgdgdggd]]: အင်္ဂလိပ်ဝီကီပီးဒီးယားရဲ့ မူဝါဒတွေအရ ထင်ရှားအရေးပါခြင်းမရှိတဲ့ ဆောင်းပါးကို ထပ်ခါတလဲလဲ ဖန်တီးတာ၊ အကောင့်ပွားတွေ သုံးပြီး ဖန်တီးတာကြောင့် ပိတ်ပင်ခံထားရတာဖြစ်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၃:၄၉၊ ၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ (UTC) == Myanmar Wikipedia Name Change == Myanmar wikiမှာ ‌‌ေဆာင်းပါးခါင်းစဉ်ကမှား‌ေနလို့ ပြန်ပြင်လို့ရလားဗျာ့ အကိုနင်ဂျာ။ [[ဂျီရာဝက် ဆူထိဝါနိချာဆာ]] ထိုင်းနာမည်ကိုဘာသာပြန်တာ လွဲသွားလို့ [[အသုံးပြုသူ:Naing Naing Kyaw Aung|Naing Naing Kyaw Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Naing Naing Kyaw Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၃၅၊ ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Naing Naing Kyaw Aung|Naing Naing Kyaw Aung]] စာမျက်နှာအပေါ်နားက "ရွှေ့ရန်" ကိုနှိပ်ပြီး ဆောင်းပါးအမည် ပြောင်းနိုင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၂:၁၅၊ ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ (UTC) == ဆွေးနွေးခြင်း == အကိုရေ [[အလ္လာဟ်၏ နာမတော် ၉၉ မျိုး]] နဲ့ ၎င်း ထဲမှာပါသမျှ အသေးစိတ် data တွေတိုင်းမှာ info book template ပြန်ထည့်ပေးစေချင်ပါတယ်၊ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ၎င်းကို [[ဆရာဇင်နောင်နောင်သက်]] မှကိုယ်တိုင် ဘာသာပြန်၊ပြစု ပြီး ကျမ်းကိုးရေးသားထားတာဖြစ်လို့ ဆရာရဲ့နာမည်ကတော့ လေးစားမှုအေနနဲ့ ပြန်ပါစေချင်ပါတယ်၊ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ သူရေးထားတာကို ကျွန်တော်က အနီးစပ်ဆုံးရေးသားထားမို့ပါ။ ကျေးဇူးအများကြီးတင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:Burmese Editor|Burmese Editor]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Burmese Editor|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၁၄၊ ၁၇ မတ် ၂၀၂၅ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Burmese Editor|Burmese Editor]]: Infobox book တမ်းပလိတ်က စာအုပ်အကြောင်းရေးတဲ့ ဆောင်းပါးတွေမှာ အသုံးပြုဖို့ဖြစ်ပါတယ်။ စာအုပ်အကြောင်းမဟုတ်တဲ့ ဆောင်းပါးမှာသုံးထားတာမို့ ဖယ်လိုက်တာပါ။ စာအုပ်တစ်အုပ်မှာ ပါတဲ့ အကြောင်းအရာကို ကိုးကားဖော်ပြချင်တာမျိုးဆိုရင် cite book တမ်းပလိတ်ကိုသာ သုံးရမှာပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၂၂:၅၁၊ ၁၇ မတ် ၂၀၂၅ (UTC) ::ဒါဆိုရင် အကိုပဲ ပြန်လုပ်ပေးလို့ရလားခင်ဗျ။ [[အသုံးပြုသူ:Burmese Editor|Burmese Editor]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Burmese Editor|ဆွေးနွေး]]) ၀၂:၀၇၊ ၁၈ မတ် ၂၀၂၅ (UTC) == ကုဒ်မှားနေခြင်း == ဒကာကြီး သရုပ်ပြဓမ္မပဒကျမ်းမှာ ကုဒ်မှားနေသလားလို့ပါ။ * {{Wikisource}} [[အသုံးပြုသူ:Tejinda|Tejinda]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Tejinda|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၀၂၊ ၆ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) :Fixed. [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၅:၅၅၊ ၆ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) == Need help with cross-wiki abuse == Hello, we have [[:en:Wikipedia:Administrators'_noticeboard/Incidents#Foreign-language_legal_threat?|found an abuser]] you've dealt with in mywiki before and I thought you might know something about them. Thanks so much. [[အသုံးပြုသူ:ChildrenWillListen|ChildrenWillListen]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ChildrenWillListen|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၂၀၊ ၂၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ (UTC) == hello, can you please link " ဒုတိယမြောက် ဗေဟမ် " article to " Wilhelm II as Burmese Wikipage? == I already finished all the parts about him but I can't add via "Add interlanguage links". Please check and help me to add. @[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] [[အသုံးပြုသူ:Auld Den 2|Auld Den 2]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Auld Den 2|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၁၂၊ ၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ (UTC) :{{done}} [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၀:၅၈၊ ၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ (UTC) ::ကျေးဇူးပါဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:Auld Den 2|Auld Den 2]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Auld Den 2|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၅၉၊ ၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ (UTC) == Help me to Complete this Article == hi Can u help me to complete this [[:en:Draft:List of Mosques in Myanmar]], actually I do not understand Burmese script but wanted create this article. It will be helpful. [[အသုံးပြုသူ:Mr.work-shy|Mr.work-shy]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mr.work-shy|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၀၇၊ ၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] [[အသုံးပြုသူ:Mr.work-shy|Mr.work-shy]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mr.work-shy|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၅၅၊ ၂၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅ (UTC) == VisualEditor citation tool == Hi Ninjastrikers, I'm Johannes from the [[:m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] team. We are currently working on technical improvements to references. We are especially looking at changes to support newcomer editors to add references whenever they are adding content to Wikipedia articles (or creating new articles). As part of our work we would like to support smaller and medium-sized wikis to activate [[:mw:Citoid|Citoid]] and the [[:mw:VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] which allow VE users to automatically create references or manually create references using standard citation temples. These features are currently used on ~130 Wikimedia projects (including all major ones like English Wikipedia). You are probably aware of them because you've edited on major wikis, but just in case: [[:en:Help:VisualEditor#Adding a new reference]] shows some screenshots. We would like to run a test on mywiki to measure how citation usage changes (hopefully increases) with those features activated – especially among newcomer editors. We could either do the necessary work (e.g. updating some citation templates / creating some mediawiki pages on mywiki) ourselves or support local admins to do it – whatever you prefer. : If the test confirms that VisualEditor users are more likely to add references when creating / editing an article with those features activated, we'll increase our efforts to support other projects to enable the feature. We would probably do the required changes beginning of December (once we've everything in place to measure differences in citation usage on mywiki) if you agree with the test. Thanks, [[အသုံးပြုသူ:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Johannes Richter (WMDE)|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၅၇၊ ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) :Hi Johannes, :Thanks for reaching out. I agree that having Citoid and the VisualEditor citation tool activated on mywiki would be very beneficial. We would be happy to participate in this test to improve reference usage. :Regarding the implementation, we would prefer if your team could handle the necessary technical work. This would be a great help to us. Please let us know if you need any specific permissions or local coordination from our side. The timeline to begin in early December works well for us. [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၇:၀၂၊ ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) ::Thanks for your reply! We're happy to do the technical work. We don't need specific permissions, I'll probably just involve my [[User:Johannnes89|volunteer account]] for the necessary edits in MediaWiki namespace. ::There are two things we would like to know: ::* Which templates would you like to use as default templates in VisualEditor citations? ::** According to our data {{tl|cite web}}, {{tl|cite book}}, {{tl|cite news}}, {{tl|cite journal}} are the most used templates on mywiki – many projects are using those four as default templates (e.g. enwiki [https://en.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Cite-tool-definition.json]) ::** Other projects (e.g. dewiki [https://de.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Cite-tool-definition.json]) just use their local cite web & cite book equivalent -> in that case VE will automatically use cite book for most news/journal sources. ::** Some projects use a single default template (e.g. plwiki [https://pl.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Cite-tool-definition.json]) which would be {{tl|ကိုးကားခြင်း}} on mywiki ::* Could you provide me with ~10 popular Burmese online sources? We would like to test some links in order to make sure there won't be issues with the automatic reference creation. ::[[အသုံးပြုသူ:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Johannes Richter (WMDE)|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၄၃၊ ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) :::We'll set up Citoid and the VisualEditor citation tool this week. Any updates on my questions? :) [[အသုံးပြုသူ:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Johannes Richter (WMDE)|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၁၄၊ ၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) ::::Hi, sorry for the late reply. To answer your questions, ::::* {{tl|cite web}}, {{tl|cite book}}, {{tl|cite news}}, {{tl|cite journal}} will be the default tempates. ::::* {{tl|ကိုးကားခြင်း}} may requires some update, therefore it will not be the default template for a while. ::::* The followings may be considered as the popular Burmese online sources. ::::** [https://www.bbc.com/burmese BBC Burmese], [https://www.dvb.no/ DVB], [https://news-eleven.com/ Eleven Media], [https://xinhuamyanmar.com/ Xinhua Myanmar], [https://burma.irrawaddy.com/ Irrawaddy], [https://bur.mizzima.com/ Mizzima], [https://www.mdn.gov.mm/my/home Myanmar Digital News], [https://myanmar-now.org/mm/ Myanmar Now], [https://www.rfa.org/burmese/ RFA Burmese], [https://voiceofmyanmarnews.com/ VOM], [https://onenewstvchannel.com/ One News] and [https://www.moi.gov.mm/ Ministry of Information]. ::::Please let me know if you need any other information. Thanks! [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၄:၀၂၊ ၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) :::::Thanks! I've added TemplateData to the four templates [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA:Cite_web/doc&diff=prev&oldid=957506][https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA:Cite_journal/doc&diff=prev&oldid=957566][https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA:Cite_news/doc&diff=prev&oldid=957573][https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA:Cite_book/doc&diff=prev&oldid=957575] and created [[မီဒီယာဝီကီ:Cite-tool-definition.json]] and [[မီဒီယာဝီကီ:Citoid-template-type-map.json]] in order to enable Citoid and the VE citation tool. :::::I've also tested the links you mentioned and auto-generation worked [https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%9E%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%AF%E1%80%9E%E1%80%B0:Johannes_Richter_(WMDE)/Test]. Let me know if you observe anything not working as expected. [[အသုံးပြုသူ:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Johannes Richter (WMDE)|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၅၅၊ ၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) ::::::The results are looking good! [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၂:၃၉၊ ၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) :::::::Thanks for your feedback! We'll continue to monitor how VisualEditor users engage with the new tool. We have noticed that some parts of the citation interface aren't translated from English to Burmese and we were wondering if that might be an issue to some users? :::::::Would it be possible for you to translate these three messages [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-ve-dialog-reference-placeholder&group=ext-cite-visualeditor&language=my&filter=&optional=1&action=translate][https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-ve-dialogbutton-citation-educationpopup-text&group=ext-cite-visualeditor&language=my&filter=&optional=1&action=translate][https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-ve-reference-input-placeholder&group=ext-cite-visualeditor&language=my&filter=&optional=1&action=translate] and the 20 messages in this group [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-citoid&language=my&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate]? Our could you point me to another venue, where I could ask other mywiki editors to consider translating these messages? Thanks you! [[အသုံးပြုသူ:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Johannes Richter (WMDE)|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၂၊ ၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) ::::::::Sorry for the late reply. The messages are now translated to Burmese. Please let me know if anything else needed. Thanks! [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:Montserrat;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၄:၂၈၊ ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ (UTC) :::::::::Thank you very much for your help! Your translations will be live on mywiki on Thursday. We're already seeing VisualEditor users using the new citation features and are hoping that the translations help users less comfortable with English menu labels to use them too! [[အသုံးပြုသူ:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Johannes Richter (WMDE)|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၀၉၊ ၁၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ (UTC) == Help == Hello, I recently created [[ဂါဇာလူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု|this]] article. Can you help me improve it? You said I know English. [[အသုံးပြုသူ:جودت|جودت]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:جودت|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၈၊ ၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆ (UTC) == Update accurate infomation == Hello Ninjastriker, I like to update Nyo Saw, recent accurate information from reliable source. Like to request do not revert. [[အသုံးပြုသူ:Banyarsp|Banyarsp]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Banyarsp|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၀၃၊ ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ (UTC) == အောင်မြင့်မြတ် (နည်းပညာရှင်) ဆောင်းပါးအား Draft Space သို့ ရွှေ့ပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံခြင်း == ဆရာ @Ninjastrikers ခင်ဗျာ - ကျွန်တော် ရေးသားခဲ့တဲ့ "အောင်မြင့်မြတ် (နည်းပညာရှင်)" ဆောင်းပါးကို A7 အရ ဖျက်ပစ်လိုက်တာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါဟာ Test page မဟုတ်ဘဲ နည်းပညာရှင်တစ်ဦးရဲ့ အတ္ထုပ္ပတ္တိကို စနစ်တကျ ရေးသားဖို့ ကြိုးစားနေခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဆောင်းပါးရှင်မှာ PRLog သတင်း၊ UN-backed APCICT/ESCAP အသိအမှတ်ပြုမှုနဲ့ ICANN Membership စတဲ့ ခိုင်လုံတဲ့ အထောက်အထားတွေ ရှိနေပါတယ်။ ဒါတွေကို ကိုးကားချက်အဖြစ် ပိုမိုခိုင်မာအောင် ထည့်သွင်းတည်းဖြတ်ချင်ပါသဖြင့် ဖျက်လိုက်တဲ့စာသားတွေကို Draft:အောင်မြင့်မြတ် (နည်းပညာရှင်) အနေနဲ့ ပြန်လည်ရွှေ့ပြောင်းပေးပါရန် (Restore to Draft space) မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါတယ်။ Draft မှာ စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ပြီးမှသာ Review ပြန်တင်ပါ့မယ်ခင်ဗျာ။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:MM TechEditor|MM TechEditor]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MM TechEditor|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၄၆၊ ၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) == You've got mail == {{You've got mail}} လူကြီးမင်း Ninjastrikers ခင်ဗျာ။ ကျွန်တော် MM TechEditor ပါ။ "အောင်မြင့်မြတ်" ဆောင်းပါးအား မူကြမ်းစာမျက်နှာ (Draft Space) သို့ ပြန်လည်ရွှေ့ပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံထားသော အီးမေးလ်တစ်စောင် ပေးပို့ထားပါသဖြင့် အားလပ်သည့်အချိန်တွင် စစ်ဆေးပေးပါရန် လေးစားစွာဖြင့် အသိပေးအပ်ပါသည်။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:MM TechEditor|MM TechEditor]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MM TechEditor|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၁၁၊ ၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:MM TechEditor|MM TechEditor]], ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာဟာ မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားရဲ့ ထင်ရှားအရေးပါမှု မူဝါဒနဲ့ ကိုက်ညီခြင်းမရှိတဲ့အတွက် ဖျက်ပစ်ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အတ္ထုပ္ပတ္တိဆောင်းပါးတစ်ခုကို ထားရှိဖို့ဆိုရင် အကြောင်းအရာဟာ [[ဝီကီပီးဒီးယား:N|ထင်ရှားအရေးပါခြင်း]] ရှိရမှာဖြစ်ပြီး အဲဒီထင်ရှားအရေးပါမှုကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ဖို့အတွက် စိ[[ဝီကီပီးဒီးယား:V|စစ်အတည်ပြုနိုင်တဲ့]] [[ဝီကီပီးဒီးယား:RS|ခိုင်လုံတဲ့ ကိုးကားချက်တွေ]] ရှိရပါမယ်။ ဖျက်ပစ်လိုက်တဲ့ ဆောင်းပါးဟာ သာမန် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်အကြောင်း ဖြစ်နေပြီး ကိုးကားပြုထားတဲ့ ရင်းမြစ်တွေမှာ ထင်ရှားအရေးပါခြင်းကို လွှမ်းခြုံဖော်ပြနိုင်ခြင်းမရှိတဲ့ ရင်းမြစ်များသာ ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါ့အပြင် [[WP:AUTOBIO|ပင်ကိုယ်ရေးအတ္ထုပ္ပတ္တိ]]လည်း ဖြစ်နေတဲ့အတွက် ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းမှာ မဟုတ်ပါဘူးဗျာ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:Montserrat;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၅:၄၈၊ ၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) == 'ဦးမြကြိုင်' ဆောင်းပါးအတွက် မေတ္တာရပ်ခံခြင်း == "Dear Admin Ninjastrikes ခင်ဗျာ... ကျွန်တော်/ကျွန်မ ရေးသားခဲ့တဲ့ 'ဦးမြကြိုင်' ဆောင်းပါးကို မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်း (G11/G12) အတွက် ပြန်လည်သုံးသပ်ပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။ ဦးမြကြိုင်သည် မြန်မာနိုင်ငံ အင်္ဂလိပ်စာပေလောကတွင် နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော် တက်ကြွစွာ သင်ကြားပြသနေသူဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းဖော်ထုတ်ခဲ့သည့် Condense of Composition (COC) နည်းစနစ်သည် ကျောင်းသားလူငယ်များအကြား အလွန်ထင်ရှားပါသည်။ ၎င်းသည် လယ်တီဝိပဿနာအဖွဲ့ချုပ်ကဲ့သို့ ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းကြီးတွင်လည်း ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် လူသိများသူ (Public Figure) တစ်ဦး ဖြစ်ပါသည်။ ဆောင်းပါးကို ဖျက်ပစ်လိုက်သည့်အချိန်တွင် ကျွန်တော်/ကျွန်မအနေဖြင့် ခိုင်မာသော အကိုးအကားများ (7Day TV အင်တာဗျူးနှင့် အခြားရင်းမြစ်များ) ကို ဖြည့်စွက်ပြင်ဆင်နေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤဆောင်းပါးကို Draft (မူကြမ်း) ကဏ္ဍသို့ ပြောင်းရွှေ့ပေးပါရန် သို့မဟုတ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခွင့်ပြုပါရန် လေးစားစွာ တောင်းဆိုအပ်ပါသည်။ သတ်မှတ်ထားသော စံနှုန်းများနှင့်အညီ အကိုးအကားများကို အပြည့်အစုံ ပြန်လည်ဖြည့်စွက်ပါမည်။ ကူညီပေးမှုအတွက် ကျေးဇူးတင်ရှိပါသည်။" [[အသုံးပြုသူ:မောင်ချမ်းမြေ့|မောင်ချမ်းမြေ့]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:မောင်ချမ်းမြေ့|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၁၂၊ ၆ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) == သဲစုညိမ်း ဆောင်းပါးကိစ္စ == သဲစုညိမ်းရဲ့ဆောင်းပါကိုဘာလို့ဖျက်ပစ်ရတာလည်းဗျာ့ မြန်မာwiki မှာက‌ျတာ့မဖျက်သင့်ဘူးထင်ပါတယ် အကြောင်းပြချက်ပေးပါ [[အသုံးပြုသူ:Loganandjayce|Loganandjayce]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Loganandjayce|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၃၃၊ ၉ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Loganandjayce|Loganandjayce]]; [[သဲစုညိမ်း]] စာမျက်နှာကို [[M:GS|Global Sysop]] တစ်ယောက်က [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%A1%E1%80%91%E1%80%B0%E1%80%B8:%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8&logid=433017 Spam အကြောင်းပြချက်နဲ့ ဖျက်သွားတာ]ပါ။ အကြောင်းရင်းကတော့ အင်္ဂလိပ်ဝီကီ အပါအဝင် တခြားဝီကီတွေမှာ သဲစုညိမ်း စာမျက်နှာတွေကို မူဝါဒနဲ့ မကိုက်ညီဘဲ တောက်လျောက် ထပ်တလဲလဲ ဖန်တီးခဲ့ကြတာမို့ပါ။ သက်ဆိုင်ရာဝီကီမှာ ဖျက်ခံရတယ်ဆိုရင် ဘာကြောင့် ဖျက်ခံရသလဲ၊ ဘာတွေ ပြင်ဆင်ရမလဲဆိုတာကို သိအောင်လုပ်ပြီးမှ မူဝါဒတွေနဲ့အညီ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သင့်တာပါ။ ဒါပေမယ့် အသုံးပြုသူ အကောင့်များစွာ သုံးပြီး [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q131363032&action=history ဝီကီတွေမှာ ထပ်တလဲလဲ ဖန်တီးခဲ့ကြခြင်း]က ဖျက်ခံရခြင်းရဲ့ အဓိက အကြောင်းရင်း Spam လုပ်ဆောင်ချက် ဖြစ်နေတာပါ။ ဒါကြောင့် အကြံပေးရရင် ဆောင်းပါးကို ဆက်ပြီး မဖန်တီးပါနဲ့။ Draft: အမည်ညွှန်းမှာ အရင်ဖန်တီးပါ။ Review တင်ပါ။ အဲဒီအဆင့်မှာ မအောင်မြင်ခဲ့ရင်တော့ ဆက်မကြိုးစားသင့်တော့ပါဘူး။ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေရင် အကောင့်တွေ၊ အိုင်ပီတွေ တောက်လျှောက်အပိတ်ခံရနိုင်သလို ဆောင်းပါးအမည်ကိုလည်း Blacklist အနေနဲ့ ဝင်သွားစေနိုင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:Montserrat;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၇:၅၄၊ ၉ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) @[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&#126;2026-22625-67|&#126;2026-22625-67]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&#126;2026-22625-67|talk]]) ၁၇:၄၈၊ ၁၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ၂၀:၀၆၊ ၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> 2fgxhe3ns7o8q5kwc5km37ygni8ojmt 0 51565 1037910 1036347 2026-06-13T11:24:03Z Mkant00 135890 1037910 wikitext text/x-wiki တစ်ထက်ကြီးသော [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>p</math> တစ်ခုတွင် အပေါင်းဆခွဲကိန်း (positive divisor) အနေဖြင့် ၁ နှင့် <math>p</math> ကိုယ်တိုင်သာရှိပါက ၎င်းကို သုဒ္ဓကိန်း (prime number) သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းပြည့် ဟုခေါ်သည် ။ တစ်ထက်ကြီးပြီး သုဒ္ဓကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းများကို ဆပေါင်းကိန်း (composite number) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>1</math> သည် အထူးကိန်းဖြစ်ပြီး သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆပေါင်းကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ပါ။ <math>2</math> သည် တစ်ခုတည်းသော စုံကိန်း (even number) ဖြစ်သည့် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ပြီး ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးမှာ မကိန်း (odd number) များဖြစ်ကြသည် ။ သင်္ချာပညာတွင် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ နှင့် စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and Divisibility Properties) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သီအိုရီ (ring theory) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုသည် ။ ယူနစ် (unit) မဟုတ်သော ကိန်းပြည့် <math>p</math> တစ်ခုသည် ကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>a</math> ကိုသော်လည်းကောင်း၊ <math>b</math> ကိုသော်လည်းကောင်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည် ။ ကိန်းပြည့်များစနစ်တွင် ယူနစ်များမှာ <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရဆိုလျှင် အပေါင်းသုဒ္ဓကိန်းများသာမက <math>-2</math>, <math>-3</math>, <math>-5</math> စသည့် အနုတ်ကိန်းများကိုလည်း သုဒ္ဓကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဤအခြေခံ စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိ (divisibility property) ကို '''ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်''' (Euclid's lemma) မှ ဆင်းသက်ရရှိသည်။ အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် <math>ab</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a</math> ကိုစား၍မပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>b</math> ကိုသာ တိကျစွာစား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အောက်ပါအတိုင်း တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ * '''ဆခွဲကိန်းများစွာ ပါဝင်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် ကိန်းပြည့်များစွာ၏ မြှောက်လဒ် <math>a_1 \cdot a_2 \cdots a_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် အဆိုပါ ကိန်းပြည့်များအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် အခြားသုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ် <math>q_1 \cdot q_2 \cdots q_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် ၎င်းသုဒ္ဓကိန်းများအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုနှင့် တိကျစွာ ညီမျှရမည်ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုကို <math>1</math> နှင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ဖြင့်သာ စား၍ပြတ်သောကြောင့် ထိုသို့ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (The Fundamental Theorem of Arithmetic) == တစ်ထက်ကြီးသော ကိန်းပြည့်တိုင်းသည် သုဒ္ဓကိန်းများ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အခြေခံတည်ဆောက်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤသဘောတရားကို ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Arithmetic) အဖြစ် ပုံသေထုတ်ပြန်ထားသည် ။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ တစ်ထက်ကြီးသော အပေါင်းကိန်းပြည့်တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည် ။ အဆိုပါ ဖော်ပြချက်သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အစီအစဉ်ကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားပါက တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။ သက်သေပြချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ * '''တည်ရှိမှု (Existence)''' ကိန်းတစ်ခုသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အငယ်ဆုံး အပေါင်းဆခွဲကိန်းတစ်ခု ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဆခွဲကိန်းမှာ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းဖြင့် စားလိုက်သောအခါ ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထိုငယ်ရွယ်သောကိန်းသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်နေသေးပါက အထက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိန်းများ ဆက်တိုက်ငယ်သွားမည်ဖြစ်ရာ အဆုံးတွင် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ * '''တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness)''' ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းမြှောက်လဒ် နှစ်စုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူကြပါစို့။ ၎င်းတို့ကို ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီထားပါက ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစု၏ မြှောက်လဒ်တစ်ခုလုံးကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိအရ ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းနှင့် ထပ်တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတူညီသောကိန်းများကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် အစုနှစ်ခုလုံးရှိ သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး တူညီကြောင်း တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ '''သုဒ္ဓဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း''' (prime factorization) တွင် တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အကြိမ်ကြိမ်ပါဝင်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်ကိန်းများ (exponents) အသုံးပြု၍ စုစည်းရေးသားခြင်းကို ပုံမှန်ပုံစံ (canonical form) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>n</math> ၏ ပုံမှန်ပုံစံကို <math>n = p_1^{k_1} p_2^{k_2} \dots p_r^{k_r}</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>p_1 < p_2 < \dots < p_r</math> အတိုင်း ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>360</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်းများကို <math>360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းသည် ကိန်းစနစ်တိုင်းတွင် အလိုအလျောက် မှန်ကန်သော ဂုဏ်သတ္တိမဟုတ်ပါ။ အပေါင်းစုံကိန်းများ သီးသန့်ပါဝင်သော ကိန်းစနစ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ ၎င်းစနစ်တွင် အခြားစုံကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရသော စုံကိန်းကို '''e-သုဒ္ဓကိန်း''' (e-prime) ဟု သတ်မှတ်ပါစို့။ ဤစနစ်တွင် <math>60</math> ကို <math>60 = 2 \cdot 30</math> သို့မဟုတ် <math>60 = 6 \cdot 10</math> ဟူ၍ မတူညီသော e-သုဒ္ဓကိန်းများဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မကိန်းများမပါဝင်သောကြောင့် ပုံမှန် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ ပျက်ယွင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံသီအိုရမ်ကို အသုံးပြု၍ <math>\sqrt{2}</math> သည် '''အီရာရှင်နယ်ကိန်း''' (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagorean) ပညာရှင်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤအချက်ကို ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု (contradiction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>\sqrt{2}</math> ကို ရာရှင်နယ်ကိန်း (rational number) <math>a/b</math> ဟု မှတ်ယူပါစို့။ ထိုအပိုင်းကိန်းသည် အချိုးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး (fraction being completely reduced) <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ အခြားဘုံဆခွဲကိန်း မရှိဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်းကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်လိုက်ပါက <math>2 = a^2 / b^2</math> ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2b^2</math> ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b</math> သည် <math>a^2</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b</math> သည် <math>1</math> ထက်ကြီးပါက အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>b</math> တွင် အနည်းဆုံး သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>b</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a^2</math> (တစ်နည်းအားဖြင့် <math>a</math>) ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိဟူသော မူလယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b = 1</math> ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2</math> သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့်ကိန်းပြည့်ကိုမျှ နှစ်ထပ်ကိန်းတင်၍ <math>2</math> မရနိုင်သောကြောင့် မူလယူဆချက် မှားယွင်းပြီး <math>\sqrt{2}</math> သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း (Testing for Primality) == ကိန်းတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် တိုက်ရိုက်အကျဆုံးနည်းလမ်းမှာ ငယ်ရွယ်သော ကိန်းများဖြင့် စား၍စမ်းသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ကိန်းအားလုံးဖြင့် စမ်းသပ်ရန်မလိုအပ်ပါ။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a > 1</math> တိုင်းတွင် <math>\sqrt{a}</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်း ဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည်။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a</math> ကို <math>a = bc</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \le c</math> ဟု ယူဆပါစို့။ <math>b</math> ကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ပါက <math>b^2 \le bc = a</math> ဖြစ်လာသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးကို နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ရှာလိုက်ပါက <math>b \le \sqrt{a}</math> ကို ရရှိသည်။ <math>b</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ရာ ထိုဆခွဲကိန်းသည်လည်း <math>\sqrt{a}</math> ထက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဟုတ်မဟုတ် စစ်ဆေးရာတွင် <math>\sqrt{509}</math> (<math>23</math> အောက်ငယ်သော) သုဒ္ဓကိန်းများဖြစ်သည့် <math>2</math>, <math>3</math>, <math>5</math>, <math>7</math>, <math>11</math>, <math>13</math>, <math>17</math> နှင့် <math>19</math> တို့ဖြင့်သာ စားကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။ မည်သည့်ကိန်းနှင့်မျှ စား၍မပြတ်ပါက <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ ဤသဘောတရားကို အခြေခံ၍ ရှေးဟောင်းဂရိသင်္ချာပညာရှင် အီရာတိုစ်သီးနီးစ် (Eratosthenes) သည် '''အီရာတိုစ်သီးနီးစ်၏ ဆန်ခါ''' (Sieve of Eratosthenes) ဟုခေါ်သော နည်းလမ်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သတ်မှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက် <math>n</math> အောက်ရှိ သုဒ္ဓကိန်းအားလုံးကို ရှာဖွေနိုင်သည့် နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ <math>2</math> မှစ၍ <math>n</math> အထိ ကိန်းစဉ်များကို ရေးချရမည်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးကိန်း <math>2</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး <math>2</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးကို စာရင်းမှ ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ချေဖျက်မခံရသော ကိန်း <math>3</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး ၎င်း၏ ဆတိုးကိန်းများကို ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို <math>\sqrt{n}</math> အထိရောက်သည်အထိ လုပ်ဆောင်ပါက စာရင်းတွင် ကျန်ရှိနေသော ကိန်းများအားလုံးသည် သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အနန္တဖြစ်တည်မှု (The Infinitude of Primes) == သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက်သည် အနန္တ (infinite) ဖြစ်ကြောင်း ယူကလစ်ဒ် (Euclid) က ရှေးခေတ်ကတည်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှုဖြင့် သက်သေပြချက်အရ သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိအစု (finite set) အဖြစ် <math>p_1, p_2, \dots, p_n</math> သာရှိသည်ဟု ယူဆပါစို့။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းထည့်ပါက ကိန်းအသစ် <math>P = (p_1 \cdot p_2 \cdots p_n) + 1</math> ကို ရရှိသည်။ အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>P</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>p</math> သည် မူလစာရင်းထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပါက ၎င်းသည် မြှောက်လဒ်ပိုင်းကို စား၍ပြတ်မည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>P</math> နှင့် မြှောက်လဒ်ပိုင်းတို့၏ ကွာခြားချက်ဖြစ်သော <math>1</math> ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်သုဒ္ဓကိန်းမှ <math>1</math> ကို စား၍မပြတ်နိုင်သဖြင့် ဤသည်မှာ ဝိရောဓိ (paradox) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိမဖြစ်နိုင်ပါ။ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>p^\#</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ယူကလစ်ဒ် ပုံသေနည်းမှ ရရှိလာသော <math>p^\# + 1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို '''ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ''' (Euclid numbers) ဟုခေါ်သည်။ အချို့သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများမှာ သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အမြဲတမ်းမဟုတ်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>13</math> အထိ သုဒ္ဓကိန်းများကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းပါက <math>30031</math> ကို ရရှိပြီး ၎င်းသည် ဆပေါင်းကိန်း (<math>59 \cdot 509</math>) ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ ယနေ့တိုင် အဖြေမထွက်သေးသော သင်္ချာပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အနန္တဖြစ်တည်မှုကို အခြားသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုဖြင့်လည်း သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>2</math> မှစတင်သော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ နောက်ဆက်တွဲကိန်းများကို ရှေ့ကိန်းများအားလုံးမြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းခြင်းဖြင့် ဖန်တီးသည်။ ဥပမာ <math>n_1 = 2</math>, <math>n_2 = n_1 + 1 = 3</math>, <math>n_3 = (n_1 \cdot n_2) + 1 = 7</math> အစရှိသဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဤကိန်းစဉ်တန်းရှိ မည်သည့်ကိန်းနှစ်ခုမျှ ဘုံပါဝင်သော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း မရှိနိုင်ပါ။ ဘုံဆခွဲကိန်းရှိပါက ၎င်းသည် ကွာခြားချက် <math>1</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကိန်းအသစ်တိုင်းတွင် မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများ ပါဝင်နေသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အနန္တဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ အတိုင်းအတာ (The Distribution and Size) == <math>n</math> ကြိမ်မြောက် သုဒ္ဓကိန်းကို <math>p_n</math> ဟု သင်္ကေတပြုပါက မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်း၏ အရွယ်အစားကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်အရ <math>p_n \le (p_1 \cdot p_2 \cdots p_{n-1}) + 1</math> ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ ပိုမိုတိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်းအရ <math>p_n</math> သည် အမြဲတမ်း <math>2^{2^{n-1}}</math> အောက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကိန်းပြည့် <math>n \ge 1</math> တိုင်းအတွက် ကြီးမားလှသော <math>2^{2^n}</math> ထက်ငယ်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံး <math>n + 1</math> ခု ရှိသည်။ ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိုးဇက် ဘာထရန် (Joseph Bertrand) အဆိုပြုခဲ့ပြီး ချေဘီရှက်ဗ် (Chebyshev) သက်သေပြနိုင်ခဲ့သော ဘာထရန်၏ အဆို (Bertrand's Conjecture) ကို အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယင်းအဆိုအရ ကိန်းပြည့် <math>n \ge 2</math> တိုင်းအတွက် <math>n</math> နှင့် <math>2n</math> အကြားတွင် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု အမြဲတမ်း ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>p_n < 2^n</math> ဟူသော ပိုမိုကျဉ်းမြောင်းသည့် ကန့်သတ်ချက်ကို ရရှိသည်။ သုဒ္ဓကိန်းများသည် အနန္တဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့၏ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံမှာ အလွန် ပုံမှန်မဟုတ်ပေ။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အလွန်နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကြီးမားသော ကွာဟချက်များ ရှိသည်။ <math>11</math> နှင့် <math>13</math> ကဲ့သို့သော ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသည့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းစုံတွဲများကို '''အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ''' (twin primes) ဟုခေါ်သည်။ အဆိုပါ အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ အဖြေမထွက်သေးသော ပြဿနာဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသော သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခုကြားရှိ ကွာဟချက်သည် အလိုရှိသလောက် ကြီးမားနိုင်သည်။ မည်သည့် ကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို သုဒ္ဓကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်သော ဆက်တိုက်ဖြစ်သည့် ဆပေါင်းကိန်း <math>n</math> ခုပါဝင်သည့် အပိုင်းအခြားတစ်ခုကို အမြဲရှာဖွေနိုင်သည်။ ဖက်တိုရီရယ် (factorial) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>(n + 1)! + 2</math> မှ <math>(n + 1)! + (n + 1)</math> အထိ ကိန်းများကို စဉ်းစားပါ။ ပထမကိန်းသည် <math>2</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်ပြီး နောက်ဆုံးကိန်းသည် <math>n+1</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ကိန်းတိုင်းတွင် ဆခွဲကိန်းတစ်ခုစီ အတိအကျရှိနေသဖြင့် ၎င်းတို့အားလုံးသည် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အထူးသုဒ္ဓကိန်းများနှင့် ပုံသေနည်းများ (Special Primes and Formulae) == <math>1</math> များကိုသာ ထပ်တလဲလဲ အသုံးပြုရေးသားထားသော ကိန်းများကို '''ရပ်ပ်ယူနစ်''' (repunit) ဟုခေါ်သည်။ <math>1</math> များ <math>n</math> ကြိမ်ပါဝင်သော ရပ်ပ်ယူနစ်ကို <math>R_n = (10^n - 1) / 9</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ၎င်းကိန်းများသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရန် အလွန်ခဲယဉ်းသည်။ <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်နိုင်ရန်အတွက် <math>n</math> ကိုယ်တိုင်သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည် ဟူသော အခြေခံစည်းမျဉ်းရှိသည်။ သို့သော် <math>n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်တိုင်း <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းမဖြစ်နိုင်ပါ။ ဥပမာ <math>R_3 = 111</math> ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် <math>3 \cdot 37</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော ရပ်ပ်ယူနစ် သုဒ္ဓကိန်းများ အလွန်နည်းပါးစွာသာ ရှာဖွေတွေ့ရှိထားသည်။ မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့်ကိုမဆို <math>4</math> ဖြင့်စားသောအခါ ရရှိသည့် အကြွင်းကို မူတည်၍ <math>4n</math>, <math>4n+1</math>, <math>4n+2</math> သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> ပုံစံများအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်သည်။ <math>4n</math> နှင့် <math>4n+2</math> များသည် <math>2</math> မှလွဲ၍ ကျန်စုံကိန်းများဖြစ်သောကြောင့် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းများသည် <math>4n+1</math> (ဥပမာ <math>5,13,17</math>) သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> (<math>3,7,11</math>) ပုံစံ တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို အချင်းချင်းမြှောက်ပါက ရလဒ်သည်လည်း <math>4n+1</math> ပုံစံသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်နည်းတူ <math>4n+3</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကိုမူ '''ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ သီအိုရမ်''' (Dirichlet's Theorem) ကို အသုံးပြု၍ သက်သေပြရသည်။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ အစကိန်း <math>a</math> နှင့် ကွာခြားချက် <math>b</math> တို့တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ ဘုံဆခွဲကိန်း မရှိပါက အဆိုပါ '''ဂဏန်းသင်္ချာ ကိန်းစဉ်တန်း''' (arithmetic progression) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ <math>4n+1</math> တွင် <math>1</math> နှင့် <math>4</math> ကြား ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့် ကိန်းစဉ်တန်းမှ သုဒ္ဓကိန်းများချည်း သီးသန့် အဆုံးအစမရှိ မပါဝင်နိုင်ပါ။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သင်္ချာပညာရှင်များသည် ကိန်းပြည့်များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ အဖြေထုတ်ပေးမည့် ပုံသေနည်း သို့မဟုတ် ဖန်ရှင် (function) များကို ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ လီယွန်ဟတ် အွိုင်လာ (Leonhard Euler) ၏ ပိုလီနိုမီရယ် (polynomial) ပုံသေနည်း <math>f(n) = n^2 + n + 41</math> သည် အလွန်ထင်ရှားသည်။ <math>n=0</math> မှ <math>39</math> အထိ ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ ရရှိသော်လည်း <math>40</math> ထည့်သွင်းသောအခါ <math>41^2</math> ကို ရရှိသဖြင့် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်သွားသည်။ မည်သည့် ပိုလီနိုမီရယ်မျှ သုဒ္ဓကိန်းများကိုချည်း သီးသန့် မထုတ်ပေးနိုင်ကြောင်း သက်သေပြထားပြီးဖြစ်သည်။ သို့သော် ဒဗလျူ အိတ်ချ် မေးလ်စ် (W. H. Mills) ၏ မေးလ်စ် ပုံသေနည်း (Mills's formula) မှာမူ ခြွင်းချက်ဖြစ်သည်။ တိကျသော ကိန်းစစ် <math>r</math> အတွက် <math>\lfloor r^{3^n} \rfloor</math> သည် အမြဲတမ်း သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်လာသည်။ သို့သော် ၎င်း <math>r</math> ၏ တန်ဖိုးကို အတိအကျ မတွက်ချက်နိုင်သဖြင့် လက်တွေ့အသုံးချ၍ မရနိုင်ပါ။ == သက်သေမပြရသေးသော အဆိုများ (Unproved Conjectures) == <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း နှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည် ဟူသော ဂိုးဘတ်ခ် ၏ အဆို (Goldbach's conjecture) သည် အလွန်ထင်ရှားသည် ။ ယင်းကို အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး၊ ယင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို (Odd or Weak Goldbach Conjecture) တွင် <math>7</math> ထက်ကြီးသော မကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း သုံးခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အကယ်၍ အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ပါက အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုသည်လည်း အလိုအလျောက် မှန်ကန်မည်ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် အိုင် အမ် ဗီနိုဂရာဒေါ့ဗ် (I. M. Vinogradov) က လုံလောက်စွာ ကြီးမားသော မကိန်းများအတွက် အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ကြောင်း အတိအကျ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုနှင့် မကိုက်ညီသော စုံကိန်းများ၏ အချိုးအစားသည် သုညရာခိုင်နှုန်းသို့ ချဉ်းကပ်သွားကြောင်းကိုလည်း ၎င်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ဆေးလ်ဗက်စတာ (Sylvester) ၏ အဆိုအရ <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်း <math>2n</math> တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်ပြီး တစ်ခုသည် <math>n/2</math> ထက် ကြီး၍ အခြားတစ်ခုသည် <math>3n/2</math> ထက် ငယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဒီ ပိုလီနက် (de Polignac) က မကိန်းတိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုနှင့် <math>2</math> ၏ ထပ်ကိန်း တစ်ခု ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သော်လည်း <math>509</math> နှင့် <math>877</math> ကဲ့သို့သော ကိန်းများကြောင့် ၎င်းအဆို မှားယွင်းကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == * {{cite book | last = Burton | first = David M. | title = Elementary Number Theory | edition = 7th | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | isbn = 978-0-07-338314-9 }} [[Category:သင်္ချာ]] cz9ezvu25qn4x3iuyo6kr7n41l9cl4x 0 51755 1037796 706514 2026-06-13T04:01:13Z Salai Rungtoi 22844 /* ပြုလုပ်ပုံ */ 1037796 wikitext text/x-wiki '''ကနကဒဏ်ထီး'''မှာ သုဒဿနစကြာမင်းလက်ထက် ကျွန်းဦးဇမ္ဗုသပြေရွှေကို ထီးအရိုးလုပ်သဖြင့် ကနကဒဏ် ခေါ်ဝေါ်သည်ဆိုသည်။ ကဝိလက္ခဏဒီပနီတွင် အထက်ဖော်ပြရာပါ ရာဇဘိသေကဟူသော သက္ကဋကျမ်းဂန်မရောက်မီ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ရွှေထီးရွှေနန်း အဆက်ဆက် ဥကင်တော် သီဟာသန ရာဇပလ္လင်တွင် လက်ဝဲထီးဖြူလေးစင်း၊ လက်ျာထီးဖြူလေးစင်း၊ နှစ်ခုပေါင်းသော် [[ထီးဖြူတော်|ထီးဖြူ]]ရှစ်စင်းရသည်ကို လက်မွန်ရှေးဦး ပညာရှိတို့က အမည်သညာ သမုတ်ထားနှင့်သည်ဟု မှတ်ယူရမည်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားလေသည်။ ထိုထီးဖြူရှစ်စင်းတို့မှာ - *ကနကဒဏ်ထီး နှစ်စင်း၊ *တမွတ်ထီး နှစ်စင်း၊ *ယာဉ်ထီး လေးစင်းဖြစ်သည်ဟု လောကဗျူဟာခေါ် အင်ရုံစာတမ်း၌လာသည်။ ကနကဒဏ်ထီးသည် ပကတိရွှေသားကို အရိုးလုပ်သောကြောင့် ကနကဒဏ်ထီးဟုခေါ်သည်။ တမွတ်ထီးမှာ ရှေးစကားဟောင်း ကြီးမြတ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော တမွတ်သဒ္ဒါကိုစွဲ၍ မှည့်ခေါ်သောထီးဖြစ်၍ ကြီးမြတ်သော ထီးဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယာဉ်ထီးမှာ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့ဝယ် ဆင်ယာဉ်၊ ရထားယာဉ်၊ လှေယာဉ်သုံးပါး၌ ထီးဆောက်သည် ဖြစ်၍ ယာဉ်ထီးဟုခေါ်လေသည်။ လောကဗျူဟာစာတမ်းအလို လက်ျာ ထီးဖြူလေးစင်းဟူသည်မှာ ကမ္ဗုထီး၊ စန္ဒထီး၊ ပဒုမထီး၊ သမ္မုတိထီးဖြစ်သည်။ လက်ဝဲထီးဖြူလေးစင်းမှာ ကနကဒဏ်ထီး၊ သူရိယထီး၊ ဝိသုကမ္မထီး သမုက္ခထီးဖြစ်သည်။ ကနကဒဏ္ဍရွှေရိုးဆိုလိုသည်။ ထီးဆိုသမျှသည် ရွှေသား ပုဇွန်ခွံမွမ်း ရွှေရိုးလုပ်သည်တွင် ဂုဏ်ထူး၍ ပကတိရွှေသားအရိုး လုပ်လေသောကြောင့် ကနကဒဏ် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်သည်လည်း ဆိုသည်။ တမွတ်မှာ ရှေးစကားဟောင်း ဖြစ်သည်။ ကြီးသည် မြတ်သည်ကို တမွတ်ဆိုသည်။ ရှေးစာများတွင်လည်း တမွတ်ရတနာဟူ၍ လည်းကောင်း၊ လူတို့တမွတ် မင်းများထွတ်လျှင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မယိုင်မညွှတ် ခေါင်တမွတ်သို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာဏာလွှံ့ပတ်၊ ညီတော်လတ်ကို၊ တမွတ်ဘုန်းသန့်၊ နှင်း၍ဖြန့်ရှင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကျော်ရှိန်မပြတ်၊ အနာဂတ်၌၊ တမွတ်တော်ထားဟူ၍လည်းကောင်း စပ်ဆိုသည်များကို ထောက်၍ သိရသည်။ ယာဉ်ထီးမှာ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့ ဝတ်ဆင်ယာဉ်၊ လေယာဉ်၊ ရထားယာဉ်သုံးပါး၌ ဆောက်သည်ဖြစ်၍ ယာဉ်တွင် ဆောက်သည့်ထီးကို ယာဉ်ထီးခေါ်ဝါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့သည် ကနကဒဏ်ရိပ်ကို မပြတ်ခိုရာ၏ဆိုသည်အတိုင်း ဥကင်မုတ်ထွတ်အနီး၌ ကနကဒဏ်ထီးကို လက်ရင်းထားလေသည်။ နန်းမနန်းဦး၌ ထီးကို မပြတ်ဆောက်လျက် ထီးရိပ်တွင် ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့ စံပါယ်ပသနေကြောင်းကို လည်း ပညာရှိတို့ စပ်ဆိုသည်မှာ ''ထီးဖြူအောက်၌၊ တောက်သားမီးနှယ်၊ လျှပ်စစ်နွယ်သို့၊ စလွယ်သင်းကျစ်၊ ဦးရစ်ရွှေပေါင်း၊ နတ်ရုပ်ဆောင်းလျက်''ဟူ၍ စပ်ဆိုသည်ကို ထောက်သဖြင့် သိရသည်။ အင်းဝမင်း နရပတိကို အမှတ်တမဲ့ လုပ်ကြံသည်တွင် ထီးရိုးကို ဓားချက်ကျ၍ မင်းနရပတိ ထီးဖြူအုပ်မိသည်။ သောကြာနှင့် ရေနံ့သာစားတို့ ထွေးလုံးကြသည် ဆိုသည့်စကားကို ထောက်၍လည်း ထီးဖြူအောက်၌ မပြတ်စံပါယ်ကြောင်းကို သိရသည်။ ဗြူစောထီးမင်းမှာလည်း ထီးအများကို မဆို၊ လုံးပတ်သုံးထွာ၊ သန္တာအရိုး ကိုးတောင်နှစ်မိုက်၊ အထွတ် ပတ္တမြားတပ်သော ထီးတစ်စီးကိုသာ ဆိုသည်ကိုထောက်လျှင် နန်းဦး၌ မပြတ်အရိပ်ခိုသည် ယူရန်ရှိသည်။ ရှေးစာဟောင်းများတွင်လည်း :"ရွှေပြည်ရိမဒ်၊ ဘူမိထွတ်ဝယ်၊ :ကြာဝတ်ဆံသား၊ ရိုးသန္တာတည့်၊ :သုံးထွာလုံးပတ်၊ ကိုးတောင်မြတ်ထက်၊ :ချက်ထွတ်မဏိ၊ ထီးစန္ဒိနှင့်၊ :သီရိပဝရ၊ တေဇကြီးမော၊ :ဖြူမင်းစောမှ၊ မုနောင်ခေါင်ချာ" ဟူ၍ စပ်ဆိုလေသည်ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည့်ပြင် ရာဇသေဝကမည်သော မင်းခစားတို့ လိုက်နာရန် ကျမ်း၌လည်း ထီးဟူသည်ကား သေတစ္ဆတ္တံဟူ၍ သံကိစ္စ၌လာသောကြောင့်၎င်း။ ဆတ္တဉ္စပဏ္ဍရံဟူ၍ တေမိဇာတ်တော်၌ လာသောကြောင့်၎င်း။ မင်းမြောက်တန်ဆာ ငါးပါးအရာ၌ ထီးဖြူသာတည်း။ ထိုထီးဖြူကား ထီးရွက်ကိုးဆင့်၊ ထီးရိုးဆယ်တောင်ရှိသော နဝဒဏ္ဍထီး။ ထီးရွက်ကား အမှတ်မရှိ၊ ထီးရိုး ငါးတောင်ရှိသော အာတပတ္တထီး။ ထီးရွက်အမှတ်မရှိ။ ထီးရိုးလေးတောင်ရှိသော ဗီယတြထီးအားဖြင့် လေးပါး အပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ရှေ့သုံးစင်းတို့ကား ရာဇပလ္လင်မှာ ဆောင်းသောထီးတို့တည်း။ စတုတ္ထထီးကား သွားလေရာရာ ဆောင်းသောထီးတည်း။ ထို့ကြောင့် ရာဇဘိသေကကျမ်း၌ :"သောဏ္ဏကုမ္ဘံ နဝဒဏ္ဍံ၊ မနောဟရံ အာတပတ္တံ၊ :သဗ္ဗယတြ ဗီဇယတြ၊ ဒဏ္ဍပမာဏောဒသဆဋ္ဌပဉ္စ၊ :စတုဟတ္ထော၊ ပရိပရိညေယျော၊ :တပ္ပမာဏောဣကောစ္စတေ" ဟူ၍ လာ၏။ ရွတ်ဖတ်လွယ်စေခြင်းငှါ မဂဓပြန်၍ ရေးလိုက်သည်။ အနက်ကား :သောဏ္ဏံကုမ္ဘံ၊ ရွှမြေူတာအိုးအထွတ်ရှိသော။ နဝဒဏ္ဍံ၊ နဝဒဏ္ဍမည်သောထီး။ မနောဟရံ၊ မနောဟရမည်သောထီး။ အာတပတ္တံ၊ အာတပတ္တမည်သောထီး။ သဗယတြံ၊ အခါခပ်သိမ်း သွားလေရာရာဆောင် အပ်သော။ ဗီဇယတြံ ဗီဇယတြမည်သောထီး။ ဣတိ၊ ဤသို့၊ စတုဗ္ဗိဓံ၊ လေးပါးအပြားရှိသောထီးကို။ ဥစ္စတေ၊ ဆိုအပ်၏။ ဒသဆဋ္ဌပဉ္စစတုဟတ္ထော၊ ဆယ်တောင် ခြောက်တောင် ငါးတောင် လေးတောင်ရှိသော။ ဒဏ္ဍပမာဏော၊ ထီးရိုးအတိုင်းအရှည်ကို။ ပရိညေယျော၊ သိအပ်၏။ တပ္ပမာဏော၊ ထိုသို့အတိုင်းအရှည်ကို။ ဣဟ၊ ဤအရာ၌။ ဥစ္စတေ၊ ဆိုအပ်၏''(အစဉ်အတိုင်း ဟပ်၍ယူ) ''ထီးကို စီရင်လိုသည်ရှိသော် ထီးရိုးကို၎င်း၊ ထီးချက်ကို၎င်း၊ ထီးလက်ကိုင်းကို၎င်း၊ ကြိုးကို၎င်း၊ ထီးရွက် ကို၎င်း၊ ကလန့်ကို၎င်း၊ အထွတ်မြူတာကို၎င်း စီရင်အပ်၏။ ထီးထွတ်ငှက်မြတ်နား၌ကား၊ ဟင်္သာငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ နွားမြီးဆွဲငှက်ရုပ်ကို၎င်း။ ကျေးငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ မင်း၏ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဘန်ဆင်းစီရင်တတ်၏ဟူ၍ ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆိုသည်။ ထီးရိုးကိုကား ရွှဖြေင့် အလုံးစုံမွမ်းမံအပ်သည်ရှိသော်၊ ထူးမြတ် ကောင်းမွန်လှစွာ၏'' ဟူ၍ ရာဇာဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆိုသည်။ ''ထီးခရိုင်စသည်၌ ဘွဲ့သောကြိုးကိုကား ချည်ကိုပင် သုံးလွန်းတင်၊ ကိုးလွန်းတင်၊ ခြောက်လွန်းတင်ကျစ်အပ် ၏။ ထီးချက်ပမာဏကိုကား နှစ်ဆယ့်ရှစ်သစ်အလွန်ရှိသော တစ်ရာသော လက်သစ်ပမာဏအထူးကို ပြုစီရင်အပ် ၏'' ဟူ၍ ဗျာသမုနိရသေ့မိန့်ဆိုကြောင်းကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများ၌ ဆိုသည်။ အချင်းငါးတောင်တမိုက် ဖြစ်ရကား၊ တစ်ဖက်တစ်ဖက်သည် နှစ်တောင့်ထွာနှင့်လေးသစ် ဖြစ်၏။ ဤကား နဝဒဏ္ဍထီး၌ အောက်ဆင့်ကိုသာဆိုသည်။ သင့်တင့်အောင် အထက်ရှစ်ဆင့်ကို စီရင်အပ်၏။ ကြွင်းသော ထီးသုံးစင်း၌ကား တစ်ဆင့်သာ ဤအတိုင်းအရှည်ကို စီရင်အပ်၏။ နဝဒဏ္ဍထီးမှာ ပြာဿာဒ်ကဲ့သို့ အဆင့်တက် ၏။ ရွှေညောင်ရွက် တစ်ရာ့ရှစ်ခုတို့ဖြင့် ဖန်ဆင်းစီမံအပ်၏။ ထက်ဝန်းကျင်မှာ ဆွဲအပ်၏။ မြပတ္တမြား၊ သန္တာ စသော ပန်းပွားတို့ကို ထိုရွှေညောင်ရွက်၏အကြား၌ ဆွဲထားစီခြယ်လှည့်ရာ၏။ ဤအတိုင်းအရှည်ကို နဝဒဏ္ဍထီးမှာ ယူလေ။ ကြွင်းသော ထီးသုံးစင်းမှာ ရွှေညောင်ရွက်အရေအတွက် ပမာဏကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ မပြ။ ထို့ကြောင့် လျောက်ပတ် တင့်တယ်အောင် လုပ်ရာ၏။ ထီးသုံးစင်း မင်းသုံးပါးတို့ကို ရောနှော၍ ဟောနည်းများကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆို၏။ ထိုစကားကို ယူဆောင်၍ ရာဇသေဝကဒီပနီ မည်သောကျမ်း၌ မပြလိုက်ပြီ။ ကျမ်းကြီးအံ့သည်မှာ ကြောက်သောကြောင့်တည်း။ လောကဗျူဟာကျမ်း၌ကား ကနကဒဏ်နှစ်စင်း။ တမွတ်နှစ်စင်း၊ ယင်းထီးလေးစင်းဟူ၍ လာသည်။ ကမ္ဗုထီး၊ စန္ဒထီး၊ ပဒုမထီး၊ သမုဒ္ဒဇာထီးဟူ၍ လကျာ်လေးစင်း၊ ကနကဒဏ်ထီး၊ သူရိယထီး၊ ဝိသုကမ္မထီး၊ သမု က္ခထီးဟူ၍ လက်ဝဲလေးစင်းဖြင့် ပေါင်း ရှစ်စင်းဟူ၍ ဒိသာဇေယျာ စာတမ်းများမှာ လာသည်။ တမွတ်ထီးကို ကမ္ဗုထီးနှင့်မကွဲမပြား အတူတူဟူ၍လည်းယူရသည်။ ရတနာပူရစတုတ္ထမြို့တည် နန်းတည်မင်းတရားကြီး အဘိသေက စာတမ်းတွင် ထီးဖြူတော်ကို မင်းတရားကြီးလက်တော်နှင့်အချင်းလေးတောင် ခြောက်သစ်၊ အချင်းအဝန်း မုခ်ပေါင်း လေးဆယ့်ကိုးကို ရှစ်ခုစား။ တစ်ခုကြွင်းရကား နေခြည်ကာသောထီးဟူ၍ အကြောင်းကြံလျက် စွန်သုတ်နား ထောင့်တဆယ့်နှစ်ပေါက်၊ ထီးတံသုံး ဆယ့်ခြောက်၊ ကြာယပ်သုံးဆင့်၊ ညောင်ရွက်တရာ့ရှစ်ခု၊ ပုလဲဆိုင်း၊ သန္တာဆိုင်းတရာ့ရှစ်သွယ်၊ ထီးချက် အချင်း တထောင်၊ စောက်တတောင်တမိုက်၊ ထီးရိုးထီးဝန်းနှင့်အမျှ လုပ်ကြောင်းကို ဆိုသည်။ ရတ္တမဏိဝဏ္ဏံ ကမ္ဗလ ပရိယောနဒ္ဓံ သေနာပတိ ဆတ္တံအဒံသု''ဟူ၍ သီဟစစ်သူကြီးအား ပတ္တမြားနီသ ဖွယ်၊ ကမ္ဗလာနီဖြင့်၊ မြေးရှက်အပ်သော ထီးကို လိစ္ဆဝီမင်းတို့ပေးကြောင်းကို သတ္တနိပါတ် အင်္ဂုတ္တိုရ် အဋ္ဌကထာ တွင် ဆိုသောကြောင့် မှူးတော်မတ်တော် သေနာပတိတို့အား ထီးနီသာ ဖြစ်သင့်၏ဟူ၍ ဆရာတို့ဆိုကြသည်ကား အပြစ်တင်ရန် မကင်းဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ အပြစ်တင်ရန် မကင်းဖြစ်သနည်းဟူမူကား၊ စစ်သူကြီးအား ထီးနီ ပေးကြောင်းကို ဆိုခါမျှဖြင့် မှူးတော်မတ်တော်အားလုံးကို ထီးနီသာပေးသင့်၏ ဖြစ်သင့်၏ မဆိုတန်၊ မှူးတော် မတ်တော်အားလုံးအား ထီးနီကိုချည်းပေးက အထွေးထွေး အရှက်ရှက် သေနာပတိဌာနန္တရ ရာထူးသည် ကျေးဇူးမထင် ဂုဏ်အင်မပြား ဖြစ်ရာသဖြင့် အောက်ကပြခဲ့သော နေရုတောင်ကဲ့သို့ ရေမြေ့သဌ်နင်းမင်းတို့၏ကျေးဇူး တော် ဆုတ်ယုတ်နည်းပါးရာသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သူကြီး စစ်မက်ရေးအရာ လိမ္မာကုန်သော စစ်ခေါင်မြေဝး အမှုတော်ကို ထမ်းရွက်နိုင်မည့် စွမ်းရည်သတ္တိရှိကုန်သော သူတို့အားသာ ထီးနီကို ချီးမြှင့်အပ်သည်ဟုထင်သည်။ သို့မှလည်း ယခင် လိစ္ဆဝီမင်းတို့ ထုံးစံကို ပြသော အဋ္ဌကထာနှင့်ညီမည်။ ထီး အဆောင်အရွက်စသည်တို့မှာ ရေမြေရှင်မင်းတို့ သမုတ်ရာ အယုတ်၊ အလတ်၊ အမြတ်ဖြစ်သင့်ရကား ထိုသို့အဆောင်အရွက် အစီးအနင်း မှန်သမျှကိုပင် ဆုတ်တက်နိမ့်မြင့်အားဖြင့် ထားပြီးလျှင် အမှုထမ်းရည် သတ္တိရှိ မရှိ၊ အနည်းအများကို ထောက်ထား၍ ချီးမြှောက်ခြင်းသာ သင့်လျော်ရာသည် ဟူ၍ ဖော်ပြထားပေ၏။ == ပြုလုပ်ပုံ == ထိုမင်းခမ်းမင်းနားဆိုင်ရာ ထီးတို့ကို ပြုလုပ်ရာ၌ ထီးရိုး၊ ထီးချက်၊ ထီးလက်၊ ကြိုး၊ ထီးရွက်၊ ကလန့်၊ အထွတ်မြူတာ စသည့်အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ပြုလုပ်ရသည်။ *ထီးထွတ် ငှက်မြတ်နား၌ ဟင်္သာငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ နွားမြီးဆွဲငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ ကျေးငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ ကြက်ရုပ်ကို၎င်း စီရင်ရသည်။ *ထီးရိုးကို ရွှေဖြင့်လုပ်သော် ထူးမြတ်ကောင်းမွန်၏ဟုဆိုသည်။ *ထီးခရိုင် စသည်တို့ကို ဖွဲ့သောကြိုးအား ချည်ပင် သုံးလွန်းတင်၊ ခြောက်လွန်းတင်၊ ကိုးလွန်းတင် ကျစ်ရသည်။ *ထီးချက် ပမာဏကို ကား ၂၈ လက်သစ်မှသည် ၁၀ဝ သော လက်သစ် ပမာဏအထိ ပြုလုပ်ရသည်။ *ထီး၏အချင်းမှာ အောက်ဆုံးအဆင့်၌ ငါးတောင်တမိုက်ရှိ၍၊ *ထီးရွက် ကိုးဆင့်ရှိသော နဝဒဏ္ဍထီးတွင် အထက်ရှစ်ဆင့်ကို သင့်တင့်အောင် စီရင်ရသည်။ ကြွင်းသော ထီးတို့၌ တစ်ဆင့်သာရှိ၏။ နဝဒဏ္ဍထီးတွင် ရွှေညောင်ရွက် တစ်ရာ့ရှစ်ရွက်ကို ထက်ဝန်းကျင်၌ ဆွဲရသည်။ ရွှေညောင်ရွက်တို့၏ အကြားတွင် မြပတ္တမြားသန္တာ စသောပန်းပွားတို့ကို ဆွဲရသည်။ ရတနာပူရစတုတ္ထမြို့တည် နန်းတည် မင်းတရားကြီး အဘိသေက စာတမ်းတွင် ထီးဖြူတော်ကို မင်းတရားကြီးလက်တော်နှှင့် အချင်းလေးတောင် ခြောက်သစ်၊ စွန်သုတ်နားထောင့် တဆယ့်နှစ်ပေါက်၊ ထီးတံသုံးဆယ့်ခြောက်၊ ကြာယပ် သုံးဆင့်၊ ညောင်ရွက်တစ်ရာ့ရှစ်ရွက်၊ ပုလဲသန္တာဆိုင် တစ်ရာ့ရှစ်သွယ်၊ ထီးချက် အချင်းတထောင်၊ စောက်တတောင်တမိုက်၊ ထီးရိုးထီးဝန်းနှင့်အမျှလုပ်ကြောင်းကိုဆိုသည်။ ထို့ပြင် မှူးကြီးမတ်ရာ သေနာပတိတို့အတွက် အဆောင်အယောင်အဖြစ် ပေးအပ်သော ထီးနီလည်းရှိသေးသည်။ ပုံစံအားဖြင့် ခန်းပတ်မင်းကြီး၏ အဆောင်အယောင်ဖြစ်သော ထီးနီတွင် ထီးရွက်အနီနှစ်ဆင့်တက်သည်။ ထိုနှစ်ရွက်ဆင့် ထီးနီ၌ ရွှေညောင်ရွက် သုံးဆင့်ရှိသည်။ ညောင်ရွက်ရေမှာ ၃၆ ရွက်ဖြစ် သည်။ အချက်၊ အထွတ်နှင့် အရိုးကိုရွှေချသည်။ ထီးရိုးမှာ ကြံဆစ်ပုံရှိသည်။ တစ်ပါးနိုင်ငံတွင် ထီးကို ရာထူးအဆင့်အတန်းပြသော ပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် သုံးစွဲကြသည်။ အီဂျစ်နှင့် အဆီးရီးယားပြည်တို့တွင် ထီးကို ရာထူးလိုက် အမျိုးမျိုးသုံးစွဲကြသည်။ ရှေးခေတ် ဂရိနှင့် ရောမနိုင်ငံတို့တွင် ထီးမှာ မိန်းမသုံးပစ္စည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်ပြည်တွင် အန်ဘုရင်မ လက်ထက်သို့ ရောက်ခါမှ ထီးကို ယောက်ျား မိန်းမ မဟူ အများသုံးလာကြသည်။ <ref>ဟံသာဝတီ-ဦးဘရင် ရေး၊ ၁၉၇၂-ခုနှစ်၊ ဇွန်လထုတ်၊ သွေးသောက်မဂ္ဂဇင်း၊ အမှတ်(၃၁၈)၊ စာမျက်နှာ(၈၁ မှ ၈၃ ထိ)</ref> ==ကိုးကား== <references/> [[Category:ထီးများ]] mx0phrp1vrj1ug2prnvnbodf5okmjot 0 52028 1037776 819936 2026-06-13T02:19:37Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037776 wikitext text/x-wiki '''မင်းဝံတောင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ဘေးမဲ့တော'''သည် [[စစ်ကိုင်းမြို့]]နယ်၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]တွင် တည်ရှိသည်။ ၂၀၅.၈၈ စတုရန်းကီလိုမီတာကျယ်ဝန်းပြီး ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် စတင်၍ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တောအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ <ref name=fd2>{{cite web|url=http://www.fdmoecaf.gov.mm/content/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%87%E1%80%AE%E1%80%9D%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%BD%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF|title=မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဇီဝမျိုးစုံ မျိုးကွဲများကြွယ်ဝမှု|publisher=[[သစ်တောဦးစီးဌာန]]|accessdate=၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၅|archivedate=23 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023192207/http://www.fdmoecaf.gov.mm/content/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%87%E1%80%AE%E1%80%9D%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%BD%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF}}</ref> == တည်နေရာ == မြောက်လတ္တီတွဒ်၂၂°၀၃'၊ အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၅°၅၇' စစ်ကိုင်းမြို့နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးတွင် တည်ရှိသည်။ == သဘာဝအရင်းအမြစ်များ == [[ခြောက်သွေ့တော]]အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး၊ [[ချေ]](ဂျီ)၊ [[ဒရယ်]]များ ကျက်စားနေထိုင်လျက်ရှိသည်။ == တရားမဝင် ‌ကျောက်တူးလုပ်ငန်းများ == ဘေးမဲ့တောအတွင်း [[အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေး ဦးစီးဌာန]]က ခွင့်ပြုထား‌သော တရားမဝင်ကျောက်တွင်းများကြောင့် ပျက်စီးမှုများရှိသည်။<ref>စစ်ကိုင်း မင်းဝံတောင်ရိုးကို ဘယ်သူဖြိုသလဲ၊ စောရန်ပိုင်၊ Eleven Media Group ၊ 3 February 2019 https://news-eleven.com/article/78597{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> == ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်းလုပ်ငန်းများ == == ကိုးကား == # Report: Myanmar Protected Area (2011) {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ သဘာဝ ထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဘေးမဲ့တောများ]] [[Category:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] gp2lv92zshvrp62uzkbda8bddiqrmib 0 52480 1037900 1036226 2026-06-13T11:02:56Z Mkant00 135890 1037900 wikitext text/x-wiki [[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ <math>F</math> မှ <math>G</math> သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' <math>\alpha</math> ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']] '''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}} [[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]] [[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] ကတ်တဂိုရီများ၊ ဖန်တာများနှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ ဟူသော သုံးခုတွဲကို ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စာတမ်းတွင် သီးခြားလွတ်လပ်သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများအဖြစ် ပုံစံတကျ ထပ်မံဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> ၎င်းတို့၏ ကနဦး အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ အက္ခရာသင်္ချာအသစ်တစ်ခု တီထွင်ရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက ချက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Čech cohomology) ရှိ စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်များအတွက် (universal coefficient theorems) လိုအပ်သော စုဆုံမှတ်များကို လေ့လာရန်နှင့်၊ အထူးသဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ ဤအခြေခံကျသော စာတမ်းများတွင် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပုံနှိပ်ဖော်ပြခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော <math>Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}</math> သည် တိကျသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]] (derived functor) <math>\text{Ext}</math> သည် ပုံစံတကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခံရသော အစောဆုံး ဖန်တာများထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ <math>p</math>-အခြေခံကိန်း ဆော်လီနွိုက်၏ 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြည့်စွက်စု ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များမှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များမှာ သဘာဝကျကြောင်း သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် တို့ကြားရှိ ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}} '''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဒဿနဆိုင်ရာ မှတ်စုများ (Historical and Philosophical Notes) <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> == ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ ယင်းသည် ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ တိကျသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းနှင့် သဘောတရားရေးရာ လိုအပ်ချက်များကြောင့် တွန်းအားပေး ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ === မြားသင်္ကေတ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာမှု (The Evolution of the Arrow) === ဖန်ရှင်တစ်ခုကို တိကျသော မြားသင်္ကေတ <math>f: X \rightarrow Y</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အခြေခံအယူအဆသည် ၁၉၄၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဤတီထွင်မှုသည် နှိုင်းရ ဟိုမိုတိုပီ အုပ်စုများ (relative homotopy groups) နှင့် ပတ်သက်သော ဟူးရီဗစ်ဇ် (Hurewicz) ၏ ဟောပြောပို့ချချက်များနှင့် စာတမ်းများမှ အဓိက ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပြေပြစ်သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် ဖောက်စ် (Fox) နှင့် စတင်းရော့ဒ် (Steenrod) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များ၏ အာရုံစိုက်မှုကို လျင်မြန်စွာ ရရှိခဲ့သည်။ မြားသင်္ကေတသည် ရှေးကျ၍ အဓိပ္ပာယ်မကွဲပြားသော <math>f(X) \subset Y</math> သင်္ကေတနေရာတွင် အလျင်အမြန် အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုရှေးကျသော သင်္ကေတသည် ဖန်ရှင် <math>f</math> အောက်ရှိ <math>X</math> ၏ ပုံရိပ်သည် <math>Y</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်းကိုသာ ရိုးရှင်းစွာ ညွှန်ပြခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြားသင်္ကေတသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သော သတ်မှတ်ထားသည့် အရင်းအမြစ်မှ သတ်မှတ်ထားသည့် ပစ်မှတ်ဆီသို့သွားသော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုကို တိကျစွာ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ထူးခြားစွာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ရိုးရှင်းသော သင်္ကေတပြောင်းလဲမှုတစ်ခုက နက်နဲသော သင်္ချာသဘောတရားသစ် (ကတ်တဂိုရီ) တစ်ခုကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် မည်သို့ တိုက်ရိုက် လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် အဓိက သမိုင်းဝင် ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟူးရီဗစ်ဇ်သည် ဤမြားပုံဖော်မှုများကို အမြင်အာရုံဖြင့် ခြေရာခံနိုင်ရန်အတွက် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သူအဖြစ်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခံရသည်။ === ဒဿနဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Philosophical Terminology)=== ဤနယ်ပယ်၏ ဝေါဟာရများသည် ယုတ္တိဗေဒ ဒဿနိကဗေဒမှ အများအပြား ရယူထားပြီး ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ သရုပ်မဲ့ပြုလုပ်ထားခြင်းကို ထင်ဟပ်နေသည်။ ကတ်တဂိုရီ (Category) ဟူသော ဝေါဟာရကို အရစ္စတိုတယ် (Aristotle) နှင့် ကန့်တ် (Kant) တို့၏ ဒဿနဆိုင်ရာ ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုများမှ ရယူသုံးစွဲခဲ့သည်။ ဖန်တာ (Functor) ဟူသော ဝေါဟာရကို ရူးဒေါ့ဖ် ကာနပ် (Rudolf Carnap) ၏ Logische Syntax der Sprache စာအုပ်မှ ယူငင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဟူသော ဝေါဟာရကို ထိုခေတ်အခါက အလွတ်သဘော သုံးနှုန်းနေကြသော သင်္ချာဝေါဟာရမှနေ၍ တိကျခိုင်မာသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တစ်ခုအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ === အမ်မီ နိုသာ၏ အမွေအနှစ် (The Legacy of Emmy Noether) === ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များသည်ဘာလဲ ဟူသော မေးခွန်းကို မဖြစ်မနေ မေးမြန်းရန် တောင်းဆိုထားသည်။ ၎င်းသီအိုရီက သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများနှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ပုံဖော်မှုများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း သတ်မှတ်၍ လေ့လာရန် အခိုင်အမာ တိုက်တွန်းထားသည်။ အစုဝင်များထက် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအပေါ် ဤသို့ နက်နက်နဲနဲ အလေးပေးမှုသည် အမ်မီ နိုသာ (Emmy Noether) ၏ အမွေအနှစ် တစ်စိတ်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ သူမသည် အုပ်စုများနှင့် ကွင်းများကို လေ့လာရာတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအရ အသုံးပြုခြင်းအား ရှေ့ဆောင်လမ်းပြခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ ပညာရှင်အများစုသည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ အရာဝတ္ထုများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးလေ့ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbf{Set}</math> နှင့် <math>\mathbf{Cat}</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မြားများအပေါ် အလေးပေးမှုသည် အလွန်အရေးပါလှသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်အုပ်စုများသည် ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ မြားများဖြင့်သာ အမည်ပေးကြသည်။ အထူးသဖြင့် ချားလ်စ် အဲရက်စမန်း (Charles Ehresmann) ၏ ကျောင်းသည် ထင်ရှားပြီး ၎င်းတို့က <math>\mathbf{Cat}</math> ကို ဖန်တာများ၏ ကတ်တဂိုရီအဖြစ် တင်းကျပ်စွာ ရည်ညွှန်းကြသည်။ [[File:Emmy Noether.jpg|right|thumb|250px| အာမာလီယာ အမ်မီ နိုသာ (Amalie Emmy Noether) သည် ဘာဗေးရီးယန်း လူမျိုး ဂျာမန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူမကို ဘာဗေးရီးယား ဘုရင်နိုင်ငံ၊ အာလန်ဂန် (Erlangen) မြို့တွင် ၁၈၈၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်၊ ဘရင်မော (Bryn Mawr) မြို့တွင် ၁၉၃၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူမသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) နှင့် သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒ (theoretical physics) တို့အတွက် အခြေခံကျသော ပံ့ပိုးကူညီမှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူမသည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)| ကွင်း]]များ (rings)၊ ဖီးလ်ဒ်များ (fields) နှင့် အက္ခရာသင်္ချာများ (algebras) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တော်လှန်ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော နိုသာ သီအိုရမ် (Noether's theorem) သည် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ သဘာဝနိယာမများ၏ အချိုးညီမှုများ (symmetries) ကို ၎င်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော တည်မြဲပမာဏများ (conservation quantities) တည်ရှိမှုနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ပြထားသည်။]] ==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်== '''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>X, Y, Z, \dots</math> စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။ * '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>f, g, h, \dots</math> စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။ မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ <math>f:X\rightarrow Y</math> တွင် <math>f</math> သည် အရင်းအမြစ် <math>X</math> နှင့် ပစ်မှတ် <math>Y</math> တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''<math>1_{X}:X\rightarrow X</math> တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။ <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် <math>g</math> ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>gf</math> ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။ ထို <math>gf</math> ၏ အရင်းအမြစ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။ (မှတ်ချက်။ ဤတွင် "domain" နှင့် "codomain" တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ "အရင်းအမြစ်စု" နှင့် "ပစ်မှတ်စု" အစား "စု" (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ "အရင်းအမြစ်" နှင့် "ပစ်မှတ်" ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ "စု" ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။) === နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * မည်သည့် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>1_{Y}f</math> နှင့် <math>f1_{X}</math> တို့ နှစ်ခုလုံးသည် <math>f</math> နှင့် ညီမျှသည်။ * ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု <math>f, g, h</math> တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် <math>h(gf)</math> နှင့် <math>(hg)f</math> တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို <math>hgf</math> ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ == ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ == *'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (quiver homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ * '''Set''': [[အစု]]များ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>\textbf{hTop}</math>''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် <math>\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]</math> သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို <math>[X, Y]</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ *'''<math>Set_{*}</math> နှင့် <math>Top_{*}</math>''': အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Group''': [[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]]များ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။ *'''[[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ| Ring]]''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Field''': ဖီးလ်ဒ်များ (fields) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို (field homomorphisms) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mod_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် ဘယ် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Ch_{R}</math>''': <math>R</math>-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mat_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် <math>Mat_{R}</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ <math>n</math> မှ <math>m</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>R</math> မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော <math>m \times n</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ *'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု <math>G</math> သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် [[မိုနွိုက်]] (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ *'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။ === ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ နှင့် သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (Concrete and Abstract Categories) === အထက်ပါ ဥပမာအများစုသည်''' ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories)''' ဖြစ်ကြသည် ။ ၎င်းကတ်တဂိုရီများရှိ အရာဝတ္ထုများတွင် အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိကြသည် ။ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် အဆိုပါ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြသည် ။ သို့သော် ကတ်တဂိုရီတိုင်းသည် ဤကဲ့သို့ ဖန်ရှင်များကိုသာ အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ပေ ။ မော်ဖစ်ဇင်များသည် ဖန်ရှင်များ မဟုတ်သော '''သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (abstract categories)''' လည်း များစွာတည်ရှိသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>Mat_{R}</math> ကတ်တဂိုရီတွင် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကိန်းအုံများကို (matrices) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ထို့အတူ အုပ်စုတစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအဖြစ် သတ်မှတ်ပါက ထိုအုပ်စု၏ အစုဝင်များသည် မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်လာကြသည် ။ ဤသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်များသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်မရှိကြောင်း ပြသနေသည် ။ == မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) == *'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) <math>h,k: w\rightrightarrows x</math> အတွက်မဆို <math>fh=fk</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ <math>h,k: y\rightrightarrows z</math> အတွက်မဆို <math>hf=kf</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက် <math>gf=1_X</math> နှင့် <math>fg=1_Y</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g: Y\rightarrow X</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို <math>f</math> ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် <math>X \cong Y</math> ဟု ရေးသားသည်။ *'''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' <math> x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x</math> တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး <math>rs=1_{x}</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>s</math> ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် <math>r</math> ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး <math>r</math> ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် <math>s</math> ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>s</math> သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>r</math> သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် <math>s</math> ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>r</math> ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် <math>C</math> သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။ '''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ === မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) === *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if) ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ <math>C^{op}</math> တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) <math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf</math> အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>gf</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက <math>g</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။ *မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>C</math> အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် <math>C^{op}</math> အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ *ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ *ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။ === အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) === အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) *(i) <math>f:x\rightarrow y</math> သည် <math>C</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ *(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) <math>f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ *(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ ဤအခြေအနေတွင် "ဘိုင်ဂျက်ရှင်း" နှင့် "အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်" ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။ <math>C(c,x)</math> နှင့် <math>C(c,y)</math> တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု <math>f_{*}</math> သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) == === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) === ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>x, y</math> တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>C(X, Y)</math> သို့မဟုတ် <math>\text{Hom}(X, Y)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။ ကတ်တဂိုရီများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရာတွင် အစု (set) ဟူသော စကားလုံးအစား စုစည်းမှု (collection) ဟူသော စကားလုံးကို သတိပြု၍ အသုံးပြုထားသည် ။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ အစုများအားလုံး ပါဝင်သော အစုဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ ။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် အစုများအားလုံးပါဝင်သော Set ကတ်တဂိုရီ၏ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဖြစ်နိုင်ပေ ။ ဤကဲ့သို့ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ကတ်တဂိုရီများ၏ အရွယ်အစားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်လာသည် ။ === ဂရုပွိုက် (Groupoid) === '''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း <math>X</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' <math> \Pi_{1}X</math> သည် <math>X</math> ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin_{iso}</math> သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin</math> ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' <math>D</math> တစ်ခုကို <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ === ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' <math>C \times D</math> တစ်ခု ရှိသည်။ *၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(c, d)</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>c</math> သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ <math>d</math> သည် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>f: c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> နှင့် <math>g: d \rightarrow d^{\prime} \in D</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။ === ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\text{C}</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>\text{C}</math> တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{\text{op}}</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ <math>f^{\text{op}}</math> ၏ အရင်းအမြစ် သည် <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>f^{\text{op}}</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}</math> <math>\text{C}^{\text{op}}</math> ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်- *<math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>1_{X}^{\text{op}}</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ <math>g, f</math> တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ <math>\text{C}^{\text{op}}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f^{\text{op}}, g^{\text{op}}</math> ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို <math>g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}</math> အဖြစ် ရေးသည်။ <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}</math> <math>\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow</math> <math>g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}</math> ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို <math>c/C</math> နှင့် <math>C/c</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>c/C</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow x</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: c \rightarrow x</math> မှ <math>g: c \rightarrow y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>g = hf</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C/c</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow c</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: x \rightarrow c</math> မှ <math>g: y \rightarrow c</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>f = gh</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>c/C</math> သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ <math>C/c := (c/(C^{op}))^{op}</math> ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>C/c</math> သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ == ဖန်တာ (Functor) == ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ === နဂိုမှန်အဆိုများ === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ *'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် <math>Ff</math> သည် ကတ်တဂိုရီ <math>D</math> အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>Fg</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ အမျိုးအစားများ === *'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathsf{D}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>d</math> နှင့် <math>Fc</math> တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathsf{C}</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) === <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F</math> ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F: C^{\text{op}} \rightarrow D</math> သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ==== နဂိုမှန်အဆိုများ ==== အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ === ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို <math>c</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်- <math>C(c, -): C \rightarrow Set</math> <math>C(-, c): C^{op} \rightarrow Set</math> *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(c, x)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow y</math> ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) <math>f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) <math>f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ === နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' <math>C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *အရာဝတ္ထုစုံတွဲ <math>(x, y)</math> ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) <math>C(x, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f: w \rightarrow x</math> နှင့် <math>h: y \rightarrow z</math> တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်- <math>C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)</math> <math>g \mapsto hgf</math> ၎င်းသည် <math>g: x \rightarrow y</math> ကို ယူ၍ <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် <math>h</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ကာ <math>hgf: w \rightarrow z</math> ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍ '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ ဥပမာများ === *'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ <math>\pi_{1}: Top_{*} \rightarrow Group</math> တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် <math>f:(X,x)\rightarrow(Y,y)</math> တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)</math> တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ဖန်တာ <math>X: BG \rightarrow C</math> တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> အပေါ် <math>G</math> ၏ ဘယ်သက်ရောက်ချက် (left action) ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည် ။ ထို့အတူ ညာသက်ရောက်ချက် (right action) ကို ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>X: BG^{op} \rightarrow C</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ ဂုဏ်သတ္တိများအရ ဤသက်ရောက်ချက်များရှိ အုပ်စုဝင်များသည် အရာဝတ္ထု <math>X</math>၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) အဖြစ် မဖြစ်မနေ သက်ရောက်ရမည် ဖြစ်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>C = Set</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-အစု (<math>G</math>-set) ဟုခေါ်ပြီး <math>C = Vect_{\mathbb{K}}</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (<math>G</math>-representation) ဟုခေါ်သည် ။ *'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ <math>f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}</math> တွင် မည်သည့် <math>n\in\mathbb{Z}</math> အတွက်မဆို <math>df_{n}=f_{n-1}d</math> ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}</math> များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်- ** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, <math>Z_n</math>):''' ဖန်တာ <math>Z_{n}</math> သည် <math>Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, <math>B_n</math>):''' ဖန်တာ <math>B_{n}</math> သည် <math>B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, <math>H_n</math>):''' ဖန်တာ <math>H_{n}</math> သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို <math>H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}</math> အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။ *'''ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}</math> သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top</math> သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု <math>\text{Spec}(R)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်- ** <math>I: Ab \rightarrow Group</math> (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor) ** <math>U: Ring \rightarrow Ab</math> (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor) ** <math>(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group</math> (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ) ** <math>I: Ring \rightarrow Rng</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) ** <math>I: Field \rightarrow Ring</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) *'''ကဲကုလပ်စ်မှ ဆင်းသက်ချက် (Derivative):''' ကိန်းရှင်တစ်ခုထက်ပိုသော ကဲကုလပ်စ် (multivariable calculus) မှ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) သည် ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ သရုပ်ပြချက်တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ <math>D: Euclid_{*} \rightarrow Mat_{\mathbb{R}}</math> ဟူသော ဖန်တာတစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ ။ ဤဖန်တာသည် ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) တစ်ခုကို ၎င်း၏ အတိုင်းအတာ (dimension) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးပြီး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံ (Jacobian matrix) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည် ။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းအရ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံသည် မူလဖန်ရှင်များ၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံများကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားခြင်းသည် ဖန်တာ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိကို တိုက်ရိုက် ကိုယ်စားပြုနေခြင်း ဖြစ်သည် ။ *'''အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း ဖန်တာ (Clustering functor):''' တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် (topological data analysis) အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း အယ်လ်ဂိုရီသမ် (clustering algorithm) များကို ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည် ။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ (metric spaces) မှ အစုအဖွဲ့ ကတ်တဂိုရီ (cluster category) သို့သွားသော သင့်လျော်သည့် ဖန်တာများကို ရှာဖွေခြင်းဖြင့် ဒေတာများကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီက ကူညီပေးသည် ။ === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) <math>D^2</math> ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (<math>\pi_1</math>) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။ == ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) == === ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) === ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}</math> နှင့် <math>G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}</math> တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' <math>F \downarrow G</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})</math> ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။ *<math>(d, e, f)</math> မှ <math>(d', e', f')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် <math>f' \cdot Fh = Gk \cdot f</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ <math>(h \colon d \to d', k \colon e \to e')</math> === အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) === လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x) = x'</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\int F</math> မှ အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> ကို ကတ်တဂိုရီ <math>\mathsf{C}</math> ရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x') = x</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> အား <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အား <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ === ပုံကြမ်း (Diagram) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F:J\rightarrow C</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။ === ကိန်းသေ ဖန်တာ (Constant Functor) === <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) <math>\mathcal{J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor)''' <math>\Delta_c: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(i) = c</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(f) = \operatorname{id}_c</math> ဖြစ်သည်။ === ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (Cone Over a Diagram) === ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (cone over a diagram)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''ထိပ်ဖျား (summit or apex)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ဤသဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတွင် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစုဖြစ်သော <math>\lambda_i: c \to F(i)</math> များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်များကို '''ခြေတံများ (legs)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>F(f) \circ \lambda_i = \lambda_j</math> === ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ သို့မဟုတ် ကိုကတော့ပုံ (Cone Under a Diagram / Cocone) === ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ''' သို့မဟုတ် '''ကိုကတော့ပုံ (cone under a diagram / cocone)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_c</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''အောက်ခြေ (nadir)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ၎င်းတွင် ခြေတံများဖြစ်သည့် <math>\mu_i: F(i) \to c</math> များ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>\mu_j \circ F(f) = \mu_i</math> === <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ (The Category of Cones Over <math>F</math>) === <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ အရာဝတ္ထုများ (Objects): အရာဝတ္ထုများမှာ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တို့ပါဝင်သော အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(c, \lambda)</math> များ ဖြစ်ကြသည်။ မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms): ကတော့ပုံ <math>(c, \lambda)</math> မှ ကတော့ပုံ <math>(d, \eta)</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c \to d</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>i \in \mathcal{J}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ခြေတံ <math>\lambda_i</math> ကို <math>h</math> မှတစ်ဆင့် ခြေတံ <math>\eta_i</math> သို့ ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားစေရမည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်၊ *<math>\eta_i \circ h = \lambda_i</math> ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition): ကတော့ပုံများအကြား မော်ဖစ်ဇင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ သက်ဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များကို ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားသော ဂုဏ်သတ္တိကို သဘာဝအလျောက် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည်။ == သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) == သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^*</math> နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် <math>V^{**}</math> နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် <math>V \cong V^*</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>V \cong V^{**}</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) <math>F,G: C \rightrightarrows D</math> တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မြား (arrow) <math>\alpha_c: Fc \rightarrow Gc</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)''' ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow c'</math> အတွက်မဆို <math>D</math> အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ {|style="margin:1em auto;" | [[Image:Commutative diagram.png|center|167px|class=skin-invert]] |} တစ်နည်းအားဖြင့် <math>D</math> အတွင်းတွင် <math>\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'</math> ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။ === သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) === '''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း <math>\alpha_c</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို <math>\alpha: F \cong G</math> အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။ === သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ === *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် <math>X, Y: BG \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် <math>G</math>-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (<math>G</math>-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။ *'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>a^{b+c} = a^b \times a^c</math> ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ <math>A^{B+C} \cong A^B \times A^C</math> ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ *'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (<math>1_C \Rightarrow 1_C</math>) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>D^C</math> သို့မဟုတ် <math>[C, D]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{Cat}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{CAT}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ <math>\text{CAT}</math> သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် <math>\text{CAT}</math> ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>\text{CAT}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။ ပါဝင်မှု ဖန်တာ <math>\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}</math> တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။ <math>\text{Cat}</math> သို့မဟုတ် <math>\text{CAT}</math> တွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော <math>GF</math> နှင့် <math>FG</math> တို့သည် <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) === လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\eta: 1_C \cong GF</math> နှင့် <math>\epsilon: FG \cong 1_D</math> တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ <math>GF = 1_C</math> ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ <math>C \simeq D</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>FinSet</math> သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော <math>\{1, 2, \dots, n\}</math> ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။ == ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (Categorical Product) == <math>J</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''တစ်ပိုင်းတစ်စ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (discrete indexing category)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (categorical product)''' ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအရာဝတ္ထုတွင် <math>k \in J</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် ပရိုဂျက်ရှင်း (projection) ဟုခေါ်သော မော်ဖစ်ဇင်များ <math>\pi_k: P \to X_k</math> အသီးသီး ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းမြှောက်လဒ်သည် အောက်ပါ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) နှင့် ပြည့်စုံသည်။ *မည်သည့် <math>j \in J</math> အားလုံးအတွက်မဆို မော်ဖစ်ဇင် <math>f_j: A \to X_j</math> များ ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>A \in C</math> တိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: A \to P</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည်။ === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Product Topology) === အလိုရှိသလောက် များပြားနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုမြှောက်လဒ်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> ပင်ဖြစ်သည်။ <math>P</math> အပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) ကို အကြမ်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (coarsest topology) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် အဖွင့်စု အနည်းဆုံးသာ ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi_k: P \to X_k</math> တိုင်းသည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီအတွက် အခြေအစုပိုင်း (subbasis) တွင် <math>\pi_k^{-1}(U)</math> ပုံစံရှိသော အစုများ ပါဝင်သည်။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု (open set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြေအစု (basis) တစ်ခုကိုမူ ဤအခြေအစုပိုင်းများ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစုများ (finite intersections) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အခြေခံ အဖွင့်စု (basic open set) တစ်ခုသည် အဆုံးရှိသော ကိုဩဒိနိတ်များကိုသာ ကန့်သတ်ထားသည်။ ကျန်ရှိနေသော အနန္တဖြစ်နိုင်သည့် ကိုဩဒိနိတ်များကိုမူ မည်သည့် ကန့်သတ်ချက်မျှမထားဘဲ လွတ်လပ်စွာ ချန်လှပ်ထားသည်။ === Top ကတ်တဂိုရီရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>\prod_{j \in J} X_j</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': <math>(X_j)_{j \in J}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တွင် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ နှင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှုများ <math>\pi_j: P \to X_j</math> တပ်ဆင်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> သည် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>(f_j: A \to X_j)_{j \in J}</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>Set</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မြှောက်လဒ်၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>h(a) = (f_j(a))_{j \in J}</math> ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင် <math>h: A \to P</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ဤဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>h</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရမည်။ ၎င်းအတွက် <math>P</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) မဆိုသည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စု ဖြစ်ကြောင်း ပြသနိုင်လျှင် လုံလောက်ပြီဖြစ်သည်။ <math>S = \pi_k^{-1}(U)</math> သည် <math>P</math> အတွင်းရှိ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>h</math> အောက်ရှိ <math>S</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း စဉ်းစားကြည့်ပါ။ <math>h^{-1}(S) = h^{-1}(\pi_k^{-1}(U)) = (\pi_k \circ h)^{-1}(U)</math> ကျွန်ုပ်တို့၏ တည်ဆောက်ပုံအရ <math>\pi_k \circ h = f_k</math> ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math>h^{-1}(S) = f_k^{-1}(U)</math> <math>f_k</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပေးထားချက်အရ မူလပုံရိပ် <math>f_k^{-1}(U)</math> သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သည်။ <math>P</math> ၏ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တိုင်း၏ မူလပုံရိပ်သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သောကြောင့် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော <math>P</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) ၏ စုဆုံမှတ် (limit) အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ == ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) == သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။ === အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) === အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ <math>C(c,-): C \rightarrow Set</math> သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>C(-,c): C^{op} \rightarrow Set</math> သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === <math>F</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>Set</math> သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်တာ <math>F</math> အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ <math>F</math> သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည် <math>c \in C</math> နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(c,-) \cong F</math> ဖြစ်ပြီး <math>F</math> သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(-,c) \cong F</math> ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ <math>F</math> ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် <math>c</math> မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ <math>c</math> ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) === *'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>f: X \rightarrow X</math> နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် <math>x_0</math> တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု <math>X</math> ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) <math>\mathbb{N}</math>၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) <math>s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}</math> နှင့် အစုဝင် <math>0 \in \mathbb{N}</math> တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ <math>r(0) = x_0</math> နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော <math>r \circ s = f \circ r</math> ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် <math>r: \mathbb{N} \rightarrow X</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ *'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် <math>I_{Set}: Set \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု <math>X</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\text{Set}(*, X) \cong X</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် <math>x \in X</math> များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို <math>x</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် <math>x: * \rightarrow X</math> များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင် <math>U: Group \rightarrow Set</math> ကို အုပ်စု <math>\mathbb{Z}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Group(\mathbb{Z},G) \cong UG</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် <math>g \in UG</math> တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် <math>1</math> ကို <math>g</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) <math>g: \mathbb{Z} \rightarrow G</math> ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' <math>U: Ring \rightarrow Set</math> ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>\mathbb{Z}[x]</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) <math>\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R</math> တစ်ခုကို <math>x</math> ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ *'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင် <math>P: Set^{op} \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု <math>\Omega = \{\top, \bot\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Set(A,\Omega) \cong PA</math> သည် အစုပိုင်း (subset) <math>A^{\prime} \subset A</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) <math>\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် <math>A^{\prime}</math> ၏ အစုဝင်များကိုသာ <math>\top</math> ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ <math>O: Top^{op} \rightarrow Set</math> ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) <math>S</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) <math>Top(X,S) \cong O(X)</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) <math>f: X \rightarrow S</math> တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။ == ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (The Yoneda Lemma) == ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (represented functor) <math>C(c,-)</math> မှနေ၍ အခြား ဖန်တာ <math>F</math> ဆီသို့ သွားသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန် မည်သည့် အချက်အလက်များ လိုအပ်မည်မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရာတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သီအိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Yoneda lemma) သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow \text{Set}</math> နှင့်မဆို <math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>ev_{1_c}: \text{Hom}(C(c, -), F) \cong Fc</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha</math> ကို အစုဝင် <math>\alpha_c(1_c)</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ ဤကိုက်ညီမှုသည် <math>c</math> နှင့် <math>F</math> နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိသည်။ မှတ်ချက်။ <math>C</math> သည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်သော်လည်း သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ စုစည်းမှုဖြစ်သော <math>\text{Hom}(C(c, -), F)</math> သည် အစု (set) တစ်ခုသာ ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ '''ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြချက် (Proof of the Bijection)''': *အစုဝင် <math>x \in Fc</math> တစ်ခုမှနေ၍ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးမည့် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) <math>\Psi: Fc \rightarrow \text{Hom}(C(c, -), F)</math> ကို ဦးစွာ သတ်မှတ်မည်။ *<math>1_c \in C(c,c)</math> မှ <math>Fd</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်လျှောက် ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေရန်အတွက် ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို <math>\Psi(x)_d(f) := Ff(x)</math> အဖြစ် မဖြစ်မနေ သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative square) ၏ လိုအပ်ချက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ *ယေဘုယျ မော်ဖစ်ဇင် <math>g: d \rightarrow e</math> တစ်ခုအတွက် <math>\Psi(x)</math> သည် သဘာဝကျကြောင်းကို စစ်ဆေးနိုင်သည်။ <math>F</math> ၏ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (functoriality) ဂုဏ်သတ္တိကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>F(gf)(x) = Fg(Ff(x))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *၎င်းကို တန်ဖိုးရှာ တွက်ချက်ကြည့်ပါက <math>ev_{1_c}(\Psi(x)) = \Psi(x)_c(1_c) = F(1_c)(x) = 1_{Fc}(x) = x</math> ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ *အခြားတစ်ဖက်တွင် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည့် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းတစ်ခု ရှိသည်။ ဤအချက်က <math>\Psi(ev_{1_c}(\alpha))_d = \alpha_d</math> ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပေးသဖြင့် <math>\Psi</math> သည် ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) လည်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ *ဘယ်နှင့် ညာ ပြောင်းပြန် နှစ်ခုလုံးဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> '''သဘာဝကျမှု သက်သေပြချက် (Proof of Naturality)''': *'''ဖန်တာအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Functor):''' သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\beta: F \Rightarrow G</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_c</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>\beta</math> သက်ရောက်ခြင်းနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ <math>ev_{1_c}^G(\beta \cdot \alpha) = (\beta \cdot \alpha)_c(1_c) = \beta_c(\alpha_c(1_c)) = \beta_c(ev_{1_c}^F(\alpha))</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>\text{Hom}(C(c,-), F)</math> မှ <math>Gc</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျကြောင်း ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Object):''' မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_d</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>f^{*}</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) အပြင် <math>Ff</math> မှတစ်ဆင့် ပုံဖော်ခြင်းတို့နှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့် <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>(\alpha \cdot f^{*})_d(1_d) = \alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း ရရှိသည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (The Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်၏ အလွန်အရေးပါသော အကျိုးဆက်တစ်ခုမှာ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (Yoneda embedding) ပင်ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို ၎င်း၏ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများဖြစ်သော <math>C(c,-)</math> သို့မဟုတ် <math>C(-,c)</math> ဆီသို့ အသီးသီး ပုံဖော်ပေးခြင်းသည် မူလကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီများ (functor categories) ဖြစ်သော <math>Set^{C^{op}}</math> သို့မဟုတ် <math>Set^C</math> ဆီသို့ သွားသည့် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (full and faithful functor) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤအချက်၏ အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုမှာ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မူလ အရာဝတ္ထုများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုများ (Applications of the Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုတစ်ခုမှာ ကေးလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရမ်အရ မည်သည့် သရုပ်မဲ့ အုပ်စု (abstract group) မဆိုသည် ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု (permutation group) တစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထိုအခါ လားရာတူ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်းက ၎င်းကို ညာ <math>G</math>-အစု (right G-set) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ ဤအစု၏ <math>G</math>-အချိုးညီ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ (G-equivariant endomorphisms) အားလုံးသည် ဘယ်ဘက်မှ မြှောက်ခြင်းဖြင့်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အုပ်စု <math>G</math> သည် အစု <math>G</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ == စုဆုံမှတ်များ နှင့် ကိုစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits) == === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ (Initial and Terminal Objects) === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object)''' <math>T</math> ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>X \to T</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အစ အရာဝတ္ထု (initial object) <math>I</math>''' ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>I \to X</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (universal properties)''' ကို အသုံးပြု၍ ကတ်တဂိုရီများအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို မည်သည့်အရာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသနည်းဟု မေးမည့်အစား အခြားအရာဝတ္ထုများအားလုံးနှင့် မည်သို့ ဆက်သွယ်ပြုမူသနည်းဟု ကျွန်ုပ်တို့ မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း အစုသီအိုရီအရ တည်ဆောက်ပုံကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ အစ အရာဝတ္ထုများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုအထိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique up to unique isomorphism) ဂုဏ်သတ္တိရှိကြသည်။ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများအတွက် သက်သေပြချက်သည်လည်း ဒွန်တွဲစွာဖြင့် အလားတူပင်ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>I</math> နှင့် <math>I'</math> နှစ်ခုလုံးသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>f: I \to I'</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>I'</math> သည်လည်း အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>g: I' \to I</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>g \circ f</math> သည် <math>I</math> မှ <math>I</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>I</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသာ ရှိနိုင်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>\text{id}_I: I \to I</math> သည် မဖြစ်မနေ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် <math>g \circ f = \text{id}_I</math> ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ *အလားတူပင် <math>f \circ g</math> သည် <math>I'</math> မှ <math>I'</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>I'</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>f \circ g = \text{id}_{I'}</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မည်သည့် အစ အရာဝတ္ထု နှစ်ခုမဆိုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများဆိုင်ရာ ဥပမာများ === အစုများ၊ အုပ်စုများ၊ ကွင်းများ နှင့် ဖီးလ်ဒ်များ ကဲ့သို့သော ကတ်တဂိုရီများကို လေ့လာကြည့်လျှင် ၎င်းတို့၌ အစ အရာဝတ္ထုများ တည်ရှိပါက များသောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားဖွယ် သိပ်မကောင်းလှပေ။ ထိုသို့ စိတ်ဝင်စားဖွယ် မကောင်းသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အခြေခံအုတ်မြစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ==== Set ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> သည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>f: \emptyset \to X</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း သက်သေပြရမည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခုကို အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(a, b)</math> များပါဝင်သော အစုတစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ သတ်မှတ်သည်။ *ဤတွင် အရင်းအမြစ်ရှိ မည်သည့် <math>a</math> မဆိုသည် ပစ်မှတ်ရှိ <math>b</math> တစ်ခုတည်းဆီသို့သာ တိကျစွာ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော <math>\emptyset</math> တွင် မည်သည့် အစုဝင်မျှ မပါဝင်သောကြောင့် ၎င်းဖန်ရှင်ကို သတ်မှတ်ပေးမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲများအစုသည် ဗလာအစုသာ ဖြစ်ရမည်။ *ဤ "ဗလာအစု ဖန်ရှင်" (empty function) သည် အလိုအလျောက် ပုံစံတကျ ဖြစ်တည်နေပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့်လည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(\emptyset, X)| = 1</math> ဖြစ်သည်။ မည်သည့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> မဆိုသည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>g: X \to \{*\}</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း ပြသရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် အစုဝင် <math>*</math> တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>X</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တိုင်းအတွက် ရောက်ရှိနိုင်သော နေရာတစ်ခုသာ ရှိသည်။ *ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သမျှသော တစ်ခုတည်းသော ဖန်ရှင်မှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>g(x) = *</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (constant function) သာဖြစ်သည်။ *ဤဖန်ရှင်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သောကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(X, \{*\})| = 1</math> ဖြစ်သည်။ ==== အုပ်စုများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစုသည် အုပ်စုတစ်ခု မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါဝင်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အသေးအဖွဲ အုပ်စု (trivial group) <math>\{e\}</math> သည် <math>\mathsf{Grp}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \{e\} \to G</math> သည် အရင်းအမြစ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ပစ်မှတ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\phi(e) = e_G</math> ဖြစ်သည်။ *<math>e</math> သည် အရင်းအမြစ်ရှိ တစ်ခုတည်းသော အစုဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ဤဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်နိုင်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: G \to \{e\}</math> သည် <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းကို ပစ်မှတ်ရှိ အစုဝင်တစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် <math>e</math> သာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>\psi(g) = e</math> ဖြစ်ရမည်။ *ဤကိန်းသေ ပုံဖော်မှုသည် အုပ်စု တွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ *ဆိုလိုသည်မှာ <math>\psi(g_1 g_2) = e = e \cdot e = \psi(g_1)\psi(g_2)</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ *<math>\{e\}</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို သုည အရာဝတ္ထု (zero object) အဖြစ် ပုံမှန်အားဖြင့် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ==== ကွင်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့ တိကျရန် လိုအပ်သည်။ ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာတွင် <math>\mathsf{Ring}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများကို (unital rings) ကိုယ်စားပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1_R</math> ပါရှိသော ကွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကတ်တဂိုရီရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဤထပ်တူရအစုဝင်ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းထားရမည် ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ <math>\phi(1_R) = 1_S</math> ဖြစ်ရမည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း <math>\mathbb{Z}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \mathbb{Z} \to R</math> သည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိနှစ်ခုနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ #အပေါင်းတွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(a + b) = \phi(a) + \phi(b)</math> ဖြစ်သည်။ #မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(1) = 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathbb{Z}</math> ကို အပေါင်းနည်းဖြင့် <math>1</math> မှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ထားသောကြောင့် ဤစည်းမျဉ်းနှစ်ခုသည် ပုံဖော်မှုကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်ပေးသည်။ *မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို <math>\phi(n) = \phi(1 + 1 + \dots + 1) = 1_R + 1_R + \dots + 1_R = n \cdot 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ပြင် <math>\phi(-n) = -\phi(n) = -n \cdot 1_R</math> နှင့် <math>\phi(0) = 0_R</math> တို့ဖြစ်သည်။ *ဤတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ပေးပြီး ၎င်းသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbb{Z}</math> မှ <math>R</math> သို့သွားသော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ သုည ကွင်း (zero ring) <math>\{0\}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *သုည ကွင်းတွင် <math>0</math> ဟူသော အစုဝင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: R \to \{0\}</math> သည် <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>r</math> တိုင်းကို <math>0</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သုည ကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>\psi(1_R) = 1_{\{0\}}</math> ဖြစ်ရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် <math>\psi(1_R) = 0</math> အဖြစ် ဘေးကင်းစွာ ကူးပြောင်းသွားပြီး ၎င်းသည် မှန်ကန်သည်။ *ဤအသေးအဖွဲ ပုံဖော်မှုသည် မှန်ကန်သော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *၎င်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ သွားနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ပုံဖော်မှုဖြစ်သောကြောင့် သုည ကွင်းသည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ==== ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် အခြေအနေတစ်ခု ရှိလာသည်။ ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>1 \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းတွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် ပါရှိသည့် ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ မရှိပေ။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ထိုသို့ဆိုလျှင် <math>K</math> မှ မည်သည့် ဖီးလ်ဒ်ဆီသို့မဆို ဥပမာအားဖြင့် ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\mathbb{Q}</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> အခြေခံ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{F}_p</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိရမည်။ *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဖီးလ်ဒ်၏ ဝိသေသတန်ဖိုး (characteristic) ကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ *သို့သော် <math>\mathbb{Q}</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{F}_p</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>p</math> ဖြစ်သည်။ *ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ကိုယ်တိုင်တွင် ပုံသေ ဝိသေသတန်ဖိုးတစ်ခုသာ ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကွဲပြားသော ဝိသေသတန်ဖိုးများရှိသည့် ဖီးလ်ဒ်များဆီသို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပုံဖော်၍ မရနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် ၎င်း အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် မဖြစ်မနေ အင်ဂျက်တစ် (injective) ဖြစ်ရမည်။ *အကယ်၍ အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် <math>T</math> သာ တည်ရှိခဲ့ပါက ဖြစ်နိုင်သမျှသော ဖီးလ်ဒ်တိုင်းမှ <math>T</math> ဆီသို့ သွားမည့် အင်ဂျက်တစ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ *ဤသည်မှာ ဖီးလ်ဒ်တိုင်း၏ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော မိတ္တူတစ်ခုစီကို ငုံထားနိုင်လောက်အောင် <math>T</math> သည် လုံလောက်စွာ ကြီးမားရမည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ *သို့သော် ကန်တာ၏ သီအိုရမ်နှင့် အစုသီအိုရီ၏ ဝိရောဓိများအရ ဖီးလ်ဒ်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အတန်းအစားအစစ် (proper class) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ *မည်သည့် အစု <math>T</math> တစ်ခုတည်းကမျှ ဖီးလ်ဒ်အားလုံး၏ မိတ္တူများကို မငုံထားနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် ဟူ၍ မတည်ရှိနိုင်ပေ။ === ကတော့ပုံများမှတစ်ဆင့် စုဆုံမှတ်များ နှင့်ကိုစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits via Cones) === <math>F: \mathcal{I} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> ၏ '''စုဆုံမှတ် (limit)''' ကို <math>\lim F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် စုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>L \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal limit cone) <math>\lambda: \Delta_L \Rightarrow F</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <math>F</math> ၏ '''ကိုစုဆုံမှတ် (colimit)''' ကို <math>\operatorname{colim} F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(F, -)</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် ကိုစုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>C \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ ကိုစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal colimit cone) <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_C</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ === စုဆုံမှတ်များ၏ အခြေခံအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Essential Uniqueness of Limits) === ဘုံတူညီသော ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> အထက်ရှိ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> တို့ ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့ကြားတွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: L \to L'</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံများ၏ ခြေတံများနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည်။ '''သက်သေပြချက်''': အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> နှစ်ခုလုံးသည် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။ <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် ကတော့ပုံများ၏ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: (L', \lambda') \to (L, \lambda)</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ဤသည်မှာ <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\lambda_i \circ u = \lambda'_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: L' \to L</math> တစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် <math>(L', \lambda')</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>\lambda'_i \circ v = \lambda_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>v: L \to L'</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော မော်ဖစ်ဇင် <math>v: (L, \lambda) \to (L', \lambda')</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>u \circ v</math> သည် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့်သာ တည်ရှိရမည်။ ၎င်းသည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) <math>\operatorname{id}_L</math> သာလျှင် ဖြစ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် <math>u \circ v = \operatorname{id}_L</math> ဖြစ်သည်။ တူညီသော အကြောင်းပြချက်အရ <math>v \circ u = \operatorname{id}_{L'}</math> ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>v</math> သည် <math>L</math> နှင့် <math>L'</math> ကြားရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းကို ကတော့ပုံ တည်ဆောက်ပုံများက တစ်ခုတည်းသီးသန့်အဖြစ် ပုံဖော်သတ်မှတ်ပေးထားသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ် နှင့် ကိုစုဆုံမှတ် (Limit and Colimit of the Empty Diagram) === ထူးခြားသော အခြေအနေတစ်ခုမှာ ဗလာ ကတ်တဂိုရီ (empty category) <math>\mathcal{J} = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ ဗလာ ကတ်တဂိုရီမှ မြစ်ဖျားခံသော ဖန်တာတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထု သတ်မှတ်ပေးမှုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင် သတ်မှတ်ပေးမှုများ မပါဝင်ပေ။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွက်မဆို ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ်သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး ဗလာပုံကြမ်း၏ ကိုစုဆုံမှတ်သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>F: \emptyset \to \mathcal{C}</math> ကို ဗလာ ပုံကြမ်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> နှင့် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>j \in \emptyset</math> များဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစု <math>\lambda_j: c \to F(j)</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *၎င်းတို့သည် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: j \to k</math> အတွက်မဆို သက်ဆိုင်ရာ တြိဂံများကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ <math>\emptyset</math> တွင် အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ မပါဝင်သောကြောင့် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများအတွက် အညွှန်းတပ်ထားသော အစုသည် ဗလာဖြစ်ပြီး လိုအပ်သော ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိဆိုင်ရာ အခြေအနေများသည်လည်း မရှိနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံကို သတ်မှတ်ပေးသော အချက်အလက်များတွင် အခြား မည်သည့် တည်ဆောက်ပုံမျှ မပါဝင်ဘဲ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> တစ်ခုတည်းသာ သီးသန့် ပါဝင်သည်။ *ထိုကဲ့သို့သော ကတော့ပုံနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ ၎င်းတို့၏ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ်ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် <math>\mathcal{C}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ *ဒွန်တွဲမှု (duality) နိယာမအရ ဗလာပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် အောက်ခြေ အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathcal{C}</math> သာလျှင် အပြည့်အဝ ပါဝင်သည်။ *ကိုစုဆုံမှတ် (colimit) ကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု (initial object) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်း၏ ကိုစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> === ညီမျှပိုင်း (Equalizer) === ညီမျှပိုင်း (equalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ ပုံကြမ်း (parallel pair diagram) <math>f,g:A \rightrightarrows B</math> တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤစုံတွဲအထက်ရှိ ကတော့ပုံကို <math>fa = ga</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>a:C\rightarrow A</math> တစ်ခုတည်းဖြင့် ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ညီမျှပိုင်းသည် ဤဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသော စကြဝဠာ မြား (universal arrow) <math>h:E\rightarrow A</math> ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုများတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\phi</math> နှင့် <math>\psi</math> တို့၏ ညီမျှပိုင်းသည် <math>\phi(g) = \psi(g)</math> ဖြစ်စေမည့် အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ခုသည် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) ဖြစ်နေပါက ညီမျှပိုင်းသည် အခြား ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်၏ ကာနယ် (kernel) ပင်ဖြစ်သည်။ === ပူးလ်ဘက် (Pullback) === ပူးလ်ဘက် (pullback) သည် ကိုစပန် ပုံကြမ်း (cospan diagram) တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ကိုစပန် ပုံကြမ်းဆိုသည်မှာ ဘုံတူညီသော ပစ်မှတ်တစ်ခုရှိသည့် ထပ်တူရမဟုတ်သော မော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခု ပါဝင်သော ပုံကြမ်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>B \rightarrow A \leftarrow C</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိပ်ဖျား <math>D</math> ရှိသော ကိုစပန် ပုံကြမ်း <math>B \xrightarrow{f} A \xleftarrow{g} C</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ဖလှယ်ရ စတုရန်း (commutative square) ကို ဖြစ်ပေါ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤပူးလ်ဘက် <math>P</math> ကို ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fiber product) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>B \times_A C</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\mathbb{Z} \xrightarrow{n} \mathbb{Z} \xleftarrow{m} \mathbb{Z}</math> ၏ ပူးလ်ဘက်တွင် <math>nx=my</math> ဖြစ်စေမည့် ကိန်းပြည့်အတွဲ <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်သည်။ ဤပူးလ်ဘက်သည် <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ ထိုကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားပြီး <math>ma=nb</math> သည် <math>m</math> နှင့် <math>n</math> တို့၏ အငယ်ဆုံး ဘုံဆတိုးကိန်း (least common multiple) ဖြစ်သည်။ ==== တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ပူးလ်ဘက် နှင့် ဖိုက်ဘာများ (The Topological Pullback and Fibers) ==== ဤဥပမာသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton) ပါဝင်နေသော <math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ပူးလ်ဘက် ပုံကြမ်း (pullback diagram) တစ်ခုကို စဉ်းစားထားသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ပူးလ်ဘက်သည် အမှတ်တစ်ခု၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖိုက်ဘာ (fiber) သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (preimage) ကို ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ <math>\rho: \mathbb{R} \to S^1</math> သည် ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line) မှ စက်ဝိုင်းမျဉ်း (circle line) သို့သွားသော စံ ဖုံးအုပ် ပုံဖော်မှု (standard covering map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းကို ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ <math>i: \{*\} \to S^1</math> သည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု ကို တိကျသော အမှတ် <math>1 \in S^1</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ပုံစံတကျ တည်ဆောက်ပုံ နှင့် သက်သေပြချက် (Formal Construction and Proof)''': *<math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ကိုစပန် (cospan) <math>X \xrightarrow{f} Z \xleftarrow{g} Y</math> တစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်ကို ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ရပ်ဝန်း <math>X \times Y</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) ကို ယူ၍ တည်ဆောက်သည်။ *၎င်းရပ်ဝန်းပိုင်းတွင် <math>f(x) = g(y)</math> ဖြစ်စေမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းကို ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (subspace topology) တပ်ဆင်ထားသည်။ *ကျွန်ုပ်တို့၏ တိကျသော ပုံကြမ်း <math>\mathbb{R} \xrightarrow{\rho} S^1 \xleftarrow{i} \{*\}</math> အတွက် ပူးလ်ဘက်ရပ်ဝန်း <math>P</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>P = \{(t, *) \in \mathbb{R} \times \{*\} \mid \rho(t) = i(*)\}</math> *<math>P = \{t \in \mathbb{R} \mid e^{2\pi i t} = 1\}</math> *အွိုင်လာ ပုံသေနည်း (Euler's formula) အရ <math>e^{2\pi i t} = \cos(2\pi t) + i\sin(2\pi t)</math> ဖြစ်သည်။ *ဤသည် <math>1</math> နှင့် ညီမျှရန်အတွက် <math>\cos(2\pi t) = 1</math> နှင့် <math>\sin(2\pi t) = 0</math> ဖြစ်ရမည်။ *၎င်းသည် <math>t</math> သည် ကိန်းပြည့် (integer) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ပင်ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ပူးလ်ဘက်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *<math>P</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် စံ တိုပေါ်လော်ဂျီပါရှိသော <math>\mathbb{R} \times \{*\} \cong \mathbb{R}</math> မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိန်းပြည့်များသည် ကိန်းစစ်မျဉ်း အတွင်းရှိ သီးခြားဖြစ်နေသောအမှတ်များ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း <math>P</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{Z}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ *အမှတ်တစ်ခု ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း တစ်လျှောက်ရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်သည် ထိုအမှတ်၏ ဖိုက်ဘာ (fiber) ကို ရရှိစေသည်ဟူသော လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဤအချက်က ပုံစံတကျ (formal) သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (Inverse Limits) === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ် (inverse limit) သည် <math>\omega^{op}</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ အဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံ သို့မဟုတ် ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခုကို ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\dots \rightarrow F_3 \rightarrow F_2 \rightarrow F_1 \rightarrow F_0</math> ဟူသော အရာဝတ္ထုများ၏ ကိန်းစဉ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဤအချက်အလက်များကို ထိပ်ဖျား <math>c</math> မှနေ၍ ကတော့ပုံတစ်ခုအဖြစ် တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\lim F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းသည် အဆိုပါကိန်းစဉ်အထက်ရှိ အဆုံးသတ် ကတော့ပုံ (terminal cone) ပင်ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုအနေဖြင့် p-အခြေခံကိန်းပြည့်များ (p-adic integers) <math>\mathbb{Z}_p</math> ကို လေ့လာနိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ကွင်းများဖြစ်သော <math>\mathbb{Z}/p^n</math> ကြားရှိ စားလဒ် ပုံဖော်မှု (quotient map) များ ကိန်းစဉ်၏ ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ === တိကျသော ကိုစုဆုံမှတ် ပုံသဏ္ဍာန်များ (Specific Colimit Shapes) === ကိုစုဆုံမှတ်များ (colimits) သည် အထက်တွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သော စုဆုံမှတ်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများ၏ ဒွန်တွဲ (dual) ဖြစ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (Coproduct) ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (coproduct) <math>\coprod_{j \in J} A_j</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) တစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤကိုစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ပေါင်းလဒ် အင်ဂျက်ရှင်းများ (coproduct injections) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းတို့ကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\iota_{j'}: A_{j'} \rightarrow \coprod_{j \in J} A_j</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ==== ကိုညီမျှပိုင်း (Coequalizer) ==== ကိုညီမျှပိုင်း (coequalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ (parallel pair) ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော <math>f,g: A \rightrightarrows B</math> တို့အတွက် ကိုညီမျှပိုင်းသည် <math>hf=hg</math> ဖြစ်စေမည့် စကြဝဠာ ပုံဖော်မှု (universal map) <math>h:B\rightarrow C</math> ဖြစ်သည်။ ဤကိုစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံကို ခက်ရင်းခွ (fork) ဟု ပုံမှန်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: G \rightarrow H</math> တစ်ခု၏ ကိုကာနယ် (cokernel) သည် <math>\phi</math> နှင့် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) <math>e: G \rightarrow H</math> တို့၏ ကိုညီမျှပိုင်း ဖြစ်သည်။ ==== ပွတ်ရှ်အောက် (Pushout) ==== ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) သည် စပန် ပုံကြမ်း (span diagram) တစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေးထားသော ပုံဖော်မှုများအောက်ရှိ စကြဝဠာ ဖလှယ်ရ စတုရန်း (universal commutative square) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဍာန် ရပ်ဝန်း (figure eight space) သည် အခြေခံအမှတ်မပါသော ရပ်ဝန်း ပုံကြမ်း (unbased space diagram) <math>S^1 \leftarrow * \rightarrow S^1</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်သည်။ ဤရပ်ဝန်းသည် စက်ဝိုင်းနှစ်ခုကို ပူးပေါင်းထားသော <math>S^1 \vee S^1</math> ပုံစံဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မုန့်လက်ကောက် (torus) <math>T \cong S^1 \times S^1</math> ကို ၎င်း၏ နယ်နိမိတ် (boundary) တစ်လျှောက်တွင် အပိတ်ပြား (disk) <math>D^2</math> ကို ကပ်ခြင်းပါဝင်သည့် ပွတ်ရှ်အောက်မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ==== ကိန်းစဉ်တန်း ကိုစုဆုံမှတ် သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (Sequential Colimit or Direct Limit) ==== ကိန်းစဉ်တန်း ကိုစုဆုံမှတ် (sequential colimit) သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (direct limit) သည် အော်ဒီနယ် (ordinal) <math>\omega</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>F_0 \rightarrow F_1 \rightarrow F_2 \rightarrow \dots</math> ကဲ့သို့သော ပုံကြမ်းမျိုးဖြစ်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\text{colim} F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် အစုများနှင့် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်းများ (inclusion maps) <math>X_0 \hookrightarrow X_1 \hookrightarrow \dots</math> ပါဝင်သော ကိန်းစဉ်တစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ်သည် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု (union) <math>\bigcup_{n \ge 0} X_n</math> ဖြစ်သည်။ CW ကွန်ပလက်စ် (CW complex) တစ်ခုသည် ၎င်း၏ <math>n</math>-အရိုးစုများ (<math>n</math>-skeleta) ၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ == တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Adjunction) == === ဟွမ်း-အစု တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (The Hom-Set Adjunction) === <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (locally small categories) ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) တစ်ခုတွင် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာအတွဲ (opposing pair of functors) ဖြစ်ကြသော <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math> နှင့် <math>G: \mathcal{D} \to \mathcal{C}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းအပြင် အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ မိသားစု (family of bijections) လည်း အတူတကွ ပါဝင်သည်။ *<math>\Phi_{c,d} : \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d) \xrightarrow{\sim} \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်သောအခါ <math>F</math> ကို <math>G</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>G</math> ကို <math>F</math> ၏ ညာတွဲဖက် (right adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>F \dashv G</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းအနေဖြင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^\sharp \in \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>\Phi_{c,d}</math> အောက်ရှိ ၎င်း၏ပုံရိပ်ကို <math>f^\flat \in \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ရေးသားသည်။ ဤမော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခုကို အချင်းချင်း၏ တွဲဖက်များ (adjuncts) သိုမဟုတ် ထရန်စပို့စ်များ (transposes) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းက ဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့၏ အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင်များကို မည်သို့ လိုက်နာစောင့်ထိန်းရမည်ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဤအချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲ၍ လေ့လာမည်။ ==== <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{D}</math>) ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် <math>\mathcal{D}</math> မှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) နှစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), -)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(-))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\Phi_{c,-}</math> သည် ဤအစုတန်ဖိုးရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တိကျစွာဆိုရသော် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>k: d \to d'</math> အတွက်မဆို ဤသဘာဝကျမှုသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>G(k)_* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c,d'} \circ k_*</math> ဤနေရာတွင် <math>k_*</math> သည် <math>k</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (postcomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ထို့အတူ <math>G(k)_*</math> သည် <math>G(k)</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိကို အစုဝင်များ၏ ညီမျှခြင်းတစ်ခုအဖြစ် ဘာသာပြန်ဆိုပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(k \circ f^\sharp)^\flat = G(k) \circ f^\flat</math> ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{C}</math>) ==== ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက <math>\mathcal{C}</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) နှစ်ခုကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(-), d)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(-, G(d))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c' \to c</math> အတွက်မဆို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>h^* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c',d} \circ F(h)^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F(h)^*</math> နှင့် <math>h^*</math> တို့သည် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အစုဝင်များအရ စဉ်းစားပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(f^\sharp \circ F(h))^\flat = f^\flat \circ h</math> === မေ့လျော့ ဖန်တာ နှင့် လွတ်လပ်သော ဖန်တာ (The Forgetful and Free Functors) === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများကို လေ့လာရာတွင် ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများမှစတင်လေ့ရှိသည်။ <math>\mathbb{k}</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤနေရာတွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကို စဉ်းစားမည်။ ပထမတစ်ခုမှာ <math>\mathbb{k}</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများနှင့် မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ ပါဝင်သော <math>\text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ အစုများနှင့် ဖန်ရှင်များ ပါဝင်သော <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အခြေခံတွက်ချက်မှု နှစ်ခုဖြင့် ကြားခံချိတ်ဆက်ပေးထားသည်။ ==== မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U</math>==== ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုမှ ၎င်း၏ အခြေခံ အစုဝင်များဆီသို့ ကူးပြောင်းခြင်းကို မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U: \text{Vect}_{\mathbb{k}} \to \text{Set}</math> က ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(V)</math> သည် အခြေခံ ဗက်တာများအစု ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဗက်တာပေါင်းခြင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများကို ထိရောက်စွာ မေ့လျော့ပစ်လိုက်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) <math>L: V \to W</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(L)</math> သည် မူလပုံဖော်မှုအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းကို အစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်တစ်ခုအနေဖြင့်သာ သတ်မှတ်စဉ်းစားသည်။ ==== လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F</math>==== ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော အစု <math>S</math> တစ်ခုမှနေ၍ လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F: \text{Set} \to \text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကို အသုံးပြုကာ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ <math>F(S)</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော လွတ်လပ်သည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (free vector space) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>\mathbb{k}[S]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>S</math> ၏ အစုဝင်များသည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ ဗက်တာများသည် <math>\sum_{i=1}^n c_i s_i</math> ပုံစံရှိသော အဆုံးရှိ ပုံစံတကျ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (finite formal linear combinations) ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>c_i \in \mathbb{k}</math> ဖြစ်ပြီး <math>s_i \in S</math> ဖြစ်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဖန်ရှင် <math>g: S \to T</math> တစ်ခုအတွက် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>F(g): F(S) \to F(T)</math> ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို အခြေအစု အစုဝင်များတစ်လျှောက် <math>g</math> အား မျဉ်းဖြောင့်သဘောတရားအရ တိုးချဲ့ခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>F(g)(\sum_{i=1}^n c_i s_i) = \sum_{i=1}^n c_i g(s_i)</math> ဖြစ်သည်။ === အခြေခံ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (The Foundational Isomorphism) === မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ၏ အခြေခံကျသော ရလဒ်တစ်ခုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ အခြား ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုမဆိုကို ၎င်းက <math>V</math> ၏ အခြေအစုအပေါ် သက်ရောက်မှုဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း သိရသည်။ ဤသဘောတရားကို ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီအရ ဖော်ပြပါက မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင်များကြားရှိ ပုံမှန် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (canonical bijection) တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ မည်သည့် အစု <math>S</math> နှင့် မည်သည့် <math>\mathbb{k}</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ <math>\text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \cong \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု ရှိသည်။ '''သက်သေပြချက်''': *ကျွန်ုပ်တို့သည် ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့ကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သည်။ *ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြမည်။ *<math>\Phi: \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \to \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> သည် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း <math>L: F(S) \to V</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Phi(L)</math> ကို ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *ထိုဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>s \in S</math> အတွက်မဆို <math>f(s) = L(s)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွင်းသို့ ၎င်း၏ အခြေအစုအဖြစ် သဘာဝအလျောက် ထည့်သွင်းတည်ရှိနေသည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် <math>L</math> ၏ အရင်းအမြစ်ကို အခြေအစု အစုဝင်များဆီသို့ ရိုးရှင်းစွာ ကန့်သတ်ပေးလိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ *<math>\Psi: \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V)) \to \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် တိုးချဲ့ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Psi(f)</math> ကို အောက်ပါ ညီမျှခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသော ပုံဖော်မှု <math>L: F(S) \to V</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i f(s_i)</math> *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် အဆုံးရှိ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းအဖြစ် တစ်ခုတည်းသီးသန့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ *ဤအချက်က <math>L</math> ကို ခိုင်မာတိကျသော မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု ဖြစ်စေရန် သေချာစေသည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် ပြောင်းပြန်များဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် ၎င်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ကြည့်မည်။ <math>\Phi \circ \Psi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>f \in \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Phi(\Psi(f))(s) = \Psi(f)(s) = f(s)</math> *သို့ဖြစ်၍ <math>\Phi(\Psi(f)) = f</math> ဖြစ်သည်။ <math>\Psi \circ \Phi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>L \in \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Psi(\Phi(L))\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i \Phi(L)(s_i) = \sum_{i=1}^n c_i L(s_i)</math> *<math>L</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\sum_{i=1}^n c_i L(s_i) = L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right)</math> ဖြစ်သည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\Psi(\Phi(L)) = L</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့သည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ *အခြေအစု <math>S</math> မှ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> သို့ ပုံဖော်ခြင်းသည် <math>F(S)</math> မှ <math>V</math> သို့သွားသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ တိုးချဲ့သွားနိုင်သည်ဟူသော ပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ဤသက်သေပြချက်က ပုံစံတကျ လွှမ်းခြုံပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း ဥပမာများ (Examples of Adjunctions) === '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (Topological adjunctions):''' <math>\text{Top}</math> ကတ်တဂိုရီမှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U: \text{Top} \to \text{Set}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) နှင့် ညာတွဲဖက် (right adjoint) နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>D(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>I(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ '''ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက်များ (Galois connections):''' ကြိုတင်အစဉ်ကျသောအစုများ (preorders) ကြားရှိ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစဉ်လိုက် ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက် (monotone Galois connection) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ဖြစ်ကြသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>F \dashv G</math> သည် <math>F(a) \le b</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>a \le G(b)</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် <math>F</math> ကို အောက်တွဲဖက် (lower adjoint) ဟု ခေါ်ပြီး <math>G</math> ကို အထက်တွဲဖက် (upper adjoint) ဟု ခေါ်သည်။ '''ကိန်းပြည့်နှင့် ကိန်းစစ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများ (Integer/Real posets):''' ကိန်းပြည့်များမှ ကိန်းစစ်များဆီသို့ သွားသော ပါဝင်မှု ဖန်တာ (inclusion functor) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{R}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက်နှင့် ညာတွဲဖက် နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ အထက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (ceiling function) <math>\lceil - \rceil</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်မှာ အောက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (floor function) <math>\lfloor - \rfloor</math> ဖြစ်သည်။ '''အစုပိုင်းများ နှင့် ပုံရိပ်များ (Subsets and images):''' ဖန်ရှင် <math>f: A \to B</math> တစ်ခုအတွက် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် (direct image) <math>f_*</math> နှင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (inverse image) <math>f^{-1}</math> တို့သည် ပါဝါအစုများဖြစ်သော <math>P(A)</math> နှင့် <math>P(B)</math> တို့မှ ဖွဲ့စည်းထားသည့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကြားရှိ ဖန်တာများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာသည် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် ဖန်တာ၏ ညာတွဲဖက် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>f(A') \subseteq B'</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>A' \subseteq f^{-1}(B')</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာတွင် <math>f_!</math> ဟုခေါ်သော နောက်ထပ် ညာတွဲဖက်တစ်ခု ထပ်မံရှိသေးသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများတွင် အဓိကကျသော အမျိုးအစားတစ်ခုမှာ "မေ့လျော့" ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U</math> သည် ညာတွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်ပြီး "လွတ်လပ်သော" တည်ဆောက်ပုံ ဖန်တာ (free functor) <math>F</math> သည် ဘယ်တွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။ အောက်ပါတို့မှာ ၎င်း၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများဖြစ်ကြသည်။ '''အစုများ (Sets):''' အခြေခံအမှတ်ပါသော အစုများ ကတ်တဂိုရီမှ ရိုးရိုးအစုများ ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\text{Set}_* \to \text{Set}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ <math>X_+ := X \sqcup \{*\}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အခြေခံအမှတ်ပါသောအစု (pointed set) ဖြစ်သည်။ '''မိုနွိုက်များ (Monoids):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် မိုနွိုက် (free monoid) ဆိုသည်မှာ <math>X</math> မှ အစုဝင်များကို အသုံးပြု၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အဆုံးရှိ စာရင်းများ သို့မဟုတ် စကားလုံးများ ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ '''ကွင်းများ (Rings):''' အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>A</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်း (free ring) ဆိုသည်မှာ တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာ (tensor algebra) <math>\oplus_{n>0}A^{\otimes n}</math> ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အုပ်စု <math>G</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်းဆိုသည်မှာ အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>\mathbb{Z}[G]</math> ဖြစ်သည်။ '''မော်ဂျူးများနှင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Modules/Abelian Groups):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် အဘီလီယန်အုပ်စု (free abelian group) ဆိုသည်မှာ အဆုံးရှိ ပုံစံတကျပေါင်းလဒ်များ (finite formal sums) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော <math>\mathbb{Z}[X]</math> ဖြစ်သည်။ အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် <math>R</math>-မော်ဂျူး (free <math>R</math>-module) ဆိုသည်မှာ <math>R[X]</math> ဖြစ်သည်။ '''အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (Group completion):''' ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) များ ကတ်တဂိုရီသို့ အဘီလီယန်အုပ်စုများ ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း <math>\text{Ab} \hookrightarrow \text{CMonoid}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ ဂရိုသန်ဒိခ် အုပ်စု (Grothendieck group) သို့မဟုတ် အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (group completion) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက်တစ်ခုမှနေ၍ အဘီလီယန်အုပ်စုတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ '''စကေလာများ (Scalars):''' ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \to S</math> တစ်ခုသည် စကေလာများ ကန့်သတ်ခြင်း ဖန်တာ (restriction of scalars functor) <math>\phi^*: \text{Mod}_S \to \text{Mod}_R</math> ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ စကေလာများ တိုးချဲ့ခြင်း (extension of scalars) <math>(\otimes_R -)</math> ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== *{{citation |last = Riehl |first = Emily |title = Category Theory in Context |date = 2016 |publisher = Dover |url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ |isbn = 9780486809038 }} * {{citation | last1 = Eilenberg | first1 = S. | last2 = Mac Lane | first2 = S. | title = General theory of natural equivalences | journal = Transactions of the American Mathematical Society | volume = 58 | pages = 231–294 | year = 1945 }} * {{citation | last1 = Cartan | first1 = H. | last2 = Eilenberg | first2 = S. | title = Homological Algebra | publisher = Princeton University Press | place = Princeton | year = 1956 }} * {{Citation | last = Spivak | first = David | title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013 | date = 2013 | work = MIT OpenCourseWare | access-date = February 2, 2015 | url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/# }} {{refend}} [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] k14u2rqutyhgs9kim6h229f8bkzxn57 1037901 1037900 2026-06-13T11:06:06Z Mkant00 135890 1037901 wikitext text/x-wiki [[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ <math>F</math> မှ <math>G</math> သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' <math>\alpha</math> ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']] '''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}} [[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]] [[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] ကတ်တဂိုရီများ၊ ဖန်တာများနှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ ဟူသော သုံးခုတွဲကို ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စာတမ်းတွင် သီးခြားလွတ်လပ်သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများအဖြစ် ပုံစံတကျ ထပ်မံဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> ၎င်းတို့၏ ကနဦး အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ အက္ခရာသင်္ချာအသစ်တစ်ခု တီထွင်ရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက ချက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Čech cohomology) ရှိ စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်များအတွက် (universal coefficient theorems) လိုအပ်သော စုဆုံမှတ်များကို လေ့လာရန်နှင့်၊ အထူးသဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ ဤအခြေခံကျသော စာတမ်းများတွင် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပုံနှိပ်ဖော်ပြခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော <math>Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}</math> သည် တိကျသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]] (derived functor) <math>\text{Ext}</math> သည် ပုံစံတကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခံရသော အစောဆုံး ဖန်တာများထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ <math>p</math>-အခြေခံကိန်း ဆော်လီနွိုက်၏ 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြည့်စွက်စု ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များမှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များမှာ သဘာဝကျကြောင်း သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် တို့ကြားရှိ ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}} '''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဒဿနဆိုင်ရာ မှတ်စုများ (Historical and Philosophical Notes) <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> == ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ ယင်းသည် ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ တိကျသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းနှင့် သဘောတရားရေးရာ လိုအပ်ချက်များကြောင့် တွန်းအားပေး ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ === မြားသင်္ကေတ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာမှု (The Evolution of the Arrow) === ဖန်ရှင်တစ်ခုကို တိကျသော မြားသင်္ကေတ <math>f: X \rightarrow Y</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အခြေခံအယူအဆသည် ၁၉၄၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဤတီထွင်မှုသည် နှိုင်းရ ဟိုမိုတိုပီ အုပ်စုများ (relative homotopy groups) နှင့် ပတ်သက်သော ဟူးရီဗစ်ဇ် (Hurewicz) ၏ ဟောပြောပို့ချချက်များနှင့် စာတမ်းများမှ အဓိက ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပြေပြစ်သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် ဖောက်စ် (Fox) နှင့် စတင်းရော့ဒ် (Steenrod) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များ၏ အာရုံစိုက်မှုကို လျင်မြန်စွာ ရရှိခဲ့သည်။ မြားသင်္ကေတသည် ရှေးကျ၍ အဓိပ္ပာယ်မကွဲပြားသော <math>f(X) \subset Y</math> သင်္ကေတနေရာတွင် အလျင်အမြန် အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုရှေးကျသော သင်္ကေတသည် ဖန်ရှင် <math>f</math> အောက်ရှိ <math>X</math> ၏ ပုံရိပ်သည် <math>Y</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်းကိုသာ ရိုးရှင်းစွာ ညွှန်ပြခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြားသင်္ကေတသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သော သတ်မှတ်ထားသည့် အရင်းအမြစ်မှ သတ်မှတ်ထားသည့် ပစ်မှတ်ဆီသို့သွားသော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုကို တိကျစွာ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ထူးခြားစွာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ရိုးရှင်းသော သင်္ကေတပြောင်းလဲမှုတစ်ခုက နက်နဲသော သင်္ချာသဘောတရားသစ် (ကတ်တဂိုရီ) တစ်ခုကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် မည်သို့ တိုက်ရိုက် လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် အဓိက သမိုင်းဝင် ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟူးရီဗစ်ဇ်သည် ဤမြားပုံဖော်မှုများကို အမြင်အာရုံဖြင့် ခြေရာခံနိုင်ရန်အတွက် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သူအဖြစ်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခံရသည်။ === ဒဿနဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Philosophical Terminology)=== ဤနယ်ပယ်၏ ဝေါဟာရများသည် ယုတ္တိဗေဒ ဒဿနိကဗေဒမှ အများအပြား ရယူထားပြီး ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ သရုပ်မဲ့ပြုလုပ်ထားခြင်းကို ထင်ဟပ်နေသည်။ ကတ်တဂိုရီ (Category) ဟူသော ဝေါဟာရကို အရစ္စတိုတယ် (Aristotle) နှင့် ကန့်တ် (Kant) တို့၏ ဒဿနဆိုင်ရာ ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုများမှ ရယူသုံးစွဲခဲ့သည်။ ဖန်တာ (Functor) ဟူသော ဝေါဟာရကို ရူးဒေါ့ဖ် ကာနပ် (Rudolf Carnap) ၏ Logische Syntax der Sprache စာအုပ်မှ ယူငင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဟူသော ဝေါဟာရကို ထိုခေတ်အခါက အလွတ်သဘော သုံးနှုန်းနေကြသော သင်္ချာဝေါဟာရမှနေ၍ တိကျခိုင်မာသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တစ်ခုအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ === အမ်မီ နိုသာ၏ အမွေအနှစ် (The Legacy of Emmy Noether) === ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များသည်ဘာလဲ ဟူသော မေးခွန်းကို မဖြစ်မနေ မေးမြန်းရန် တောင်းဆိုထားသည်။ ၎င်းသီအိုရီက သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများနှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ပုံဖော်မှုများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း သတ်မှတ်၍ လေ့လာရန် အခိုင်အမာ တိုက်တွန်းထားသည်။ အစုဝင်များထက် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအပေါ် ဤသို့ နက်နက်နဲနဲ အလေးပေးမှုသည် အမ်မီ နိုသာ (Emmy Noether) ၏ အမွေအနှစ် တစ်စိတ်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ သူမသည် အုပ်စုများနှင့် ကွင်းများကို လေ့လာရာတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအရ အသုံးပြုခြင်းအား ရှေ့ဆောင်လမ်းပြခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ ပညာရှင်အများစုသည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ အရာဝတ္ထုများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးလေ့ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbf{Set}</math> နှင့် <math>\mathbf{Cat}</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မြားများအပေါ် အလေးပေးမှုသည် အလွန်အရေးပါလှသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်အုပ်စုများသည် ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ မြားများဖြင့်သာ အမည်ပေးကြသည်။ အထူးသဖြင့် ချားလ်စ် အဲရက်စမန်း (Charles Ehresmann) ၏ ကျောင်းသည် ထင်ရှားပြီး ၎င်းတို့က <math>\mathbf{Cat}</math> ကို ဖန်တာများ၏ ကတ်တဂိုရီအဖြစ် တင်းကျပ်စွာ ရည်ညွှန်းကြသည်။ [[File:Emmy Noether.jpg|right|thumb|250px| အာမာလီယာ အမ်မီ နိုသာ (Amalie Emmy Noether) သည် ဘာဗေးရီးယန်း လူမျိုး ဂျာမန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူမကို ဘာဗေးရီးယား ဘုရင်နိုင်ငံ၊ အာလန်ဂန် (Erlangen) မြို့တွင် ၁၈၈၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်၊ ဘရင်မော (Bryn Mawr) မြို့တွင် ၁၉၃၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူမသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) နှင့် သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒ (theoretical physics) တို့အတွက် အခြေခံကျသော ပံ့ပိုးကူညီမှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူမသည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)| ကွင်း]]များ (rings)၊ ဖီးလ်ဒ်များ (fields) နှင့် အက္ခရာသင်္ချာများ (algebras) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တော်လှန်ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော နိုသာ သီအိုရမ် (Noether's theorem) သည် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ သဘာဝနိယာမများ၏ အချိုးညီမှုများ (symmetries) ကို ၎င်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော တည်မြဲပမာဏများ (conservation quantities) တည်ရှိမှုနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ပြထားသည်။]] ==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်== '''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>X, Y, Z, \dots</math> စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။ * '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>f, g, h, \dots</math> စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။ မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ <math>f:X\rightarrow Y</math> တွင် <math>f</math> သည် အရင်းအမြစ် <math>X</math> နှင့် ပစ်မှတ် <math>Y</math> တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''<math>1_{X}:X\rightarrow X</math> တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။ <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် <math>g</math> ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>gf</math> ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။ ထို <math>gf</math> ၏ အရင်းအမြစ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။ (မှတ်ချက်။ ဤတွင် "domain" နှင့် "codomain" တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ "အရင်းအမြစ်စု" နှင့် "ပစ်မှတ်စု" အစား "စု" (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ "အရင်းအမြစ်" နှင့် "ပစ်မှတ်" ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ "စု" ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။) === နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * မည်သည့် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>1_{Y}f</math> နှင့် <math>f1_{X}</math> တို့ နှစ်ခုလုံးသည် <math>f</math> နှင့် ညီမျှသည်။ * ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု <math>f, g, h</math> တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် <math>h(gf)</math> နှင့် <math>(hg)f</math> တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို <math>hgf</math> ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ == ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ == *'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (quiver homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ * '''Set''': [[အစု]]များ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>\textbf{hTop}</math>''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် <math>\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]</math> သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို <math>[X, Y]</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ *'''<math>Set_{*}</math> နှင့် <math>Top_{*}</math>''': အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Group''': [[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]]များ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။ *'''[[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ| Ring]]''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Field''': ဖီးလ်ဒ်များ (fields) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို (field homomorphisms) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mod_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် ဘယ် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Ch_{R}</math>''': <math>R</math>-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mat_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် <math>Mat_{R}</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ <math>n</math> မှ <math>m</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>R</math> မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော <math>m \times n</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ *'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု <math>G</math> သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် [[မိုနွိုက်]] (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ *'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။ === ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ နှင့် သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (Concrete and Abstract Categories) === အထက်ပါ ဥပမာအများစုသည်''' ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories)''' ဖြစ်ကြသည် ။ ၎င်းကတ်တဂိုရီများရှိ အရာဝတ္ထုများတွင် အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိကြသည် ။ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် အဆိုပါ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြသည် ။ သို့သော် ကတ်တဂိုရီတိုင်းသည် ဤကဲ့သို့ ဖန်ရှင်များကိုသာ အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ပေ ။ မော်ဖစ်ဇင်များသည် ဖန်ရှင်များ မဟုတ်သော '''သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (abstract categories)''' လည်း များစွာတည်ရှိသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>Mat_{R}</math> ကတ်တဂိုရီတွင် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကိန်းအုံများကို (matrices) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ထို့အတူ အုပ်စုတစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအဖြစ် သတ်မှတ်ပါက ထိုအုပ်စု၏ အစုဝင်များသည် မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်လာကြသည် ။ ဤသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်များသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်မရှိကြောင်း ပြသနေသည် ။ == မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) == *'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) <math>h,k: w\rightrightarrows x</math> အတွက်မဆို <math>fh=fk</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ <math>h,k: y\rightrightarrows z</math> အတွက်မဆို <math>hf=kf</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက် <math>gf=1_X</math> နှင့် <math>fg=1_Y</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g: Y\rightarrow X</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို <math>f</math> ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် <math>X \cong Y</math> ဟု ရေးသားသည်။ *'''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' <math> x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x</math> တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး <math>rs=1_{x}</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>s</math> ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် <math>r</math> ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး <math>r</math> ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် <math>s</math> ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>s</math> သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>r</math> သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် <math>s</math> ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>r</math> ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် <math>C</math> သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။ '''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ === မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) === *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if) ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ <math>C^{op}</math> တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) <math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf</math> အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>gf</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက <math>g</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။ *မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>C</math> အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် <math>C^{op}</math> အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ *ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ *ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။ === အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) === အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) *(i) <math>f:x\rightarrow y</math> သည် <math>C</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ *(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) <math>f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ *(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ ဤအခြေအနေတွင် "ဘိုင်ဂျက်ရှင်း" နှင့် "အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်" ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။ <math>C(c,x)</math> နှင့် <math>C(c,y)</math> တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု <math>f_{*}</math> သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) == === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) === ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>x, y</math> တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>C(X, Y)</math> သို့မဟုတ် <math>\text{Hom}(X, Y)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။ ကတ်တဂိုရီများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရာတွင် အစု (set) ဟူသော စကားလုံးအစား စုစည်းမှု (collection) ဟူသော စကားလုံးကို သတိပြု၍ အသုံးပြုထားသည် ။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ အစုများအားလုံး ပါဝင်သော အစုဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ ။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် အစုများအားလုံးပါဝင်သော Set ကတ်တဂိုရီ၏ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဖြစ်နိုင်ပေ ။ ဤကဲ့သို့ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ကတ်တဂိုရီများ၏ အရွယ်အစားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်လာသည် ။ === ဂရုပွိုက် (Groupoid) === '''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း <math>X</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' <math> \Pi_{1}X</math> သည် <math>X</math> ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin_{iso}</math> သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin</math> ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' <math>D</math> တစ်ခုကို <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ === ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' <math>C \times D</math> တစ်ခု ရှိသည်။ *၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(c, d)</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>c</math> သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ <math>d</math> သည် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>f: c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> နှင့် <math>g: d \rightarrow d^{\prime} \in D</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။ === ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\text{C}</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>\text{C}</math> တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{\text{op}}</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ <math>f^{\text{op}}</math> ၏ အရင်းအမြစ် သည် <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>f^{\text{op}}</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}</math> <math>\text{C}^{\text{op}}</math> ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်- *<math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>1_{X}^{\text{op}}</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ <math>g, f</math> တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ <math>\text{C}^{\text{op}}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f^{\text{op}}, g^{\text{op}}</math> ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို <math>g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}</math> အဖြစ် ရေးသည်။ <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}</math> <math>\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow</math> <math>g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}</math> ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို <math>c/C</math> နှင့် <math>C/c</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>c/C</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow x</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: c \rightarrow x</math> မှ <math>g: c \rightarrow y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>g = hf</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C/c</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow c</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: x \rightarrow c</math> မှ <math>g: y \rightarrow c</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>f = gh</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>c/C</math> သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ <math>C/c := (c/(C^{op}))^{op}</math> ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>C/c</math> သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ == ဖန်တာ (Functor) == ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ === နဂိုမှန်အဆိုများ === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ *'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် <math>Ff</math> သည် ကတ်တဂိုရီ <math>D</math> အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>Fg</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ အမျိုးအစားများ === *'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathsf{D}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>d</math> နှင့် <math>Fc</math> တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathsf{C}</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) === <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F</math> ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F: C^{\text{op}} \rightarrow D</math> သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ==== နဂိုမှန်အဆိုများ ==== အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ === ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို <math>c</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်- <math>C(c, -): C \rightarrow Set</math> <math>C(-, c): C^{op} \rightarrow Set</math> *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(c, x)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow y</math> ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) <math>f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) <math>f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ === နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' <math>C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *အရာဝတ္ထုစုံတွဲ <math>(x, y)</math> ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) <math>C(x, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f: w \rightarrow x</math> နှင့် <math>h: y \rightarrow z</math> တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်- <math>C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)</math> <math>g \mapsto hgf</math> ၎င်းသည် <math>g: x \rightarrow y</math> ကို ယူ၍ <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် <math>h</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ကာ <math>hgf: w \rightarrow z</math> ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍ '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ ဥပမာများ === *'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ <math>\pi_{1}: Top_{*} \rightarrow Group</math> တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် <math>f:(X,x)\rightarrow(Y,y)</math> တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)</math> တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ဖန်တာ <math>X: BG \rightarrow C</math> တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> အပေါ် <math>G</math> ၏ ဘယ်သက်ရောက်ချက် (left action) ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည် ။ ထို့အတူ ညာသက်ရောက်ချက် (right action) ကို ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>X: BG^{op} \rightarrow C</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ ဂုဏ်သတ္တိများအရ ဤသက်ရောက်ချက်များရှိ အုပ်စုဝင်များသည် အရာဝတ္ထု <math>X</math>၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) အဖြစ် မဖြစ်မနေ သက်ရောက်ရမည် ဖြစ်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>C = Set</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-အစု (<math>G</math>-set) ဟုခေါ်ပြီး <math>C = Vect_{\mathbb{K}}</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (<math>G</math>-representation) ဟုခေါ်သည် ။ *'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ <math>f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}</math> တွင် မည်သည့် <math>n\in\mathbb{Z}</math> အတွက်မဆို <math>df_{n}=f_{n-1}d</math> ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}</math> များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်- ** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, <math>Z_n</math>):''' ဖန်တာ <math>Z_{n}</math> သည် <math>Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, <math>B_n</math>):''' ဖန်တာ <math>B_{n}</math> သည် <math>B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, <math>H_n</math>):''' ဖန်တာ <math>H_{n}</math> သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို <math>H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}</math> အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။ *'''ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}</math> သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top</math> သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု <math>\text{Spec}(R)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်- ** <math>I: Ab \rightarrow Group</math> (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor) ** <math>U: Ring \rightarrow Ab</math> (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor) ** <math>(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group</math> (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ) ** <math>I: Ring \rightarrow Rng</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) ** <math>I: Field \rightarrow Ring</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) *'''ကဲကုလပ်စ်မှ ဆင်းသက်ချက် (Derivative):''' ကိန်းရှင်တစ်ခုထက်ပိုသော ကဲကုလပ်စ် (multivariable calculus) မှ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) သည် ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ သရုပ်ပြချက်တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ <math>D: Euclid_{*} \rightarrow Mat_{\mathbb{R}}</math> ဟူသော ဖန်တာတစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ ။ ဤဖန်တာသည် ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) တစ်ခုကို ၎င်း၏ အတိုင်းအတာ (dimension) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးပြီး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံ (Jacobian matrix) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည် ။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းအရ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံသည် မူလဖန်ရှင်များ၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံများကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားခြင်းသည် ဖန်တာ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိကို တိုက်ရိုက် ကိုယ်စားပြုနေခြင်း ဖြစ်သည် ။ *'''အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း ဖန်တာ (Clustering functor):''' တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် (topological data analysis) အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း အယ်လ်ဂိုရီသမ် (clustering algorithm) များကို ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည် ။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ (metric spaces) မှ အစုအဖွဲ့ ကတ်တဂိုရီ (cluster category) သို့သွားသော သင့်လျော်သည့် ဖန်တာများကို ရှာဖွေခြင်းဖြင့် ဒေတာများကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီက ကူညီပေးသည် ။ === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) <math>D^2</math> ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (<math>\pi_1</math>) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။ == ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) == === ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) === ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}</math> နှင့် <math>G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}</math> တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' <math>F \downarrow G</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})</math> ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။ *<math>(d, e, f)</math> မှ <math>(d', e', f')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် <math>f' \cdot Fh = Gk \cdot f</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ <math>(h \colon d \to d', k \colon e \to e')</math> === အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) === လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x) = x'</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\int F</math> မှ အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> ကို ကတ်တဂိုရီ <math>\mathsf{C}</math> ရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x') = x</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> အား <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အား <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ === ပုံကြမ်း (Diagram) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F:J\rightarrow C</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။ === ကိန်းသေ ဖန်တာ (Constant Functor) === <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) <math>\mathcal{J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor)''' <math>\Delta_c: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(i) = c</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(f) = \operatorname{id}_c</math> ဖြစ်သည်။ === ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (Cone Over a Diagram) === ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (cone over a diagram)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''ထိပ်ဖျား (summit or apex)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ဤသဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတွင် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစုဖြစ်သော <math>\lambda_i: c \to F(i)</math> များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်များကို '''ခြေတံများ (legs)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>F(f) \circ \lambda_i = \lambda_j</math> === ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ သို့မဟုတ် ကိုကတော့ပုံ (Cone Under a Diagram / Cocone) === ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ''' သို့မဟုတ် '''ကိုကတော့ပုံ (cone under a diagram / cocone)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_c</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''အောက်ခြေ (nadir)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ၎င်းတွင် ခြေတံများဖြစ်သည့် <math>\mu_i: F(i) \to c</math> များ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>\mu_j \circ F(f) = \mu_i</math> === <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ (The Category of Cones Over <math>F</math>) === <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ အရာဝတ္ထုများ (Objects): အရာဝတ္ထုများမှာ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တို့ပါဝင်သော အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(c, \lambda)</math> များ ဖြစ်ကြသည်။ မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms): ကတော့ပုံ <math>(c, \lambda)</math> မှ ကတော့ပုံ <math>(d, \eta)</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c \to d</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>i \in \mathcal{J}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ခြေတံ <math>\lambda_i</math> ကို <math>h</math> မှတစ်ဆင့် ခြေတံ <math>\eta_i</math> သို့ ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားစေရမည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်၊ *<math>\eta_i \circ h = \lambda_i</math> ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition): ကတော့ပုံများအကြား မော်ဖစ်ဇင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ သက်ဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များကို ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားသော ဂုဏ်သတ္တိကို သဘာဝအလျောက် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည်။ == သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) == သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^*</math> နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် <math>V^{**}</math> နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် <math>V \cong V^*</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>V \cong V^{**}</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) <math>F,G: C \rightrightarrows D</math> တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မြား (arrow) <math>\alpha_c: Fc \rightarrow Gc</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)''' ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow c'</math> အတွက်မဆို <math>D</math> အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ {|style="margin:1em auto;" | [[Image:Commutative diagram.png|center|167px|class=skin-invert]] |} တစ်နည်းအားဖြင့် <math>D</math> အတွင်းတွင် <math>\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'</math> ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။ === သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) === '''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း <math>\alpha_c</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို <math>\alpha: F \cong G</math> အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။ === သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ === *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် <math>X, Y: BG \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် <math>G</math>-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (<math>G</math>-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။ *'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>a^{b+c} = a^b \times a^c</math> ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ <math>A^{B+C} \cong A^B \times A^C</math> ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ *'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (<math>1_C \Rightarrow 1_C</math>) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>D^C</math> သို့မဟုတ် <math>[C, D]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{Cat}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{CAT}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ <math>\text{CAT}</math> သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် <math>\text{CAT}</math> ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>\text{CAT}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။ ပါဝင်မှု ဖန်တာ <math>\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}</math> တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။ <math>\text{Cat}</math> သို့မဟုတ် <math>\text{CAT}</math> တွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော <math>GF</math> နှင့် <math>FG</math> တို့သည် <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) === လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\eta: 1_C \cong GF</math> နှင့် <math>\epsilon: FG \cong 1_D</math> တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ <math>GF = 1_C</math> ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ <math>C \simeq D</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>FinSet</math> သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော <math>\{1, 2, \dots, n\}</math> ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။ == ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (Categorical Product) == <math>J</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''တစ်ပိုင်းတစ်စ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (discrete indexing category)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (categorical product)''' ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအရာဝတ္ထုတွင် <math>k \in J</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် ပရိုဂျက်ရှင်း (projection) ဟုခေါ်သော မော်ဖစ်ဇင်များ <math>\pi_k: P \to X_k</math> အသီးသီး ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းမြှောက်လဒ်သည် အောက်ပါ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) နှင့် ပြည့်စုံသည်။ *မည်သည့် <math>j \in J</math> အားလုံးအတွက်မဆို မော်ဖစ်ဇင် <math>f_j: A \to X_j</math> များ ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>A \in C</math> တိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: A \to P</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည်။ === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Product Topology) === အလိုရှိသလောက် များပြားနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုမြှောက်လဒ်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> ပင်ဖြစ်သည်။ <math>P</math> အပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) ကို အကြမ်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (coarsest topology) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် အဖွင့်စု အနည်းဆုံးသာ ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi_k: P \to X_k</math> တိုင်းသည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီအတွက် အခြေအစုပိုင်း (subbasis) တွင် <math>\pi_k^{-1}(U)</math> ပုံစံရှိသော အစုများ ပါဝင်သည်။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု (open set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြေအစု (basis) တစ်ခုကိုမူ ဤအခြေအစုပိုင်းများ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစုများ (finite intersections) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အခြေခံ အဖွင့်စု (basic open set) တစ်ခုသည် အဆုံးရှိသော ကိုဩဒိနိတ်များကိုသာ ကန့်သတ်ထားသည်။ ကျန်ရှိနေသော အနန္တဖြစ်နိုင်သည့် ကိုဩဒိနိတ်များကိုမူ မည်သည့် ကန့်သတ်ချက်မျှမထားဘဲ လွတ်လပ်စွာ ချန်လှပ်ထားသည်။ === Top ကတ်တဂိုရီရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>\prod_{j \in J} X_j</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': <math>(X_j)_{j \in J}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တွင် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ နှင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှုများ <math>\pi_j: P \to X_j</math> တပ်ဆင်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> သည် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>(f_j: A \to X_j)_{j \in J}</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>Set</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မြှောက်လဒ်၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>h(a) = (f_j(a))_{j \in J}</math> ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင် <math>h: A \to P</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ဤဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>h</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရမည်။ ၎င်းအတွက် <math>P</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) မဆိုသည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စု ဖြစ်ကြောင်း ပြသနိုင်လျှင် လုံလောက်ပြီဖြစ်သည်။ <math>S = \pi_k^{-1}(U)</math> သည် <math>P</math> အတွင်းရှိ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>h</math> အောက်ရှိ <math>S</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း စဉ်းစားကြည့်ပါ။ <math>h^{-1}(S) = h^{-1}(\pi_k^{-1}(U)) = (\pi_k \circ h)^{-1}(U)</math> ကျွန်ုပ်တို့၏ တည်ဆောက်ပုံအရ <math>\pi_k \circ h = f_k</math> ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math>h^{-1}(S) = f_k^{-1}(U)</math> <math>f_k</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပေးထားချက်အရ မူလပုံရိပ် <math>f_k^{-1}(U)</math> သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သည်။ <math>P</math> ၏ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တိုင်း၏ မူလပုံရိပ်သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သောကြောင့် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော <math>P</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) ၏ စုဆုံမှတ် (limit) အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ == ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) == သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။ === အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) === အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ <math>C(c,-): C \rightarrow Set</math> သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>C(-,c): C^{op} \rightarrow Set</math> သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === <math>F</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>Set</math> သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်တာ <math>F</math> အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ <math>F</math> သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည် <math>c \in C</math> နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(c,-) \cong F</math> ဖြစ်ပြီး <math>F</math> သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(-,c) \cong F</math> ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ <math>F</math> ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် <math>c</math> မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ <math>c</math> ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) === *'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>f: X \rightarrow X</math> နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် <math>x_0</math> တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု <math>X</math> ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) <math>\mathbb{N}</math>၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) <math>s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}</math> နှင့် အစုဝင် <math>0 \in \mathbb{N}</math> တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ <math>r(0) = x_0</math> နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော <math>r \circ s = f \circ r</math> ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် <math>r: \mathbb{N} \rightarrow X</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ *'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် <math>I_{Set}: Set \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု <math>X</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\text{Set}(*, X) \cong X</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် <math>x \in X</math> များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို <math>x</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် <math>x: * \rightarrow X</math> များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင် <math>U: Group \rightarrow Set</math> ကို အုပ်စု <math>\mathbb{Z}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Group(\mathbb{Z},G) \cong UG</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် <math>g \in UG</math> တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် <math>1</math> ကို <math>g</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) <math>g: \mathbb{Z} \rightarrow G</math> ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' <math>U: Ring \rightarrow Set</math> ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>\mathbb{Z}[x]</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) <math>\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R</math> တစ်ခုကို <math>x</math> ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ *'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင် <math>P: Set^{op} \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု <math>\Omega = \{\top, \bot\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Set(A,\Omega) \cong PA</math> သည် အစုပိုင်း (subset) <math>A^{\prime} \subset A</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) <math>\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် <math>A^{\prime}</math> ၏ အစုဝင်များကိုသာ <math>\top</math> ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ <math>O: Top^{op} \rightarrow Set</math> ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) <math>S</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) <math>Top(X,S) \cong O(X)</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) <math>f: X \rightarrow S</math> တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။ == ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (The Yoneda Lemma) == ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (represented functor) <math>C(c,-)</math> မှနေ၍ အခြား ဖန်တာ <math>F</math> ဆီသို့ သွားသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန် မည်သည့် အချက်အလက်များ လိုအပ်မည်မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရာတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သီအိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Yoneda lemma) သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow \text{Set}</math> နှင့်မဆို <math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>ev_{1_c}: \text{Hom}(C(c, -), F) \cong Fc</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha</math> ကို အစုဝင် <math>\alpha_c(1_c)</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ ဤကိုက်ညီမှုသည် <math>c</math> နှင့် <math>F</math> နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိသည်။ မှတ်ချက်။ <math>C</math> သည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်သော်လည်း သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ စုစည်းမှုဖြစ်သော <math>\text{Hom}(C(c, -), F)</math> သည် အစု (set) တစ်ခုသာ ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ '''ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြချက် (Proof of the Bijection)''': *အစုဝင် <math>x \in Fc</math> တစ်ခုမှနေ၍ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးမည့် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) <math>\Psi: Fc \rightarrow \text{Hom}(C(c, -), F)</math> ကို ဦးစွာ သတ်မှတ်မည်။ *<math>1_c \in C(c,c)</math> မှ <math>Fd</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်လျှောက် ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေရန်အတွက် ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို <math>\Psi(x)_d(f) := Ff(x)</math> အဖြစ် မဖြစ်မနေ သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative square) ၏ လိုအပ်ချက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ *ယေဘုယျ မော်ဖစ်ဇင် <math>g: d \rightarrow e</math> တစ်ခုအတွက် <math>\Psi(x)</math> သည် သဘာဝကျကြောင်းကို စစ်ဆေးနိုင်သည်။ <math>F</math> ၏ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (functoriality) ဂုဏ်သတ္တိကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>F(gf)(x) = Fg(Ff(x))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *၎င်းကို တန်ဖိုးရှာ တွက်ချက်ကြည့်ပါက <math>ev_{1_c}(\Psi(x)) = \Psi(x)_c(1_c) = F(1_c)(x) = 1_{Fc}(x) = x</math> ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ *အခြားတစ်ဖက်တွင် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည့် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းတစ်ခု ရှိသည်။ ဤအချက်က <math>\Psi(ev_{1_c}(\alpha))_d = \alpha_d</math> ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပေးသဖြင့် <math>\Psi</math> သည် ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) လည်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ *ဘယ်နှင့် ညာ ပြောင်းပြန် နှစ်ခုလုံးဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> '''သဘာဝကျမှု သက်သေပြချက် (Proof of Naturality)''': *'''ဖန်တာအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Functor):''' သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\beta: F \Rightarrow G</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_c</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>\beta</math> သက်ရောက်ခြင်းနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ <math>ev_{1_c}^G(\beta \cdot \alpha) = (\beta \cdot \alpha)_c(1_c) = \beta_c(\alpha_c(1_c)) = \beta_c(ev_{1_c}^F(\alpha))</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>\text{Hom}(C(c,-), F)</math> မှ <math>Gc</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျကြောင်း ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Object):''' မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_d</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>f^{*}</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) အပြင် <math>Ff</math> မှတစ်ဆင့် ပုံဖော်ခြင်းတို့နှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့် <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>(\alpha \cdot f^{*})_d(1_d) = \alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း ရရှိသည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (The Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်၏ အလွန်အရေးပါသော အကျိုးဆက်တစ်ခုမှာ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (Yoneda embedding) ပင်ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို ၎င်း၏ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများဖြစ်သော <math>C(c,-)</math> သို့မဟုတ် <math>C(-,c)</math> ဆီသို့ အသီးသီး ပုံဖော်ပေးခြင်းသည် မူလကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီများ (functor categories) ဖြစ်သော <math>Set^{C^{op}}</math> သို့မဟုတ် <math>Set^C</math> ဆီသို့ သွားသည့် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (full and faithful functor) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤအချက်၏ အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုမှာ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မူလ အရာဝတ္ထုများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုများ (Applications of the Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုတစ်ခုမှာ ကေးလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရမ်အရ မည်သည့် သရုပ်မဲ့ အုပ်စု (abstract group) မဆိုသည် ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု (permutation group) တစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထိုအခါ လားရာတူ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်းက ၎င်းကို ညာ <math>G</math>-အစု (right G-set) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ ဤအစု၏ <math>G</math>-အချိုးညီ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ (G-equivariant endomorphisms) အားလုံးသည် ဘယ်ဘက်မှ မြှောက်ခြင်းဖြင့်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အုပ်စု <math>G</math> သည် အစု <math>G</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ == စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits) == === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ (Initial and Terminal Objects) === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object)''' <math>T</math> ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>X \to T</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အစ အရာဝတ္ထု (initial object) <math>I</math>''' ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>I \to X</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (universal properties)''' ကို အသုံးပြု၍ ကတ်တဂိုရီများအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို မည်သည့်အရာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသနည်းဟု မေးမည့်အစား အခြားအရာဝတ္ထုများအားလုံးနှင့် မည်သို့ ဆက်သွယ်ပြုမူသနည်းဟု ကျွန်ုပ်တို့ မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း အစုသီအိုရီအရ တည်ဆောက်ပုံကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ အစ အရာဝတ္ထုများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုအထိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique up to unique isomorphism) ဂုဏ်သတ္တိရှိကြသည်။ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများအတွက် သက်သေပြချက်သည်လည်း ဒွန်တွဲစွာဖြင့် အလားတူပင်ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>I</math> နှင့် <math>I'</math> နှစ်ခုလုံးသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>f: I \to I'</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>I'</math> သည်လည်း အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>g: I' \to I</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>g \circ f</math> သည် <math>I</math> မှ <math>I</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>I</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသာ ရှိနိုင်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>\text{id}_I: I \to I</math> သည် မဖြစ်မနေ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် <math>g \circ f = \text{id}_I</math> ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ *အလားတူပင် <math>f \circ g</math> သည် <math>I'</math> မှ <math>I'</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>I'</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>f \circ g = \text{id}_{I'}</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မည်သည့် အစ အရာဝတ္ထု နှစ်ခုမဆိုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများဆိုင်ရာ ဥပမာများ === အစုများ၊ အုပ်စုများ၊ ကွင်းများ နှင့် ဖီးလ်ဒ်များ ကဲ့သို့သော ကတ်တဂိုရီများကို လေ့လာကြည့်လျှင် ၎င်းတို့၌ အစ အရာဝတ္ထုများ တည်ရှိပါက များသောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားဖွယ် သိပ်မကောင်းလှပေ။ ထိုသို့ စိတ်ဝင်စားဖွယ် မကောင်းသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အခြေခံအုတ်မြစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ==== Set ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> သည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>f: \emptyset \to X</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း သက်သေပြရမည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခုကို အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(a, b)</math> များပါဝင်သော အစုတစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ သတ်မှတ်သည်။ *ဤတွင် အရင်းအမြစ်ရှိ မည်သည့် <math>a</math> မဆိုသည် ပစ်မှတ်ရှိ <math>b</math> တစ်ခုတည်းဆီသို့သာ တိကျစွာ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော <math>\emptyset</math> တွင် မည်သည့် အစုဝင်မျှ မပါဝင်သောကြောင့် ၎င်းဖန်ရှင်ကို သတ်မှတ်ပေးမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲများအစုသည် ဗလာအစုသာ ဖြစ်ရမည်။ *ဤ "ဗလာအစု ဖန်ရှင်" (empty function) သည် အလိုအလျောက် ပုံစံတကျ ဖြစ်တည်နေပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့်လည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(\emptyset, X)| = 1</math> ဖြစ်သည်။ မည်သည့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> မဆိုသည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>g: X \to \{*\}</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း ပြသရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် အစုဝင် <math>*</math> တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>X</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တိုင်းအတွက် ရောက်ရှိနိုင်သော နေရာတစ်ခုသာ ရှိသည်။ *ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သမျှသော တစ်ခုတည်းသော ဖန်ရှင်မှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>g(x) = *</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (constant function) သာဖြစ်သည်။ *ဤဖန်ရှင်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သောကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(X, \{*\})| = 1</math> ဖြစ်သည်။ ==== အုပ်စုများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစုသည် အုပ်စုတစ်ခု မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါဝင်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အသေးအဖွဲ အုပ်စု (trivial group) <math>\{e\}</math> သည် <math>\mathsf{Grp}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \{e\} \to G</math> သည် အရင်းအမြစ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ပစ်မှတ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\phi(e) = e_G</math> ဖြစ်သည်။ *<math>e</math> သည် အရင်းအမြစ်ရှိ တစ်ခုတည်းသော အစုဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ဤဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်နိုင်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: G \to \{e\}</math> သည် <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းကို ပစ်မှတ်ရှိ အစုဝင်တစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် <math>e</math> သာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>\psi(g) = e</math> ဖြစ်ရမည်။ *ဤကိန်းသေ ပုံဖော်မှုသည် အုပ်စု တွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ *ဆိုလိုသည်မှာ <math>\psi(g_1 g_2) = e = e \cdot e = \psi(g_1)\psi(g_2)</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ *<math>\{e\}</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို သုည အရာဝတ္ထု (zero object) အဖြစ် ပုံမှန်အားဖြင့် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ==== ကွင်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့ တိကျရန် လိုအပ်သည်။ ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာတွင် <math>\mathsf{Ring}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများကို (unital rings) ကိုယ်စားပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1_R</math> ပါရှိသော ကွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကတ်တဂိုရီရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဤထပ်တူရအစုဝင်ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းထားရမည် ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ <math>\phi(1_R) = 1_S</math> ဖြစ်ရမည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း <math>\mathbb{Z}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \mathbb{Z} \to R</math> သည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိနှစ်ခုနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ #အပေါင်းတွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(a + b) = \phi(a) + \phi(b)</math> ဖြစ်သည်။ #မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(1) = 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathbb{Z}</math> ကို အပေါင်းနည်းဖြင့် <math>1</math> မှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ထားသောကြောင့် ဤစည်းမျဉ်းနှစ်ခုသည် ပုံဖော်မှုကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်ပေးသည်။ *မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို <math>\phi(n) = \phi(1 + 1 + \dots + 1) = 1_R + 1_R + \dots + 1_R = n \cdot 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ပြင် <math>\phi(-n) = -\phi(n) = -n \cdot 1_R</math> နှင့် <math>\phi(0) = 0_R</math> တို့ဖြစ်သည်။ *ဤတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ပေးပြီး ၎င်းသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbb{Z}</math> မှ <math>R</math> သို့သွားသော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ သုည ကွင်း (zero ring) <math>\{0\}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *သုည ကွင်းတွင် <math>0</math> ဟူသော အစုဝင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: R \to \{0\}</math> သည် <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>r</math> တိုင်းကို <math>0</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သုည ကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>\psi(1_R) = 1_{\{0\}}</math> ဖြစ်ရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် <math>\psi(1_R) = 0</math> အဖြစ် ဘေးကင်းစွာ ကူးပြောင်းသွားပြီး ၎င်းသည် မှန်ကန်သည်။ *ဤအသေးအဖွဲ ပုံဖော်မှုသည် မှန်ကန်သော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *၎င်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ သွားနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ပုံဖော်မှုဖြစ်သောကြောင့် သုည ကွင်းသည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ==== ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် အခြေအနေတစ်ခု ရှိလာသည်။ ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>1 \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းတွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် ပါရှိသည့် ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ မရှိပေ။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ထိုသို့ဆိုလျှင် <math>K</math> မှ မည်သည့် ဖီးလ်ဒ်ဆီသို့မဆို ဥပမာအားဖြင့် ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\mathbb{Q}</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> အခြေခံ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{F}_p</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိရမည်။ *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဖီးလ်ဒ်၏ ဝိသေသတန်ဖိုး (characteristic) ကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ *သို့သော် <math>\mathbb{Q}</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{F}_p</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>p</math> ဖြစ်သည်။ *ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ကိုယ်တိုင်တွင် ပုံသေ ဝိသေသတန်ဖိုးတစ်ခုသာ ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကွဲပြားသော ဝိသေသတန်ဖိုးများရှိသည့် ဖီးလ်ဒ်များဆီသို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပုံဖော်၍ မရနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် ၎င်း အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် မဖြစ်မနေ အင်ဂျက်တစ် (injective) ဖြစ်ရမည်။ *အကယ်၍ အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် <math>T</math> သာ တည်ရှိခဲ့ပါက ဖြစ်နိုင်သမျှသော ဖီးလ်ဒ်တိုင်းမှ <math>T</math> ဆီသို့ သွားမည့် အင်ဂျက်တစ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ *ဤသည်မှာ ဖီးလ်ဒ်တိုင်း၏ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော မိတ္တူတစ်ခုစီကို ငုံထားနိုင်လောက်အောင် <math>T</math> သည် လုံလောက်စွာ ကြီးမားရမည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ *သို့သော် ကန်တာ၏ သီအိုရမ်နှင့် အစုသီအိုရီ၏ ဝိရောဓိများအရ ဖီးလ်ဒ်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အတန်းအစားအစစ် (proper class) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ *မည်သည့် အစု <math>T</math> တစ်ခုတည်းကမျှ ဖီးလ်ဒ်အားလုံး၏ မိတ္တူများကို မငုံထားနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် ဟူ၍ မတည်ရှိနိုင်ပေ။ === ကတော့ပုံများမှတစ်ဆင့် စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits via Cones) === <math>F: \mathcal{I} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> ၏ '''စုဆုံမှတ် (limit)''' ကို <math>\lim F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် စုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>L \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal limit cone) <math>\lambda: \Delta_L \Rightarrow F</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <math>F</math> ၏ '''ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit)''' ကို <math>\operatorname{colim} F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(F, -)</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>C \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal colimit cone) <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_C</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ === စုဆုံမှတ်များ၏ အခြေခံအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Essential Uniqueness of Limits) === ဘုံတူညီသော ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> အထက်ရှိ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> တို့ ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့ကြားတွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: L \to L'</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံများ၏ ခြေတံများနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည်။ '''သက်သေပြချက်''': အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> နှစ်ခုလုံးသည် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။ <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် ကတော့ပုံများ၏ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: (L', \lambda') \to (L, \lambda)</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ဤသည်မှာ <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\lambda_i \circ u = \lambda'_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: L' \to L</math> တစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် <math>(L', \lambda')</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>\lambda'_i \circ v = \lambda_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>v: L \to L'</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော မော်ဖစ်ဇင် <math>v: (L, \lambda) \to (L', \lambda')</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>u \circ v</math> သည် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့်သာ တည်ရှိရမည်။ ၎င်းသည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) <math>\operatorname{id}_L</math> သာလျှင် ဖြစ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် <math>u \circ v = \operatorname{id}_L</math> ဖြစ်သည်။ တူညီသော အကြောင်းပြချက်အရ <math>v \circ u = \operatorname{id}_{L'}</math> ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>v</math> သည် <math>L</math> နှင့် <math>L'</math> ကြားရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းကို ကတော့ပုံ တည်ဆောက်ပုံများက တစ်ခုတည်းသီးသန့်အဖြစ် ပုံဖော်သတ်မှတ်ပေးထားသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (Limit and Colimit of the Empty Diagram) === ထူးခြားသော အခြေအနေတစ်ခုမှာ ဗလာ ကတ်တဂိုရီ (empty category) <math>\mathcal{J} = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ ဗလာ ကတ်တဂိုရီမှ မြစ်ဖျားခံသော ဖန်တာတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထု သတ်မှတ်ပေးမှုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင် သတ်မှတ်ပေးမှုများ မပါဝင်ပေ။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွက်မဆို ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ်သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>F: \emptyset \to \mathcal{C}</math> ကို ဗလာ ပုံကြမ်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> နှင့် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>j \in \emptyset</math> များဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစု <math>\lambda_j: c \to F(j)</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *၎င်းတို့သည် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: j \to k</math> အတွက်မဆို သက်ဆိုင်ရာ တြိဂံများကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ <math>\emptyset</math> တွင် အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ မပါဝင်သောကြောင့် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများအတွက် အညွှန်းတပ်ထားသော အစုသည် ဗလာဖြစ်ပြီး လိုအပ်သော ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိဆိုင်ရာ အခြေအနေများသည်လည်း မရှိနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံကို သတ်မှတ်ပေးသော အချက်အလက်များတွင် အခြား မည်သည့် တည်ဆောက်ပုံမျှ မပါဝင်ဘဲ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> တစ်ခုတည်းသာ သီးသန့် ပါဝင်သည်။ *ထိုကဲ့သို့သော ကတော့ပုံနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ ၎င်းတို့၏ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ်ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် <math>\mathcal{C}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ *ဒွန်တွဲမှု (duality) နိယာမအရ ဗလာပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် အောက်ခြေ အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathcal{C}</math> သာလျှင် အပြည့်အဝ ပါဝင်သည်။ *ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit) ကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု (initial object) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> === ညီမျှပိုင်း (Equalizer) === ညီမျှပိုင်း (equalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ ပုံကြမ်း (parallel pair diagram) <math>f,g:A \rightrightarrows B</math> တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤစုံတွဲအထက်ရှိ ကတော့ပုံကို <math>fa = ga</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>a:C\rightarrow A</math> တစ်ခုတည်းဖြင့် ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ညီမျှပိုင်းသည် ဤဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသော စကြဝဠာ မြား (universal arrow) <math>h:E\rightarrow A</math> ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုများတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\phi</math> နှင့် <math>\psi</math> တို့၏ ညီမျှပိုင်းသည် <math>\phi(g) = \psi(g)</math> ဖြစ်စေမည့် အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ခုသည် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) ဖြစ်နေပါက ညီမျှပိုင်းသည် အခြား ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်၏ ကာနယ် (kernel) ပင်ဖြစ်သည်။ === ပူးလ်ဘက် (Pullback) === ပူးလ်ဘက် (pullback) သည် ကိုစပန် ပုံကြမ်း (cospan diagram) တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ကိုစပန် ပုံကြမ်းဆိုသည်မှာ ဘုံတူညီသော ပစ်မှတ်တစ်ခုရှိသည့် ထပ်တူရမဟုတ်သော မော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခု ပါဝင်သော ပုံကြမ်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>B \rightarrow A \leftarrow C</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိပ်ဖျား <math>D</math> ရှိသော ကိုစပန် ပုံကြမ်း <math>B \xrightarrow{f} A \xleftarrow{g} C</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ဖလှယ်ရ စတုရန်း (commutative square) ကို ဖြစ်ပေါ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤပူးလ်ဘက် <math>P</math> ကို ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fiber product) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>B \times_A C</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\mathbb{Z} \xrightarrow{n} \mathbb{Z} \xleftarrow{m} \mathbb{Z}</math> ၏ ပူးလ်ဘက်တွင် <math>nx=my</math> ဖြစ်စေမည့် ကိန်းပြည့်အတွဲ <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်သည်။ ဤပူးလ်ဘက်သည် <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ ထိုကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားပြီး <math>ma=nb</math> သည် <math>m</math> နှင့် <math>n</math> တို့၏ အငယ်ဆုံး ဘုံဆတိုးကိန်း (least common multiple) ဖြစ်သည်။ ==== တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ပူးလ်ဘက် နှင့် ဖိုက်ဘာများ (The Topological Pullback and Fibers) ==== ဤဥပမာသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton) ပါဝင်နေသော <math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ပူးလ်ဘက် ပုံကြမ်း (pullback diagram) တစ်ခုကို စဉ်းစားထားသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ပူးလ်ဘက်သည် အမှတ်တစ်ခု၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖိုက်ဘာ (fiber) သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (preimage) ကို ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ <math>\rho: \mathbb{R} \to S^1</math> သည် ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line) မှ စက်ဝိုင်းမျဉ်း (circle line) သို့သွားသော စံ ဖုံးအုပ် ပုံဖော်မှု (standard covering map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းကို ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ <math>i: \{*\} \to S^1</math> သည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု ကို တိကျသော အမှတ် <math>1 \in S^1</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ပုံစံတကျ တည်ဆောက်ပုံ နှင့် သက်သေပြချက် (Formal Construction and Proof)''': *<math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ကိုစပန် (cospan) <math>X \xrightarrow{f} Z \xleftarrow{g} Y</math> တစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်ကို ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ရပ်ဝန်း <math>X \times Y</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) ကို ယူ၍ တည်ဆောက်သည်။ *၎င်းရပ်ဝန်းပိုင်းတွင် <math>f(x) = g(y)</math> ဖြစ်စေမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းကို ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (subspace topology) တပ်ဆင်ထားသည်။ *ကျွန်ုပ်တို့၏ တိကျသော ပုံကြမ်း <math>\mathbb{R} \xrightarrow{\rho} S^1 \xleftarrow{i} \{*\}</math> အတွက် ပူးလ်ဘက်ရပ်ဝန်း <math>P</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>P = \{(t, *) \in \mathbb{R} \times \{*\} \mid \rho(t) = i(*)\}</math> *<math>P = \{t \in \mathbb{R} \mid e^{2\pi i t} = 1\}</math> *အွိုင်လာ ပုံသေနည်း (Euler's formula) အရ <math>e^{2\pi i t} = \cos(2\pi t) + i\sin(2\pi t)</math> ဖြစ်သည်။ *ဤသည် <math>1</math> နှင့် ညီမျှရန်အတွက် <math>\cos(2\pi t) = 1</math> နှင့် <math>\sin(2\pi t) = 0</math> ဖြစ်ရမည်။ *၎င်းသည် <math>t</math> သည် ကိန်းပြည့် (integer) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ပင်ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ပူးလ်ဘက်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *<math>P</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် စံ တိုပေါ်လော်ဂျီပါရှိသော <math>\mathbb{R} \times \{*\} \cong \mathbb{R}</math> မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိန်းပြည့်များသည် ကိန်းစစ်မျဉ်း အတွင်းရှိ သီးခြားဖြစ်နေသောအမှတ်များ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း <math>P</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{Z}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ *အမှတ်တစ်ခု ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း တစ်လျှောက်ရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်သည် ထိုအမှတ်၏ ဖိုက်ဘာ (fiber) ကို ရရှိစေသည်ဟူသော လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဤအချက်က ပုံစံတကျ (formal) သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (Inverse Limits) === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ် (inverse limit) သည် <math>\omega^{op}</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ အဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံ သို့မဟုတ် ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခုကို ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\dots \rightarrow F_3 \rightarrow F_2 \rightarrow F_1 \rightarrow F_0</math> ဟူသော အရာဝတ္ထုများ၏ ကိန်းစဉ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဤအချက်အလက်များကို ထိပ်ဖျား <math>c</math> မှနေ၍ ကတော့ပုံတစ်ခုအဖြစ် တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\lim F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းသည် အဆိုပါကိန်းစဉ်အထက်ရှိ အဆုံးသတ် ကတော့ပုံ (terminal cone) ပင်ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုအနေဖြင့် p-အခြေခံကိန်းပြည့်များ (p-adic integers) <math>\mathbb{Z}_p</math> ကို လေ့လာနိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ကွင်းများဖြစ်သော <math>\mathbb{Z}/p^n</math> ကြားရှိ စားလဒ် ပုံဖော်မှု (quotient map) များ ကိန်းစဉ်၏ ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ === တိကျသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ပုံသဏ္ဍာန်များ (Specific Colimit Shapes) === ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (colimits) သည် အထက်တွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သော စုဆုံမှတ်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများ၏ ဒွန်တွဲ (dual) ဖြစ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (Coproduct) ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (coproduct) <math>\coprod_{j \in J} A_j</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ပေါင်းလဒ် အင်ဂျက်ရှင်းများ (coproduct injections) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းတို့ကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\iota_{j'}: A_{j'} \rightarrow \coprod_{j \in J} A_j</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ==== ကိုညီမျှပိုင်း (Coequalizer) ==== ကိုညီမျှပိုင်း (coequalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ (parallel pair) ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော <math>f,g: A \rightrightarrows B</math> တို့အတွက် ကိုညီမျှပိုင်းသည် <math>hf=hg</math> ဖြစ်စေမည့် စကြဝဠာ ပုံဖော်မှု (universal map) <math>h:B\rightarrow C</math> ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံကို ခက်ရင်းခွ (fork) ဟု ပုံမှန်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: G \rightarrow H</math> တစ်ခု၏ ကိုကာနယ် (cokernel) သည် <math>\phi</math> နှင့် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) <math>e: G \rightarrow H</math> တို့၏ ကိုညီမျှပိုင်း ဖြစ်သည်။ ==== ပွတ်ရှ်အောက် (Pushout) ==== ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) သည် စပန် ပုံကြမ်း (span diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေးထားသော ပုံဖော်မှုများအောက်ရှိ စကြဝဠာ ဖလှယ်ရ စတုရန်း (universal commutative square) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဍာန် ရပ်ဝန်း (figure eight space) သည် အခြေခံအမှတ်မပါသော ရပ်ဝန်း ပုံကြမ်း (unbased space diagram) <math>S^1 \leftarrow * \rightarrow S^1</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်သည်။ ဤရပ်ဝန်းသည် စက်ဝိုင်းနှစ်ခုကို ပူးပေါင်းထားသော <math>S^1 \vee S^1</math> ပုံစံဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မုန့်လက်ကောက် (torus) <math>T \cong S^1 \times S^1</math> ကို ၎င်း၏ နယ်နိမိတ် (boundary) တစ်လျှောက်တွင် အပိတ်ပြား (disk) <math>D^2</math> ကို ကပ်ခြင်းပါဝင်သည့် ပွတ်ရှ်အောက်မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (Sequential Colimit or Direct Limit) ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (sequential colimit) သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (direct limit) သည် အော်ဒီနယ် (ordinal) <math>\omega</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>F_0 \rightarrow F_1 \rightarrow F_2 \rightarrow \dots</math> ကဲ့သို့သော ပုံကြမ်းမျိုးဖြစ်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\text{colim} F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် အစုများနှင့် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်းများ (inclusion maps) <math>X_0 \hookrightarrow X_1 \hookrightarrow \dots</math> ပါဝင်သော ကိန်းစဉ်တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု (union) <math>\bigcup_{n \ge 0} X_n</math> ဖြစ်သည်။ CW ကွန်ပလက်စ် (CW complex) တစ်ခုသည် ၎င်း၏ <math>n</math>-အရိုးစုများ (<math>n</math>-skeleta) ၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ == တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Adjunction) == === ဟွမ်း-အစု တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (The Hom-Set Adjunction) === <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (locally small categories) ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) တစ်ခုတွင် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာအတွဲ (opposing pair of functors) ဖြစ်ကြသော <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math> နှင့် <math>G: \mathcal{D} \to \mathcal{C}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းအပြင် အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ မိသားစု (family of bijections) လည်း အတူတကွ ပါဝင်သည်။ *<math>\Phi_{c,d} : \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d) \xrightarrow{\sim} \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်သောအခါ <math>F</math> ကို <math>G</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>G</math> ကို <math>F</math> ၏ ညာတွဲဖက် (right adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>F \dashv G</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းအနေဖြင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^\sharp \in \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>\Phi_{c,d}</math> အောက်ရှိ ၎င်း၏ပုံရိပ်ကို <math>f^\flat \in \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ရေးသားသည်။ ဤမော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခုကို အချင်းချင်း၏ တွဲဖက်များ (adjuncts) သိုမဟုတ် ထရန်စပို့စ်များ (transposes) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းက ဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့၏ အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင်များကို မည်သို့ လိုက်နာစောင့်ထိန်းရမည်ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဤအချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲ၍ လေ့လာမည်။ ==== <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{D}</math>) ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် <math>\mathcal{D}</math> မှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) နှစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), -)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(-))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\Phi_{c,-}</math> သည် ဤအစုတန်ဖိုးရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တိကျစွာဆိုရသော် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>k: d \to d'</math> အတွက်မဆို ဤသဘာဝကျမှုသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>G(k)_* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c,d'} \circ k_*</math> ဤနေရာတွင် <math>k_*</math> သည် <math>k</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (postcomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ထို့အတူ <math>G(k)_*</math> သည် <math>G(k)</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိကို အစုဝင်များ၏ ညီမျှခြင်းတစ်ခုအဖြစ် ဘာသာပြန်ဆိုပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(k \circ f^\sharp)^\flat = G(k) \circ f^\flat</math> ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{C}</math>) ==== ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက <math>\mathcal{C}</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) နှစ်ခုကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(-), d)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(-, G(d))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c' \to c</math> အတွက်မဆို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>h^* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c',d} \circ F(h)^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F(h)^*</math> နှင့် <math>h^*</math> တို့သည် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အစုဝင်များအရ စဉ်းစားပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(f^\sharp \circ F(h))^\flat = f^\flat \circ h</math> === မေ့လျော့ ဖန်တာ နှင့် လွတ်လပ်သော ဖန်တာ (The Forgetful and Free Functors) === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများကို လေ့လာရာတွင် ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများမှစတင်လေ့ရှိသည်။ <math>\mathbb{k}</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤနေရာတွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကို စဉ်းစားမည်။ ပထမတစ်ခုမှာ <math>\mathbb{k}</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများနှင့် မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ ပါဝင်သော <math>\text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ အစုများနှင့် ဖန်ရှင်များ ပါဝင်သော <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အခြေခံတွက်ချက်မှု နှစ်ခုဖြင့် ကြားခံချိတ်ဆက်ပေးထားသည်။ ==== မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U</math>==== ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုမှ ၎င်း၏ အခြေခံ အစုဝင်များဆီသို့ ကူးပြောင်းခြင်းကို မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U: \text{Vect}_{\mathbb{k}} \to \text{Set}</math> က ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(V)</math> သည် အခြေခံ ဗက်တာများအစု ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဗက်တာပေါင်းခြင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများကို ထိရောက်စွာ မေ့လျော့ပစ်လိုက်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) <math>L: V \to W</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(L)</math> သည် မူလပုံဖော်မှုအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းကို အစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်တစ်ခုအနေဖြင့်သာ သတ်မှတ်စဉ်းစားသည်။ ==== လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F</math>==== ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော အစု <math>S</math> တစ်ခုမှနေ၍ လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F: \text{Set} \to \text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကို အသုံးပြုကာ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ <math>F(S)</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော လွတ်လပ်သည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (free vector space) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>\mathbb{k}[S]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>S</math> ၏ အစုဝင်များသည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ ဗက်တာများသည် <math>\sum_{i=1}^n c_i s_i</math> ပုံစံရှိသော အဆုံးရှိ ပုံစံတကျ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (finite formal linear combinations) ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>c_i \in \mathbb{k}</math> ဖြစ်ပြီး <math>s_i \in S</math> ဖြစ်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဖန်ရှင် <math>g: S \to T</math> တစ်ခုအတွက် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>F(g): F(S) \to F(T)</math> ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို အခြေအစု အစုဝင်များတစ်လျှောက် <math>g</math> အား မျဉ်းဖြောင့်သဘောတရားအရ တိုးချဲ့ခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>F(g)(\sum_{i=1}^n c_i s_i) = \sum_{i=1}^n c_i g(s_i)</math> ဖြစ်သည်။ === အခြေခံ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (The Foundational Isomorphism) === မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ၏ အခြေခံကျသော ရလဒ်တစ်ခုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ အခြား ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုမဆိုကို ၎င်းက <math>V</math> ၏ အခြေအစုအပေါ် သက်ရောက်မှုဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း သိရသည်။ ဤသဘောတရားကို ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီအရ ဖော်ပြပါက မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင်များကြားရှိ ပုံမှန် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (canonical bijection) တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ မည်သည့် အစု <math>S</math> နှင့် မည်သည့် <math>\mathbb{k}</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ <math>\text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \cong \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု ရှိသည်။ '''သက်သေပြချက်''': *ကျွန်ုပ်တို့သည် ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့ကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သည်။ *ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြမည်။ *<math>\Phi: \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \to \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> သည် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း <math>L: F(S) \to V</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Phi(L)</math> ကို ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *ထိုဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>s \in S</math> အတွက်မဆို <math>f(s) = L(s)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွင်းသို့ ၎င်း၏ အခြေအစုအဖြစ် သဘာဝအလျောက် ထည့်သွင်းတည်ရှိနေသည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် <math>L</math> ၏ အရင်းအမြစ်ကို အခြေအစု အစုဝင်များဆီသို့ ရိုးရှင်းစွာ ကန့်သတ်ပေးလိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ *<math>\Psi: \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V)) \to \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် တိုးချဲ့ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Psi(f)</math> ကို အောက်ပါ ညီမျှခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသော ပုံဖော်မှု <math>L: F(S) \to V</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i f(s_i)</math> *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် အဆုံးရှိ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းအဖြစ် တစ်ခုတည်းသီးသန့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ *ဤအချက်က <math>L</math> ကို ခိုင်မာတိကျသော မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု ဖြစ်စေရန် သေချာစေသည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် ပြောင်းပြန်များဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် ၎င်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ကြည့်မည်။ <math>\Phi \circ \Psi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>f \in \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Phi(\Psi(f))(s) = \Psi(f)(s) = f(s)</math> *သို့ဖြစ်၍ <math>\Phi(\Psi(f)) = f</math> ဖြစ်သည်။ <math>\Psi \circ \Phi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>L \in \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Psi(\Phi(L))\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i \Phi(L)(s_i) = \sum_{i=1}^n c_i L(s_i)</math> *<math>L</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\sum_{i=1}^n c_i L(s_i) = L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right)</math> ဖြစ်သည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\Psi(\Phi(L)) = L</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့သည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ *အခြေအစု <math>S</math> မှ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> သို့ ပုံဖော်ခြင်းသည် <math>F(S)</math> မှ <math>V</math> သို့သွားသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ တိုးချဲ့သွားနိုင်သည်ဟူသော ပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ဤသက်သေပြချက်က ပုံစံတကျ လွှမ်းခြုံပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း ဥပမာများ (Examples of Adjunctions) === '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (Topological adjunctions):''' <math>\text{Top}</math> ကတ်တဂိုရီမှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U: \text{Top} \to \text{Set}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) နှင့် ညာတွဲဖက် (right adjoint) နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>D(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>I(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ '''ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက်များ (Galois connections):''' ကြိုတင်အစဉ်ကျသောအစုများ (preorders) ကြားရှိ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစဉ်လိုက် ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက် (monotone Galois connection) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ဖြစ်ကြသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>F \dashv G</math> သည် <math>F(a) \le b</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>a \le G(b)</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် <math>F</math> ကို အောက်တွဲဖက် (lower adjoint) ဟု ခေါ်ပြီး <math>G</math> ကို အထက်တွဲဖက် (upper adjoint) ဟု ခေါ်သည်။ '''ကိန်းပြည့်နှင့် ကိန်းစစ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများ (Integer/Real posets):''' ကိန်းပြည့်များမှ ကိန်းစစ်များဆီသို့ သွားသော ပါဝင်မှု ဖန်တာ (inclusion functor) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{R}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက်နှင့် ညာတွဲဖက် နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ အထက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (ceiling function) <math>\lceil - \rceil</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်မှာ အောက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (floor function) <math>\lfloor - \rfloor</math> ဖြစ်သည်။ '''အစုပိုင်းများ နှင့် ပုံရိပ်များ (Subsets and images):''' ဖန်ရှင် <math>f: A \to B</math> တစ်ခုအတွက် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် (direct image) <math>f_*</math> နှင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (inverse image) <math>f^{-1}</math> တို့သည် ပါဝါအစုများဖြစ်သော <math>P(A)</math> နှင့် <math>P(B)</math> တို့မှ ဖွဲ့စည်းထားသည့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကြားရှိ ဖန်တာများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာသည် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် ဖန်တာ၏ ညာတွဲဖက် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>f(A') \subseteq B'</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>A' \subseteq f^{-1}(B')</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာတွင် <math>f_!</math> ဟုခေါ်သော နောက်ထပ် ညာတွဲဖက်တစ်ခု ထပ်မံရှိသေးသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများတွင် အဓိကကျသော အမျိုးအစားတစ်ခုမှာ "မေ့လျော့" ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U</math> သည် ညာတွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်ပြီး "လွတ်လပ်သော" တည်ဆောက်ပုံ ဖန်တာ (free functor) <math>F</math> သည် ဘယ်တွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။ အောက်ပါတို့မှာ ၎င်း၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများဖြစ်ကြသည်။ '''အစုများ (Sets):''' အခြေခံအမှတ်ပါသော အစုများ ကတ်တဂိုရီမှ ရိုးရိုးအစုများ ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\text{Set}_* \to \text{Set}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ <math>X_+ := X \sqcup \{*\}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အခြေခံအမှတ်ပါသောအစု (pointed set) ဖြစ်သည်။ '''မိုနွိုက်များ (Monoids):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် မိုနွိုက် (free monoid) ဆိုသည်မှာ <math>X</math> မှ အစုဝင်များကို အသုံးပြု၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အဆုံးရှိ စာရင်းများ သို့မဟုတ် စကားလုံးများ ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ '''ကွင်းများ (Rings):''' အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>A</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်း (free ring) ဆိုသည်မှာ တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာ (tensor algebra) <math>\oplus_{n>0}A^{\otimes n}</math> ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အုပ်စု <math>G</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်းဆိုသည်မှာ အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>\mathbb{Z}[G]</math> ဖြစ်သည်။ '''မော်ဂျူးများနှင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Modules/Abelian Groups):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် အဘီလီယန်အုပ်စု (free abelian group) ဆိုသည်မှာ အဆုံးရှိ ပုံစံတကျပေါင်းလဒ်များ (finite formal sums) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော <math>\mathbb{Z}[X]</math> ဖြစ်သည်။ အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် <math>R</math>-မော်ဂျူး (free <math>R</math>-module) ဆိုသည်မှာ <math>R[X]</math> ဖြစ်သည်။ '''အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (Group completion):''' ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) များ ကတ်တဂိုရီသို့ အဘီလီယန်အုပ်စုများ ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း <math>\text{Ab} \hookrightarrow \text{CMonoid}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ ဂရိုသန်ဒိခ် အုပ်စု (Grothendieck group) သို့မဟုတ် အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (group completion) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက်တစ်ခုမှနေ၍ အဘီလီယန်အုပ်စုတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ '''စကေလာများ (Scalars):''' ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \to S</math> တစ်ခုသည် စကေလာများ ကန့်သတ်ခြင်း ဖန်တာ (restriction of scalars functor) <math>\phi^*: \text{Mod}_S \to \text{Mod}_R</math> ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ စကေလာများ တိုးချဲ့ခြင်း (extension of scalars) <math>(\otimes_R -)</math> ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== *{{citation |last = Riehl |first = Emily |title = Category Theory in Context |date = 2016 |publisher = Dover |url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ |isbn = 9780486809038 }} * {{citation | last1 = Eilenberg | first1 = S. | last2 = Mac Lane | first2 = S. | title = General theory of natural equivalences | journal = Transactions of the American Mathematical Society | volume = 58 | pages = 231–294 | year = 1945 }} * {{citation | last1 = Cartan | first1 = H. | last2 = Eilenberg | first2 = S. | title = Homological Algebra | publisher = Princeton University Press | place = Princeton | year = 1956 }} * {{Citation | last = Spivak | first = David | title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013 | date = 2013 | work = MIT OpenCourseWare | access-date = February 2, 2015 | url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/# }} {{refend}} [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] 0f4z34rvjzxvv8e3w87kmrqvuq8110i 1037902 1037901 2026-06-13T11:07:45Z Mkant00 135890 1037902 wikitext text/x-wiki [[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ <math>F</math> မှ <math>G</math> သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' <math>\alpha</math> ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']] '''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}} [[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]] [[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] ကတ်တဂိုရီများ၊ ဖန်တာများနှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ ဟူသော သုံးခုတွဲကို ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စာတမ်းတွင် သီးခြားလွတ်လပ်သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများအဖြစ် ပုံစံတကျ ထပ်မံဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> ၎င်းတို့၏ ကနဦး အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ အက္ခရာသင်္ချာအသစ်တစ်ခု တီထွင်ရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက ချက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Čech cohomology) ရှိ စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်များအတွက် (universal coefficient theorems) လိုအပ်သော စုဆုံမှတ်များကို လေ့လာရန်နှင့်၊ အထူးသဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ ဤအခြေခံကျသော စာတမ်းများတွင် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပုံနှိပ်ဖော်ပြခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော <math>Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}</math> သည် တိကျသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]] (derived functor) <math>\text{Ext}</math> သည် ပုံစံတကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခံရသော အစောဆုံး ဖန်တာများထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ <math>p</math>-အခြေခံကိန်း ဆော်လီနွိုက်၏ 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြည့်စွက်စု ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များမှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များမှာ သဘာဝကျကြောင်း သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် တို့ကြားရှိ ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}} '''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဒဿနဆိုင်ရာ မှတ်စုများ (Historical and Philosophical Notes) <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> == ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ ယင်းသည် ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ တိကျသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းနှင့် သဘောတရားရေးရာ လိုအပ်ချက်များကြောင့် တွန်းအားပေး ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ === မြားသင်္ကေတ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာမှု (The Evolution of the Arrow) === ဖန်ရှင်တစ်ခုကို တိကျသော မြားသင်္ကေတ <math>f: X \rightarrow Y</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အခြေခံအယူအဆသည် ၁၉၄၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဤတီထွင်မှုသည် နှိုင်းရ ဟိုမိုတိုပီ အုပ်စုများ (relative homotopy groups) နှင့် ပတ်သက်သော ဟူးရီဗစ်ဇ် (Hurewicz) ၏ ဟောပြောပို့ချချက်များနှင့် စာတမ်းများမှ အဓိက ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပြေပြစ်သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် ဖောက်စ် (Fox) နှင့် စတင်းရော့ဒ် (Steenrod) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များ၏ အာရုံစိုက်မှုကို လျင်မြန်စွာ ရရှိခဲ့သည်။ မြားသင်္ကေတသည် ရှေးကျ၍ အဓိပ္ပာယ်မကွဲပြားသော <math>f(X) \subset Y</math> သင်္ကေတနေရာတွင် အလျင်အမြန် အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုရှေးကျသော သင်္ကေတသည် ဖန်ရှင် <math>f</math> အောက်ရှိ <math>X</math> ၏ ပုံရိပ်သည် <math>Y</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်းကိုသာ ရိုးရှင်းစွာ ညွှန်ပြခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြားသင်္ကေတသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သော သတ်မှတ်ထားသည့် အရင်းအမြစ်မှ သတ်မှတ်ထားသည့် ပစ်မှတ်ဆီသို့သွားသော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုကို တိကျစွာ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ထူးခြားစွာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ရိုးရှင်းသော သင်္ကေတပြောင်းလဲမှုတစ်ခုက နက်နဲသော သင်္ချာသဘောတရားသစ် (ကတ်တဂိုရီ) တစ်ခုကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် မည်သို့ တိုက်ရိုက် လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် အဓိက သမိုင်းဝင် ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟူးရီဗစ်ဇ်သည် ဤမြားပုံဖော်မှုများကို အမြင်အာရုံဖြင့် ခြေရာခံနိုင်ရန်အတွက် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သူအဖြစ်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခံရသည်။ === ဒဿနဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Philosophical Terminology)=== ဤနယ်ပယ်၏ ဝေါဟာရများသည် ယုတ္တိဗေဒ ဒဿနိကဗေဒမှ အများအပြား ရယူထားပြီး ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ သရုပ်မဲ့ပြုလုပ်ထားခြင်းကို ထင်ဟပ်နေသည်။ ကတ်တဂိုရီ (Category) ဟူသော ဝေါဟာရကို အရစ္စတိုတယ် (Aristotle) နှင့် ကန့်တ် (Kant) တို့၏ ဒဿနဆိုင်ရာ ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုများမှ ရယူသုံးစွဲခဲ့သည်။ ဖန်တာ (Functor) ဟူသော ဝေါဟာရကို ရူးဒေါ့ဖ် ကာနပ် (Rudolf Carnap) ၏ Logische Syntax der Sprache စာအုပ်မှ ယူငင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဟူသော ဝေါဟာရကို ထိုခေတ်အခါက အလွတ်သဘော သုံးနှုန်းနေကြသော သင်္ချာဝေါဟာရမှနေ၍ တိကျခိုင်မာသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တစ်ခုအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ === အမ်မီ နိုသာ၏ အမွေအနှစ် (The Legacy of Emmy Noether) === ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များသည်ဘာလဲ ဟူသော မေးခွန်းကို မဖြစ်မနေ မေးမြန်းရန် တောင်းဆိုထားသည်။ ၎င်းသီအိုရီက သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများနှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ပုံဖော်မှုများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း သတ်မှတ်၍ လေ့လာရန် အခိုင်အမာ တိုက်တွန်းထားသည်။ အစုဝင်များထက် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအပေါ် ဤသို့ နက်နက်နဲနဲ အလေးပေးမှုသည် အမ်မီ နိုသာ (Emmy Noether) ၏ အမွေအနှစ် တစ်စိတ်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ သူမသည် အုပ်စုများနှင့် ကွင်းများကို လေ့လာရာတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအရ အသုံးပြုခြင်းအား ရှေ့ဆောင်လမ်းပြခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ ပညာရှင်အများစုသည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ အရာဝတ္ထုများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးလေ့ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbf{Set}</math> နှင့် <math>\mathbf{Cat}</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မြားများအပေါ် အလေးပေးမှုသည် အလွန်အရေးပါလှသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်အုပ်စုများသည် ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ မြားများဖြင့်သာ အမည်ပေးကြသည်။ အထူးသဖြင့် ချားလ်စ် အဲရက်စမန်း (Charles Ehresmann) ၏ ကျောင်းသည် ထင်ရှားပြီး ၎င်းတို့က <math>\mathbf{Cat}</math> ကို ဖန်တာများ၏ ကတ်တဂိုရီအဖြစ် တင်းကျပ်စွာ ရည်ညွှန်းကြသည်။ [[File:Emmy Noether.jpg|right|thumb|250px| အာမာလီယာ အမ်မီ နိုသာ (Amalie Emmy Noether) သည် ဘာဗေးရီးယန်း လူမျိုး ဂျာမန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူမကို ဘာဗေးရီးယား ဘုရင်နိုင်ငံ၊ အာလန်ဂန် (Erlangen) မြို့တွင် ၁၈၈၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်၊ ဘရင်မော (Bryn Mawr) မြို့တွင် ၁၉၃၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူမသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) နှင့် သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒ (theoretical physics) တို့အတွက် အခြေခံကျသော ပံ့ပိုးကူညီမှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူမသည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)| ကွင်း]]များ (rings)၊ ဖီးလ်ဒ်များ (fields) နှင့် အက္ခရာသင်္ချာများ (algebras) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တော်လှန်ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော နိုသာ သီအိုရမ် (Noether's theorem) သည် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ သဘာဝနိယာမများ၏ အချိုးညီမှုများ (symmetries) ကို ၎င်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော တည်မြဲပမာဏများ (conservation quantities) တည်ရှိမှုနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ပြထားသည်။]] ==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်== '''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>X, Y, Z, \dots</math> စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။ * '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>f, g, h, \dots</math> စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။ မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ <math>f:X\rightarrow Y</math> တွင် <math>f</math> သည် အရင်းအမြစ် <math>X</math> နှင့် ပစ်မှတ် <math>Y</math> တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''<math>1_{X}:X\rightarrow X</math> တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။ <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် <math>g</math> ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>gf</math> ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။ ထို <math>gf</math> ၏ အရင်းအမြစ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။ (မှတ်ချက်။ ဤတွင် "domain" နှင့် "codomain" တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ "အရင်းအမြစ်စု" နှင့် "ပစ်မှတ်စု" အစား "စု" (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ "အရင်းအမြစ်" နှင့် "ပစ်မှတ်" ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ "စု" ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။) === နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * မည်သည့် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>1_{Y}f</math> နှင့် <math>f1_{X}</math> တို့ နှစ်ခုလုံးသည် <math>f</math> နှင့် ညီမျှသည်။ * ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု <math>f, g, h</math> တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် <math>h(gf)</math> နှင့် <math>(hg)f</math> တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို <math>hgf</math> ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ == ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ == *'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (quiver homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ * '''Set''': [[အစု]]များ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>\textbf{hTop}</math>''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် <math>\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]</math> သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို <math>[X, Y]</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ *'''<math>Set_{*}</math> နှင့် <math>Top_{*}</math>''': အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Group''': [[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]]များ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။ *'''[[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ| Ring]]''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Field''': ဖီးလ်ဒ်များ (fields) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို (field homomorphisms) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mod_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် ဘယ် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Ch_{R}</math>''': <math>R</math>-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mat_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် <math>Mat_{R}</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ <math>n</math> မှ <math>m</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>R</math> မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော <math>m \times n</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ *'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု <math>G</math> သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် [[မိုနွိုက်]] (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ *'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။ === ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ နှင့် သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (Concrete and Abstract Categories) === အထက်ပါ ဥပမာအများစုသည်''' ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories)''' ဖြစ်ကြသည် ။ ၎င်းကတ်တဂိုရီများရှိ အရာဝတ္ထုများတွင် အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိကြသည် ။ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် အဆိုပါ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြသည် ။ သို့သော် ကတ်တဂိုရီတိုင်းသည် ဤကဲ့သို့ ဖန်ရှင်များကိုသာ အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ပေ ။ မော်ဖစ်ဇင်များသည် ဖန်ရှင်များ မဟုတ်သော '''သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (abstract categories)''' လည်း များစွာတည်ရှိသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>Mat_{R}</math> ကတ်တဂိုရီတွင် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကိန်းအုံများကို (matrices) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ထို့အတူ အုပ်စုတစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအဖြစ် သတ်မှတ်ပါက ထိုအုပ်စု၏ အစုဝင်များသည် မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်လာကြသည် ။ ဤသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်များသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်မရှိကြောင်း ပြသနေသည် ။ == မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) == *'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) <math>h,k: w\rightrightarrows x</math> အတွက်မဆို <math>fh=fk</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ <math>h,k: y\rightrightarrows z</math> အတွက်မဆို <math>hf=kf</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက် <math>gf=1_X</math> နှင့် <math>fg=1_Y</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g: Y\rightarrow X</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို <math>f</math> ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် <math>X \cong Y</math> ဟု ရေးသားသည်။ *'''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' <math> x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x</math> တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး <math>rs=1_{x}</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>s</math> ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် <math>r</math> ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး <math>r</math> ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် <math>s</math> ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>s</math> သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>r</math> သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် <math>s</math> ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>r</math> ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် <math>C</math> သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။ '''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ === မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) === *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if) ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ <math>C^{op}</math> တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) <math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf</math> အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>gf</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက <math>g</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။ *မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>C</math> အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် <math>C^{op}</math> အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ *ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ *ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။ === အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) === အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) *(i) <math>f:x\rightarrow y</math> သည် <math>C</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ *(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) <math>f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ *(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ ဤအခြေအနေတွင် "ဘိုင်ဂျက်ရှင်း" နှင့် "အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်" ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။ <math>C(c,x)</math> နှင့် <math>C(c,y)</math> တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု <math>f_{*}</math> သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) == === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) === ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>x, y</math> တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>C(X, Y)</math> သို့မဟုတ် <math>\text{Hom}(X, Y)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။ ကတ်တဂိုရီများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရာတွင် အစု (set) ဟူသော စကားလုံးအစား စုစည်းမှု (collection) ဟူသော စကားလုံးကို သတိပြု၍ အသုံးပြုထားသည် ။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ အစုများအားလုံး ပါဝင်သော အစုဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ ။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် အစုများအားလုံးပါဝင်သော Set ကတ်တဂိုရီ၏ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဖြစ်နိုင်ပေ ။ ဤကဲ့သို့ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ကတ်တဂိုရီများ၏ အရွယ်အစားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်လာသည် ။ === ဂရုပွိုက် (Groupoid) === '''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း <math>X</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' <math> \Pi_{1}X</math> သည် <math>X</math> ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin_{iso}</math> သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin</math> ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' <math>D</math> တစ်ခုကို <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ === ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' <math>C \times D</math> တစ်ခု ရှိသည်။ *၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(c, d)</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>c</math> သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ <math>d</math> သည် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>f: c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> နှင့် <math>g: d \rightarrow d^{\prime} \in D</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။ === ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\text{C}</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>\text{C}</math> တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{\text{op}}</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ <math>f^{\text{op}}</math> ၏ အရင်းအမြစ် သည် <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>f^{\text{op}}</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}</math> <math>\text{C}^{\text{op}}</math> ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်- *<math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>1_{X}^{\text{op}}</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ <math>g, f</math> တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ <math>\text{C}^{\text{op}}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f^{\text{op}}, g^{\text{op}}</math> ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို <math>g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}</math> အဖြစ် ရေးသည်။ <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}</math> <math>\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow</math> <math>g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}</math> ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို <math>c/C</math> နှင့် <math>C/c</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>c/C</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow x</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: c \rightarrow x</math> မှ <math>g: c \rightarrow y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>g = hf</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C/c</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow c</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: x \rightarrow c</math> မှ <math>g: y \rightarrow c</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>f = gh</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>c/C</math> သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ <math>C/c := (c/(C^{op}))^{op}</math> ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>C/c</math> သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ == ဖန်တာ (Functor) == ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ === နဂိုမှန်အဆိုများ === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ *'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် <math>Ff</math> သည် ကတ်တဂိုရီ <math>D</math> အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>Fg</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ အမျိုးအစားများ === *'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathsf{D}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>d</math> နှင့် <math>Fc</math> တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathsf{C}</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) === <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F</math> ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F: C^{\text{op}} \rightarrow D</math> သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ==== နဂိုမှန်အဆိုများ ==== အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ === ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို <math>c</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်- <math>C(c, -): C \rightarrow Set</math> <math>C(-, c): C^{op} \rightarrow Set</math> *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(c, x)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow y</math> ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) <math>f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) <math>f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ === နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' <math>C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *အရာဝတ္ထုစုံတွဲ <math>(x, y)</math> ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) <math>C(x, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f: w \rightarrow x</math> နှင့် <math>h: y \rightarrow z</math> တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်- <math>C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)</math> <math>g \mapsto hgf</math> ၎င်းသည် <math>g: x \rightarrow y</math> ကို ယူ၍ <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် <math>h</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ကာ <math>hgf: w \rightarrow z</math> ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍ '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ ဥပမာများ === *'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ <math>\pi_{1}: Top_{*} \rightarrow Group</math> တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် <math>f:(X,x)\rightarrow(Y,y)</math> တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)</math> တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ဖန်တာ <math>X: BG \rightarrow C</math> တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> အပေါ် <math>G</math> ၏ ဘယ်သက်ရောက်ချက် (left action) ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည် ။ ထို့အတူ ညာသက်ရောက်ချက် (right action) ကို ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>X: BG^{op} \rightarrow C</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ ဂုဏ်သတ္တိများအရ ဤသက်ရောက်ချက်များရှိ အုပ်စုဝင်များသည် အရာဝတ္ထု <math>X</math>၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) အဖြစ် မဖြစ်မနေ သက်ရောက်ရမည် ဖြစ်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>C = Set</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-အစု (<math>G</math>-set) ဟုခေါ်ပြီး <math>C = Vect_{\mathbb{K}}</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (<math>G</math>-representation) ဟုခေါ်သည် ။ *'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ <math>f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}</math> တွင် မည်သည့် <math>n\in\mathbb{Z}</math> အတွက်မဆို <math>df_{n}=f_{n-1}d</math> ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}</math> များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်- ** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, <math>Z_n</math>):''' ဖန်တာ <math>Z_{n}</math> သည် <math>Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, <math>B_n</math>):''' ဖန်တာ <math>B_{n}</math> သည် <math>B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, <math>H_n</math>):''' ဖန်တာ <math>H_{n}</math> သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို <math>H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}</math> အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။ *'''ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}</math> သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top</math> သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု <math>\text{Spec}(R)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်- ** <math>I: Ab \rightarrow Group</math> (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor) ** <math>U: Ring \rightarrow Ab</math> (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor) ** <math>(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group</math> (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ) ** <math>I: Ring \rightarrow Rng</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) ** <math>I: Field \rightarrow Ring</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) *'''ကဲကုလပ်စ်မှ ဆင်းသက်ချက် (Derivative):''' ကိန်းရှင်တစ်ခုထက်ပိုသော ကဲကုလပ်စ် (multivariable calculus) မှ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) သည် ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ သရုပ်ပြချက်တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ <math>D: Euclid_{*} \rightarrow Mat_{\mathbb{R}}</math> ဟူသော ဖန်တာတစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ ။ ဤဖန်တာသည် ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) တစ်ခုကို ၎င်း၏ အတိုင်းအတာ (dimension) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးပြီး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံ (Jacobian matrix) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည် ။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းအရ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံသည် မူလဖန်ရှင်များ၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံများကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားခြင်းသည် ဖန်တာ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိကို တိုက်ရိုက် ကိုယ်စားပြုနေခြင်း ဖြစ်သည် ။ *'''အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း ဖန်တာ (Clustering functor):''' တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် (topological data analysis) အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း အယ်လ်ဂိုရီသမ် (clustering algorithm) များကို ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည် ။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ (metric spaces) မှ အစုအဖွဲ့ ကတ်တဂိုရီ (cluster category) သို့သွားသော သင့်လျော်သည့် ဖန်တာများကို ရှာဖွေခြင်းဖြင့် ဒေတာများကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီက ကူညီပေးသည် ။ === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) <math>D^2</math> ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (<math>\pi_1</math>) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။ == ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) == === ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) === ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}</math> နှင့် <math>G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}</math> တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' <math>F \downarrow G</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})</math> ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။ *<math>(d, e, f)</math> မှ <math>(d', e', f')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် <math>f' \cdot Fh = Gk \cdot f</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ <math>(h \colon d \to d', k \colon e \to e')</math> === အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) === လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x) = x'</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\int F</math> မှ အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> ကို ကတ်တဂိုရီ <math>\mathsf{C}</math> ရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x') = x</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> အား <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အား <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ === ပုံကြမ်း (Diagram) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F:J\rightarrow C</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။ === ကိန်းသေ ဖန်တာ (Constant Functor) === <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) <math>\mathcal{J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor)''' <math>\Delta_c: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(i) = c</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(f) = \operatorname{id}_c</math> ဖြစ်သည်။ === ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (Cone Over a Diagram) === ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (cone over a diagram)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''ထိပ်ဖျား (summit or apex)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ဤသဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတွင် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစုဖြစ်သော <math>\lambda_i: c \to F(i)</math> များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်များကို '''ခြေတံများ (legs)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>F(f) \circ \lambda_i = \lambda_j</math> === ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ သို့မဟုတ် ကိုကတော့ပုံ (Cone Under a Diagram / Cocone) === ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ''' သို့မဟုတ် '''ကိုကတော့ပုံ (cone under a diagram / cocone)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_c</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''အောက်ခြေ (nadir)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ၎င်းတွင် ခြေတံများဖြစ်သည့် <math>\mu_i: F(i) \to c</math> များ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>\mu_j \circ F(f) = \mu_i</math> === <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ (The Category of Cones Over <math>F</math>) === <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ အရာဝတ္ထုများ (Objects): အရာဝတ္ထုများမှာ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တို့ပါဝင်သော အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(c, \lambda)</math> များ ဖြစ်ကြသည်။ မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms): ကတော့ပုံ <math>(c, \lambda)</math> မှ ကတော့ပုံ <math>(d, \eta)</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c \to d</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>i \in \mathcal{J}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ခြေတံ <math>\lambda_i</math> ကို <math>h</math> မှတစ်ဆင့် ခြေတံ <math>\eta_i</math> သို့ ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားစေရမည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်၊ *<math>\eta_i \circ h = \lambda_i</math> ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition): ကတော့ပုံများအကြား မော်ဖစ်ဇင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ သက်ဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များကို ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားသော ဂုဏ်သတ္တိကို သဘာဝအလျောက် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည်။ == သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) == သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^*</math> နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် <math>V^{**}</math> နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် <math>V \cong V^*</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>V \cong V^{**}</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) <math>F,G: C \rightrightarrows D</math> တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မြား (arrow) <math>\alpha_c: Fc \rightarrow Gc</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)''' ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow c'</math> အတွက်မဆို <math>D</math> အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ {|style="margin:1em auto;" | [[Image:Commutative diagram.png|center|167px|class=skin-invert]] |} တစ်နည်းအားဖြင့် <math>D</math> အတွင်းတွင် <math>\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'</math> ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။ === သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) === '''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း <math>\alpha_c</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို <math>\alpha: F \cong G</math> အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။ === သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ === *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် <math>X, Y: BG \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် <math>G</math>-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (<math>G</math>-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။ *'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>a^{b+c} = a^b \times a^c</math> ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ <math>A^{B+C} \cong A^B \times A^C</math> ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ *'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (<math>1_C \Rightarrow 1_C</math>) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>D^C</math> သို့မဟုတ် <math>[C, D]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{Cat}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{CAT}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ <math>\text{CAT}</math> သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် <math>\text{CAT}</math> ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>\text{CAT}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။ ပါဝင်မှု ဖန်တာ <math>\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}</math> တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။ <math>\text{Cat}</math> သို့မဟုတ် <math>\text{CAT}</math> တွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော <math>GF</math> နှင့် <math>FG</math> တို့သည် <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) === လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\eta: 1_C \cong GF</math> နှင့် <math>\epsilon: FG \cong 1_D</math> တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ <math>GF = 1_C</math> ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ <math>C \simeq D</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>FinSet</math> သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော <math>\{1, 2, \dots, n\}</math> ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။ == ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (Categorical Product) == <math>J</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''တစ်ပိုင်းတစ်စ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (discrete indexing category)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (categorical product)''' ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအရာဝတ္ထုတွင် <math>k \in J</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် ပရိုဂျက်ရှင်း (projection) ဟုခေါ်သော မော်ဖစ်ဇင်များ <math>\pi_k: P \to X_k</math> အသီးသီး ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းမြှောက်လဒ်သည် အောက်ပါ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) နှင့် ပြည့်စုံသည်။ *မည်သည့် <math>j \in J</math> အားလုံးအတွက်မဆို မော်ဖစ်ဇင် <math>f_j: A \to X_j</math> များ ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>A \in C</math> တိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: A \to P</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည်။ === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Product Topology) === အလိုရှိသလောက် များပြားနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုမြှောက်လဒ်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> ပင်ဖြစ်သည်။ <math>P</math> အပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) ကို အကြမ်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (coarsest topology) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် အဖွင့်စု အနည်းဆုံးသာ ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi_k: P \to X_k</math> တိုင်းသည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီအတွက် အခြေအစုပိုင်း (subbasis) တွင် <math>\pi_k^{-1}(U)</math> ပုံစံရှိသော အစုများ ပါဝင်သည်။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု (open set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြေအစု (basis) တစ်ခုကိုမူ ဤအခြေအစုပိုင်းများ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစုများ (finite intersections) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အခြေခံ အဖွင့်စု (basic open set) တစ်ခုသည် အဆုံးရှိသော ကိုဩဒိနိတ်များကိုသာ ကန့်သတ်ထားသည်။ ကျန်ရှိနေသော အနန္တဖြစ်နိုင်သည့် ကိုဩဒိနိတ်များကိုမူ မည်သည့် ကန့်သတ်ချက်မျှမထားဘဲ လွတ်လပ်စွာ ချန်လှပ်ထားသည်။ === Top ကတ်တဂိုရီရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>\prod_{j \in J} X_j</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': <math>(X_j)_{j \in J}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တွင် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ နှင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှုများ <math>\pi_j: P \to X_j</math> တပ်ဆင်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> သည် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>(f_j: A \to X_j)_{j \in J}</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>Set</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မြှောက်လဒ်၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>h(a) = (f_j(a))_{j \in J}</math> ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင် <math>h: A \to P</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ဤဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>h</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရမည်။ ၎င်းအတွက် <math>P</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) မဆိုသည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စု ဖြစ်ကြောင်း ပြသနိုင်လျှင် လုံလောက်ပြီဖြစ်သည်။ <math>S = \pi_k^{-1}(U)</math> သည် <math>P</math> အတွင်းရှိ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>h</math> အောက်ရှိ <math>S</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း စဉ်းစားကြည့်ပါ။ <math>h^{-1}(S) = h^{-1}(\pi_k^{-1}(U)) = (\pi_k \circ h)^{-1}(U)</math> ကျွန်ုပ်တို့၏ တည်ဆောက်ပုံအရ <math>\pi_k \circ h = f_k</math> ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math>h^{-1}(S) = f_k^{-1}(U)</math> <math>f_k</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပေးထားချက်အရ မူလပုံရိပ် <math>f_k^{-1}(U)</math> သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သည်။ <math>P</math> ၏ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တိုင်း၏ မူလပုံရိပ်သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သောကြောင့် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော <math>P</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) ၏ စုဆုံမှတ် (limit) အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ == ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) == သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။ === အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) === အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ <math>C(c,-): C \rightarrow Set</math> သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>C(-,c): C^{op} \rightarrow Set</math> သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === <math>F</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>Set</math> သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်တာ <math>F</math> အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ <math>F</math> သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည် <math>c \in C</math> နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(c,-) \cong F</math> ဖြစ်ပြီး <math>F</math> သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(-,c) \cong F</math> ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ <math>F</math> ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် <math>c</math> မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ <math>c</math> ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) === *'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>f: X \rightarrow X</math> နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် <math>x_0</math> တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု <math>X</math> ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) <math>\mathbb{N}</math>၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) <math>s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}</math> နှင့် အစုဝင် <math>0 \in \mathbb{N}</math> တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ <math>r(0) = x_0</math> နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော <math>r \circ s = f \circ r</math> ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် <math>r: \mathbb{N} \rightarrow X</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ *'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် <math>I_{Set}: Set \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု <math>X</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\text{Set}(*, X) \cong X</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် <math>x \in X</math> များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို <math>x</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် <math>x: * \rightarrow X</math> များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင် <math>U: Group \rightarrow Set</math> ကို အုပ်စု <math>\mathbb{Z}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Group(\mathbb{Z},G) \cong UG</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် <math>g \in UG</math> တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် <math>1</math> ကို <math>g</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) <math>g: \mathbb{Z} \rightarrow G</math> ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' <math>U: Ring \rightarrow Set</math> ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>\mathbb{Z}[x]</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) <math>\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R</math> တစ်ခုကို <math>x</math> ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ *'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင် <math>P: Set^{op} \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု <math>\Omega = \{\top, \bot\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Set(A,\Omega) \cong PA</math> သည် အစုပိုင်း (subset) <math>A^{\prime} \subset A</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) <math>\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် <math>A^{\prime}</math> ၏ အစုဝင်များကိုသာ <math>\top</math> ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ <math>O: Top^{op} \rightarrow Set</math> ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) <math>S</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) <math>Top(X,S) \cong O(X)</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) <math>f: X \rightarrow S</math> တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။ == ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (The Yoneda Lemma) == ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (represented functor) <math>C(c,-)</math> မှနေ၍ အခြား ဖန်တာ <math>F</math> ဆီသို့ သွားသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန် မည်သည့် အချက်အလက်များ လိုအပ်မည်မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရာတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သီအိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Yoneda lemma) သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow \text{Set}</math> နှင့်မဆို <math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>ev_{1_c}: \text{Hom}(C(c, -), F) \cong Fc</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha</math> ကို အစုဝင် <math>\alpha_c(1_c)</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ ဤကိုက်ညီမှုသည် <math>c</math> နှင့် <math>F</math> နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိသည်။ မှတ်ချက်။ <math>C</math> သည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်သော်လည်း သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ စုစည်းမှုဖြစ်သော <math>\text{Hom}(C(c, -), F)</math> သည် အစု (set) တစ်ခုသာ ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ '''ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြချက် (Proof of the Bijection)''': *အစုဝင် <math>x \in Fc</math> တစ်ခုမှနေ၍ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးမည့် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) <math>\Psi: Fc \rightarrow \text{Hom}(C(c, -), F)</math> ကို ဦးစွာ သတ်မှတ်မည်။ *<math>1_c \in C(c,c)</math> မှ <math>Fd</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်လျှောက် ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေရန်အတွက် ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို <math>\Psi(x)_d(f) := Ff(x)</math> အဖြစ် မဖြစ်မနေ သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative square) ၏ လိုအပ်ချက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ *ယေဘုယျ မော်ဖစ်ဇင် <math>g: d \rightarrow e</math> တစ်ခုအတွက် <math>\Psi(x)</math> သည် သဘာဝကျကြောင်းကို စစ်ဆေးနိုင်သည်။ <math>F</math> ၏ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (functoriality) ဂုဏ်သတ္တိကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>F(gf)(x) = Fg(Ff(x))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *၎င်းကို တန်ဖိုးရှာ တွက်ချက်ကြည့်ပါက <math>ev_{1_c}(\Psi(x)) = \Psi(x)_c(1_c) = F(1_c)(x) = 1_{Fc}(x) = x</math> ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ *အခြားတစ်ဖက်တွင် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည့် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းတစ်ခု ရှိသည်။ ဤအချက်က <math>\Psi(ev_{1_c}(\alpha))_d = \alpha_d</math> ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပေးသဖြင့် <math>\Psi</math> သည် ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) လည်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ *ဘယ်နှင့် ညာ ပြောင်းပြန် နှစ်ခုလုံးဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> '''သဘာဝကျမှု သက်သေပြချက် (Proof of Naturality)''': *'''ဖန်တာအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Functor):''' သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\beta: F \Rightarrow G</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_c</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>\beta</math> သက်ရောက်ခြင်းနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ <math>ev_{1_c}^G(\beta \cdot \alpha) = (\beta \cdot \alpha)_c(1_c) = \beta_c(\alpha_c(1_c)) = \beta_c(ev_{1_c}^F(\alpha))</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>\text{Hom}(C(c,-), F)</math> မှ <math>Gc</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျကြောင်း ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Object):''' မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_d</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>f^{*}</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) အပြင် <math>Ff</math> မှတစ်ဆင့် ပုံဖော်ခြင်းတို့နှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့် <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>(\alpha \cdot f^{*})_d(1_d) = \alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း ရရှိသည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (The Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်၏ အလွန်အရေးပါသော အကျိုးဆက်တစ်ခုမှာ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (Yoneda embedding) ပင်ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို ၎င်း၏ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများဖြစ်သော <math>C(c,-)</math> သို့မဟုတ် <math>C(-,c)</math> ဆီသို့ အသီးသီး ပုံဖော်ပေးခြင်းသည် မူလကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီများ (functor categories) ဖြစ်သော <math>Set^{C^{op}}</math> သို့မဟုတ် <math>Set^C</math> ဆီသို့ သွားသည့် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (full and faithful functor) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤအချက်၏ အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုမှာ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မူလ အရာဝတ္ထုများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုများ (Applications of the Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုတစ်ခုမှာ ကေးလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရမ်အရ မည်သည့် သရုပ်မဲ့ အုပ်စု (abstract group) မဆိုသည် ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု (permutation group) တစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထိုအခါ လားရာတူ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်းက ၎င်းကို ညာ <math>G</math>-အစု (right G-set) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ ဤအစု၏ <math>G</math>-အချိုးညီ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ (G-equivariant endomorphisms) အားလုံးသည် ဘယ်ဘက်မှ မြှောက်ခြင်းဖြင့်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အုပ်စု <math>G</math> သည် အစု <math>G</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ == စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits) == === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ (Initial and Terminal Objects) === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object)''' <math>T</math> ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>X \to T</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အစ အရာဝတ္ထု (initial object) <math>I</math>''' ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>I \to X</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (universal properties)''' ကို အသုံးပြု၍ ကတ်တဂိုရီများအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို မည်သည့်အရာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသနည်းဟု မေးမည့်အစား အခြားအရာဝတ္ထုများအားလုံးနှင့် မည်သို့ ဆက်သွယ်ပြုမူသနည်းဟု ကျွန်ုပ်တို့ မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း အစုသီအိုရီအရ တည်ဆောက်ပုံကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ အစ အရာဝတ္ထုများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုအထိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique up to unique isomorphism) ဂုဏ်သတ္တိရှိကြသည်။ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများအတွက် သက်သေပြချက်သည်လည်း ဒွန်တွဲစွာဖြင့် အလားတူပင်ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>I</math> နှင့် <math>I'</math> နှစ်ခုလုံးသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>f: I \to I'</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>I'</math> သည်လည်း အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>g: I' \to I</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>g \circ f</math> သည် <math>I</math> မှ <math>I</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>I</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသာ ရှိနိုင်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>\text{id}_I: I \to I</math> သည် မဖြစ်မနေ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် <math>g \circ f = \text{id}_I</math> ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ *အလားတူပင် <math>f \circ g</math> သည် <math>I'</math> မှ <math>I'</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>I'</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>f \circ g = \text{id}_{I'}</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မည်သည့် အစ အရာဝတ္ထု နှစ်ခုမဆိုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများဆိုင်ရာ ဥပမာများ === အစုများ၊ အုပ်စုများ၊ ကွင်းများ နှင့် ဖီးလ်ဒ်များ ကဲ့သို့သော ကတ်တဂိုရီများကို လေ့လာကြည့်လျှင် ၎င်းတို့၌ အစ အရာဝတ္ထုများ တည်ရှိပါက များသောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားဖွယ် သိပ်မကောင်းလှပေ။ ထိုသို့ စိတ်ဝင်စားဖွယ် မကောင်းသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အခြေခံအုတ်မြစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ==== Set ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> သည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>f: \emptyset \to X</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း သက်သေပြရမည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခုကို အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(a, b)</math> များပါဝင်သော အစုတစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ သတ်မှတ်သည်။ *ဤတွင် အရင်းအမြစ်ရှိ မည်သည့် <math>a</math> မဆိုသည် ပစ်မှတ်ရှိ <math>b</math> တစ်ခုတည်းဆီသို့သာ တိကျစွာ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော <math>\emptyset</math> တွင် မည်သည့် အစုဝင်မျှ မပါဝင်သောကြောင့် ၎င်းဖန်ရှင်ကို သတ်မှတ်ပေးမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲများအစုသည် ဗလာအစုသာ ဖြစ်ရမည်။ *ဤ "ဗလာအစု ဖန်ရှင်" (empty function) သည် အလိုအလျောက် ပုံစံတကျ ဖြစ်တည်နေပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့်လည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(\emptyset, X)| = 1</math> ဖြစ်သည်။ မည်သည့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> မဆိုသည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>g: X \to \{*\}</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း ပြသရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် အစုဝင် <math>*</math> တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>X</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တိုင်းအတွက် ရောက်ရှိနိုင်သော နေရာတစ်ခုသာ ရှိသည်။ *ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သမျှသော တစ်ခုတည်းသော ဖန်ရှင်မှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>g(x) = *</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (constant function) သာဖြစ်သည်။ *ဤဖန်ရှင်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သောကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(X, \{*\})| = 1</math> ဖြစ်သည်။ ==== အုပ်စုများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစုသည် အုပ်စုတစ်ခု မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါဝင်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အသေးအဖွဲ အုပ်စု (trivial group) <math>\{e\}</math> သည် <math>\mathsf{Grp}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \{e\} \to G</math> သည် အရင်းအမြစ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ပစ်မှတ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\phi(e) = e_G</math> ဖြစ်သည်။ *<math>e</math> သည် အရင်းအမြစ်ရှိ တစ်ခုတည်းသော အစုဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ဤဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်နိုင်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: G \to \{e\}</math> သည် <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းကို ပစ်မှတ်ရှိ အစုဝင်တစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် <math>e</math> သာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>\psi(g) = e</math> ဖြစ်ရမည်။ *ဤကိန်းသေ ပုံဖော်မှုသည် အုပ်စု တွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ *ဆိုလိုသည်မှာ <math>\psi(g_1 g_2) = e = e \cdot e = \psi(g_1)\psi(g_2)</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ *<math>\{e\}</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို သုည အရာဝတ္ထု (zero object) အဖြစ် ပုံမှန်အားဖြင့် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ==== ကွင်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့ တိကျရန် လိုအပ်သည်။ ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာတွင် <math>\mathsf{Ring}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများကို (unital rings) ကိုယ်စားပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1_R</math> ပါရှိသော ကွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကတ်တဂိုရီရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဤထပ်တူရအစုဝင်ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းထားရမည် ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ <math>\phi(1_R) = 1_S</math> ဖြစ်ရမည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း <math>\mathbb{Z}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \mathbb{Z} \to R</math> သည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိနှစ်ခုနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ #အပေါင်းတွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(a + b) = \phi(a) + \phi(b)</math> ဖြစ်သည်။ #မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(1) = 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathbb{Z}</math> ကို အပေါင်းနည်းဖြင့် <math>1</math> မှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ထားသောကြောင့် ဤစည်းမျဉ်းနှစ်ခုသည် ပုံဖော်မှုကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်ပေးသည်။ *မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို <math>\phi(n) = \phi(1 + 1 + \dots + 1) = 1_R + 1_R + \dots + 1_R = n \cdot 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ပြင် <math>\phi(-n) = -\phi(n) = -n \cdot 1_R</math> နှင့် <math>\phi(0) = 0_R</math> တို့ဖြစ်သည်။ *ဤတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ပေးပြီး ၎င်းသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbb{Z}</math> မှ <math>R</math> သို့သွားသော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ သုည ကွင်း (zero ring) <math>\{0\}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *သုည ကွင်းတွင် <math>0</math> ဟူသော အစုဝင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: R \to \{0\}</math> သည် <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>r</math> တိုင်းကို <math>0</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သုည ကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>\psi(1_R) = 1_{\{0\}}</math> ဖြစ်ရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် <math>\psi(1_R) = 0</math> အဖြစ် ဘေးကင်းစွာ ကူးပြောင်းသွားပြီး ၎င်းသည် မှန်ကန်သည်။ *ဤအသေးအဖွဲ ပုံဖော်မှုသည် မှန်ကန်သော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *၎င်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ သွားနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ပုံဖော်မှုဖြစ်သောကြောင့် သုည ကွင်းသည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ==== ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် အခြေအနေတစ်ခု ရှိလာသည်။ ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>1 \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းတွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် ပါရှိသည့် ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ မရှိပေ။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ထိုသို့ဆိုလျှင် <math>K</math> မှ မည်သည့် ဖီးလ်ဒ်ဆီသို့မဆို ဥပမာအားဖြင့် ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\mathbb{Q}</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> အခြေခံ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{F}_p</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိရမည်။ *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဖီးလ်ဒ်၏ ဝိသေသတန်ဖိုး (characteristic) ကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ *သို့သော် <math>\mathbb{Q}</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{F}_p</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>p</math> ဖြစ်သည်။ *ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ကိုယ်တိုင်တွင် ပုံသေ ဝိသေသတန်ဖိုးတစ်ခုသာ ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကွဲပြားသော ဝိသေသတန်ဖိုးများရှိသည့် ဖီးလ်ဒ်များဆီသို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပုံဖော်၍ မရနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် ၎င်း အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် မဖြစ်မနေ အင်ဂျက်တစ် (injective) ဖြစ်ရမည်။ *အကယ်၍ အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် <math>T</math> သာ တည်ရှိခဲ့ပါက ဖြစ်နိုင်သမျှသော ဖီးလ်ဒ်တိုင်းမှ <math>T</math> ဆီသို့ သွားမည့် အင်ဂျက်တစ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ *ဤသည်မှာ ဖီးလ်ဒ်တိုင်း၏ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော မိတ္တူတစ်ခုစီကို ငုံထားနိုင်လောက်အောင် <math>T</math> သည် လုံလောက်စွာ ကြီးမားရမည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ *သို့သော် ကန်တာ၏ သီအိုရမ်နှင့် အစုသီအိုရီ၏ ဝိရောဓိများအရ ဖီးလ်ဒ်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အတန်းအစားအစစ် (proper class) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ *မည်သည့် အစု <math>T</math> တစ်ခုတည်းကမျှ ဖီးလ်ဒ်အားလုံး၏ မိတ္တူများကို မငုံထားနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် ဟူ၍ မတည်ရှိနိုင်ပေ။ === ကတော့ပုံများမှတစ်ဆင့် စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits via Cones) === <math>F: \mathcal{I} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> ၏ '''စုဆုံမှတ် (limit)''' ကို <math>\lim F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် စုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>L \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal limit cone) <math>\lambda: \Delta_L \Rightarrow F</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <math>F</math> ၏ '''ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit)''' ကို <math>\operatorname{colim} F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(F, -)</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>C \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal colimit cone) <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_C</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ === စုဆုံမှတ်များ၏ အခြေခံအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Essential Uniqueness of Limits) === ဘုံတူညီသော ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> အထက်ရှိ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> တို့ ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့ကြားတွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: L \to L'</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံများ၏ ခြေတံများနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည်။ '''သက်သေပြချက်''': အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> နှစ်ခုလုံးသည် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။ <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် ကတော့ပုံများ၏ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: (L', \lambda') \to (L, \lambda)</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ဤသည်မှာ <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\lambda_i \circ u = \lambda'_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: L' \to L</math> တစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် <math>(L', \lambda')</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>\lambda'_i \circ v = \lambda_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>v: L \to L'</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော မော်ဖစ်ဇင် <math>v: (L, \lambda) \to (L', \lambda')</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>u \circ v</math> သည် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့်သာ တည်ရှိရမည်။ ၎င်းသည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) <math>\operatorname{id}_L</math> သာလျှင် ဖြစ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် <math>u \circ v = \operatorname{id}_L</math> ဖြစ်သည်။ တူညီသော အကြောင်းပြချက်အရ <math>v \circ u = \operatorname{id}_{L'}</math> ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>v</math> သည် <math>L</math> နှင့် <math>L'</math> ကြားရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းကို ကတော့ပုံ တည်ဆောက်ပုံများက တစ်ခုတည်းသီးသန့်အဖြစ် ပုံဖော်သတ်မှတ်ပေးထားသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (Limit and Colimit of the Empty Diagram) === ထူးခြားသော အခြေအနေတစ်ခုမှာ ဗလာ ကတ်တဂိုရီ (empty category) <math>\mathcal{J} = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ ဗလာ ကတ်တဂိုရီမှ မြစ်ဖျားခံသော ဖန်တာတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထု သတ်မှတ်ပေးမှုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင် သတ်မှတ်ပေးမှုများ မပါဝင်ပေ။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွက်မဆို ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ်သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>F: \emptyset \to \mathcal{C}</math> ကို ဗလာ ပုံကြမ်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> နှင့် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>j \in \emptyset</math> များဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစု <math>\lambda_j: c \to F(j)</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *၎င်းတို့သည် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: j \to k</math> အတွက်မဆို သက်ဆိုင်ရာ တြိဂံများကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ <math>\emptyset</math> တွင် အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ မပါဝင်သောကြောင့် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများအတွက် အညွှန်းတပ်ထားသော အစုသည် ဗလာဖြစ်ပြီး လိုအပ်သော ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိဆိုင်ရာ အခြေအနေများသည်လည်း မရှိနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံကို သတ်မှတ်ပေးသော အချက်အလက်များတွင် အခြား မည်သည့် တည်ဆောက်ပုံမျှ မပါဝင်ဘဲ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> တစ်ခုတည်းသာ သီးသန့် ပါဝင်သည်။ *ထိုကဲ့သို့သော ကတော့ပုံနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ ၎င်းတို့၏ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ်ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် <math>\mathcal{C}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ *ဒွန်တွဲမှု (duality) နိယာမအရ ဗလာပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် အောက်ခြေ အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathcal{C}</math> သာလျှင် အပြည့်အဝ ပါဝင်သည်။ *ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit) ကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု (initial object) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> === ညီမျှပိုင်း (Equalizer) === ညီမျှပိုင်း (equalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ ပုံကြမ်း (parallel pair diagram) <math>f,g:A \rightrightarrows B</math> တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤစုံတွဲအထက်ရှိ ကတော့ပုံကို <math>fa = ga</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>a:C\rightarrow A</math> တစ်ခုတည်းဖြင့် ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ညီမျှပိုင်းသည် ဤဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသော စကြဝဠာ မြား (universal arrow) <math>h:E\rightarrow A</math> ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုများတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\phi</math> နှင့် <math>\psi</math> တို့၏ ညီမျှပိုင်းသည် <math>\phi(g) = \psi(g)</math> ဖြစ်စေမည့် အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ခုသည် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) ဖြစ်နေပါက ညီမျှပိုင်းသည် အခြား ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်၏ ကာနယ် (kernel) ပင်ဖြစ်သည်။ === ပူးလ်ဘက် (Pullback) === ပူးလ်ဘက် (pullback) သည် ကိုစပန် ပုံကြမ်း (cospan diagram) တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ကိုစပန် ပုံကြမ်းဆိုသည်မှာ ဘုံတူညီသော ပစ်မှတ်တစ်ခုရှိသည့် ထပ်တူရမဟုတ်သော မော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခု ပါဝင်သော ပုံကြမ်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>B \rightarrow A \leftarrow C</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိပ်ဖျား <math>D</math> ရှိသော ကိုစပန် ပုံကြမ်း <math>B \xrightarrow{f} A \xleftarrow{g} C</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ဖလှယ်ရ စတုရန်း (commutative square) ကို ဖြစ်ပေါ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤပူးလ်ဘက် <math>P</math> ကို ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fiber product) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>B \times_A C</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\mathbb{Z} \xrightarrow{n} \mathbb{Z} \xleftarrow{m} \mathbb{Z}</math> ၏ ပူးလ်ဘက်တွင် <math>nx=my</math> ဖြစ်စေမည့် ကိန်းပြည့်အတွဲ <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်သည်။ ဤပူးလ်ဘက်သည် <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ ထိုကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားပြီး <math>ma=nb</math> သည် <math>m</math> နှင့် <math>n</math> တို့၏ အငယ်ဆုံး ဘုံဆတိုးကိန်း (least common multiple) ဖြစ်သည်။ ==== တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ပူးလ်ဘက် နှင့် ဖိုက်ဘာများ (The Topological Pullback and Fibers) ==== ဤဥပမာသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton) ပါဝင်နေသော <math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ပူးလ်ဘက် ပုံကြမ်း (pullback diagram) တစ်ခုကို စဉ်းစားထားသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ပူးလ်ဘက်သည် အမှတ်တစ်ခု၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖိုက်ဘာ (fiber) သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (preimage) ကို ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ <math>\rho: \mathbb{R} \to S^1</math> သည် ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line) မှ စက်ဝိုင်းမျဉ်း (circle line) သို့သွားသော စံ ဖုံးအုပ် ပုံဖော်မှု (standard covering map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းကို ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ <math>i: \{*\} \to S^1</math> သည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု ကို တိကျသော အမှတ် <math>1 \in S^1</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ပုံစံတကျ တည်ဆောက်ပုံ နှင့် သက်သေပြချက် (Formal Construction and Proof)''': *<math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ကိုစပန် (cospan) <math>X \xrightarrow{f} Z \xleftarrow{g} Y</math> တစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်ကို ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ရပ်ဝန်း <math>X \times Y</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) ကို ယူ၍ တည်ဆောက်သည်။ *၎င်းရပ်ဝန်းပိုင်းတွင် <math>f(x) = g(y)</math> ဖြစ်စေမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းကို ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (subspace topology) တပ်ဆင်ထားသည်။ *ကျွန်ုပ်တို့၏ တိကျသော ပုံကြမ်း <math>\mathbb{R} \xrightarrow{\rho} S^1 \xleftarrow{i} \{*\}</math> အတွက် ပူးလ်ဘက်ရပ်ဝန်း <math>P</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>P = \{(t, *) \in \mathbb{R} \times \{*\} \mid \rho(t) = i(*)\}</math> *<math>P = \{t \in \mathbb{R} \mid e^{2\pi i t} = 1\}</math> *အွိုင်လာ ပုံသေနည်း (Euler's formula) အရ <math>e^{2\pi i t} = \cos(2\pi t) + i\sin(2\pi t)</math> ဖြစ်သည်။ *ဤသည် <math>1</math> နှင့် ညီမျှရန်အတွက် <math>\cos(2\pi t) = 1</math> နှင့် <math>\sin(2\pi t) = 0</math> ဖြစ်ရမည်။ *၎င်းသည် <math>t</math> သည် ကိန်းပြည့် (integer) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ပင်ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ပူးလ်ဘက်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *<math>P</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် စံ တိုပေါ်လော်ဂျီပါရှိသော <math>\mathbb{R} \times \{*\} \cong \mathbb{R}</math> မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိန်းပြည့်များသည် ကိန်းစစ်မျဉ်း အတွင်းရှိ သီးခြားဖြစ်နေသောအမှတ်များ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း <math>P</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{Z}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ *အမှတ်တစ်ခု ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း တစ်လျှောက်ရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်သည် ထိုအမှတ်၏ ဖိုက်ဘာ (fiber) ကို ရရှိစေသည်ဟူသော လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဤအချက်က ပုံစံတကျ (formal) သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (Inverse Limits) === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ် (inverse limit) သည် <math>\omega^{op}</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ အဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံ သို့မဟုတ် ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခုကို ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\dots \rightarrow F_3 \rightarrow F_2 \rightarrow F_1 \rightarrow F_0</math> ဟူသော အရာဝတ္ထုများ၏ ကိန်းစဉ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဤအချက်အလက်များကို ထိပ်ဖျား <math>c</math> မှနေ၍ ကတော့ပုံတစ်ခုအဖြစ် တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\lim F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းသည် အဆိုပါကိန်းစဉ်အထက်ရှိ အဆုံးသတ် ကတော့ပုံ (terminal cone) ပင်ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုအနေဖြင့် p-အခြေခံကိန်းပြည့်များ (p-adic integers) <math>\mathbb{Z}_p</math> ကို လေ့လာနိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ကွင်းများဖြစ်သော <math>\mathbb{Z}/p^n</math> ကြားရှိ စားလဒ် ပုံဖော်မှု (quotient map) များ ကိန်းစဉ်၏ ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ === တိကျသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ပုံသဏ္ဍာန်များ (Specific Colimit Shapes) === ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (colimits) သည် အထက်တွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သော စုဆုံမှတ်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများ၏ ဒွန်တွဲ (dual) ဖြစ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (Coproduct) ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (coproduct) <math>\coprod_{j \in J} A_j</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ပေါင်းလဒ် အင်ဂျက်ရှင်းများ (coproduct injections) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းတို့ကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\iota_{j'}: A_{j'} \rightarrow \coprod_{j \in J} A_j</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ==== ကိုညီမျှပိုင်း (Coequalizer) ==== ကိုညီမျှပိုင်း (coequalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ (parallel pair) ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော <math>f,g: A \rightrightarrows B</math> တို့အတွက် ကိုညီမျှပိုင်းသည် <math>hf=hg</math> ဖြစ်စေမည့် စကြဝဠာ ပုံဖော်မှု (universal map) <math>h:B\rightarrow C</math> ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံကို ခက်ရင်းခွ (fork) ဟု ပုံမှန်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: G \rightarrow H</math> တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲကာနယ် (cokernel) သည် <math>\phi</math> နှင့် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) <math>e: G \rightarrow H</math> တို့၏ ကိုညီမျှပိုင်း ဖြစ်သည်။ ==== ပွတ်ရှ်အောက် (Pushout) ==== ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) သည် စပန် ပုံကြမ်း (span diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေးထားသော ပုံဖော်မှုများအောက်ရှိ စကြဝဠာ ဖလှယ်ရ စတုရန်း (universal commutative square) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဍာန် ရပ်ဝန်း (figure eight space) သည် အခြေခံအမှတ်မပါသော ရပ်ဝန်း ပုံကြမ်း (unbased space diagram) <math>S^1 \leftarrow * \rightarrow S^1</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်သည်။ ဤရပ်ဝန်းသည် စက်ဝိုင်းနှစ်ခုကို ပူးပေါင်းထားသော <math>S^1 \vee S^1</math> ပုံစံဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မုန့်လက်ကောက် (torus) <math>T \cong S^1 \times S^1</math> ကို ၎င်း၏ နယ်နိမိတ် (boundary) တစ်လျှောက်တွင် အပိတ်ပြား (disk) <math>D^2</math> ကို ကပ်ခြင်းပါဝင်သည့် ပွတ်ရှ်အောက်မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (Sequential Colimit or Direct Limit) ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (sequential colimit) သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (direct limit) သည် အော်ဒီနယ် (ordinal) <math>\omega</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>F_0 \rightarrow F_1 \rightarrow F_2 \rightarrow \dots</math> ကဲ့သို့သော ပုံကြမ်းမျိုးဖြစ်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\text{colim} F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် အစုများနှင့် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်းများ (inclusion maps) <math>X_0 \hookrightarrow X_1 \hookrightarrow \dots</math> ပါဝင်သော ကိန်းစဉ်တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု (union) <math>\bigcup_{n \ge 0} X_n</math> ဖြစ်သည်။ CW ကွန်ပလက်စ် (CW complex) တစ်ခုသည် ၎င်း၏ <math>n</math>-အရိုးစုများ (<math>n</math>-skeleta) ၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ == တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Adjunction) == === ဟွမ်း-အစု တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (The Hom-Set Adjunction) === <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (locally small categories) ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) တစ်ခုတွင် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာအတွဲ (opposing pair of functors) ဖြစ်ကြသော <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math> နှင့် <math>G: \mathcal{D} \to \mathcal{C}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းအပြင် အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ မိသားစု (family of bijections) လည်း အတူတကွ ပါဝင်သည်။ *<math>\Phi_{c,d} : \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d) \xrightarrow{\sim} \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်သောအခါ <math>F</math> ကို <math>G</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>G</math> ကို <math>F</math> ၏ ညာတွဲဖက် (right adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>F \dashv G</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းအနေဖြင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^\sharp \in \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>\Phi_{c,d}</math> အောက်ရှိ ၎င်း၏ပုံရိပ်ကို <math>f^\flat \in \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ရေးသားသည်။ ဤမော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခုကို အချင်းချင်း၏ တွဲဖက်များ (adjuncts) သိုမဟုတ် ထရန်စပို့စ်များ (transposes) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းက ဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့၏ အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင်များကို မည်သို့ လိုက်နာစောင့်ထိန်းရမည်ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဤအချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲ၍ လေ့လာမည်။ ==== <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{D}</math>) ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် <math>\mathcal{D}</math> မှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) နှစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), -)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(-))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\Phi_{c,-}</math> သည် ဤအစုတန်ဖိုးရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တိကျစွာဆိုရသော် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>k: d \to d'</math> အတွက်မဆို ဤသဘာဝကျမှုသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>G(k)_* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c,d'} \circ k_*</math> ဤနေရာတွင် <math>k_*</math> သည် <math>k</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (postcomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ထို့အတူ <math>G(k)_*</math> သည် <math>G(k)</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိကို အစုဝင်များ၏ ညီမျှခြင်းတစ်ခုအဖြစ် ဘာသာပြန်ဆိုပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(k \circ f^\sharp)^\flat = G(k) \circ f^\flat</math> ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{C}</math>) ==== ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက <math>\mathcal{C}</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) နှစ်ခုကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(-), d)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(-, G(d))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c' \to c</math> အတွက်မဆို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>h^* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c',d} \circ F(h)^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F(h)^*</math> နှင့် <math>h^*</math> တို့သည် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အစုဝင်များအရ စဉ်းစားပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(f^\sharp \circ F(h))^\flat = f^\flat \circ h</math> === မေ့လျော့ ဖန်တာ နှင့် လွတ်လပ်သော ဖန်တာ (The Forgetful and Free Functors) === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများကို လေ့လာရာတွင် ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများမှစတင်လေ့ရှိသည်။ <math>\mathbb{k}</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤနေရာတွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကို စဉ်းစားမည်။ ပထမတစ်ခုမှာ <math>\mathbb{k}</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများနှင့် မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ ပါဝင်သော <math>\text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ အစုများနှင့် ဖန်ရှင်များ ပါဝင်သော <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အခြေခံတွက်ချက်မှု နှစ်ခုဖြင့် ကြားခံချိတ်ဆက်ပေးထားသည်။ ==== မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U</math>==== ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုမှ ၎င်း၏ အခြေခံ အစုဝင်များဆီသို့ ကူးပြောင်းခြင်းကို မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U: \text{Vect}_{\mathbb{k}} \to \text{Set}</math> က ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(V)</math> သည် အခြေခံ ဗက်တာများအစု ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဗက်တာပေါင်းခြင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများကို ထိရောက်စွာ မေ့လျော့ပစ်လိုက်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) <math>L: V \to W</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(L)</math> သည် မူလပုံဖော်မှုအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းကို အစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်တစ်ခုအနေဖြင့်သာ သတ်မှတ်စဉ်းစားသည်။ ==== လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F</math>==== ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော အစု <math>S</math> တစ်ခုမှနေ၍ လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F: \text{Set} \to \text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကို အသုံးပြုကာ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ <math>F(S)</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော လွတ်လပ်သည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (free vector space) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>\mathbb{k}[S]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>S</math> ၏ အစုဝင်များသည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ ဗက်တာများသည် <math>\sum_{i=1}^n c_i s_i</math> ပုံစံရှိသော အဆုံးရှိ ပုံစံတကျ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (finite formal linear combinations) ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>c_i \in \mathbb{k}</math> ဖြစ်ပြီး <math>s_i \in S</math> ဖြစ်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဖန်ရှင် <math>g: S \to T</math> တစ်ခုအတွက် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>F(g): F(S) \to F(T)</math> ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို အခြေအစု အစုဝင်များတစ်လျှောက် <math>g</math> အား မျဉ်းဖြောင့်သဘောတရားအရ တိုးချဲ့ခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>F(g)(\sum_{i=1}^n c_i s_i) = \sum_{i=1}^n c_i g(s_i)</math> ဖြစ်သည်။ === အခြေခံ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (The Foundational Isomorphism) === မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ၏ အခြေခံကျသော ရလဒ်တစ်ခုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ အခြား ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုမဆိုကို ၎င်းက <math>V</math> ၏ အခြေအစုအပေါ် သက်ရောက်မှုဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း သိရသည်။ ဤသဘောတရားကို ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီအရ ဖော်ပြပါက မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင်များကြားရှိ ပုံမှန် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (canonical bijection) တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ မည်သည့် အစု <math>S</math> နှင့် မည်သည့် <math>\mathbb{k}</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ <math>\text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \cong \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု ရှိသည်။ '''သက်သေပြချက်''': *ကျွန်ုပ်တို့သည် ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့ကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သည်။ *ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြမည်။ *<math>\Phi: \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \to \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> သည် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း <math>L: F(S) \to V</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Phi(L)</math> ကို ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *ထိုဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>s \in S</math> အတွက်မဆို <math>f(s) = L(s)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွင်းသို့ ၎င်း၏ အခြေအစုအဖြစ် သဘာဝအလျောက် ထည့်သွင်းတည်ရှိနေသည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် <math>L</math> ၏ အရင်းအမြစ်ကို အခြေအစု အစုဝင်များဆီသို့ ရိုးရှင်းစွာ ကန့်သတ်ပေးလိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ *<math>\Psi: \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V)) \to \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် တိုးချဲ့ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Psi(f)</math> ကို အောက်ပါ ညီမျှခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသော ပုံဖော်မှု <math>L: F(S) \to V</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i f(s_i)</math> *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် အဆုံးရှိ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းအဖြစ် တစ်ခုတည်းသီးသန့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ *ဤအချက်က <math>L</math> ကို ခိုင်မာတိကျသော မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု ဖြစ်စေရန် သေချာစေသည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် ပြောင်းပြန်များဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် ၎င်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ကြည့်မည်။ <math>\Phi \circ \Psi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>f \in \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Phi(\Psi(f))(s) = \Psi(f)(s) = f(s)</math> *သို့ဖြစ်၍ <math>\Phi(\Psi(f)) = f</math> ဖြစ်သည်။ <math>\Psi \circ \Phi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>L \in \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Psi(\Phi(L))\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i \Phi(L)(s_i) = \sum_{i=1}^n c_i L(s_i)</math> *<math>L</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\sum_{i=1}^n c_i L(s_i) = L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right)</math> ဖြစ်သည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\Psi(\Phi(L)) = L</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့သည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ *အခြေအစု <math>S</math> မှ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> သို့ ပုံဖော်ခြင်းသည် <math>F(S)</math> မှ <math>V</math> သို့သွားသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ တိုးချဲ့သွားနိုင်သည်ဟူသော ပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ဤသက်သေပြချက်က ပုံစံတကျ လွှမ်းခြုံပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း ဥပမာများ (Examples of Adjunctions) === '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (Topological adjunctions):''' <math>\text{Top}</math> ကတ်တဂိုရီမှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U: \text{Top} \to \text{Set}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) နှင့် ညာတွဲဖက် (right adjoint) နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>D(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>I(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ '''ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက်များ (Galois connections):''' ကြိုတင်အစဉ်ကျသောအစုများ (preorders) ကြားရှိ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစဉ်လိုက် ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက် (monotone Galois connection) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ဖြစ်ကြသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>F \dashv G</math> သည် <math>F(a) \le b</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>a \le G(b)</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် <math>F</math> ကို အောက်တွဲဖက် (lower adjoint) ဟု ခေါ်ပြီး <math>G</math> ကို အထက်တွဲဖက် (upper adjoint) ဟု ခေါ်သည်။ '''ကိန်းပြည့်နှင့် ကိန်းစစ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများ (Integer/Real posets):''' ကိန်းပြည့်များမှ ကိန်းစစ်များဆီသို့ သွားသော ပါဝင်မှု ဖန်တာ (inclusion functor) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{R}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက်နှင့် ညာတွဲဖက် နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ အထက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (ceiling function) <math>\lceil - \rceil</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်မှာ အောက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (floor function) <math>\lfloor - \rfloor</math> ဖြစ်သည်။ '''အစုပိုင်းများ နှင့် ပုံရိပ်များ (Subsets and images):''' ဖန်ရှင် <math>f: A \to B</math> တစ်ခုအတွက် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် (direct image) <math>f_*</math> နှင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (inverse image) <math>f^{-1}</math> တို့သည် ပါဝါအစုများဖြစ်သော <math>P(A)</math> နှင့် <math>P(B)</math> တို့မှ ဖွဲ့စည်းထားသည့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကြားရှိ ဖန်တာများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာသည် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် ဖန်တာ၏ ညာတွဲဖက် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>f(A') \subseteq B'</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>A' \subseteq f^{-1}(B')</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာတွင် <math>f_!</math> ဟုခေါ်သော နောက်ထပ် ညာတွဲဖက်တစ်ခု ထပ်မံရှိသေးသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများတွင် အဓိကကျသော အမျိုးအစားတစ်ခုမှာ "မေ့လျော့" ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U</math> သည် ညာတွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်ပြီး "လွတ်လပ်သော" တည်ဆောက်ပုံ ဖန်တာ (free functor) <math>F</math> သည် ဘယ်တွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။ အောက်ပါတို့မှာ ၎င်း၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများဖြစ်ကြသည်။ '''အစုများ (Sets):''' အခြေခံအမှတ်ပါသော အစုများ ကတ်တဂိုရီမှ ရိုးရိုးအစုများ ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\text{Set}_* \to \text{Set}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ <math>X_+ := X \sqcup \{*\}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အခြေခံအမှတ်ပါသောအစု (pointed set) ဖြစ်သည်။ '''မိုနွိုက်များ (Monoids):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် မိုနွိုက် (free monoid) ဆိုသည်မှာ <math>X</math> မှ အစုဝင်များကို အသုံးပြု၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အဆုံးရှိ စာရင်းများ သို့မဟုတ် စကားလုံးများ ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ '''ကွင်းများ (Rings):''' အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>A</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်း (free ring) ဆိုသည်မှာ တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာ (tensor algebra) <math>\oplus_{n>0}A^{\otimes n}</math> ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အုပ်စု <math>G</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်းဆိုသည်မှာ အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>\mathbb{Z}[G]</math> ဖြစ်သည်။ '''မော်ဂျူးများနှင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Modules/Abelian Groups):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် အဘီလီယန်အုပ်စု (free abelian group) ဆိုသည်မှာ အဆုံးရှိ ပုံစံတကျပေါင်းလဒ်များ (finite formal sums) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော <math>\mathbb{Z}[X]</math> ဖြစ်သည်။ အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် <math>R</math>-မော်ဂျူး (free <math>R</math>-module) ဆိုသည်မှာ <math>R[X]</math> ဖြစ်သည်။ '''အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (Group completion):''' ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) များ ကတ်တဂိုရီသို့ အဘီလီယန်အုပ်စုများ ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း <math>\text{Ab} \hookrightarrow \text{CMonoid}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ ဂရိုသန်ဒိခ် အုပ်စု (Grothendieck group) သို့မဟုတ် အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (group completion) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက်တစ်ခုမှနေ၍ အဘီလီယန်အုပ်စုတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ '''စကေလာများ (Scalars):''' ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \to S</math> တစ်ခုသည် စကေလာများ ကန့်သတ်ခြင်း ဖန်တာ (restriction of scalars functor) <math>\phi^*: \text{Mod}_S \to \text{Mod}_R</math> ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ စကေလာများ တိုးချဲ့ခြင်း (extension of scalars) <math>(\otimes_R -)</math> ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== *{{citation |last = Riehl |first = Emily |title = Category Theory in Context |date = 2016 |publisher = Dover |url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ |isbn = 9780486809038 }} * {{citation | last1 = Eilenberg | first1 = S. | last2 = Mac Lane | first2 = S. | title = General theory of natural equivalences | journal = Transactions of the American Mathematical Society | volume = 58 | pages = 231–294 | year = 1945 }} * {{citation | last1 = Cartan | first1 = H. | last2 = Eilenberg | first2 = S. | title = Homological Algebra | publisher = Princeton University Press | place = Princeton | year = 1956 }} * {{Citation | last = Spivak | first = David | title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013 | date = 2013 | work = MIT OpenCourseWare | access-date = February 2, 2015 | url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/# }} {{refend}} [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] 5s0r1x5wgl6kz25reum431nfsqphf3l 1037905 1037902 2026-06-13T11:13:27Z Mkant00 135890 1037905 wikitext text/x-wiki [[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ <math>F</math> မှ <math>G</math> သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' <math>\alpha</math> ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']] '''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}} [[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]] [[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] ကတ်တဂိုရီများ၊ ဖန်တာများနှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ ဟူသော သုံးခုတွဲကို ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စာတမ်းတွင် သီးခြားလွတ်လပ်သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများအဖြစ် ပုံစံတကျ ထပ်မံဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> ၎င်းတို့၏ ကနဦး အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ အက္ခရာသင်္ချာအသစ်တစ်ခု တီထွင်ရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက ချက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Čech cohomology) ရှိ စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်များအတွက် (universal coefficient theorems) လိုအပ်သော စုဆုံမှတ်များကို လေ့လာရန်နှင့်၊ အထူးသဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ ဤအခြေခံကျသော စာတမ်းများတွင် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပုံနှိပ်ဖော်ပြခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော <math>Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}</math> သည် တိကျသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]] (derived functor) <math>\text{Ext}</math> သည် ပုံစံတကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခံရသော အစောဆုံး ဖန်တာများထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ <math>p</math>-အခြေခံကိန်း ဆော်လီနွိုက်၏ 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြည့်စွက်စု ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များမှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များမှာ သဘာဝကျကြောင်း သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် တို့ကြားရှိ ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}} '''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဒဿနဆိုင်ရာ မှတ်စုများ (Historical and Philosophical Notes) <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> == ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ ယင်းသည် ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ တိကျသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းနှင့် သဘောတရားရေးရာ လိုအပ်ချက်များကြောင့် တွန်းအားပေး ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ === မြားသင်္ကေတ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာမှု (The Evolution of the Arrow) === ဖန်ရှင်တစ်ခုကို တိကျသော မြားသင်္ကေတ <math>f: X \rightarrow Y</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အခြေခံအယူအဆသည် ၁၉၄၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဤတီထွင်မှုသည် နှိုင်းရ ဟိုမိုတိုပီ အုပ်စုများ (relative homotopy groups) နှင့် ပတ်သက်သော ဟူးရီဗစ်ဇ် (Hurewicz) ၏ ဟောပြောပို့ချချက်များနှင့် စာတမ်းများမှ အဓိက ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပြေပြစ်သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် ဖောက်စ် (Fox) နှင့် စတင်းရော့ဒ် (Steenrod) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များ၏ အာရုံစိုက်မှုကို လျင်မြန်စွာ ရရှိခဲ့သည်။ မြားသင်္ကေတသည် ရှေးကျ၍ အဓိပ္ပာယ်မကွဲပြားသော <math>f(X) \subset Y</math> သင်္ကေတနေရာတွင် အလျင်အမြန် အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုရှေးကျသော သင်္ကေတသည် ဖန်ရှင် <math>f</math> အောက်ရှိ <math>X</math> ၏ ပုံရိပ်သည် <math>Y</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်းကိုသာ ရိုးရှင်းစွာ ညွှန်ပြခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြားသင်္ကေတသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သော သတ်မှတ်ထားသည့် အရင်းအမြစ်မှ သတ်မှတ်ထားသည့် ပစ်မှတ်ဆီသို့သွားသော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုကို တိကျစွာ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ထူးခြားစွာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ရိုးရှင်းသော သင်္ကေတပြောင်းလဲမှုတစ်ခုက နက်နဲသော သင်္ချာသဘောတရားသစ် (ကတ်တဂိုရီ) တစ်ခုကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် မည်သို့ တိုက်ရိုက် လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် အဓိက သမိုင်းဝင် ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟူးရီဗစ်ဇ်သည် ဤမြားပုံဖော်မှုများကို အမြင်အာရုံဖြင့် ခြေရာခံနိုင်ရန်အတွက် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သူအဖြစ်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခံရသည်။ === ဒဿနဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Philosophical Terminology)=== ဤနယ်ပယ်၏ ဝေါဟာရများသည် ယုတ္တိဗေဒ ဒဿနိကဗေဒမှ အများအပြား ရယူထားပြီး ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ သရုပ်မဲ့ပြုလုပ်ထားခြင်းကို ထင်ဟပ်နေသည်။ ကတ်တဂိုရီ (Category) ဟူသော ဝေါဟာရကို အရစ္စတိုတယ် (Aristotle) နှင့် ကန့်တ် (Kant) တို့၏ ဒဿနဆိုင်ရာ ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုများမှ ရယူသုံးစွဲခဲ့သည်။ ဖန်တာ (Functor) ဟူသော ဝေါဟာရကို ရူးဒေါ့ဖ် ကာနပ် (Rudolf Carnap) ၏ Logische Syntax der Sprache စာအုပ်မှ ယူငင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဟူသော ဝေါဟာရကို ထိုခေတ်အခါက အလွတ်သဘော သုံးနှုန်းနေကြသော သင်္ချာဝေါဟာရမှနေ၍ တိကျခိုင်မာသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တစ်ခုအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ === အမ်မီ နိုသာ၏ အမွေအနှစ် (The Legacy of Emmy Noether) === ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များသည်ဘာလဲ ဟူသော မေးခွန်းကို မဖြစ်မနေ မေးမြန်းရန် တောင်းဆိုထားသည်။ ၎င်းသီအိုရီက သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများနှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ပုံဖော်မှုများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း သတ်မှတ်၍ လေ့လာရန် အခိုင်အမာ တိုက်တွန်းထားသည်။ အစုဝင်များထက် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအပေါ် ဤသို့ နက်နက်နဲနဲ အလေးပေးမှုသည် အမ်မီ နိုသာ (Emmy Noether) ၏ အမွေအနှစ် တစ်စိတ်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ သူမသည် အုပ်စုများနှင့် ကွင်းများကို လေ့လာရာတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအရ အသုံးပြုခြင်းအား ရှေ့ဆောင်လမ်းပြခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ ပညာရှင်အများစုသည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ အရာဝတ္ထုများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးလေ့ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbf{Set}</math> နှင့် <math>\mathbf{Cat}</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မြားများအပေါ် အလေးပေးမှုသည် အလွန်အရေးပါလှသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်အုပ်စုများသည် ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ မြားများဖြင့်သာ အမည်ပေးကြသည်။ အထူးသဖြင့် ချားလ်စ် အဲရက်စမန်း (Charles Ehresmann) ၏ ကျောင်းသည် ထင်ရှားပြီး ၎င်းတို့က <math>\mathbf{Cat}</math> ကို ဖန်တာများ၏ ကတ်တဂိုရီအဖြစ် တင်းကျပ်စွာ ရည်ညွှန်းကြသည်။ [[File:Emmy Noether.jpg|right|thumb|250px| အာမာလီယာ အမ်မီ နိုသာ (Amalie Emmy Noether) သည် ဘာဗေးရီးယန်း လူမျိုး ဂျာမန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူမကို ဘာဗေးရီးယား ဘုရင်နိုင်ငံ၊ အာလန်ဂန် (Erlangen) မြို့တွင် ၁၈၈၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်၊ ဘရင်မော (Bryn Mawr) မြို့တွင် ၁၉၃၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူမသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) နှင့် သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒ (theoretical physics) တို့အတွက် အခြေခံကျသော ပံ့ပိုးကူညီမှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူမသည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)| ကွင်း]]များ (rings)၊ ဖီးလ်ဒ်များ (fields) နှင့် အက္ခရာသင်္ချာများ (algebras) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တော်လှန်ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော နိုသာ သီအိုရမ် (Noether's theorem) သည် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ သဘာဝနိယာမများ၏ အချိုးညီမှုများ (symmetries) ကို ၎င်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော တည်မြဲပမာဏများ (conservation quantities) တည်ရှိမှုနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ပြထားသည်။]] ==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်== '''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>X, Y, Z, \dots</math> စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။ * '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>f, g, h, \dots</math> စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။ မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ <math>f:X\rightarrow Y</math> တွင် <math>f</math> သည် အရင်းအမြစ် <math>X</math> နှင့် ပစ်မှတ် <math>Y</math> တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''<math>1_{X}:X\rightarrow X</math> တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။ <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် <math>g</math> ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>gf</math> ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။ ထို <math>gf</math> ၏ အရင်းအမြစ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။ (မှတ်ချက်။ ဤတွင် "domain" နှင့် "codomain" တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ "အရင်းအမြစ်စု" နှင့် "ပစ်မှတ်စု" အစား "စု" (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ "အရင်းအမြစ်" နှင့် "ပစ်မှတ်" ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ "စု" ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။) === နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * မည်သည့် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>1_{Y}f</math> နှင့် <math>f1_{X}</math> တို့ နှစ်ခုလုံးသည် <math>f</math> နှင့် ညီမျှသည်။ * ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု <math>f, g, h</math> တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် <math>h(gf)</math> နှင့် <math>(hg)f</math> တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို <math>hgf</math> ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ == ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ == *'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (quiver homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ * '''Set''': [[အစု]]များ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>\textbf{hTop}</math>''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် <math>\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]</math> သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို <math>[X, Y]</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ *'''<math>Set_{*}</math> နှင့် <math>Top_{*}</math>''': အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Group''': [[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]]များ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။ *'''[[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ| Ring]]''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Field''': ဖီးလ်ဒ်များ (fields) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို (field homomorphisms) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mod_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် ဘယ် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Ch_{R}</math>''': <math>R</math>-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mat_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် <math>Mat_{R}</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ <math>n</math> မှ <math>m</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>R</math> မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော <math>m \times n</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ *'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု <math>G</math> သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် [[မိုနွိုက်]] (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ *'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။ === ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ နှင့် သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (Concrete and Abstract Categories) === အထက်ပါ ဥပမာအများစုသည်''' ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories)''' ဖြစ်ကြသည် ။ ၎င်းကတ်တဂိုရီများရှိ အရာဝတ္ထုများတွင် အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိကြသည် ။ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် အဆိုပါ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြသည် ။ သို့သော် ကတ်တဂိုရီတိုင်းသည် ဤကဲ့သို့ ဖန်ရှင်များကိုသာ အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ပေ ။ မော်ဖစ်ဇင်များသည် ဖန်ရှင်များ မဟုတ်သော '''သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (abstract categories)''' လည်း များစွာတည်ရှိသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>Mat_{R}</math> ကတ်တဂိုရီတွင် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကိန်းအုံများကို (matrices) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ထို့အတူ အုပ်စုတစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအဖြစ် သတ်မှတ်ပါက ထိုအုပ်စု၏ အစုဝင်များသည် မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်လာကြသည် ။ ဤသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်များသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်မရှိကြောင်း ပြသနေသည် ။ == မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) == *'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) <math>h,k: w\rightrightarrows x</math> အတွက်မဆို <math>fh=fk</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ <math>h,k: y\rightrightarrows z</math> အတွက်မဆို <math>hf=kf</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက် <math>gf=1_X</math> နှင့် <math>fg=1_Y</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g: Y\rightarrow X</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို <math>f</math> ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် <math>X \cong Y</math> ဟု ရေးသားသည်။ *'''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' <math> x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x</math> တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး <math>rs=1_{x}</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>s</math> ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် <math>r</math> ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး <math>r</math> ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် <math>s</math> ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>s</math> သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>r</math> သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် <math>s</math> ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>r</math> ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် <math>C</math> သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။ '''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ === မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) === *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if) ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ <math>C^{op}</math> တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) <math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf</math> အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>gf</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက <math>g</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။ *မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>C</math> အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် <math>C^{op}</math> အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ *ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ *ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။ === အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) === အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) *(i) <math>f:x\rightarrow y</math> သည် <math>C</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ *(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) <math>f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ *(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ ဤအခြေအနေတွင် "ဘိုင်ဂျက်ရှင်း" နှင့် "အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်" ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။ <math>C(c,x)</math> နှင့် <math>C(c,y)</math> တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု <math>f_{*}</math> သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) == === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) === ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>x, y</math> တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>C(X, Y)</math> သို့မဟုတ် <math>\text{Hom}(X, Y)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။ ကတ်တဂိုရီများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရာတွင် အစု (set) ဟူသော စကားလုံးအစား စုစည်းမှု (collection) ဟူသော စကားလုံးကို သတိပြု၍ အသုံးပြုထားသည် ။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ အစုများအားလုံး ပါဝင်သော အစုဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ ။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် အစုများအားလုံးပါဝင်သော Set ကတ်တဂိုရီ၏ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဖြစ်နိုင်ပေ ။ ဤကဲ့သို့ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ကတ်တဂိုရီများ၏ အရွယ်အစားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်လာသည် ။ === ဂရုပွိုက် (Groupoid) === '''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း <math>X</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' <math> \Pi_{1}X</math> သည် <math>X</math> ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin_{iso}</math> သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin</math> ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' <math>D</math> တစ်ခုကို <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ === ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' <math>C \times D</math> တစ်ခု ရှိသည်။ *၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(c, d)</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>c</math> သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ <math>d</math> သည် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>f: c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> နှင့် <math>g: d \rightarrow d^{\prime} \in D</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။ === ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\text{C}</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>\text{C}</math> တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{\text{op}}</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ <math>f^{\text{op}}</math> ၏ အရင်းအမြစ် သည် <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>f^{\text{op}}</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}</math> <math>\text{C}^{\text{op}}</math> ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်- *<math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>1_{X}^{\text{op}}</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ <math>g, f</math> တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ <math>\text{C}^{\text{op}}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f^{\text{op}}, g^{\text{op}}</math> ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို <math>g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}</math> အဖြစ် ရေးသည်။ <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}</math> <math>\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow</math> <math>g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}</math> ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို <math>c/C</math> နှင့် <math>C/c</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>c/C</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow x</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: c \rightarrow x</math> မှ <math>g: c \rightarrow y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>g = hf</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C/c</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow c</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: x \rightarrow c</math> မှ <math>g: y \rightarrow c</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>f = gh</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>c/C</math> သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ <math>C/c := (c/(C^{op}))^{op}</math> ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>C/c</math> သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ == ဖန်တာ (Functor) == ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ === နဂိုမှန်အဆိုများ === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ *'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် <math>Ff</math> သည် ကတ်တဂိုရီ <math>D</math> အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>Fg</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ အမျိုးအစားများ === *'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathsf{D}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>d</math> နှင့် <math>Fc</math> တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathsf{C}</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) === <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F</math> ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F: C^{\text{op}} \rightarrow D</math> သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ==== နဂိုမှန်အဆိုများ ==== အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ === ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို <math>c</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်- <math>C(c, -): C \rightarrow Set</math> <math>C(-, c): C^{op} \rightarrow Set</math> *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(c, x)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow y</math> ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) <math>f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) <math>f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ === နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' <math>C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *အရာဝတ္ထုစုံတွဲ <math>(x, y)</math> ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) <math>C(x, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f: w \rightarrow x</math> နှင့် <math>h: y \rightarrow z</math> တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်- <math>C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)</math> <math>g \mapsto hgf</math> ၎င်းသည် <math>g: x \rightarrow y</math> ကို ယူ၍ <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် <math>h</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ကာ <math>hgf: w \rightarrow z</math> ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍ '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ ဥပမာများ === *'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ <math>\pi_{1}: Top_{*} \rightarrow Group</math> တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် <math>f:(X,x)\rightarrow(Y,y)</math> တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)</math> တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ဖန်တာ <math>X: BG \rightarrow C</math> တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> အပေါ် <math>G</math> ၏ ဘယ်သက်ရောက်ချက် (left action) ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည် ။ ထို့အတူ ညာသက်ရောက်ချက် (right action) ကို ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>X: BG^{op} \rightarrow C</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ ဂုဏ်သတ္တိများအရ ဤသက်ရောက်ချက်များရှိ အုပ်စုဝင်များသည် အရာဝတ္ထု <math>X</math>၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) အဖြစ် မဖြစ်မနေ သက်ရောက်ရမည် ဖြစ်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>C = Set</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-အစု (<math>G</math>-set) ဟုခေါ်ပြီး <math>C = Vect_{\mathbb{K}}</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (<math>G</math>-representation) ဟုခေါ်သည် ။ *'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ <math>f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}</math> တွင် မည်သည့် <math>n\in\mathbb{Z}</math> အတွက်မဆို <math>df_{n}=f_{n-1}d</math> ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}</math> များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်- ** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, <math>Z_n</math>):''' ဖန်တာ <math>Z_{n}</math> သည် <math>Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, <math>B_n</math>):''' ဖန်တာ <math>B_{n}</math> သည် <math>B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, <math>H_n</math>):''' ဖန်တာ <math>H_{n}</math> သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို <math>H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}</math> အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။ *'''ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}</math> သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top</math> သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု <math>\text{Spec}(R)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်- ** <math>I: Ab \rightarrow Group</math> (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor) ** <math>U: Ring \rightarrow Ab</math> (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor) ** <math>(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group</math> (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ) ** <math>I: Ring \rightarrow Rng</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) ** <math>I: Field \rightarrow Ring</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) *'''ကဲကုလပ်စ်မှ ဆင်းသက်ချက် (Derivative):''' ကိန်းရှင်တစ်ခုထက်ပိုသော ကဲကုလပ်စ် (multivariable calculus) မှ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) သည် ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ သရုပ်ပြချက်တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ <math>D: Euclid_{*} \rightarrow Mat_{\mathbb{R}}</math> ဟူသော ဖန်တာတစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ ။ ဤဖန်တာသည် ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) တစ်ခုကို ၎င်း၏ အတိုင်းအတာ (dimension) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးပြီး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံ (Jacobian matrix) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည် ။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းအရ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံသည် မူလဖန်ရှင်များ၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံများကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားခြင်းသည် ဖန်တာ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိကို တိုက်ရိုက် ကိုယ်စားပြုနေခြင်း ဖြစ်သည် ။ *'''အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း ဖန်တာ (Clustering functor):''' တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် (topological data analysis) အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း အယ်လ်ဂိုရီသမ် (clustering algorithm) များကို ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည် ။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ (metric spaces) မှ အစုအဖွဲ့ ကတ်တဂိုရီ (cluster category) သို့သွားသော သင့်လျော်သည့် ဖန်တာများကို ရှာဖွေခြင်းဖြင့် ဒေတာများကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီက ကူညီပေးသည် ။ === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) <math>D^2</math> ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (<math>\pi_1</math>) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။ == ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) == === ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) === ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}</math> နှင့် <math>G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}</math> တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' <math>F \downarrow G</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})</math> ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။ *<math>(d, e, f)</math> မှ <math>(d', e', f')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် <math>f' \cdot Fh = Gk \cdot f</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ <math>(h \colon d \to d', k \colon e \to e')</math> === အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) === လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x) = x'</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\int F</math> မှ အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> ကို ကတ်တဂိုရီ <math>\mathsf{C}</math> ရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x') = x</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> အား <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အား <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ === ပုံကြမ်း (Diagram) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F:J\rightarrow C</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။ === ကိန်းသေ ဖန်တာ (Constant Functor) === <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) <math>\mathcal{J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor)''' <math>\Delta_c: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(i) = c</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(f) = \operatorname{id}_c</math> ဖြစ်သည်။ === ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (Cone Over a Diagram) === ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (cone over a diagram)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''ထိပ်ဖျား (summit or apex)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ဤသဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတွင် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစုဖြစ်သော <math>\lambda_i: c \to F(i)</math> များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်များကို '''ခြေတံများ (legs)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>F(f) \circ \lambda_i = \lambda_j</math> === ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ သို့မဟုတ် ဒွန်တွဲကတော့ပုံ (Cone Under a Diagram / Cocone) === ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ''' သို့မဟုတ် '''ဒွန်တွဲကတော့ပုံ (cone under a diagram / cocone)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_c</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''အောက်ခြေ (nadir)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ၎င်းတွင် ခြေတံများဖြစ်သည့် <math>\mu_i: F(i) \to c</math> များ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>\mu_j \circ F(f) = \mu_i</math> === <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ (The Category of Cones Over <math>F</math>) === <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ အရာဝတ္ထုများ (Objects): အရာဝတ္ထုများမှာ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တို့ပါဝင်သော အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(c, \lambda)</math> များ ဖြစ်ကြသည်။ မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms): ကတော့ပုံ <math>(c, \lambda)</math> မှ ကတော့ပုံ <math>(d, \eta)</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c \to d</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>i \in \mathcal{J}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ခြေတံ <math>\lambda_i</math> ကို <math>h</math> မှတစ်ဆင့် ခြေတံ <math>\eta_i</math> သို့ ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားစေရမည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်၊ *<math>\eta_i \circ h = \lambda_i</math> ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition): ကတော့ပုံများအကြား မော်ဖစ်ဇင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ သက်ဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များကို ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားသော ဂုဏ်သတ္တိကို သဘာဝအလျောက် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည်။ == သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) == သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^*</math> နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် <math>V^{**}</math> နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် <math>V \cong V^*</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>V \cong V^{**}</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) <math>F,G: C \rightrightarrows D</math> တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မြား (arrow) <math>\alpha_c: Fc \rightarrow Gc</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)''' ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow c'</math> အတွက်မဆို <math>D</math> အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ {|style="margin:1em auto;" | [[Image:Commutative diagram.png|center|167px|class=skin-invert]] |} တစ်နည်းအားဖြင့် <math>D</math> အတွင်းတွင် <math>\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'</math> ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။ === သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) === '''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း <math>\alpha_c</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို <math>\alpha: F \cong G</math> အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။ === သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ === *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် <math>X, Y: BG \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် <math>G</math>-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (<math>G</math>-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။ *'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>a^{b+c} = a^b \times a^c</math> ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ <math>A^{B+C} \cong A^B \times A^C</math> ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ *'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (<math>1_C \Rightarrow 1_C</math>) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>D^C</math> သို့မဟုတ် <math>[C, D]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{Cat}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{CAT}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ <math>\text{CAT}</math> သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် <math>\text{CAT}</math> ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>\text{CAT}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။ ပါဝင်မှု ဖန်တာ <math>\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}</math> တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။ <math>\text{Cat}</math> သို့မဟုတ် <math>\text{CAT}</math> တွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော <math>GF</math> နှင့် <math>FG</math> တို့သည် <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) === လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\eta: 1_C \cong GF</math> နှင့် <math>\epsilon: FG \cong 1_D</math> တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ <math>GF = 1_C</math> ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ <math>C \simeq D</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>FinSet</math> သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော <math>\{1, 2, \dots, n\}</math> ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။ == ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (Categorical Product) == <math>J</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''တစ်ပိုင်းတစ်စ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (discrete indexing category)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (categorical product)''' ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအရာဝတ္ထုတွင် <math>k \in J</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် ပရိုဂျက်ရှင်း (projection) ဟုခေါ်သော မော်ဖစ်ဇင်များ <math>\pi_k: P \to X_k</math> အသီးသီး ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းမြှောက်လဒ်သည် အောက်ပါ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) နှင့် ပြည့်စုံသည်။ *မည်သည့် <math>j \in J</math> အားလုံးအတွက်မဆို မော်ဖစ်ဇင် <math>f_j: A \to X_j</math> များ ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>A \in C</math> တိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: A \to P</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည်။ === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Product Topology) === အလိုရှိသလောက် များပြားနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုမြှောက်လဒ်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> ပင်ဖြစ်သည်။ <math>P</math> အပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) ကို အကြမ်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (coarsest topology) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် အဖွင့်စု အနည်းဆုံးသာ ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi_k: P \to X_k</math> တိုင်းသည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီအတွက် အခြေအစုပိုင်း (subbasis) တွင် <math>\pi_k^{-1}(U)</math> ပုံစံရှိသော အစုများ ပါဝင်သည်။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု (open set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြေအစု (basis) တစ်ခုကိုမူ ဤအခြေအစုပိုင်းများ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစုများ (finite intersections) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အခြေခံ အဖွင့်စု (basic open set) တစ်ခုသည် အဆုံးရှိသော ကိုဩဒိနိတ်များကိုသာ ကန့်သတ်ထားသည်။ ကျန်ရှိနေသော အနန္တဖြစ်နိုင်သည့် ကိုဩဒိနိတ်များကိုမူ မည်သည့် ကန့်သတ်ချက်မျှမထားဘဲ လွတ်လပ်စွာ ချန်လှပ်ထားသည်။ === Top ကတ်တဂိုရီရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>\prod_{j \in J} X_j</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': <math>(X_j)_{j \in J}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တွင် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ နှင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှုများ <math>\pi_j: P \to X_j</math> တပ်ဆင်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> သည် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>(f_j: A \to X_j)_{j \in J}</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>Set</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မြှောက်လဒ်၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>h(a) = (f_j(a))_{j \in J}</math> ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင် <math>h: A \to P</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ဤဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>h</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရမည်။ ၎င်းအတွက် <math>P</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) မဆိုသည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စု ဖြစ်ကြောင်း ပြသနိုင်လျှင် လုံလောက်ပြီဖြစ်သည်။ <math>S = \pi_k^{-1}(U)</math> သည် <math>P</math> အတွင်းရှိ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>h</math> အောက်ရှိ <math>S</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း စဉ်းစားကြည့်ပါ။ <math>h^{-1}(S) = h^{-1}(\pi_k^{-1}(U)) = (\pi_k \circ h)^{-1}(U)</math> ကျွန်ုပ်တို့၏ တည်ဆောက်ပုံအရ <math>\pi_k \circ h = f_k</math> ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math>h^{-1}(S) = f_k^{-1}(U)</math> <math>f_k</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပေးထားချက်အရ မူလပုံရိပ် <math>f_k^{-1}(U)</math> သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သည်။ <math>P</math> ၏ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တိုင်း၏ မူလပုံရိပ်သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သောကြောင့် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော <math>P</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) ၏ စုဆုံမှတ် (limit) အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ == ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) == သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။ === အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) === အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ <math>C(c,-): C \rightarrow Set</math> သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>C(-,c): C^{op} \rightarrow Set</math> သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === <math>F</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>Set</math> သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်တာ <math>F</math> အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ <math>F</math> သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည် <math>c \in C</math> နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(c,-) \cong F</math> ဖြစ်ပြီး <math>F</math> သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(-,c) \cong F</math> ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ <math>F</math> ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် <math>c</math> မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ <math>c</math> ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) === *'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>f: X \rightarrow X</math> နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် <math>x_0</math> တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု <math>X</math> ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) <math>\mathbb{N}</math>၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) <math>s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}</math> နှင့် အစုဝင် <math>0 \in \mathbb{N}</math> တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ <math>r(0) = x_0</math> နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော <math>r \circ s = f \circ r</math> ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် <math>r: \mathbb{N} \rightarrow X</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ *'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် <math>I_{Set}: Set \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု <math>X</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\text{Set}(*, X) \cong X</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် <math>x \in X</math> များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို <math>x</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် <math>x: * \rightarrow X</math> များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင် <math>U: Group \rightarrow Set</math> ကို အုပ်စု <math>\mathbb{Z}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Group(\mathbb{Z},G) \cong UG</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် <math>g \in UG</math> တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် <math>1</math> ကို <math>g</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) <math>g: \mathbb{Z} \rightarrow G</math> ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' <math>U: Ring \rightarrow Set</math> ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>\mathbb{Z}[x]</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) <math>\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R</math> တစ်ခုကို <math>x</math> ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ *'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင် <math>P: Set^{op} \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု <math>\Omega = \{\top, \bot\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Set(A,\Omega) \cong PA</math> သည် အစုပိုင်း (subset) <math>A^{\prime} \subset A</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) <math>\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် <math>A^{\prime}</math> ၏ အစုဝင်များကိုသာ <math>\top</math> ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ <math>O: Top^{op} \rightarrow Set</math> ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) <math>S</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) <math>Top(X,S) \cong O(X)</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) <math>f: X \rightarrow S</math> တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။ == ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (The Yoneda Lemma) == ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (represented functor) <math>C(c,-)</math> မှနေ၍ အခြား ဖန်တာ <math>F</math> ဆီသို့ သွားသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန် မည်သည့် အချက်အလက်များ လိုအပ်မည်မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရာတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သီအိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Yoneda lemma) သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow \text{Set}</math> နှင့်မဆို <math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>ev_{1_c}: \text{Hom}(C(c, -), F) \cong Fc</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha</math> ကို အစုဝင် <math>\alpha_c(1_c)</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ ဤကိုက်ညီမှုသည် <math>c</math> နှင့် <math>F</math> နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိသည်။ မှတ်ချက်။ <math>C</math> သည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်သော်လည်း သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ စုစည်းမှုဖြစ်သော <math>\text{Hom}(C(c, -), F)</math> သည် အစု (set) တစ်ခုသာ ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ '''ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြချက် (Proof of the Bijection)''': *အစုဝင် <math>x \in Fc</math> တစ်ခုမှနေ၍ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးမည့် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) <math>\Psi: Fc \rightarrow \text{Hom}(C(c, -), F)</math> ကို ဦးစွာ သတ်မှတ်မည်။ *<math>1_c \in C(c,c)</math> မှ <math>Fd</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်လျှောက် ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေရန်အတွက် ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို <math>\Psi(x)_d(f) := Ff(x)</math> အဖြစ် မဖြစ်မနေ သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative square) ၏ လိုအပ်ချက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ *ယေဘုယျ မော်ဖစ်ဇင် <math>g: d \rightarrow e</math> တစ်ခုအတွက် <math>\Psi(x)</math> သည် သဘာဝကျကြောင်းကို စစ်ဆေးနိုင်သည်။ <math>F</math> ၏ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (functoriality) ဂုဏ်သတ္တိကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>F(gf)(x) = Fg(Ff(x))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *၎င်းကို တန်ဖိုးရှာ တွက်ချက်ကြည့်ပါက <math>ev_{1_c}(\Psi(x)) = \Psi(x)_c(1_c) = F(1_c)(x) = 1_{Fc}(x) = x</math> ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ *အခြားတစ်ဖက်တွင် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည့် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းတစ်ခု ရှိသည်။ ဤအချက်က <math>\Psi(ev_{1_c}(\alpha))_d = \alpha_d</math> ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပေးသဖြင့် <math>\Psi</math> သည် ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) လည်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ *ဘယ်နှင့် ညာ ပြောင်းပြန် နှစ်ခုလုံးဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> '''သဘာဝကျမှု သက်သေပြချက် (Proof of Naturality)''': *'''ဖန်တာအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Functor):''' သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\beta: F \Rightarrow G</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_c</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>\beta</math> သက်ရောက်ခြင်းနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ <math>ev_{1_c}^G(\beta \cdot \alpha) = (\beta \cdot \alpha)_c(1_c) = \beta_c(\alpha_c(1_c)) = \beta_c(ev_{1_c}^F(\alpha))</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>\text{Hom}(C(c,-), F)</math> မှ <math>Gc</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျကြောင်း ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Object):''' မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_d</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>f^{*}</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) အပြင် <math>Ff</math> မှတစ်ဆင့် ပုံဖော်ခြင်းတို့နှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့် <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>(\alpha \cdot f^{*})_d(1_d) = \alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း ရရှိသည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (The Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်၏ အလွန်အရေးပါသော အကျိုးဆက်တစ်ခုမှာ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (Yoneda embedding) ပင်ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို ၎င်း၏ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများဖြစ်သော <math>C(c,-)</math> သို့မဟုတ် <math>C(-,c)</math> ဆီသို့ အသီးသီး ပုံဖော်ပေးခြင်းသည် မူလကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီများ (functor categories) ဖြစ်သော <math>Set^{C^{op}}</math> သို့မဟုတ် <math>Set^C</math> ဆီသို့ သွားသည့် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (full and faithful functor) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤအချက်၏ အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုမှာ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မူလ အရာဝတ္ထုများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုများ (Applications of the Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုတစ်ခုမှာ ကေးလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရမ်အရ မည်သည့် သရုပ်မဲ့ အုပ်စု (abstract group) မဆိုသည် ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု (permutation group) တစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထိုအခါ လားရာတူ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်းက ၎င်းကို ညာ <math>G</math>-အစု (right G-set) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ ဤအစု၏ <math>G</math>-အချိုးညီ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ (G-equivariant endomorphisms) အားလုံးသည် ဘယ်ဘက်မှ မြှောက်ခြင်းဖြင့်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အုပ်စု <math>G</math> သည် အစု <math>G</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ == စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits) == === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ (Initial and Terminal Objects) === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object)''' <math>T</math> ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>X \to T</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အစ အရာဝတ္ထု (initial object) <math>I</math>''' ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>I \to X</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (universal properties)''' ကို အသုံးပြု၍ ကတ်တဂိုရီများအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို မည်သည့်အရာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသနည်းဟု မေးမည့်အစား အခြားအရာဝတ္ထုများအားလုံးနှင့် မည်သို့ ဆက်သွယ်ပြုမူသနည်းဟု ကျွန်ုပ်တို့ မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း အစုသီအိုရီအရ တည်ဆောက်ပုံကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ အစ အရာဝတ္ထုများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုအထိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique up to unique isomorphism) ဂုဏ်သတ္တိရှိကြသည်။ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများအတွက် သက်သေပြချက်သည်လည်း ဒွန်တွဲစွာဖြင့် အလားတူပင်ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>I</math> နှင့် <math>I'</math> နှစ်ခုလုံးသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>f: I \to I'</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>I'</math> သည်လည်း အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>g: I' \to I</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>g \circ f</math> သည် <math>I</math> မှ <math>I</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>I</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသာ ရှိနိုင်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>\text{id}_I: I \to I</math> သည် မဖြစ်မနေ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် <math>g \circ f = \text{id}_I</math> ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ *အလားတူပင် <math>f \circ g</math> သည် <math>I'</math> မှ <math>I'</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>I'</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>f \circ g = \text{id}_{I'}</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မည်သည့် အစ အရာဝတ္ထု နှစ်ခုမဆိုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများဆိုင်ရာ ဥပမာများ === အစုများ၊ အုပ်စုများ၊ ကွင်းများ နှင့် ဖီးလ်ဒ်များ ကဲ့သို့သော ကတ်တဂိုရီများကို လေ့လာကြည့်လျှင် ၎င်းတို့၌ အစ အရာဝတ္ထုများ တည်ရှိပါက များသောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားဖွယ် သိပ်မကောင်းလှပေ။ ထိုသို့ စိတ်ဝင်စားဖွယ် မကောင်းသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အခြေခံအုတ်မြစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ==== Set ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> သည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>f: \emptyset \to X</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း သက်သေပြရမည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခုကို အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(a, b)</math> များပါဝင်သော အစုတစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ သတ်မှတ်သည်။ *ဤတွင် အရင်းအမြစ်ရှိ မည်သည့် <math>a</math> မဆိုသည် ပစ်မှတ်ရှိ <math>b</math> တစ်ခုတည်းဆီသို့သာ တိကျစွာ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော <math>\emptyset</math> တွင် မည်သည့် အစုဝင်မျှ မပါဝင်သောကြောင့် ၎င်းဖန်ရှင်ကို သတ်မှတ်ပေးမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲများအစုသည် ဗလာအစုသာ ဖြစ်ရမည်။ *ဤ "ဗလာအစု ဖန်ရှင်" (empty function) သည် အလိုအလျောက် ပုံစံတကျ ဖြစ်တည်နေပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့်လည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(\emptyset, X)| = 1</math> ဖြစ်သည်။ မည်သည့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> မဆိုသည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>g: X \to \{*\}</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း ပြသရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် အစုဝင် <math>*</math> တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>X</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တိုင်းအတွက် ရောက်ရှိနိုင်သော နေရာတစ်ခုသာ ရှိသည်။ *ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သမျှသော တစ်ခုတည်းသော ဖန်ရှင်မှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>g(x) = *</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (constant function) သာဖြစ်သည်။ *ဤဖန်ရှင်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သောကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(X, \{*\})| = 1</math> ဖြစ်သည်။ ==== အုပ်စုများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစုသည် အုပ်စုတစ်ခု မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါဝင်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အသေးအဖွဲ အုပ်စု (trivial group) <math>\{e\}</math> သည် <math>\mathsf{Grp}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \{e\} \to G</math> သည် အရင်းအမြစ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ပစ်မှတ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\phi(e) = e_G</math> ဖြစ်သည်။ *<math>e</math> သည် အရင်းအမြစ်ရှိ တစ်ခုတည်းသော အစုဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ဤဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်နိုင်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: G \to \{e\}</math> သည် <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းကို ပစ်မှတ်ရှိ အစုဝင်တစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် <math>e</math> သာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>\psi(g) = e</math> ဖြစ်ရမည်။ *ဤကိန်းသေ ပုံဖော်မှုသည် အုပ်စု တွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ *ဆိုလိုသည်မှာ <math>\psi(g_1 g_2) = e = e \cdot e = \psi(g_1)\psi(g_2)</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ *<math>\{e\}</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို သုည အရာဝတ္ထု (zero object) အဖြစ် ပုံမှန်အားဖြင့် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ==== ကွင်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့ တိကျရန် လိုအပ်သည်။ ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာတွင် <math>\mathsf{Ring}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများကို (unital rings) ကိုယ်စားပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1_R</math> ပါရှိသော ကွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကတ်တဂိုရီရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဤထပ်တူရအစုဝင်ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းထားရမည် ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ <math>\phi(1_R) = 1_S</math> ဖြစ်ရမည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း <math>\mathbb{Z}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \mathbb{Z} \to R</math> သည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိနှစ်ခုနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ #အပေါင်းတွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(a + b) = \phi(a) + \phi(b)</math> ဖြစ်သည်။ #မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(1) = 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathbb{Z}</math> ကို အပေါင်းနည်းဖြင့် <math>1</math> မှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ထားသောကြောင့် ဤစည်းမျဉ်းနှစ်ခုသည် ပုံဖော်မှုကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်ပေးသည်။ *မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို <math>\phi(n) = \phi(1 + 1 + \dots + 1) = 1_R + 1_R + \dots + 1_R = n \cdot 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ပြင် <math>\phi(-n) = -\phi(n) = -n \cdot 1_R</math> နှင့် <math>\phi(0) = 0_R</math> တို့ဖြစ်သည်။ *ဤတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ပေးပြီး ၎င်းသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbb{Z}</math> မှ <math>R</math> သို့သွားသော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ သုည ကွင်း (zero ring) <math>\{0\}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *သုည ကွင်းတွင် <math>0</math> ဟူသော အစုဝင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: R \to \{0\}</math> သည် <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>r</math> တိုင်းကို <math>0</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သုည ကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>\psi(1_R) = 1_{\{0\}}</math> ဖြစ်ရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် <math>\psi(1_R) = 0</math> အဖြစ် ဘေးကင်းစွာ ကူးပြောင်းသွားပြီး ၎င်းသည် မှန်ကန်သည်။ *ဤအသေးအဖွဲ ပုံဖော်မှုသည် မှန်ကန်သော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *၎င်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ သွားနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ပုံဖော်မှုဖြစ်သောကြောင့် သုည ကွင်းသည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ==== ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် အခြေအနေတစ်ခု ရှိလာသည်။ ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>1 \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းတွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် ပါရှိသည့် ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ မရှိပေ။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ထိုသို့ဆိုလျှင် <math>K</math> မှ မည်သည့် ဖီးလ်ဒ်ဆီသို့မဆို ဥပမာအားဖြင့် ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\mathbb{Q}</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> အခြေခံ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{F}_p</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိရမည်။ *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဖီးလ်ဒ်၏ ဝိသေသတန်ဖိုး (characteristic) ကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ *သို့သော် <math>\mathbb{Q}</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{F}_p</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>p</math> ဖြစ်သည်။ *ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ကိုယ်တိုင်တွင် ပုံသေ ဝိသေသတန်ဖိုးတစ်ခုသာ ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကွဲပြားသော ဝိသေသတန်ဖိုးများရှိသည့် ဖီးလ်ဒ်များဆီသို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပုံဖော်၍ မရနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် ၎င်း အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် မဖြစ်မနေ အင်ဂျက်တစ် (injective) ဖြစ်ရမည်။ *အကယ်၍ အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် <math>T</math> သာ တည်ရှိခဲ့ပါက ဖြစ်နိုင်သမျှသော ဖီးလ်ဒ်တိုင်းမှ <math>T</math> ဆီသို့ သွားမည့် အင်ဂျက်တစ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ *ဤသည်မှာ ဖီးလ်ဒ်တိုင်း၏ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော မိတ္တူတစ်ခုစီကို ငုံထားနိုင်လောက်အောင် <math>T</math> သည် လုံလောက်စွာ ကြီးမားရမည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ *သို့သော် ကန်တာ၏ သီအိုရမ်နှင့် အစုသီအိုရီ၏ ဝိရောဓိများအရ ဖီးလ်ဒ်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အတန်းအစားအစစ် (proper class) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ *မည်သည့် အစု <math>T</math> တစ်ခုတည်းကမျှ ဖီးလ်ဒ်အားလုံး၏ မိတ္တူများကို မငုံထားနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် ဟူ၍ မတည်ရှိနိုင်ပေ။ === ကတော့ပုံများမှတစ်ဆင့် စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits via Cones) === <math>F: \mathcal{I} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> ၏ '''စုဆုံမှတ် (limit)''' ကို <math>\lim F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် စုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>L \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal limit cone) <math>\lambda: \Delta_L \Rightarrow F</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <math>F</math> ၏ '''ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit)''' ကို <math>\operatorname{colim} F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(F, -)</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>C \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal colimit cone) <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_C</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ === စုဆုံမှတ်များ၏ အခြေခံအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Essential Uniqueness of Limits) === ဘုံတူညီသော ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> အထက်ရှိ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> တို့ ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့ကြားတွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: L \to L'</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံများ၏ ခြေတံများနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည်။ '''သက်သေပြချက်''': အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> နှစ်ခုလုံးသည် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။ <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် ကတော့ပုံများ၏ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: (L', \lambda') \to (L, \lambda)</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ဤသည်မှာ <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\lambda_i \circ u = \lambda'_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: L' \to L</math> တစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် <math>(L', \lambda')</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>\lambda'_i \circ v = \lambda_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>v: L \to L'</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော မော်ဖစ်ဇင် <math>v: (L, \lambda) \to (L', \lambda')</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>u \circ v</math> သည် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့်သာ တည်ရှိရမည်။ ၎င်းသည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) <math>\operatorname{id}_L</math> သာလျှင် ဖြစ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် <math>u \circ v = \operatorname{id}_L</math> ဖြစ်သည်။ တူညီသော အကြောင်းပြချက်အရ <math>v \circ u = \operatorname{id}_{L'}</math> ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>v</math> သည် <math>L</math> နှင့် <math>L'</math> ကြားရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းကို ကတော့ပုံ တည်ဆောက်ပုံများက တစ်ခုတည်းသီးသန့်အဖြစ် ပုံဖော်သတ်မှတ်ပေးထားသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (Limit and Colimit of the Empty Diagram) === ထူးခြားသော အခြေအနေတစ်ခုမှာ ဗလာ ကတ်တဂိုရီ (empty category) <math>\mathcal{J} = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ ဗလာ ကတ်တဂိုရီမှ မြစ်ဖျားခံသော ဖန်တာတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထု သတ်မှတ်ပေးမှုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင် သတ်မှတ်ပေးမှုများ မပါဝင်ပေ။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွက်မဆို ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ်သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>F: \emptyset \to \mathcal{C}</math> ကို ဗလာ ပုံကြမ်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> နှင့် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>j \in \emptyset</math> များဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစု <math>\lambda_j: c \to F(j)</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *၎င်းတို့သည် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: j \to k</math> အတွက်မဆို သက်ဆိုင်ရာ တြိဂံများကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ <math>\emptyset</math> တွင် အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ မပါဝင်သောကြောင့် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများအတွက် အညွှန်းတပ်ထားသော အစုသည် ဗလာဖြစ်ပြီး လိုအပ်သော ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိဆိုင်ရာ အခြေအနေများသည်လည်း မရှိနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံကို သတ်မှတ်ပေးသော အချက်အလက်များတွင် အခြား မည်သည့် တည်ဆောက်ပုံမျှ မပါဝင်ဘဲ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> တစ်ခုတည်းသာ သီးသန့် ပါဝင်သည်။ *ထိုကဲ့သို့သော ကတော့ပုံနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ ၎င်းတို့၏ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ်ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် <math>\mathcal{C}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ *ဒွန်တွဲမှု (duality) နိယာမအရ ဗလာပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် အောက်ခြေ အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathcal{C}</math> သာလျှင် အပြည့်အဝ ပါဝင်သည်။ *ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit) ကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု (initial object) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> === ညီမျှပိုင်း (Equalizer) === ညီမျှပိုင်း (equalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ ပုံကြမ်း (parallel pair diagram) <math>f,g:A \rightrightarrows B</math> တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤစုံတွဲအထက်ရှိ ကတော့ပုံကို <math>fa = ga</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>a:C\rightarrow A</math> တစ်ခုတည်းဖြင့် ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ညီမျှပိုင်းသည် ဤဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသော စကြဝဠာ မြား (universal arrow) <math>h:E\rightarrow A</math> ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုများတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\phi</math> နှင့် <math>\psi</math> တို့၏ ညီမျှပိုင်းသည် <math>\phi(g) = \psi(g)</math> ဖြစ်စေမည့် အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ခုသည် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) ဖြစ်နေပါက ညီမျှပိုင်းသည် အခြား ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်၏ ကာနယ် (kernel) ပင်ဖြစ်သည်။ === ပူးလ်ဘက် (Pullback) === ပူးလ်ဘက် (pullback) သည် ကိုစပန် ပုံကြမ်း (cospan diagram) တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ကိုစပန် ပုံကြမ်းဆိုသည်မှာ ဘုံတူညီသော ပစ်မှတ်တစ်ခုရှိသည့် ထပ်တူရမဟုတ်သော မော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခု ပါဝင်သော ပုံကြမ်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>B \rightarrow A \leftarrow C</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိပ်ဖျား <math>D</math> ရှိသော ကိုစပန် ပုံကြမ်း <math>B \xrightarrow{f} A \xleftarrow{g} C</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ဖလှယ်ရ စတုရန်း (commutative square) ကို ဖြစ်ပေါ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤပူးလ်ဘက် <math>P</math> ကို ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fiber product) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>B \times_A C</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\mathbb{Z} \xrightarrow{n} \mathbb{Z} \xleftarrow{m} \mathbb{Z}</math> ၏ ပူးလ်ဘက်တွင် <math>nx=my</math> ဖြစ်စေမည့် ကိန်းပြည့်အတွဲ <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်သည်။ ဤပူးလ်ဘက်သည် <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ ထိုကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားပြီး <math>ma=nb</math> သည် <math>m</math> နှင့် <math>n</math> တို့၏ အငယ်ဆုံး ဘုံဆတိုးကိန်း (least common multiple) ဖြစ်သည်။ ==== တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ပူးလ်ဘက် နှင့် ဖိုက်ဘာများ (The Topological Pullback and Fibers) ==== ဤဥပမာသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton) ပါဝင်နေသော <math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ပူးလ်ဘက် ပုံကြမ်း (pullback diagram) တစ်ခုကို စဉ်းစားထားသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ပူးလ်ဘက်သည် အမှတ်တစ်ခု၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖိုက်ဘာ (fiber) သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (preimage) ကို ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ <math>\rho: \mathbb{R} \to S^1</math> သည် ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line) မှ စက်ဝိုင်းမျဉ်း (circle line) သို့သွားသော စံ ဖုံးအုပ် ပုံဖော်မှု (standard covering map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းကို ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ <math>i: \{*\} \to S^1</math> သည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု ကို တိကျသော အမှတ် <math>1 \in S^1</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ပုံစံတကျ တည်ဆောက်ပုံ နှင့် သက်သေပြချက် (Formal Construction and Proof)''': *<math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ကိုစပန် (cospan) <math>X \xrightarrow{f} Z \xleftarrow{g} Y</math> တစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်ကို ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ရပ်ဝန်း <math>X \times Y</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) ကို ယူ၍ တည်ဆောက်သည်။ *၎င်းရပ်ဝန်းပိုင်းတွင် <math>f(x) = g(y)</math> ဖြစ်စေမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းကို ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (subspace topology) တပ်ဆင်ထားသည်။ *ကျွန်ုပ်တို့၏ တိကျသော ပုံကြမ်း <math>\mathbb{R} \xrightarrow{\rho} S^1 \xleftarrow{i} \{*\}</math> အတွက် ပူးလ်ဘက်ရပ်ဝန်း <math>P</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>P = \{(t, *) \in \mathbb{R} \times \{*\} \mid \rho(t) = i(*)\}</math> *<math>P = \{t \in \mathbb{R} \mid e^{2\pi i t} = 1\}</math> *အွိုင်လာ ပုံသေနည်း (Euler's formula) အရ <math>e^{2\pi i t} = \cos(2\pi t) + i\sin(2\pi t)</math> ဖြစ်သည်။ *ဤသည် <math>1</math> နှင့် ညီမျှရန်အတွက် <math>\cos(2\pi t) = 1</math> နှင့် <math>\sin(2\pi t) = 0</math> ဖြစ်ရမည်။ *၎င်းသည် <math>t</math> သည် ကိန်းပြည့် (integer) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ပင်ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ပူးလ်ဘက်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *<math>P</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် စံ တိုပေါ်လော်ဂျီပါရှိသော <math>\mathbb{R} \times \{*\} \cong \mathbb{R}</math> မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိန်းပြည့်များသည် ကိန်းစစ်မျဉ်း အတွင်းရှိ သီးခြားဖြစ်နေသောအမှတ်များ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း <math>P</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{Z}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ *အမှတ်တစ်ခု ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း တစ်လျှောက်ရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်သည် ထိုအမှတ်၏ ဖိုက်ဘာ (fiber) ကို ရရှိစေသည်ဟူသော လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဤအချက်က ပုံစံတကျ (formal) သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (Inverse Limits) === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ် (inverse limit) သည် <math>\omega^{op}</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ အဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံ သို့မဟုတ် ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခုကို ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\dots \rightarrow F_3 \rightarrow F_2 \rightarrow F_1 \rightarrow F_0</math> ဟူသော အရာဝတ္ထုများ၏ ကိန်းစဉ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဤအချက်အလက်များကို ထိပ်ဖျား <math>c</math> မှနေ၍ ကတော့ပုံတစ်ခုအဖြစ် တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\lim F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းသည် အဆိုပါကိန်းစဉ်အထက်ရှိ အဆုံးသတ် ကတော့ပုံ (terminal cone) ပင်ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုအနေဖြင့် p-အခြေခံကိန်းပြည့်များ (p-adic integers) <math>\mathbb{Z}_p</math> ကို လေ့လာနိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ကွင်းများဖြစ်သော <math>\mathbb{Z}/p^n</math> ကြားရှိ စားလဒ် ပုံဖော်မှု (quotient map) များ ကိန်းစဉ်၏ ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ === တိကျသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ပုံသဏ္ဍာန်များ (Specific Colimit Shapes) === ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (colimits) သည် အထက်တွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သော စုဆုံမှတ်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများ၏ ဒွန်တွဲ (dual) ဖြစ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (Coproduct) ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (coproduct) <math>\coprod_{j \in J} A_j</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ပေါင်းလဒ် အင်ဂျက်ရှင်းများ (coproduct injections) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းတို့ကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\iota_{j'}: A_{j'} \rightarrow \coprod_{j \in J} A_j</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ==== ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်း (Coequalizer) ==== ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်း (coequalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ (parallel pair) ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော <math>f,g: A \rightrightarrows B</math> တို့အတွက် ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်းသည် <math>hf=hg</math> ဖြစ်စေမည့် စကြဝဠာ ပုံဖော်မှု (universal map) <math>h:B\rightarrow C</math> ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံကို ခက်ရင်းခွ (fork) ဟု ပုံမှန်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: G \rightarrow H</math> တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲကာနယ် (cokernel) သည် <math>\phi</math> နှင့် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) <math>e: G \rightarrow H</math> တို့၏ ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်း ဖြစ်သည်။ ==== ပွတ်ရှ်အောက် (Pushout) ==== ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) သည် စပန် ပုံကြမ်း (span diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေးထားသော ပုံဖော်မှုများအောက်ရှိ စကြဝဠာ ဖလှယ်ရ စတုရန်း (universal commutative square) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဍာန် ရပ်ဝန်း (figure eight space) သည် အခြေခံအမှတ်မပါသော ရပ်ဝန်း ပုံကြမ်း (unbased space diagram) <math>S^1 \leftarrow * \rightarrow S^1</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်သည်။ ဤရပ်ဝန်းသည် စက်ဝိုင်းနှစ်ခုကို ပူးပေါင်းထားသော <math>S^1 \vee S^1</math> ပုံစံဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မုန့်လက်ကောက် (torus) <math>T \cong S^1 \times S^1</math> ကို ၎င်း၏ နယ်နိမိတ် (boundary) တစ်လျှောက်တွင် အပိတ်ပြား (disk) <math>D^2</math> ကို ကပ်ခြင်းပါဝင်သည့် ပွတ်ရှ်အောက်မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (Sequential Colimit or Direct Limit) ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (sequential colimit) သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (direct limit) သည် အော်ဒီနယ် (ordinal) <math>\omega</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>F_0 \rightarrow F_1 \rightarrow F_2 \rightarrow \dots</math> ကဲ့သို့သော ပုံကြမ်းမျိုးဖြစ်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\text{colim} F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် အစုများနှင့် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်းများ (inclusion maps) <math>X_0 \hookrightarrow X_1 \hookrightarrow \dots</math> ပါဝင်သော ကိန်းစဉ်တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု (union) <math>\bigcup_{n \ge 0} X_n</math> ဖြစ်သည်။ CW ကွန်ပလက်စ် (CW complex) တစ်ခုသည် ၎င်း၏ <math>n</math>-အရိုးစုများ (<math>n</math>-skeleta) ၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ == တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Adjunction) == === ဟွမ်း-အစု တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (The Hom-Set Adjunction) === <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (locally small categories) ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) တစ်ခုတွင် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာအတွဲ (opposing pair of functors) ဖြစ်ကြသော <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math> နှင့် <math>G: \mathcal{D} \to \mathcal{C}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းအပြင် အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ မိသားစု (family of bijections) လည်း အတူတကွ ပါဝင်သည်။ *<math>\Phi_{c,d} : \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d) \xrightarrow{\sim} \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်သောအခါ <math>F</math> ကို <math>G</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>G</math> ကို <math>F</math> ၏ ညာတွဲဖက် (right adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>F \dashv G</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းအနေဖြင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^\sharp \in \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>\Phi_{c,d}</math> အောက်ရှိ ၎င်း၏ပုံရိပ်ကို <math>f^\flat \in \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ရေးသားသည်။ ဤမော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခုကို အချင်းချင်း၏ တွဲဖက်များ (adjuncts) သိုမဟုတ် ထရန်စပို့စ်များ (transposes) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းက ဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့၏ အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင်များကို မည်သို့ လိုက်နာစောင့်ထိန်းရမည်ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဤအချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲ၍ လေ့လာမည်။ ==== <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{D}</math>) ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် <math>\mathcal{D}</math> မှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) နှစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), -)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(-))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\Phi_{c,-}</math> သည် ဤအစုတန်ဖိုးရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တိကျစွာဆိုရသော် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>k: d \to d'</math> အတွက်မဆို ဤသဘာဝကျမှုသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>G(k)_* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c,d'} \circ k_*</math> ဤနေရာတွင် <math>k_*</math> သည် <math>k</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (postcomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ထို့အတူ <math>G(k)_*</math> သည် <math>G(k)</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိကို အစုဝင်များ၏ ညီမျှခြင်းတစ်ခုအဖြစ် ဘာသာပြန်ဆိုပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(k \circ f^\sharp)^\flat = G(k) \circ f^\flat</math> ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{C}</math>) ==== ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက <math>\mathcal{C}</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) နှစ်ခုကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(-), d)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(-, G(d))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c' \to c</math> အတွက်မဆို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>h^* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c',d} \circ F(h)^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F(h)^*</math> နှင့် <math>h^*</math> တို့သည် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အစုဝင်များအရ စဉ်းစားပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(f^\sharp \circ F(h))^\flat = f^\flat \circ h</math> === မေ့လျော့ ဖန်တာ နှင့် လွတ်လပ်သော ဖန်တာ (The Forgetful and Free Functors) === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများကို လေ့လာရာတွင် ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများမှစတင်လေ့ရှိသည်။ <math>\mathbb{k}</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤနေရာတွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကို စဉ်းစားမည်။ ပထမတစ်ခုမှာ <math>\mathbb{k}</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများနှင့် မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ ပါဝင်သော <math>\text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ အစုများနှင့် ဖန်ရှင်များ ပါဝင်သော <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အခြေခံတွက်ချက်မှု နှစ်ခုဖြင့် ကြားခံချိတ်ဆက်ပေးထားသည်။ ==== မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U</math>==== ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုမှ ၎င်း၏ အခြေခံ အစုဝင်များဆီသို့ ကူးပြောင်းခြင်းကို မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U: \text{Vect}_{\mathbb{k}} \to \text{Set}</math> က ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(V)</math> သည် အခြေခံ ဗက်တာများအစု ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဗက်တာပေါင်းခြင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများကို ထိရောက်စွာ မေ့လျော့ပစ်လိုက်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) <math>L: V \to W</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(L)</math> သည် မူလပုံဖော်မှုအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းကို အစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်တစ်ခုအနေဖြင့်သာ သတ်မှတ်စဉ်းစားသည်။ ==== လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F</math>==== ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော အစု <math>S</math> တစ်ခုမှနေ၍ လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F: \text{Set} \to \text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကို အသုံးပြုကာ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ <math>F(S)</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော လွတ်လပ်သည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (free vector space) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>\mathbb{k}[S]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>S</math> ၏ အစုဝင်များသည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ ဗက်တာများသည် <math>\sum_{i=1}^n c_i s_i</math> ပုံစံရှိသော အဆုံးရှိ ပုံစံတကျ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (finite formal linear combinations) ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>c_i \in \mathbb{k}</math> ဖြစ်ပြီး <math>s_i \in S</math> ဖြစ်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဖန်ရှင် <math>g: S \to T</math> တစ်ခုအတွက် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>F(g): F(S) \to F(T)</math> ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို အခြေအစု အစုဝင်များတစ်လျှောက် <math>g</math> အား မျဉ်းဖြောင့်သဘောတရားအရ တိုးချဲ့ခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>F(g)(\sum_{i=1}^n c_i s_i) = \sum_{i=1}^n c_i g(s_i)</math> ဖြစ်သည်။ === အခြေခံ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (The Foundational Isomorphism) === မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ၏ အခြေခံကျသော ရလဒ်တစ်ခုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ အခြား ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုမဆိုကို ၎င်းက <math>V</math> ၏ အခြေအစုအပေါ် သက်ရောက်မှုဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း သိရသည်။ ဤသဘောတရားကို ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီအရ ဖော်ပြပါက မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင်များကြားရှိ ပုံမှန် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (canonical bijection) တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ မည်သည့် အစု <math>S</math> နှင့် မည်သည့် <math>\mathbb{k}</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ <math>\text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \cong \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု ရှိသည်။ '''သက်သေပြချက်''': *ကျွန်ုပ်တို့သည် ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့ကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သည်။ *ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြမည်။ *<math>\Phi: \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \to \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> သည် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း <math>L: F(S) \to V</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Phi(L)</math> ကို ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *ထိုဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>s \in S</math> အတွက်မဆို <math>f(s) = L(s)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွင်းသို့ ၎င်း၏ အခြေအစုအဖြစ် သဘာဝအလျောက် ထည့်သွင်းတည်ရှိနေသည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် <math>L</math> ၏ အရင်းအမြစ်ကို အခြေအစု အစုဝင်များဆီသို့ ရိုးရှင်းစွာ ကန့်သတ်ပေးလိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ *<math>\Psi: \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V)) \to \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် တိုးချဲ့ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Psi(f)</math> ကို အောက်ပါ ညီမျှခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသော ပုံဖော်မှု <math>L: F(S) \to V</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i f(s_i)</math> *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် အဆုံးရှိ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းအဖြစ် တစ်ခုတည်းသီးသန့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ *ဤအချက်က <math>L</math> ကို ခိုင်မာတိကျသော မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု ဖြစ်စေရန် သေချာစေသည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် ပြောင်းပြန်များဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် ၎င်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ကြည့်မည်။ <math>\Phi \circ \Psi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>f \in \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Phi(\Psi(f))(s) = \Psi(f)(s) = f(s)</math> *သို့ဖြစ်၍ <math>\Phi(\Psi(f)) = f</math> ဖြစ်သည်။ <math>\Psi \circ \Phi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>L \in \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Psi(\Phi(L))\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i \Phi(L)(s_i) = \sum_{i=1}^n c_i L(s_i)</math> *<math>L</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\sum_{i=1}^n c_i L(s_i) = L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right)</math> ဖြစ်သည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\Psi(\Phi(L)) = L</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့သည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ *အခြေအစု <math>S</math> မှ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> သို့ ပုံဖော်ခြင်းသည် <math>F(S)</math> မှ <math>V</math> သို့သွားသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ တိုးချဲ့သွားနိုင်သည်ဟူသော ပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ဤသက်သေပြချက်က ပုံစံတကျ လွှမ်းခြုံပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း ဥပမာများ (Examples of Adjunctions) === '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (Topological adjunctions):''' <math>\text{Top}</math> ကတ်တဂိုရီမှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U: \text{Top} \to \text{Set}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) နှင့် ညာတွဲဖက် (right adjoint) နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>D(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>I(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ '''ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက်များ (Galois connections):''' ကြိုတင်အစဉ်ကျသောအစုများ (preorders) ကြားရှိ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစဉ်လိုက် ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက် (monotone Galois connection) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ဖြစ်ကြသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>F \dashv G</math> သည် <math>F(a) \le b</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>a \le G(b)</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် <math>F</math> ကို အောက်တွဲဖက် (lower adjoint) ဟု ခေါ်ပြီး <math>G</math> ကို အထက်တွဲဖက် (upper adjoint) ဟု ခေါ်သည်။ '''ကိန်းပြည့်နှင့် ကိန်းစစ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများ (Integer/Real posets):''' ကိန်းပြည့်များမှ ကိန်းစစ်များဆီသို့ သွားသော ပါဝင်မှု ဖန်တာ (inclusion functor) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{R}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက်နှင့် ညာတွဲဖက် နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ အထက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (ceiling function) <math>\lceil - \rceil</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်မှာ အောက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (floor function) <math>\lfloor - \rfloor</math> ဖြစ်သည်။ '''အစုပိုင်းများ နှင့် ပုံရိပ်များ (Subsets and images):''' ဖန်ရှင် <math>f: A \to B</math> တစ်ခုအတွက် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် (direct image) <math>f_*</math> နှင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (inverse image) <math>f^{-1}</math> တို့သည် ပါဝါအစုများဖြစ်သော <math>P(A)</math> နှင့် <math>P(B)</math> တို့မှ ဖွဲ့စည်းထားသည့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကြားရှိ ဖန်တာများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာသည် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် ဖန်တာ၏ ညာတွဲဖက် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>f(A') \subseteq B'</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>A' \subseteq f^{-1}(B')</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာတွင် <math>f_!</math> ဟုခေါ်သော နောက်ထပ် ညာတွဲဖက်တစ်ခု ထပ်မံရှိသေးသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများတွင် အဓိကကျသော အမျိုးအစားတစ်ခုမှာ "မေ့လျော့" ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U</math> သည် ညာတွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်ပြီး "လွတ်လပ်သော" တည်ဆောက်ပုံ ဖန်တာ (free functor) <math>F</math> သည် ဘယ်တွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။ အောက်ပါတို့မှာ ၎င်း၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများဖြစ်ကြသည်။ '''အစုများ (Sets):''' အခြေခံအမှတ်ပါသော အစုများ ကတ်တဂိုရီမှ ရိုးရိုးအစုများ ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\text{Set}_* \to \text{Set}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ <math>X_+ := X \sqcup \{*\}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အခြေခံအမှတ်ပါသောအစု (pointed set) ဖြစ်သည်။ '''မိုနွိုက်များ (Monoids):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် မိုနွိုက် (free monoid) ဆိုသည်မှာ <math>X</math> မှ အစုဝင်များကို အသုံးပြု၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အဆုံးရှိ စာရင်းများ သို့မဟုတ် စကားလုံးများ ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ '''ကွင်းများ (Rings):''' အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>A</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်း (free ring) ဆိုသည်မှာ တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာ (tensor algebra) <math>\oplus_{n>0}A^{\otimes n}</math> ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အုပ်စု <math>G</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်းဆိုသည်မှာ အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>\mathbb{Z}[G]</math> ဖြစ်သည်။ '''မော်ဂျူးများနှင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Modules/Abelian Groups):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် အဘီလီယန်အုပ်စု (free abelian group) ဆိုသည်မှာ အဆုံးရှိ ပုံစံတကျပေါင်းလဒ်များ (finite formal sums) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော <math>\mathbb{Z}[X]</math> ဖြစ်သည်။ အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် <math>R</math>-မော်ဂျူး (free <math>R</math>-module) ဆိုသည်မှာ <math>R[X]</math> ဖြစ်သည်။ '''အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (Group completion):''' ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) များ ကတ်တဂိုရီသို့ အဘီလီယန်အုပ်စုများ ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း <math>\text{Ab} \hookrightarrow \text{CMonoid}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ ဂရိုသန်ဒိခ် အုပ်စု (Grothendieck group) သို့မဟုတ် အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (group completion) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက်တစ်ခုမှနေ၍ အဘီလီယန်အုပ်စုတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ '''စကေလာများ (Scalars):''' ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \to S</math> တစ်ခုသည် စကေလာများ ကန့်သတ်ခြင်း ဖန်တာ (restriction of scalars functor) <math>\phi^*: \text{Mod}_S \to \text{Mod}_R</math> ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ စကေလာများ တိုးချဲ့ခြင်း (extension of scalars) <math>(\otimes_R -)</math> ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== *{{citation |last = Riehl |first = Emily |title = Category Theory in Context |date = 2016 |publisher = Dover |url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ |isbn = 9780486809038 }} * {{citation | last1 = Eilenberg | first1 = S. | last2 = Mac Lane | first2 = S. | title = General theory of natural equivalences | journal = Transactions of the American Mathematical Society | volume = 58 | pages = 231–294 | year = 1945 }} * {{citation | last1 = Cartan | first1 = H. | last2 = Eilenberg | first2 = S. | title = Homological Algebra | publisher = Princeton University Press | place = Princeton | year = 1956 }} * {{Citation | last = Spivak | first = David | title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013 | date = 2013 | work = MIT OpenCourseWare | access-date = February 2, 2015 | url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/# }} {{refend}} [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] 3erq8rmscg1kcfbc21h5ekxqe5jk6bv 0 52892 1037876 864289 2026-06-13T09:36:25Z ~2026-34657-30 144323 /* သမိုင်းကြောင်း */ ချစ်တယ်နော် 1037876 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = စဉ့်ကိုင်မြို့နယ် |settlement_type=[[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မန္တလေးတိုင်းအတွင်းရှိ မြို့နယ်]] |official_name = |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ တည်နေရာ |image_skyline = Sintgaing Entrance.jpg |image_map = File:Sintgaing tsp in Kyaukse district.svg |map_caption = ကျောက်ဆည်ခရိုင်အတွင်းတည်နေရာ |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[ကျောက်ဆည်ခရိုင်|ကျောက်ဆည်]] |subdivision_type3 = မြို့နယ်ရုံးစိုက်ရာမြို့ |subdivision_name3 = [[စဉ့်ကိုင်မြို့]] |unit_pref = Imperial |area_total_km2 = |area_code = ၀၆၆<ref>{{Cite web | url=https://www.shwecard.com.sg/help/myanmar-telephone-area-codes.html | title=Myanmar Telephone Area Codes | accessdate=6 March 2019 | archivedate=16 June 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616075259/http://www.shwecard.com.sg/help/myanmar-telephone-area-codes.html }}</ref> |population = |population_as_of = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MM |latNS = N |latd = 21 |latm = 43 |lats = 0 |longEW = E |longd = 96 |longm = 6 |longs = 0 |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်''' သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကျောက်ဆည်ခရိုင်]] တွင်ပါဝင်သည့် မြို့နယ်ဖြစ်သည်။ မြို့နယ်ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ [[စဉ့်ကိုင်မြို့]] ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသန၏တွေ့ရှိချက်များအရ ကျောက်ခေတ်ယဉ်ကျေးမှုကိုတွေ့ရှိရပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ပဒေသရာဇ်တို့၏ လက်အောက်တွင်ရှိခဲ့သည်။ အနော်ရထာမင်းမတိုင်မီတွင် မွန်၊ပလောင်၊ဝ၊ဗမာတိုင်းရင်းသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အင်းဝခေတ် ဇော်ဂျီ၅ခရိုင်တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ လက်ရှိ စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်သည် ယခင် ဆဌဂံကုန်းဟုခေါ်ခဲ့သည်။ စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၏ တောင်ဘက် (၁)မိုင်ခန့်အကွာတွင် စဉ့်ကိုင်ကြီးရွာ ရှိပြီး ရာဇဝင်များအရ ငစဉ့်ကိုင်ဟုခေါ်ခဲ့ရာမှ အင်္ဂလိပ်တို့လက်ထက်တွင် 'င'ကိုဖြုတ်ကာ စဉ့်ကိုင်ဘူတာကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ပြီး ဘူတာအနီးတွင် စဉ့်ကိုင်မြို့ကို တည်ခဲ့သည်။<ref name="stg">{{cite web|url=http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/sintkaing.pdf|title=စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး|accessdate=}}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ချစ်တယ္နော် ==ပထဝီဝင်အနေအထား== မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၁ဒီဂရီ ၃၉မိနစ်နှင့် ၂၁ဒီဂရီ ၅၁မိနစ် အကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၅ဒီဂရီ ၅၇မိနစ်နှင့် ၉၆ဒီဂရီ ၁၆မိနစ် အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ အရှေ့မှ အနောက်သို့ ၁၃မိုင်၊ တောင်မှမြောက်သို့ ၁၅မိုင်ရှိပြီး ၁၇၃.၁၈စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name=stg/> ===နယ်နိမိတ်=== စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၏ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်တွင် ကျောက်ဆည်မြို့နယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် တံတားဦးမြို့နယ်၊မြောက်ဘက်တွင် ဒုဌဝတီမြစ်ခြားကာ အမရပူရမြို့နယ်၊ ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်တို့တည်ရှိသည်။ ===မြေမျက်နှာသွင်ပြင်=== ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၂၆၀ပေတွင် တည်ရှိပြီး မြို့နယ်အတွင်းအမြင့်ဆုံးတောင်မှာ ကိန္နရာတောင်ဖြစ်ပြီး ပေ၂၀၀၀မြင့်သည်။ စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၏ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်တွင် ရှမ်းရိုးမတောင်တန်း၏ တောင်စွယ်များ တည်ပြီး အခြားဒေသများမှာ ညီညာပြန့်ပြူးသော လွင်ပြင်ဒေသများဖြစ်သည်။ မြို့နယ်အတွင်းတွင် ဒုဌဝတီမြစ်သည် အရှေ့မှ အနောက်သို့ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည်။ ပန်းလောင်မြစ်၊ ဇော်ဂျီမြစ်တို့သည် တောင်မှမြောက်သို့ စီးဆင်းကာ ဒုဌဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်သည်။ စွန်ရဲအင်း၊မင်းလှကန်တို့မှာလည်း ထင်ရှားလှသည်။ ==လူဦးရေ== စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်တွင်နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများဆုံးနေထိုင်ကြသည်။ ထို့နောက် ရှမ်း၊ကရင်၊ချင်း၊ရခိုင်၊မွန်၊ကချင် လူမျိုးများ အစဉ်လိုက်များပြားစွာနေကြသည်။ ကိုးကွယ်မှုအနေဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အများဆုံး ကိုးကွယ်ကာ အစ္စလာမ်နှင့် ခရစ်ယာန်ကိုးကွယ်သူဦးရေမှာ အစဉ်လိုက်များပြားသည်။<ref name=stg/> LOVE ==စီးပွားရေး== စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်သည် မန္တလေးတိုင်းအတွင်းရှိ စီးပွားရေးအသင့်အတင့်ကောင်းမွန်သော မြို့နယ်ဖြစ်သည်။ ဒေသခံပြည်သူလူထုသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိကထား၍ လုပ်ကိုင်ကြသည်။ အဓိကအားဖြင့် [[စပါး]]၊ [[မြေပဲ]]၊ [[နှမ်း]]၊ [[နေကြာ]]၊ [[ပဲတီစိမ်း]]၊ [[ပဲစင်းငုံ]]၊ [[ဝါ]]၊ [[ကြံ]]၊ အစေ့ထုတ်ပြောင်းတို့ စိုက်ပျိုးသည်။ မြို့နယ်၏ အဓိကထုတ်ကုန်မှာ ဆန်စပါးဖြစ်ကာ မန္တလေးမြို့သို့ အများဆုံး တင်ပို့ရောင်းချသည်။ ပုဂ္ဂလိကစက်ရုံ ၂ ရုံ၊ အလုပ်ရုံ ၁၂ ရုံ၊ အိမ်တွင်းစက်မှုလုပ်ငန်း ၂၆၆ ခုကျော်ရှိသည်။ <ref name=stg/> [[File:Paddy Fields of Sintgaing Township.jpg|thumb|စိုက်ပျိုး​ရေးလုပ်ငန်းများ]] ===ဈေးများ=== *မြို့မဈေး *ပလိပ်ဈေး ==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး== မြို့နယ်အတွင်း ရန်ကုန်-မန္တလေး ရထားလမ်းဖြတ်သန်းသွားသည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေးလမ်းမှာလည်း ၃.၆မိုင်ခန့် ဖြတ်သန်းသွားသည်။ ==ပညာရေး== ===အဆင့်မြင့်ပညာ=== *[[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)|ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)]] *ကျောက်ဆည်တက္ကသိုလ် ===အခြေခံပညာ=== ====အထက==== အထက်တန်းကျောင်း ၄ကျောင်းရှိသည်။ *အထက စဉ့်ကိုင် *အထက ပလိပ်ကျင်း *အထက ဘယ်လင်း *အထက ဟင်းငူ *အထက ဆည်ရွာ ====အထက(ခွဲ)/အလက==== *အလက (ထ(ခွဲ)) စွန်ရဲ *အလက (ထ(ခွဲ)) ဧည့်ပြ *အလက (ထ(ခွဲ)) ကြက်မျှား *အလက (ထ(ခွဲ)) ထန်းတော *အလက (ထ(ခွဲ)) ရွာဘို *အလက (ထ(ခွဲ)) မုံပင် *အလက ပလိပ်စက်ရုံမြေ ====အမက==== မူလတန်း၊မူလွန်၊အလယ်တန်း(ခွဲ) ၁၀၀ကျောင်းရှိသည်။ ==ကျန်းမာရေး== ===ဆေးရုံများ=== *မြို့နယ်ဆေးရုံ *တိုက်နယ်ဆေးရုံ ==ထင်ရှားသောနေရာများ== ===ဘာသာရေး=== *ရွှေကျီးနား *ဖားလင်ပိုး *ပေါ်တော်မူ *ကံကြီးမ *မြွေဘုရား ===အခြား=== *ပလိပ်ယဉ်ကျေးမှုဇုန် *မက္ခရာယဉ်ကျေးမှုဇုန် == ကိုးကား == {{reflist}} {{မန္တလေးတိုင်း}} {{စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်}} [[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ မြို့နယ်များ]] jw5bgqc9wfl4mt3jkf8in0cyehur0ot 1037880 1037876 2026-06-13T09:53:07Z Htanaungg 61594 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-34657-30|~2026-34657-30]] ([[User talk:~2026-34657-30|talk]]) (TwinkleGlobal) 1037880 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = စဉ့်ကိုင်မြို့နယ် |settlement_type=[[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မန္တလေးတိုင်းအတွင်းရှိ မြို့နယ်]] |official_name = |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ တည်နေရာ |image_skyline = Sintgaing Entrance.jpg |image_map = File:Sintgaing tsp in Kyaukse district.svg |map_caption = ကျောက်ဆည်ခရိုင်အတွင်းတည်နေရာ |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[ကျောက်ဆည်ခရိုင်|ကျောက်ဆည်]] |subdivision_type3 = မြို့နယ်ရုံးစိုက်ရာမြို့ |subdivision_name3 = [[စဉ့်ကိုင်မြို့]] |unit_pref = Imperial |area_total_km2 = |area_code = ၀၆၆<ref>{{Cite web | url=https://www.shwecard.com.sg/help/myanmar-telephone-area-codes.html | title=Myanmar Telephone Area Codes | accessdate=6 March 2019 | archivedate=16 June 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616075259/http://www.shwecard.com.sg/help/myanmar-telephone-area-codes.html }}</ref> |population = |population_as_of = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MM |latNS = N |latd = 21 |latm = 43 |lats = 0 |longEW = E |longd = 96 |longm = 6 |longs = 0 |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်''' သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကျောက်ဆည်ခရိုင်]] တွင်ပါဝင်သည့် မြို့နယ်ဖြစ်သည်။ မြို့နယ်ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ [[စဉ့်ကိုင်မြို့]] ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသန၏တွေ့ရှိချက်များအရ ကျောက်ခေတ်ယဉ်ကျေးမှုကိုတွေ့ရှိရပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ပဒေသရာဇ်တို့၏ လက်အောက်တွင်ရှိခဲ့သည်။ အနော်ရထာမင်းမတိုင်မီတွင် မွန်၊ပလောင်၊ဝ၊ဗမာတိုင်းရင်းသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အင်းဝခေတ် ဇော်ဂျီ၅ခရိုင်တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ လက်ရှိ စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်သည် ယခင် ဆဌဂံကုန်းဟုခေါ်ခဲ့သည်။ စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၏ တောင်ဘက် (၁)မိုင်ခန့်အကွာတွင် စဉ့်ကိုင်ကြီးရွာ ရှိပြီး ရာဇဝင်များအရ ငစဉ့်ကိုင်ဟုခေါ်ခဲ့ရာမှ အင်္ဂလိပ်တို့လက်ထက်တွင် 'င'ကိုဖြုတ်ကာ စဉ့်ကိုင်ဘူတာကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ပြီး ဘူတာအနီးတွင် စဉ့်ကိုင်မြို့ကို တည်ခဲ့သည်။<ref name="stg">{{cite web|url=http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/sintkaing.pdf|title=စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး|accessdate=}}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ==ပထဝီဝင်အနေအထား== မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၁ဒီဂရီ ၃၉မိနစ်နှင့် ၂၁ဒီဂရီ ၅၁မိနစ် အကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၅ဒီဂရီ ၅၇မိနစ်နှင့် ၉၆ဒီဂရီ ၁၆မိနစ် အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ အရှေ့မှ အနောက်သို့ ၁၃မိုင်၊ တောင်မှမြောက်သို့ ၁၅မိုင်ရှိပြီး ၁၇၃.၁၈စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name=stg/> ===နယ်နိမိတ်=== စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၏ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်တွင် ကျောက်ဆည်မြို့နယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် တံတားဦးမြို့နယ်၊မြောက်ဘက်တွင် ဒုဌဝတီမြစ်ခြားကာ အမရပူရမြို့နယ်၊ ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်တို့တည်ရှိသည်။ ===မြေမျက်နှာသွင်ပြင်=== ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၂၆၀ပေတွင် တည်ရှိပြီး မြို့နယ်အတွင်းအမြင့်ဆုံးတောင်မှာ ကိန္နရာတောင်ဖြစ်ပြီး ပေ၂၀၀၀မြင့်သည်။ စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၏ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်တွင် ရှမ်းရိုးမတောင်တန်း၏ တောင်စွယ်များ တည်ပြီး အခြားဒေသများမှာ ညီညာပြန့်ပြူးသော လွင်ပြင်ဒေသများဖြစ်သည်။ မြို့နယ်အတွင်းတွင် ဒုဌဝတီမြစ်သည် အရှေ့မှ အနောက်သို့ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည်။ ပန်းလောင်မြစ်၊ ဇော်ဂျီမြစ်တို့သည် တောင်မှမြောက်သို့ စီးဆင်းကာ ဒုဌဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်သည်။ စွန်ရဲအင်း၊မင်းလှကန်တို့မှာလည်း ထင်ရှားလှသည်။ ==လူဦးရေ== စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်တွင်နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများဆုံးနေထိုင်ကြသည်။ ထို့နောက် ရှမ်း၊ကရင်၊ချင်း၊ရခိုင်၊မွန်၊ကချင် လူမျိုးများ အစဉ်လိုက်များပြားစွာနေကြသည်။ ကိုးကွယ်မှုအနေဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အများဆုံး ကိုးကွယ်ကာ အစ္စလာမ်နှင့် ခရစ်ယာန်ကိုးကွယ်သူဦးရေမှာ အစဉ်လိုက်များပြားသည်။<ref name=stg/> ==စီးပွားရေး== စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်သည် မန္တလေးတိုင်းအတွင်းရှိ စီးပွားရေးအသင့်အတင့်ကောင်းမွန်သော မြို့နယ်ဖြစ်သည်။ ဒေသခံပြည်သူလူထုသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိကထား၍ လုပ်ကိုင်ကြသည်။ အဓိကအားဖြင့် [[စပါး]]၊ [[မြေပဲ]]၊ [[နှမ်း]]၊ [[နေကြာ]]၊ [[ပဲတီစိမ်း]]၊ [[ပဲစင်းငုံ]]၊ [[ဝါ]]၊ [[ကြံ]]၊ အစေ့ထုတ်ပြောင်းတို့ စိုက်ပျိုးသည်။ မြို့နယ်၏ အဓိကထုတ်ကုန်မှာ ဆန်စပါးဖြစ်ကာ မန္တလေးမြို့သို့ အများဆုံး တင်ပို့ရောင်းချသည်။ ပုဂ္ဂလိကစက်ရုံ ၂ ရုံ၊ အလုပ်ရုံ ၁၂ ရုံ၊ အိမ်တွင်းစက်မှုလုပ်ငန်း ၂၆၆ ခုကျော်ရှိသည်။ <ref name=stg/> [[File:Paddy Fields of Sintgaing Township.jpg|thumb|စိုက်ပျိုး​ရေးလုပ်ငန်းများ]] ===ဈေးများ=== *မြို့မဈေး *ပလိပ်ဈေး ==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး== မြို့နယ်အတွင်း ရန်ကုန်-မန္တလေး ရထားလမ်းဖြတ်သန်းသွားသည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေးလမ်းမှာလည်း ၃.၆မိုင်ခန့် ဖြတ်သန်းသွားသည်။ ==ပညာရေး== ===အဆင့်မြင့်ပညာ=== *[[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)|ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)]] *ကျောက်ဆည်တက္ကသိုလ် ===အခြေခံပညာ=== ====အထက==== အထက်တန်းကျောင်း ၄ကျောင်းရှိသည်။ *အထက စဉ့်ကိုင် *အထက ပလိပ်ကျင်း *အထက ဘယ်လင်း *အထက ဟင်းငူ *အထက ဆည်ရွာ ====အထက(ခွဲ)/အလက==== *အလက (ထ(ခွဲ)) စွန်ရဲ *အလက (ထ(ခွဲ)) ဧည့်ပြ *အလက (ထ(ခွဲ)) ကြက်မျှား *အလက (ထ(ခွဲ)) ထန်းတော *အလက (ထ(ခွဲ)) ရွာဘို *အလက (ထ(ခွဲ)) မုံပင် *အလက ပလိပ်စက်ရုံမြေ ====အမက==== မူလတန်း၊မူလွန်၊အလယ်တန်း(ခွဲ) ၁၀၀ကျောင်းရှိသည်။ ==ကျန်းမာရေး== ===ဆေးရုံများ=== *မြို့နယ်ဆေးရုံ *တိုက်နယ်ဆေးရုံ ==ထင်ရှားသောနေရာများ== ===ဘာသာရေး=== *ရွှေကျီးနား *ဖားလင်ပိုး *ပေါ်တော်မူ *ကံကြီးမ *မြွေဘုရား ===အခြား=== *ပလိပ်ယဉ်ကျေးမှုဇုန် *မက္ခရာယဉ်ကျေးမှုဇုန် == ကိုးကား == {{reflist}} {{မန္တလေးတိုင်း}} {{စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်}} [[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ မြို့နယ်များ]] j744lv5l8rhwz2g5nop2nc6wvi7jhtq 0 53205 1037896 441721 2026-06-13T10:52:47Z Jkypl 86064 1037896 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = ရှမ်းစုရွာ |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = ရှမ်းစုရွာ တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[ရန်ကုန်တောင်ပိုင်းခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[တွံတေးမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 =Shan Su<ref name="GAD, Feb 2011">GAD, Feb 2011.</ref> |latNS = N |latd = 16.69776 |longEW = E |longd = 95.93071 |P-code = 160207 }} '''ရှမ်းစုရွာ'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[တွံတေးမြို့နယ်]]ရှိ ရွာတစ်ရွာ ဖြစ်သည်။ အဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်၊ တေးရေး၊ ဇာတ်ညွှန်းဆရာ၊ ဒါရိုက်တာ [[တွံတေးသိန်းတန်]]သည် ရှမ်းစုရွာတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ရှမ်းစုကျေးရွာသည် သက္ကရာဇ် ၉၂၆-ခုနှစ်(ခရစ်နှစ် ၁၅၆၄)တွင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးက တည်ခဲ့ကြောင်း တွံတေးရွှေဆံတော်သမိုင်းတွင် ရေးသားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် ရှမ်းစုကျေးရွာနှင့်အတူ [[မူးလမန်း|မူးလမန်းကျေးရွာ]]၊ [[ညောင်တံခါး|ညောင်တံခါးကျေးရွာ]]၊ [[ငါးခုန်းမစမ်း|ငါးခုန်းမစမ်းကျေးရွာ]]များကိုလည်း တည်ခဲ့သည်။ ထိုကျေးရွာများသည် တွံတေးရွှေဆံတော်ဘုရားအနီး ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တည်ရှိသည်။ ရှမ်းစုကျေးရွာလေး၏ အဓိကအကျဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံး ပွဲတော်တစ်ခုမှာ ရှမ်းဘုရားပွဲခေါ် နှစ်ဦးသဲပုံစေတီပွဲဖြစ်သည်။ နှစ်စဉ် နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တိုင်း ရွှေဆံတော်စေတီ အရှေ့ဘက်ထောင့်တွင် ရှမ်းဘုရားပွဲခေါ် နှစ်ဦးသဲပုံစေတီပွဲကို ကျင်းပသည်။ ထိုအခါ ရှမ်းလေးရွာမှ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ရှမ်းယိမ်း၊ ရှမ်းသိုင်းအက အဆို အတီး အမှုတ်များဖြင့် ပျော်ပျော်ပါးပါး ဆင်နွှဲကြသည်။ ထို့အပြင် တန်ဆောင်မုန်း လပြည့်နေ့ ရောက်သောအခါ ရှမ်းလေးရွာမှ ( ရှမ်းစု၊ မူးလမန်း၊ ညောင်တံခါး၊ ငါးခုန်းမစမ်း)မှ ရှမ်းအမျိုးသမီးများသည် မသိုးသင်္ကန်းရက်ပြီး ရွှေဆံတော်စေတီသို့ ကပ်လှူကြသည်။ ထိုသို့ကပ်လှူပွဲတွင် ရှမ်းအိုးစည်သံ၊ မောင်းသံတို့ဖြင့် ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ <ref>ရဲသွေးထက် ရေး ပြည်သူချစ်သော တွံတေးသိန်းတန်၊ ၂၀၁၅ အောက်တိုဘာလ၊ မြတ်ပန်းရဂုံ စာပေ၊ စာ -၄</ref> ==ကိုးကား== <references/> {{ရန်ကုန်တိုင်း}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} {{Yangon-geo-stub}} [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးရှိ ရွာများ]] kw8mhe4x3mawyjw9xwgp6hedpgdbf05 0 55768 1037879 958241 2026-06-13T09:52:41Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037879 wikitext text/x-wiki ဦးလှဒင်သည် အမျိုးသားစာပုံနှိပ်တိုက်ပိုင်ရှင်ဖြစ်သည်။ *ဘီလီဝုဒ်၏ရွက်စလင်းကို''နဘမ်းသတ်နည်း''အမည်ဖြင့်ဘာသာပြန်သည်။၁၉၇၁စက်တင်ဘာတွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။<ref>''[http://www.myanmarebooks.net/category/ဦးလှဒင်/]'', ဦးလှဒင် | Myanmar E-Books</ref> <ref>''[http://myanmarebook111.blogspot.com/2014/04/download-www_752.html?m=1]'', နဘမ်းသတ်နည်း ရေးသားသူ - ဦးလှဒင် ... - Myanmar Ebook</ref> *မောရစ်ကောလစ်၏ဿလန့်အော့ဖှ် ဿဂရိတ်အင်းမေ့ချ်ကို ''ရတနာရွှေမြေ''အမည်ဖြင့်ဘာသာပြန်ရာ <ref>''[http://ohnthar.blogspot.com/2014/08/blog-post_14.html?m=1]'',ohnthar.blog သမိုင်းစာအုပ်များ စုစည်းမှု ရတနာရွှေမြေ - ဦးလှဒင်</ref><ref>''[http://www.aungkyaw.net/2013/08/blog-post_6441.html?m=1]{{Dead link|date=August 2021 }}'', Softwareမြို့တော် ရတနာရွှေမြေ - ဦးလှဒင်</ref>စာပေဗိမာန်စာမူဆုရခဲ့သည်။ *မောရစ်ကောလစ်ရေးသော မာကိုပိုလိုကို ''မာကိုပိုလို''အမည်ဖြင့်ပင်ဘာသာပြန်ခဲ့သည်။<ref>''[http://kantkawwutyee.myanmaronlinesales.com/MyanmarBooks/BookDetails/32510]{{Dead link|date=January 2021 }}'',မာကိုပိုလို</ref><ref>''[http://tabbookcentre.com/Stock/Details/65120]{{Dead link|date=October 2022 }}'',Tab Book Centre မာကိုပိုလို (ဦးလှဒင်)</ref> *''မြန်မာစာနှင့် ခေတ်အဆက်ဆက် မြန်မာစာအုပ်လောက''စာအုပ်တွင် <ref>''[http://www.myanmarbookshop.com/MyanmarBooks/BookDetails/32726] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908125319/http://www.myanmarbookshop.com/MyanmarBooks/BookDetails/32726 |date=8 September 2017 }}'', မြန်မာစာနှင့် ခေတ်အဆက်ဆက် မြန်မာစာအုပ်လောက</ref><ref>''[http://mylife.com.mm/မြန်မာစာနှင့်ခေတ်အဆက်ဆက်မြန်မာစာအုပ်လောက]{{Dead link|date=January 2021 }}'',မြန်မာစာနှင့်ခေတ်အဆက်ဆက်မြန်မာစာအုပ်လောကmylife.com</ref>၁၉၆၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း စာအုပ်လုပ်ငန်းနှင့်ဆက်နွယ်နေသော အသင်းအဖွဲ့များ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး တင်ပြဆွေးနွေးချက်များ ခေါင်းစဉ်အောက်၌ ''ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသူအမြင်''ကိုရေးခဲ့သည်။<ref>''[http://www.myanmarbookshop.com/PDF/Contents/MyanmarSarSaoutLawKa.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311000525/http://www.myanmarbookshop.com/PDF/Contents/MyanmarSarSaoutLawKa.pdf |date=11 March 2016 }}'',The World of Myanmar Books Preface pdf</ref> *စိန့်ဂျွန်းကျောင်းတည်ထောင်သူ ဆရာမှတ်၏ ဖော်တိယီးယားစ်အင် ဘားမားစာအုပ်ကို ''ဗမာပြည်ဝယ်နှစ်လေးဆယ်''အမည်ဖြင့်ဘာသာပြန်ခဲ့သည်။<ref>''[http://www.myanmarbookshop.com/MyanmarBooks/BookDetails/1424]{{Dead link|date=December 2025 }}'',</ref><ref>''[http://gita.cc/?p=32853]{{Dead link|date=January 2021 }}'', သမိုင်းတကွေ့မှ နိုင်ငံခြားသားများ (ဆရာမှတ်ကြီး) -[[သန်းဝင်းလှိုင်]] စာကိုး</ref> *စကော့၏ဇနီးသည် တည်းဖြတ်သည့် <ref>''[https://catalog.hathitrust.org/Record/006574136&ved=0CDUQFjAI&usg=AFQjCNFUqeNp5oemIya5COG0L6QNSpOBUQ]'', Catalog Record: Scott of the Shan Hills | Hathi Trust Digital Library</ref> စကော့အော့ဖှ်ဿသျှမ်းဟေးစ်စာအုပ်ကိုဘာသာပြန်ခဲ့သည်။ *''ဓာရာနဂရတိုင်း၊ ဘောဇဘုရင်လက်ထက် ကာလီဒါသ လျှောက်ထုံး (၅ တွဲပေါင်းချုပ်)''ကိုပြုစုခဲ့သည်။<ref>''[http://www.myanmarbookshop.com/MyanmarBooks/BookDetails/13755]{{Dead link|date=December 2025 }}'', ဓာရာနဂရတိုင်း၊ ဘောဇဘုရင်လက်ထက် ကာလီဒါသ လျှောက်ထုံး (၅ တွဲပေါင်းချုပ်)</ref><ref>''[http://www.myanmarbookshop.com/PDF/Contents/HDKaLiDaTa.pdf]{{Dead link|date=December 2025 }}'', ဓာရာနဂရတိုင်း၊ ဘောဇဘုရင်လက်ထက် ကာလီဒါသ လျှောက်ထုံး (၅ တွဲပေါင်းချုပ်) စာရေးသူ၏ အမှာစာpdf</ref><ref>''[http://tabbookcentre.com/Stock/Details/65118]{{Dead link|date=October 2022 }}'', ကာလီဒါသလျှောက်ထုံးပေါင်းချုပ် -TAB Book Centre</ref> * N. Herbert Cassionရေးသည့် Brain Building for Achivement<ref>''[http://www.amazon.in/Brain-Building-Achievement-Herbert-Cassion/dp/8192565513]'',Amazon.in: Buy Brain Building for Achievement Book Online</ref><ref>''[http://www.myanmarbookshop.com/MyanmarBooks/BookDetails/19928] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200611024543/http://www.myanmarbookshop.com/MyanmarBooks/BookDetails/19928 |date=11 June 2020 }}'', (Brain Building for Achivement) '''</ref>ကို ''ဟားဗတ်ကက်ဆင်၏ ဦးနှောက်ကောင်းအောင် လေ့ကျင့်နည်း''အမည်ဖြင့်ဘာသာပြန်ခဲ့သည်။<ref>''[http://tabbookcentre.com/Stock/Details/65116]{{Dead link|date=October 2022 }}'', (ဟားဘတ်ကဒ်ဆင်)ဦးနှောက်ကောင်းအောင်လေ့ကျင့်နည်း TAB Book Centre</ref> * ဟားဗတ်ကက်ဆင်၏ ဆီးခရက်စ်အော့ဖှ်စက်ခ်ဆက်ကို ''အောင်မြင်ခြင်း၏ လျှို့ဝှက်ချက်များ''အမည်ဖြင့်ဘာသာပြန်ခဲ့သည်။<ref>''[http://www.myanmarbookshop.com/MyanmarBooks/BookDetails/20417]{{Dead link|date=December 2025 }}'', အောင်မြင်ခြင်း၏ လျှို့ဝှက်ချက်များ</ref><ref>''[http://tabbookcentre.com/Stock/Details/65115]{{Dead link|date=October 2022 }}'', ဟားဘတ်ကဒ်ဆင်)အောင်မြင်ခြင်း၏လျှိူ ့ဝှက်ချက်များ (ဦးလှဒင်)-TAB Book Centre</ref> *''ဒေါက်တာရာဘင်ဒရာနသ်တဂိုး အတ္ထုပ္ပတ္တိ''ကိုရေးခဲ့သည်။<ref>''[http://www.myanmarbookshop.com/MyanmarBooks/BookDetails/34402]{{Dead link|date=December 2025 }}'',ဒေါက်တာရာဘင်ဒရာနသ်တဂိုး အတ္ထုပ္ပတ္တိ</ref> *မောရစ်ကောလစ်ရေးသော ရှီးဝက်စ်အကွင်း စာအုပ်ကို ''မောရစ်ကောလစ်၏နန်းညွန့်ဒေဝီ''အမည်ဖြင့်ဘာသာပြန်ခဲ့သည်။<ref>''[http://shanyomabookscatalogues.blogspot.com/2014/07/she-was-queen-by-maurice-collis.html?m=1]'', မောရစ်ကောလစ်၏နန်းညွန့်ဒေဝီ shanyomabookscatalogues.blogspot.com</ref> *အယ်ဒီဆင်၊<ref>''[http://tabbookcentre.com/Stock/Details/65119]{{Dead link|date=October 2022 }}'',အယ်ဒီဆင်(ဦးလှဒင်)-Tab Book Centre</ref>စားပင်သုံးပင်ဆေးဘက်ဝင် <ref>''[http://tabbookcentre.com/Stock/Details/65117]{{Dead link|date=October 2022 }}'', စားပင်သုံးပင်ဆေးဘက်ဝင် (ဦးလှဒင်)-TAB Book Centre</ref><ref>''[http://www.myanmarbook.com/index.php?__2M3Nkamg=__1ZGV0YWls&__2MnJjdA=M1355]{{Dead link|date=June 2026 }}'', စားပင်သုံးပင်ဆေးဘက်ဝင် (ဦးလှဒင်)-Myanmar Book.com</ref>စသောစာအုပ်များကိုလည်းရေးခဲ့သည်။ =ပြင်ပလင့်ခ်များ= *[http://www.myanmarbookshop.com/All/BooksOfAuthor/509 ဦးလှဒင် Myanmar Bookshop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311001626/http://www.myanmarbookshop.com/All/BooksOfAuthor/509 |date=11 March 2016 }} *[http://www.nyisay.com/2014/01/blog-post_23.html?m=1 Nyisay eBook cReator: ရတနာရွှေမြေ - ဦးလှဒင်]{{Dead link|date=January 2021 }} *[http://zarnibooks.blogspot.com/2015/04/mmbs_14.html?m=1 ရတနာရွှေမြေ(ဦးလှဒင်)@MMBS | Zarni Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305133214/http://zarnibooks.blogspot.com/2015/04/mmbs_14.html?m=1 |date=5 March 2016 }} *[https://thaingwizard.wordpress.com/tag/ဦးလှဒင်/ ဘီလီဝုဒ် ၏ နဘမ်းသတ်နည်း (ဦးလှဒင်)]{{Dead link|date=August 2023 }} =ကိုးကား= {{reflist|2}} {{Myanmar-bio-stub}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]] 746wj8pteod7fw11x12rr6780pzjp2e 10 58900 1037746 372206 2026-06-12T16:18:54Z Salai Rungtoi 22844 1037746 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{partof|}}}|{{{partof|}}}ဖြစ်ရပ်အစိတ်အပိုင်း}} | titleclass = summary | title = {{ifempty | {{{event|}}} | {{{title|}}} | {{{name|}}} | {{{Event_Name|}}} | <includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{image|}}}|{{{image}}}|{{{image_name|{{{Image_Name|}}}}}}}}|size={{{image_size|{{{Imagesize|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1.1|thumbtime={{{thumbtime|{{{Thumb_Time|}}}}}}|alt={{{alt|{{{image_alt|{{{Image_Alt|}}}}}}}}}}} | caption = {{{caption|{{{Image_Caption|}}} }}} | imagestyle = {{#if:{{{caption|{{{Image_Caption|}}} }}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|}}} }} | caption2 = {{{map_caption|}}} | datastyle = text-align: left; | label1 = ဒေသခေါ်&nbsp;အမည် | data1 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}> {{{native_name}}}</span>}} | label2 = အင်္ဂလိပ်အမည် | data2 = {{{English_name|{{{english_name|}}}}}} | label3 = အချိန် | data3 = {{{time|}}} | label4 = ကြာမြင့်ချိန် | data4 = {{{duration|}}} | label5 = နေ့ရက် | data5 = {{{date|{{{Date|}}} }}} | label6 = နေရာ | data6 = {{{venue|}}} | label7 = တည်နေရာ | class7 = location | data7 = {{ifempty| {{{place|}}} | {{{Location|}}} | {{{location|}}} }} | label8 = ကိုဩဒိနိတ် | data8 = {{{coordinates|}}} | label9 = အခြားအမည် | data9 = {{ifempty| {{{also known as|}}} | {{{also_known_as|}}} | {{{AKA|}}} | {{{aka|}}} }} | label10 = အမျိုးအစား | data10 = {{{type|}}} | label11 = Theme | data11 = {{{theme|}}} | label12 = အကြောင်းရင်း | data12 = {{{cause|}}} | label13 = {{#if:{{{reporter|}}}|သတင်းပို့သူ|ပထမဆုံး သတင်းပို့သူ}} | data13 = {{#if:{{{reporter|}}}|{{{reporter|}}}|{{{first reporter| {{{first_reporter|}}} }}}}} | label14 = ဘက်ဂျက် | data14 = {{{budget|}}} | label15 = {{#if:{{{patrons|}}}|ပံ့ပိုးသူ|ပံပိုးသူများ}} | data15 = {{#if:{{{patrons|}}}|{{{patrons}}}|{{{patron|}}}}} | label16 = စီစဉ်သူ | data16 = {{#if:{{{organisers|}}}|{{{organisers}}}|{{{organizers|}}}}} | label17 = ရုပ်သံရိုက်ကူးသူ | data17 = {{{filmed by| {{{filmed_by|}}}}}} | label18 = ပါဝင်သူများ | data18 = {{{participants|{{{Participants|}}} }}} | class18 = attendee | label19 = ရလဒ် | data19 = {{{outcome| {{{result| {{{Result|}}} }}} }}} | class19 = description | header20 = {{#if:{{{casualties1|}}}{{{casualties2|}}}{{{casualties3|}}}|ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ}} | class20 = navbox-abovebelow | data21 = {{{casualties1|}}} | data22 = {{{casualties2|}}} | data23 = {{{casualties3|}}} | label24 = သေဆုံးသူ | data24 = {{ifempty| {{{reported deaths|}}} | {{{reported death(s)|}}} | {{{Deaths|}}} | {{{deaths|}}} | {{{fatalities|}}} }} | label25 = ဒဏ်ရာရသူ | data25 = {{{reported injuries|{{{injuries|}}} }}} | label26 = ပျောက်ဆုံးသူ | data26 = {{{reported missing|{{{missing|}}}}}} | label27 = ပစ္စည်းဥစ္စာ ပျက်စီးမှု | data27 = {{ifempty| {{{reported property damage|}}} | {{{property damage|}}} | {{{property_damage|}}} }} | label28 = မြှုပ်နှံခြင်း | data28 = {{{burial|}}} | label29 = စံစမ်းမေးမြန်းမှုများ | data29 = {{{inquiries|}}} | label30 = စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု | data30 = {{{inquest|}}} | label31 = စုံစမ်းစစ်ဆေးသူ | data31 = {{{coroner|}}} | label32 = အဖမ်းခံရသူများ | data32 = {{{arrests|}}} | label33 = သံသယရှိသူများ | data33 = {{{suspects|{{{susperps|}}} }}} | label34 = စွပ်စွဲသူ | data34 = {{{accused|}}} | label35 = ပြစ်ဒဏ်ကျသူ | data35 = {{{convicted|}}} | label36 = တရားစွဲဆိုခြင်း | data36 = {{{charges|}}} | label37 = အမှုစ်ဆေးခြင်း | data37 = {{{trial|}}} | label38 = ဆုံးဖြတ်ချက် | data38 = {{{verdict|}}} | label39 = ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်း | data39 = {{{convictions|}}} | label40 = ပြစ်ဒဏ်စီရင်ချက် | data40 = {{{sentence|}}} | label41 = ပုံနှိပ်ခြင်းအား ပိတ်ပင်မှုများ | data41 = {{{publication bans|{{{publication_bans|}}}}}} | label42 = တရားစွဲခြင်း | data42 = {{{litigation|}}} | label43 = ဆုတံဆိပ်များ | data43 = {{{awards|}}} | label44 = Footage | data44 = {{{footage|{{{url|}}}}}} | label45 = {{{blank_label}}} | data45 = {{#if:{{{blank_label|}}}|{{{blank_data|}}}}} | label46 = {{{blank1_label}}} | data46 = {{#if:{{{blank1_label|}}}|{{{blank1_data|}}}}} | label47 = {{{blank2_label}}} | data47 = {{#if:{{{blank2_label|}}}|{{{blank2_data|}}}}} | label48 = ဝက်ဘ်ဆိုဒ် | data48 = {{{website|{{{URL|}}} }}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{notes|}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> pu2r124rpt9sbgjuuzefu1hw8o8r90j 1037748 1037746 2026-06-12T16:19:40Z Salai Rungtoi 22844 1037748 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{partof|}}}|{{{partof|}}} ၏ဖြစ်ရပ်အစိတ်အပိုင်း}} | titleclass = summary | title = {{ifempty | {{{event|}}} | {{{title|}}} | {{{name|}}} | {{{Event_Name|}}} | <includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{image|}}}|{{{image}}}|{{{image_name|{{{Image_Name|}}}}}}}}|size={{{image_size|{{{Imagesize|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1.1|thumbtime={{{thumbtime|{{{Thumb_Time|}}}}}}|alt={{{alt|{{{image_alt|{{{Image_Alt|}}}}}}}}}}} | caption = {{{caption|{{{Image_Caption|}}} }}} | imagestyle = {{#if:{{{caption|{{{Image_Caption|}}} }}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|}}} }} | caption2 = {{{map_caption|}}} | datastyle = text-align: left; | label1 = ဒေသခေါ်&nbsp;အမည် | data1 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}> {{{native_name}}}</span>}} | label2 = အင်္ဂလိပ်အမည် | data2 = {{{English_name|{{{english_name|}}}}}} | label3 = အချိန် | data3 = {{{time|}}} | label4 = ကြာမြင့်ချိန် | data4 = {{{duration|}}} | label5 = နေ့ရက် | data5 = {{{date|{{{Date|}}} }}} | label6 = နေရာ | data6 = {{{venue|}}} | label7 = တည်နေရာ | class7 = location | data7 = {{ifempty| {{{place|}}} | {{{Location|}}} | {{{location|}}} }} | label8 = ကိုဩဒိနိတ် | data8 = {{{coordinates|}}} | label9 = အခြားအမည် | data9 = {{ifempty| {{{also known as|}}} | {{{also_known_as|}}} | {{{AKA|}}} | {{{aka|}}} }} | label10 = အမျိုးအစား | data10 = {{{type|}}} | label11 = Theme | data11 = {{{theme|}}} | label12 = အကြောင်းရင်း | data12 = {{{cause|}}} | label13 = {{#if:{{{reporter|}}}|သတင်းပို့သူ|ပထမဆုံး သတင်းပို့သူ}} | data13 = {{#if:{{{reporter|}}}|{{{reporter|}}}|{{{first reporter| {{{first_reporter|}}} }}}}} | label14 = ဘက်ဂျက် | data14 = {{{budget|}}} | label15 = {{#if:{{{patrons|}}}|ပံ့ပိုးသူ|ပံပိုးသူများ}} | data15 = {{#if:{{{patrons|}}}|{{{patrons}}}|{{{patron|}}}}} | label16 = စီစဉ်သူ | data16 = {{#if:{{{organisers|}}}|{{{organisers}}}|{{{organizers|}}}}} | label17 = ရုပ်သံရိုက်ကူးသူ | data17 = {{{filmed by| {{{filmed_by|}}}}}} | label18 = ပါဝင်သူများ | data18 = {{{participants|{{{Participants|}}} }}} | class18 = attendee | label19 = ရလဒ် | data19 = {{{outcome| {{{result| {{{Result|}}} }}} }}} | class19 = description | header20 = {{#if:{{{casualties1|}}}{{{casualties2|}}}{{{casualties3|}}}|ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ}} | class20 = navbox-abovebelow | data21 = {{{casualties1|}}} | data22 = {{{casualties2|}}} | data23 = {{{casualties3|}}} | label24 = သေဆုံးသူ | data24 = {{ifempty| {{{reported deaths|}}} | {{{reported death(s)|}}} | {{{Deaths|}}} | {{{deaths|}}} | {{{fatalities|}}} }} | label25 = ဒဏ်ရာရသူ | data25 = {{{reported injuries|{{{injuries|}}} }}} | label26 = ပျောက်ဆုံးသူ | data26 = {{{reported missing|{{{missing|}}}}}} | label27 = ပစ္စည်းဥစ္စာ ပျက်စီးမှု | data27 = {{ifempty| {{{reported property damage|}}} | {{{property damage|}}} | {{{property_damage|}}} }} | label28 = မြှုပ်နှံခြင်း | data28 = {{{burial|}}} | label29 = စံစမ်းမေးမြန်းမှုများ | data29 = {{{inquiries|}}} | label30 = စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု | data30 = {{{inquest|}}} | label31 = စုံစမ်းစစ်ဆေးသူ | data31 = {{{coroner|}}} | label32 = အဖမ်းခံရသူများ | data32 = {{{arrests|}}} | label33 = သံသယရှိသူများ | data33 = {{{suspects|{{{susperps|}}} }}} | label34 = စွပ်စွဲသူ | data34 = {{{accused|}}} | label35 = ပြစ်ဒဏ်ကျသူ | data35 = {{{convicted|}}} | label36 = တရားစွဲဆိုခြင်း | data36 = {{{charges|}}} | label37 = အမှုစ်ဆေးခြင်း | data37 = {{{trial|}}} | label38 = ဆုံးဖြတ်ချက် | data38 = {{{verdict|}}} | label39 = ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်း | data39 = {{{convictions|}}} | label40 = ပြစ်ဒဏ်စီရင်ချက် | data40 = {{{sentence|}}} | label41 = ပုံနှိပ်ခြင်းအား ပိတ်ပင်မှုများ | data41 = {{{publication bans|{{{publication_bans|}}}}}} | label42 = တရားစွဲခြင်း | data42 = {{{litigation|}}} | label43 = ဆုတံဆိပ်များ | data43 = {{{awards|}}} | label44 = Footage | data44 = {{{footage|{{{url|}}}}}} | label45 = {{{blank_label}}} | data45 = {{#if:{{{blank_label|}}}|{{{blank_data|}}}}} | label46 = {{{blank1_label}}} | data46 = {{#if:{{{blank1_label|}}}|{{{blank1_data|}}}}} | label47 = {{{blank2_label}}} | data47 = {{#if:{{{blank2_label|}}}|{{{blank2_data|}}}}} | label48 = ဝက်ဘ်ဆိုဒ် | data48 = {{{website|{{{URL|}}} }}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{notes|}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> h43ieslqc9q344ve19odsfvc8aos07k 1037750 1037748 2026-06-12T16:20:32Z Salai Rungtoi 22844 1037750 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{partof|}}}|{{{partof|}}}၏ ဖြစ်ရပ်အစိတ်အပိုင်း}} | titleclass = summary | title = {{ifempty | {{{event|}}} | {{{title|}}} | {{{name|}}} | {{{Event_Name|}}} | <includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{image|}}}|{{{image}}}|{{{image_name|{{{Image_Name|}}}}}}}}|size={{{image_size|{{{Imagesize|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1.1|thumbtime={{{thumbtime|{{{Thumb_Time|}}}}}}|alt={{{alt|{{{image_alt|{{{Image_Alt|}}}}}}}}}}} | caption = {{{caption|{{{Image_Caption|}}} }}} | imagestyle = {{#if:{{{caption|{{{Image_Caption|}}} }}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|}}} }} | caption2 = {{{map_caption|}}} | datastyle = text-align: left; | label1 = ဒေသခေါ်&nbsp;အမည် | data1 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}> {{{native_name}}}</span>}} | label2 = အင်္ဂလိပ်အမည် | data2 = {{{English_name|{{{english_name|}}}}}} | label3 = အချိန် | data3 = {{{time|}}} | label4 = ကြာမြင့်ချိန် | data4 = {{{duration|}}} | label5 = နေ့ရက် | data5 = {{{date|{{{Date|}}} }}} | label6 = နေရာ | data6 = {{{venue|}}} | label7 = တည်နေရာ | class7 = location | data7 = {{ifempty| {{{place|}}} | {{{Location|}}} | {{{location|}}} }} | label8 = ကိုဩဒိနိတ် | data8 = {{{coordinates|}}} | label9 = အခြားအမည် | data9 = {{ifempty| {{{also known as|}}} | {{{also_known_as|}}} | {{{AKA|}}} | {{{aka|}}} }} | label10 = အမျိုးအစား | data10 = {{{type|}}} | label11 = Theme | data11 = {{{theme|}}} | label12 = အကြောင်းရင်း | data12 = {{{cause|}}} | label13 = {{#if:{{{reporter|}}}|သတင်းပို့သူ|ပထမဆုံး သတင်းပို့သူ}} | data13 = {{#if:{{{reporter|}}}|{{{reporter|}}}|{{{first reporter| {{{first_reporter|}}} }}}}} | label14 = ဘက်ဂျက် | data14 = {{{budget|}}} | label15 = {{#if:{{{patrons|}}}|ပံ့ပိုးသူ|ပံပိုးသူများ}} | data15 = {{#if:{{{patrons|}}}|{{{patrons}}}|{{{patron|}}}}} | label16 = စီစဉ်သူ | data16 = {{#if:{{{organisers|}}}|{{{organisers}}}|{{{organizers|}}}}} | label17 = ရုပ်သံရိုက်ကူးသူ | data17 = {{{filmed by| {{{filmed_by|}}}}}} | label18 = ပါဝင်သူများ | data18 = {{{participants|{{{Participants|}}} }}} | class18 = attendee | label19 = ရလဒ် | data19 = {{{outcome| {{{result| {{{Result|}}} }}} }}} | class19 = description | header20 = {{#if:{{{casualties1|}}}{{{casualties2|}}}{{{casualties3|}}}|ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ}} | class20 = navbox-abovebelow | data21 = {{{casualties1|}}} | data22 = {{{casualties2|}}} | data23 = {{{casualties3|}}} | label24 = သေဆုံးသူ | data24 = {{ifempty| {{{reported deaths|}}} | {{{reported death(s)|}}} | {{{Deaths|}}} | {{{deaths|}}} | {{{fatalities|}}} }} | label25 = ဒဏ်ရာရသူ | data25 = {{{reported injuries|{{{injuries|}}} }}} | label26 = ပျောက်ဆုံးသူ | data26 = {{{reported missing|{{{missing|}}}}}} | label27 = ပစ္စည်းဥစ္စာ ပျက်စီးမှု | data27 = {{ifempty| {{{reported property damage|}}} | {{{property damage|}}} | {{{property_damage|}}} }} | label28 = မြှုပ်နှံခြင်း | data28 = {{{burial|}}} | label29 = စံစမ်းမေးမြန်းမှုများ | data29 = {{{inquiries|}}} | label30 = စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု | data30 = {{{inquest|}}} | label31 = စုံစမ်းစစ်ဆေးသူ | data31 = {{{coroner|}}} | label32 = အဖမ်းခံရသူများ | data32 = {{{arrests|}}} | label33 = သံသယရှိသူများ | data33 = {{{suspects|{{{susperps|}}} }}} | label34 = စွပ်စွဲသူ | data34 = {{{accused|}}} | label35 = ပြစ်ဒဏ်ကျသူ | data35 = {{{convicted|}}} | label36 = တရားစွဲဆိုခြင်း | data36 = {{{charges|}}} | label37 = အမှုစ်ဆေးခြင်း | data37 = {{{trial|}}} | label38 = ဆုံးဖြတ်ချက် | data38 = {{{verdict|}}} | label39 = ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်း | data39 = {{{convictions|}}} | label40 = ပြစ်ဒဏ်စီရင်ချက် | data40 = {{{sentence|}}} | label41 = ပုံနှိပ်ခြင်းအား ပိတ်ပင်မှုများ | data41 = {{{publication bans|{{{publication_bans|}}}}}} | label42 = တရားစွဲခြင်း | data42 = {{{litigation|}}} | label43 = ဆုတံဆိပ်များ | data43 = {{{awards|}}} | label44 = Footage | data44 = {{{footage|{{{url|}}}}}} | label45 = {{{blank_label}}} | data45 = {{#if:{{{blank_label|}}}|{{{blank_data|}}}}} | label46 = {{{blank1_label}}} | data46 = {{#if:{{{blank1_label|}}}|{{{blank1_data|}}}}} | label47 = {{{blank2_label}}} | data47 = {{#if:{{{blank2_label|}}}|{{{blank2_data|}}}}} | label48 = ဝက်ဘ်ဆိုဒ် | data48 = {{{website|{{{URL|}}} }}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{notes|}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> gt3t8vnpgbl4mdaqkhhwl5gfbwxka1h 0 63344 1037788 1024089 2026-06-13T02:49:26Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037788 wikitext text/x-wiki {{Infobox MP |honorific-prefix = |name = မန်းဂျော်နီ |honorific-suffix = |native_name = |native_name_lang = |image = |alt = |caption = | order1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] ဝန်ကြီးချုပ် | office1 = | term_start1 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | term_end1 = ၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈ | predecessor1 = ဦး[[သိန်းအောင်]] | successor1 = ဦး[[လှမိုးအောင်]] |office = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် |constituency = [[ကျုံပျော်မြို့နယ်]] မဲဆန္ဒနယ် ၂ |majority= |term_start = ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆ |term_end = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor = |successor = |office2 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် |constituency2 = [[မြောင်းမြမြို့နယ်]] |majority2 = |term_start2 = ၂ မေ ၂၀၁၂ |term_end2 = ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ |predecessor2 = [[တင့်ဆန်း (ဝန်ကြီး)|တင့်ဆန်း]] |successor2 = စိုးမိုးသူ |order3 = |office3 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် |constituency3 = [[ကျုံပျော်မြို့နယ်]] မဲဆန္ဒနယ် ၁ |majority3 = ၃၁,၇၃၁ (၇၃%) |predecessor3 = အခြေခံဥပဒေ စတင် |successor3 = အခြေခံဥပဒေ ဖျက်သိမ်း | party = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] | birth_date = {{birth date and age|၁၉၄၂|၁|၃၀}} | birth_place = ဆင်ခေါင်းကြီး၊ [[ပုသိမ်မြို့]] [[ဗြိတိသျှဘားမား]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | residence = | nationality = ကရင် | ethnicity = | occupation = နိုင်ငံရေးသမား | religion = ခရစ်ယာန် | spouse = | children = | relations = ဦးကျော်ဦး (ဖခင်)<br/>ဒေါ်ခြောက် (မိခင်) | alma_mater = ပုသိမ်ဒေသကောလိပ်<br/>[[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်]] | website = }} '''မန်းဂျော်နီ''' သည် မြန်မာနိုင်ငံသား ကရင်လူမျိုး နိုင်ငံရေးသမားနှင့် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားဟောင်း တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၁၉၉၀ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ၊ [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၂၀၁၅]]၊ [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၀]] များတွင်   အနိုင်ရ အမတ်တစ်ဦးအဖြစ် လေးကြိမ်လုံး ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူဖြစ်ကာ ဝါရင့်နိုင်ငံရေး သမားကြီးတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.mmtimes.com/2012/news/election2012/election_announc_17.html|title=Names of Pyithu Hluttaw representatives announced|date=2 April 2012|work=[[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်]]|publisher=Government of Myanmar|accessdate=5 October 2012|archivedate=9 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509090053/http://mmtimes.com/2012/news/election2012/election_announc_17.html}}</ref> [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၉၀|၁၉၉၀ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် မဲအရေအတွက် ၃၁,၇၃၁ ဖြင့် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရသော်လည်း ဆောင်ရွက်ခွင့်မရခဲ့ပေ။<ref name="kyh">{{cite web|url=http://www.ibiblio.org/obl/docs/Elections-03.htm|title=Brief Biographies of Elected MPs|last=Khin Kyaw Han|date=1 February 2003|work= 1990 Multi-party Democracy General Elections|accessdate=5 October 2012}}</ref> == ငယ်ဘ၀ == ဦးမန်းဂျော်နီသည် တက္ကသိုလ်ဝင်တန်းကို ၁၉၆၀ တွင် အောင်မြင်ခဲ့ပြီး ပုသိမ်ဒေသကောလိပ်တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။<ref name="kyh" /> ၁၉၆၅ မှ ၁၉၈၆ အထိ မူလတန်းနှင့် အလယ်တန်းပြ ဆရာအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။<ref name="kyh" /> ၁၉၈၀ တွင် [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်]]မှ ဒီပလိုမာ ရရှိခဲ့သည်။<ref name="kyh" /> == နိုင်ငံရေးဘဝ == ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ NLD ပါတီအဖွဲ့ဝင် အဖြစ် စတင်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ကျုံပျော်မြို့ မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၂) မှရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရကာ ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://news-eleven.com/headline/31329|title=ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ် မန်းဂျော်နီအား တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခွင့်ပြု|date=၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈|accessdate=၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112050749/http://news-eleven.com/headline/31329|url-status=dead}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်ထမ်းဆောင်နေစဉ် ၂၀၁၇ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆ရက်နေ့က  နေပြည်တော်သို့  အစည်းအဝေးတက်ရန် ပုသိမ်မှအသွား  ညောင်တုန်းမြို့နယ် ဆားမလောက်ကျေးရွာ အနီးတွင်  ရန်ကုန်- ဇလွန် ခရီးသည်တင်ကား ၁ စင်း၏ ဝင်ရောက်တိုက်မိခြင်းကို ခံခဲ့ရ၍ ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီးသို့ တက်ရောက်ကုသမှုခံယူခဲ့ရသေးသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/mann-johnny-car-accident-01062017115422.html|title= ဧရာဝတီတိုင်း ဝန်ကြီးချုပ် ဦးမန်းဂျော်နီ ယာဉ်တိုက်မှုကြောင့် ဒဏ်ရာရ|work=RFA|access-date=၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |date= ၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၇ }}</ref> မန်းဂျော်နီသည် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ခဲ့သော်လည်း   ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်တွင်  တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ဆက်ရှိနေခဲ့ပြီး လွှတ်တော်အစည်းအဝေးများအား ဆက်တက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://ayeyarwadyregion.hluttaw.mm/en/representative/2021-03-19t1522080630 |access-date=18 June 2022 |archive-date=20 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020092049/https://ayeyarwadyregion.hluttaw.mm/en/representative/2021-03-19t1522080630 }}</ref> ဒုတိယအကြိမ် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် အစည်းအဝေး ၂၄ ကြိမ်တွင် မန်းဂျော်နီ အပါအဝင် နှစ်ဦးက မေးခွန်းနှင့် အဆိုတစ်ခုမှ မေးမြန်းတင်သွင်းခြင်းမရှိခဲ့ဘဲတခြားလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ တင်သွင်းသည့် အဆိုများကိုမူ  ထောက်ခံဆွေးနွေးခြင်း တစ်ကြိမ်စီရှိခဲ့သည်ဟု လွှတ်တော်မှတ်တမ်းများအား ကိုးကားကာRFAက ဖော်ပြမှုလည်းရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/irrawaddy-division-parliament-01112021001657.html|title= မေးခွန်းနဲ့ အဆို မေးမြန်းတင်သွင်းခြင်းမရှိသူ စာရင်းမှာ ဦးမန်းဂျော်နီ ပါဝင်|work=RFA|access-date=၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |date= ၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၁ }}</ref> မန်းဂျော်နီသည် ၂၀၁၈ခုနှစ် မတ် ၂၄ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ၏ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ အစည်းအဝေး ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြင့်  အဖွဲ့ဝင်(၆)ဦးပါသော ပါတီ၏သဘာပတိအဖွဲ့တွင် အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/politics-law-military/အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွ-5/|title= အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း|work=Xinhua News|access-date=၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |date= ၃၀ မတ် ၂၀၁၈ }}</ref> ယင်းနောက် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၀]] တွင် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး မဲဆန္ဒနယ် အမှတ်(၂) မှနေ၍ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီကိုယ်စားပြုဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=https://www.myanmaplatform.com/a/46355.html|title= ဧရာဝတီတိုင်းဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည့် ဦးမန်းဂျော်နီ ၂၀၂၀ရွေးကောက်ပွဲ ဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည်|work=MyanmaPlatform News|access-date=၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |date= ၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၀ }}</ref> ခိုင်လုံမဲအရေအတွက် ၁၈၃၀၂၇မဲ၊ ခိုင်လုံမဲရာခိုင်နှုန်း ၇၀ဒသမ၄၁ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် တင်မြှောက်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=https://uecdata.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/2020%20Election%20Result%20%28%20Percentage%20%29/2.%20Amyotha%20Result%20%28%20Percentage%20%29/Amyotha%20Each%20Candidate%20Result.pdf|title=အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်းစီ၏ ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ(၂၀၂၀ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ)|work=UEC Myanmar|access-date=၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|archive-date=18 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618232637/https://uecdata.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/2020%20Election%20Result%20%28%20Percentage%20%29/2.%20Amyotha%20Result%20%28%20Percentage%20%29/Amyotha%20Each%20Candidate%20Result.pdf}}</ref> == ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီနောက်ပိုင်းဖြစ်ရပ်များ == ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့ စစ်အာဏာသိမ်းခြင်းတွင် အမျိုးသားလွှတ်တော်အစည်းအဝေးသို့တက်ရောက်ရန်အတွက်  လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ တည်းခိုသည့်  နေပြည်တော် စည်ပင်ဝင်းထဲတွင် မန်းဂျော်နီလည်း ရောက်ရှိနေခဲ့သည်။ ထိန်းသိမ်းခြင်းကို မခံရပေ။ အာဏာသိမ်းခံရပြီး ၇ လအကြာတွင်  စစ်ကောင်စီကို ပြန်လည်ခုခံရန် တောတွင်းတစ်နေရာတွင်  စစ်ရေးလေ့ကျင့်နေကြောင်း မန်းဂျော်နီက အများသိကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/8083|title=“ပြည်သူသာလျှင်အမိ၊ ပြည်သူသာလျှင်အဖ၊ ပြည်သူပါရင် အားလုံးနိုင်မယ်” |work= Myanmar Now|access-date=၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date= ၂၉ ဩဂုတ်၂၀၂၁ }}</ref> နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့် ၂၀၂၁ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၃၁ရက်တွင် မန်းဂျော်နီ၏ ကျုံပျော်မြို့၊ အောင်ဆန်းရပ်ကွက်ရှိ  နေအိမ်ကို စစ်ကောင်စီက လာရောက်ချိတ်ပိတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/9059|title=ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း မန်းဂျော်နီ၏ နေအိမ် ချိပ်ပိတ်ခံရ |work= Myanmar Now|access-date=၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date= ၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၁ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/military-coup-nld-former-region-prime-minister-mann-jonny-08302021091311.html|title=တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း မန်းဂျော်နီရဲ့သား ဖမ်းဆီးစစ်ဆေးခံရ |work= RFA|access-date=၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date= ၃၀ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Facebook|mahnjohnny}} {{lifetime|၁၉၄၂| |ဂျော်နီ၊ မန်း}} [[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၄၂ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်လူမျိုး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] 6fjzr61pkvonan5nwit7jbuqtvzjff8 0 63943 1037821 1037655 2026-06-13T04:59:57Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037821 wikitext text/x-wiki '''တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Sino-Tibetan languages}}) သို့မဟုတ် '''ထရန်စ်-ဟိမာလေးယန်း''' (Trans-Himalayan) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးနှင့် အရေးအပါဆုံးသော [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုကို [[တရုတ်ပြည်]]၊ [[တိဗက်]]ဒေသနှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်လွှားတွင် လူဦးရေအမြောက်အမြား ပြောဆိုအသုံးပြုကြပြီး ခေတ်သစ် [[တရုတ်ဘာသာစကား]]၊[[တိဗက်ဘာသာစကားများ]] နှင့် [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ(ဗမာ)ဘာသာစကား]]တို့၏ အရင်းခံမြစ်ဖျားလည်း ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်အရ ဤဘာသာစကားအားလုံးသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် ထွန်းကားခဲ့သည့် '''ရှေ့ပြေး တရုတ်-တိဗက်ဘာသာ''' (Proto-Sino-Tibetan) ဟုခေါ်သော ဘုံမိခင်ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Handel2008">Handel, Z. (2008). "What is Sino-Tibetan?". Language and Linguistics Compass. 2 (3): 422–441.</ref> <ref name="Matisoff2003">Matisoff, J. A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction''. University of California Press.</ref> {{Infobox language family |name=တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု |altname=ထရန်စ်-ဟိမာလေးယန်း (Trans-Himalayan) |region=[[အရှေ့အာရှ]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[တောင်အာရှ]] |familycolor=Sino-Tibetan |family = ကမ္ဘာ့အဓိကဘာသာစကားမိသားစုကြီးများထဲမှ တစ်ခု |child1=ခိုင်မာစွာ သတ်မှတ်ထားသော အနိမ့်ပိုင်းအုပ်စုပေါင်း ၄၀ ကျော် |child2=အငြင်းပွားဖွယ်ရှိသော အဆင့်မြင့်အုပ်စုဖွဲ့စည်းပုံများ |child3='''အစဉ်အလာအရ ခွဲခြားမှု:''' |child4=[[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်နွယ်အုပ်စု (Sinitic)]] နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စု]] |iso2=sit |iso5=sit |glotto=sino1245 |glottofoot=no |glottorefname=Sino-Tibetan |map=Sino-Tibetan Languages Map.png |mapcaption=တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ မြေပုံ }} သမိုင်းဦးကာလ လူမျိုးစုရွှေ့ပြောင်းသွားလာမှု ဖြစ်စဉ်များကြောင့် အဆိုပါ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ အုပ်စုကြီးသည် အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ရာမှ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကားများ ခွဲဖြာကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကွဲပြားသွားသော်လည်း ၎င်းတို့အကြားတွင် ဝေါဟာရရင်းမြစ် တူညီမှုများ၊ စနစ်တကျ ပြောင်းလဲသွားသော အသံရင်းမြစ်များနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ နီးစပ်မှုများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနေရဆဲ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အခြေခံကိန်းဂဏန်းများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ စကားလုံးများတွင် တူညီသော အသံထွက်ပုံစံများကို နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒနည်းအရ ဖော်ထုတ်နိုင်ခြင်းသည် ဤဘာသာစကားများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုကို သက်သေထူနေသည်။ <ref name="Thurgood2003">Thurgood, G., & LaPolla, R. J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> ==ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲခြားခြင်း== တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု (Sino-Tibetan Family) သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူဦးရေ ဒုတိယအများဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၀၂၀-၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွင်း ထွက်ရှိခဲ့သော ဘာသာဗေဒ သုတေသနအသစ်များအရ ၎င်းကို အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နွယ်အုပ်စု (Sinitic) နှင့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စု (Tibeto-Burman) ဟူ၍ ကဏ္ဍကြီးနှစ်ခုဖြင့် ခွဲခြား ရှုမြင်နိုင်သည်။ ဤမိသားစုဝင် ဘာသာစကားများသည် မူလရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း ဒေသအသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ရာမှ မတူကွဲပြားသော ဝိသေသများအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့ကြသည်။ <ref name="Zhang2020">Zhang, H., et al. (2020). "Phylogenetic evidence for the origin and expansion of Sino-Tibetan languages". Nature.</ref> <ref name="Post2021">Post, M. W. (2021). "The Trans-Himalayan languages of Northeast India". Journal of South Asian Languages and Linguistics.</ref> တရုတ်နွယ်အုပ်စု (Sinitic Branch) တွင် ကမ္ဘာ့အသုံးအများဆုံး ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ဒရင် (စံတရုတ်ဘာသာ) အပါအဝင် ဝူ၊ မင်၊ ကွမ်တုံ (Yue) နှင့် ဟက်ကာ စသည့် ဘာသာစကားကြီးများ ပါဝင်သည်။ ဤအုပ်စုသည် တရုတ်ပြည်မကြီး၊ ဟောင်ကောင်၊ ထိုင်ဝမ်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တရုတ်နွယ်ဖွားများအကြားတွင် အဓိက အခြေတည်သည်။ ရှေးဦးကာလ တရုတ်ဘာသာစကားမှသည် ဒေသအလိုက် လေယူလေသိမ်းနှင့် ဝေါဟာရများ ကွဲပြားသွားခဲ့သော်လည်း ရေးထုံးနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ ခိုင်မာသော အချိတ်အဆက်များ ရှိကြသည်။ အခြားအုပ်စုကြီးဖြစ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စု (Tibeto-Burman Branch) သည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အလွန်ကျယ်ပြန့်ပြီး လူမျိုးစုပေါင်းစုံ စုစည်းနေသည့် အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာဘာသာစကားနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာနွယ်ဝင်များ (လီဆူ၊ အာခါ၊ လားဟူ)၊ ကရင်နွယ်ဝင်များ (စကော၊ ပိုး၊ ကယား၊ ပအိုဝ်း) နှင့် နာဂ-ကူကီး-ချင်း နွယ်ဝင်များ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် ဂျိန်းဖော (ကချင်) နှင့် သက်၊ ကတူး တို့ပါဝင်သော ဆဲလ် အုပ်စု၊ တိဗက်နှင့် ဘူတန် (Dzongkha) တို့ပါဝင်သော တိဗက်နွယ်အုပ်စု တို့သည်လည်း ဤမိသားစု၏ အဓိက အကိုင်းအခက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတစ်လျှောက်ရှိ နီပေါနှင့် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်း (Arunachal Pradesh) ဒေသသုံး Tani၊ Kiranti နှင့် Newaric ဘာသာစကားများသည်လည်း တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ ကြွယ်ဝလှသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများကို ဖော်ပြနေသည်။ <ref name="Sagart2019">Sagart, L., et al. (2019). "Dated language phylogenies shed light on the ancestry of Sino-Tibetan languages". PNAS.</ref>ဤကဲ့သို့ များပြားလှစွာသော ဘာသာစကားများသည် မတူညီသော ပုံသဏ္ဌာန်များဖြင့် တည်ရှိနေကြသော်လည်း ၎င်းတို့၏ အခြေခံဝေါဟာရများ၊ အသံပြောင်းလဲမှု စနစ်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုများက တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုကြီးသည် ဘုံမိခင်ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေထူလျက်ရှိသည်။ တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားအုပ်စုသည် ဘာသာစကား ၄၀၀ ကျော် ပါဝင်ပြီး [[အရှေ့အာရှ]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[တောင်အာရှ]]ဒေသများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုသည် [[အင်ဒို-ယူရိုပီယန် ဘာသာစကားများ]] ပြီးလျှင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသုံးပြုသူ ဒုတိယအများဆုံးရှိသည့် ဘာသာစကား အုပ်စုကြီးဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနက် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် အများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားများမှာ [[တရုတ်ဘာသာစကား]] အမျိုးမျိုး (သုံးစွဲသူ ၁.၂ ဘီလီယံ)၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] (သုံးစွဲသူ ၃၅ သန်းကျော်) နှင့် [[တိဗက်|တိဗက်ဘာသာစကား]] (သုံးစွဲသူ ၈ သန်း) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ဤမိသားစုဝင် ဘာသာစကား အတော်များများကို ဝေးလံသော တောင်ပေါ်ဒေသများရှိ လူမျိုးစုငယ်လေးများကသာ ပြောဆိုလျက်ရှိပြီး ယင်းတို့နှင့် ပတ်သက်သော မှတ်တမ်းမှတ်ရာများမှာ ယနေ့တိုင် နည်းပါးနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Zhang2020" /> ဘာသာစကားများကို အုပ်စုခွဲရာတွင် အနိမ့်ပိုင်းအဆင့် အုပ်စုများကို ကောင်းစွာ သတ်မှတ်နိုင်ပြီ ဖြစ်သော်လည်း အမြင့်ပိုင်း အုပ်စုဖွဲ့စည်းပုံမှာမူ ရှင်းလင်းမှု မရှိသေးဘဲ ပညာရှင်များအကြား ငြင်းခုံဆဲဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်က ဤမိသားစုကြီးကို တရုတ်နွယ် (Sinitic) နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (Tibeto-Burman) ဟူ၍ ကိုင်းခွဲနှစ်မျိုးဖြင့် သတ်မှတ်ဖော်ပြလေ့ ရှိသော်လည်း၊ မကြာသေးမီက ထွက်ရှိလာသော ၂၀၂၀-၂၀၂၄ သုတေသနများအရ ဤသို့ ခွဲခြားခြင်းအပေါ် လက်မခံသော ပညာရှင်ဦးရေမှာ ပိုမိုများပြားလာသည်။<ref name="Post2021" /> ==သမိုင်းကြောင်း== တရုတ်၊ တိဗက်၊ ဗမာနှင့် အခြား ဘာသာစကားများအကြား ဆက်စပ်မှုကို ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် စတင်၍ အဆိုပြုခဲ့ပြီး ယခုအခါ ကျယ်ပြန့်စွာ လက်ခံထားပြီး ဖြစ်သည်။ ကနဦးတွင် စာပေယဉ်ကျေးမှု ရှည်ကြာခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းများ၏ ဘာသာစကားများကိုသာ ဦးတည်ခဲ့ရာ နောက်တွင် အသုံးပြုမှုနည်းပါးသော၊ အချို့ဆိုလျှင် စာပေအရေးအသား မကြာသေးမီကမှ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော၊ စာပေအရေးအသား မရှိသော ဘာသာစကားများကိုပါ ထည့်သွင်းလာခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ [[အင်ဒို-ယူရိုပီယန် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ယူရိုပီယန်]](အိန္ဒိယ-ဥရောပနွယ်) နှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] လေ့လာမှုများနှင့် ယှဉ်လျှင် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား မိသားစုသည် အုပ်စုဖွဲ့စည်းပုံ တည်ဆောက်မှုပိုင်းတွင် များစွာအားနည်းသည်။ အခက်ခဲများမှာ ဘာသာစကား အမျိုးအစား လွန်စွာများပြားစုံလင်မှု၊ အများစုတွင် စကားလုံးပုံပြောင်းမှု မရှိခြင်းနှင့် ဘာသာစကားခြင်း ထိတွေ့ရောယှက်မှု များပြားခြင်း စသည်တို့ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် လူပြောနည်းသော ဘာသာစကား အများအပြားမှာ သွားရောက်ရန် ခက်ခဲသော တောင်ထူထပ်သည့် ဒေသများတွင် ရှိကြသည့်အပြင် ၎င်းဒေသများသည် ပြဿနာရှိသော နယ်ခြားဒေသများလည်း ဖြစ်နေတတ်သည်။ ===ကနဦးလေ့လာမှု=== ၁၈ ရာစုအတွင်း ပညာရှင်အတော်များများသည် ရှည်လျားသည့် စာပေရေးသားမှု သမိုင်းကြောင်းများ ရှိကြသည့် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ဗမာ ဘာသာစကားများကြား ဆက်နွယ်မှုရှိကြောင်း စတင်သတိပြုမိခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တောင်ပေါ်ဒေသများရှိ အခြားသော စာပေအရေးအသား မရှိသေးသည့် ဘာသာစကား အတော်များများသည် အဆိုပါ တိဗက်နှင့် ဗမာ ဘာသာစကားများနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း သိရှိလာသည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ''ဂျိမ်းစ် ရစ်ချက်ဆန် လိုဂန်'' က အဆိုပါ ဘာသာစကားများကို [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]အုပ်စု (Tibeto-Burman)ဟု စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းကပင် [[ကရင်ဘာသာစကား]]ကို ဤအုပ်စုအတွင်းသို့ ၁၈၅၈ ခုနှစ်တွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှစ် အလယ်ပိုင်းတွင် လိုဂန်နှင့် အခြားပညာရှင်များက အရှေ့တောင်အာရှရှိ အင်ဒို-ချိုင်းနိစ် ဘာသာစကားများကို လေ့လာမှုပြုလုပ်ခဲ့ပြီး [[ဘာသာစကား မိသားစု]] လေးစုကိုဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ တိဗက်တို-ဘားမန်း၊ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်]]၊ [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နှင့် မလေးယို-ပိုလီနီးရှန်း ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ဂျူးလိယက် ကလာပရိုသ် က ဗမာ၊ တိဗက်နှင့် တရုတ် ဘာသာစကားများ အားလုံးသည် အခြေခံ အသုံးအနှုန်းစကားလုံးများတွင် တူညီမှုများ ရှိသော်လည်း [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]၊ [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်]] ဘာသာစကားများမှာ လုံးဝကွဲပြားခြားနားမှုရှိကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ===ရှာဖာနှင့် ဘန်နီဒစ်=== ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် မနုဿဗေဒပညာရှင် ''အဲလ်ဖရက် ကရိုးဘာ''က တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဝေါဟာရဗေဒ ပရောဂျက်တစ်ခုကိုစတင်ခဲ့ပြီး ''ဘာကလေ''ရှိ ကယ်လီဖိုးနီးယားတက္ကသိုလ်တွင် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၃ နှောင်းပိုင်းအထိ ပရောဂျက်ကို ''ရောဘတ် ရှာဖာ''က ဦးစီးခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ''ပေါလ် ကေ ဘန်နီဒစ်'' က ဆက်လက်ဦးစီးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်မဟုတ်သော ဝန်ထမ်း ၃၀ က တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ နှင့် ပတ်သက်သော မှတ်တမ်းမှတ်ရာများ ရနိုင်သမျှအားလုံးကို စုဆောင်းခဲ့သည်။ ပရောဂျက်၏ ရလဒ်မှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာဗေဒ ဟု အမည်ပေးထားသည့် အတွဲ ၁၅ တွဲပါဝင်သည့် မှတ်တမ်းကြီး ဖြစ်သည်။ ၎င်းမှတ်တမ်းကြီးကို မည်သည့်အခါမှ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခြင်း မပြုခဲ့သော်လည်း ၎င်းစာတမ်းမှ အချက်အလက်များကို ''ရှာဖာ''နှင့် ''ဘန်နီဒစ်တို့'' ရေးသားသည့် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ စာတမ်းများတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ''ဘန်နီဒစ်သ''ည် သူ၏ သုတေသနလုပ်ငန်း၏ လက်ရေးစာမူများကို ၁၉၄၁ တွင် အပြီးသတ်ရေးသားခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အထိ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ သူသည် [[ဘာသာစကား မိသားစု]] ဖြန့်ဝေပုံဇယားကြီး တစ်ခုလုံးကို တည်ဆောက်မည့်အစား အဓိက ဘာသာစကားကြီး ငါးခုကိုနှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း၊ တခါတရံ အခြား ဘာသာစကားများဖြင့် နှိုင်းယှဉ် လေ့လာခြင်းများ ဆောင်ရွက်ပြီး ရှေးဦး-တိဗက်တို-ဘားမန်း ဘာသာစကား လေ့လာချက်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ===အရေးစနစ်ရှိသော ဘာသာစကားများကို လေ့လာခြင်း=== ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကား သည် ရှေးအကျဆုံး မှတ်တမ်းရှိသည့် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၁၂၀၀ ခန့်မှ စတင်တည်ရှိခဲ့ပြီး ဘီစီ ပထမရာစုနှစ်မစတင်ကာ အရေးမှတ်တမ်းများ များပြားစွာ ရှိသည်။ သို့သော် တရုတ်စာသည် အက္ခရာစနစ် မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် ပညာရှင်များသည် ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကား အသံထွက်စနစ်ကို သိရှိနိုင်ရန်အတွက် အလယ်ခေတ် တရုတ်အဘိဓာန်များမှ တရုတ်စာအတွက် ဖိုနက်တစ် ဖော်ပြချက်များနှင့် ရှေးခေတ် ကဗျာများမှ ကာရံစနစ်များကို လေ့လာပြီး ပြန်လည် တည်ဆောက်ဖော်ထုတ်ခဲ့ရသည်။ ပထမဆုံး ပြီးပြည့်စုံသည့် ပြန်လည်ဆောက်မှုမှာ ဘားနက် ကားဂရန်၏ Grammata Serica Recensa အမည်ရသည့် စာအုပ်ဖြစ်ပြီး ဘန်နီဒစ်နှင့် ရှာဖာတို့က အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၎င်းတွင် အသံများစွာသည် အစီအစဉ်မကျသည့်အတွက် အသုံးပြုရန် ခက်ခဲသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များသည် ကားဂရန်၏ ဆောင်ရွက်ချက်များကို အခြားအရင်းအမြစ်များဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့ အဆိုပြုချက်တွေဟာ အရင်းအမြစ်တူတဲ့ အခြား တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားတွေကနေ ရယူခဲ့တာ ဖြစ်ပေမယ့် တရုတ်ဘာသာစကား စစ်စစ်ဖြစ်တဲ့ အထောက်အထားတွေကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာ အားဖြင့်ဆိုလျှင် ကားဂရန်က သရသံ ၁၅ ခု သတ်မှတ်ခဲ့ရာမှာ နီကိုလတ် ဘော့မန်က တိဗက်ဘာသာစကားနဲ့ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပြီး သရသံ ၆ ခုထိ လျှော့ချခဲ့ပါတယ်။ နိုင်ငံခြားအမည်တွေကို တရုတ်ဘာသာနဲ့ ရေးသားခဲ့တဲ့ မှတ်တမ်းတွေကို လေ့လာခြင်းဖြင့်လည်း ရှေးခေတ် အသံတွေကို မှန်းဆဖို့ အထောက်အကူ ပြုသည်။ ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကားသည် နိမ့်မြင့်သံမခွဲခြားသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အလယ်ခေတ် တရုတ်ဘာသာစကားမှ နိမ့်မြင့်သံများသည် နောက်ဆုံးရှိ ဗျည်းသံများမှ ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ဟု ပညာရှင် အတော်များများက ယုံကြည်လာကြသည်။ တိဗက်ဘာသာစကားမှာတော့ ၇ ရာစုနှစ်အလယ်ပိုင်း တိဗက်အင်ပါယာ ခေတ်ကနေစပြီး များပြားတဲ့ အရေးအသား မှတ်တမ်းတွေ ရှိသည်။ အစောဆုံး မြန်မာစာ အရေးအသားမှာ ၁၂ ရာစုနှစ် [[မြစေတီကျောက်စာ]]တစ်ခုသာဖြစ်ပြီး အကန့်အသတ်ရှိနေသည်။ သို့သော် ၎င်းနောက်တွင် စာပေအရေးအသား အထောက်အထားများ များစွာတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၎င်းဘာသာစကား နှစ်ခုလုံးသည် [[အိန္ဒိယ]] ရှေးဟောင်း [[ဗြာဟ္မီအရေးအသား]]ကို အခြေခံသည့် အက္ခရာစနစ်ဖြင့် ရေးသားသည်။ ၁၁ ရာစုနှစ်မှ ၁၃ ရာစုနှစ် အထိ ထွန်းကားခဲ့သော [[တောင်ဂွတ်အင်ပါယာ]]မှ တောင်ဂွတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း များပြားသော မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ တောင်ဂွတ်ဘာသာစကားကို တရုတ်စာ အရေးအသားမှ ဖန်တီးယူထားသော ပုံစာအရေးစနစ်ဖြင့် မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သို့သော် ယခုအခါတွင် ဘာသာပြန်ခြင်းအတွက် အခက်အခဲများစွာ ရှိနေသည်။ Gong Hwang Cherng သည် ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကား၊ တိဗက်ဘာသာစကား၊ ဗမာဘာသာစကားနဲ့ တောင်ဂွတ်ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပြီး ၎င်းဘာသာစကားများကြား အသံ ဆက်စပ်မှုများကို ဖော်ထုတ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ==ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု== === ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့၏ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း အခြေချမှု === တရုတ်-တိဗက်နွယ် တို့၏ မူလဇာစ်မြစ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၉၀၀ ခန့်က [[မြစ်ဝါမြစ်]] ဝှမ်းဒေသတွင် စတင်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်သစ် သုတေသနများက ဆိုသည်။<ref name="Zhang2020" /> ဤရှေးဦးလူမျိုးစုများသည် မြစ်ဝါမြစ် အလယ်ပိုင်းနှင့် အထက်ပိုင်းရှိ သဲဆန်သော မြေဆီလွှာများတွင် အခြေချလျက် [[နှံစားပင်|နှံစားပြောင်း]](Millet) ကို အဓိက စိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။ ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့၏ နေထိုင်မှုပုံစံသည် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာအရ [[:en:Yangshao_culture|ယန်ရှောင်ယဉ်ကျေးမှု]] (Yangshao Culture) နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ၎င်းတို့သည် စိုက်ပျိုးရေးအပြင် တိရစ္ဆာန်မွေးမြူခြင်းနှင့် အိုးလုပ်ငန်းများကိုလည်း တတ်မြောက်ခဲ့ကြသည်။ စိုက်ပျိုးရေးမှ ရရှိသော ပိုလျှံသော အစာအာဟာရကြောင့် လူဦးရေ တိုးပွားလာခဲ့ပြီး၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမျိုးစုများ အရပ်မျက်နှာ အသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားရန် အစပျိုးပေးခဲ့သည်။ [[File:Yangshao Painted Pottery.jpg|thumb|ယန်ရှောင် ဆေးခြယ်အိုးများ]] မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ဤလူမျိုးစုများသည် အဖမျိုးရိုးဗီဇအရ Haplogroup O-M122 ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ ဤမျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားသည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် ဗမာနွယ်ဖွားများအကြား နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်းကို ပြသနေသည့်အပြင်၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းမှပင် အတူတကွ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြကြောင်း သက်သေထူလျက်ရှိသည်။ <ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (2021). "Genomic insights into the formation of human populations in East Asia". ''Nature'', 591(7849), 413-419. (အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) နှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု လမ်းကြောင်းများကို ဖော်ပြထားသော အဓိကစာတမ်း ဖြစ်သည်။)</ref> === မျိုးနွယ်စုများ ခွဲဖြာထွက်ခြင်းနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု === [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ခန့်တွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ စတင်ပျံ့နှံ့ခဲ့ကြသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက လမ်းကြောင်းကြီး (၂) ခုဖြင့် ရှင်းလင်းလေ့ရှိသည်။<ref name="Sagart2019" /> အရှေ့ဘက်လမ်းကြောင်း(တရုတ်နွယ်လမ်းကြောင်း) မှ မြစ်ဝါမြစ် အောက်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားကြပြီး နောင်တွင် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်တရုတ်]] လူမျိုးများအဖြစ် ပြောင်းလဲလာမည့် အုပ်စုဖြစ်သည်။အနောက်တောင်ဘက်လမ်းကြောင်း (တိဗက်-ဗမာ လမ်းကြောင်း)မှလည်း မြစ်ဝါမြစ် အထက်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် [[တိဗက်|တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]နှင့် [[စီချွမ်]]တောင်ကြားများသို့ ဦးတည်သွားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုသည် နောင်တွင် [[ဟိမဝန္တာ]]တောင်တန်းတစ်လျှောက်နှင့် [[မြန်မာ]] ဒေသများသို့ ဆက်လက်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Zhang2020" />ဤသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုကြောင့် မူလဘုံဘာသာစကားမှသည် ဒေသအလိုက် ဝိသေသများကွဲပြားသည့် ဘာသာစကားမျိုးကွဲပေါင်းများစွာ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲတိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် အရှေ့တောင်အာရှအတွင်း အခြေချမှု === လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်စု]] များသည် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းမှ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် [[ဧရာဝတီမြစ်]]၊ [[သံလွင်မြစ်]] နှင့် [[မဲခေါင်မြစ်]] ဝှမ်းများအတိုင်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြပြီး ယနေ့ခေတ် မြန်မာ၊ နီပေါနှင့် အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက် မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Zhang2020" /> === မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပုံ === မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ ဝင်ရောက်မှုကို အဆင့်ဆင့်သော လူမျိုးစုရွှေ့ပြောင်းမှု လှိုင်းလုံးများအဖြစ် တွေ့ရှိရသည်။ အစောပိုင်းတွင် [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[သက်လူမျိုး|သက်]] နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]] နွယ်ဝင်များ ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] နွယ်ဖွားများ အလယ်ပိုင်းမြေပြန့်ဒေသများသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Thurgood2003" /> ဤရွှေ့ပြောင်းမှု ဖြစ်စဉ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းဦးကာလ လူမျိုးစုပျံ့နှံ့မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ထူထောင်မှုတို့အတွက် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဖျားဒေသသို့ နောက်ဆုံးမှ ရောက်ရှိလာသော တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင် အုပ်စုများတွင် [[ဂျိန်ဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ရဝမ်လူမျိုး|ရဝမ်]] နှင့် [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] တို့ ပါဝင်သည်။ ဤလူမျိုးစုများသည် ဟိမဝန္တာတောင်တန်း၏ အရှေ့ဘက်ခြမ်းနှင့် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်တို့မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ရဝမ်တို့သည် ဟိမဝန္တာတောင်ခြေတွင် အခြေပြုကာ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြပြီး ရှေးဟောင်း တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား ဝိသေသများကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name="Post2021" /> === တရုတ်နွယ်ဖွားလမ်းကြောင်း တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ အစပျိုးခြင်း === မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းမှ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်မြေပြန့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုကို တရုတ်နွယ်ဖွားအုပ်စု ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤလမ်းကြောင်းသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ သမိုင်းဦးကာလ ယဉ်ကျေးမှု ထူထောင်ခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။<ref name="Zhang2020" /> တရုတ်နွယ်လူမျိုး များသည် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်းစနစ်ကို အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ကြီးမားသော လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ [[ရှံမင်းဆက်|ရှန်းမင်းဆက်]] ကာလတွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော တရုတ်စာရေးထုံးစနစ်သည် ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို တစုတစည်းတည်းဖြစ်စေသည့် အဓိကအချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ယန်ဇီမြစ်ဝှမ်းဒေသများသို့ ဆက်လက်နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်းဖြင့် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်လူမျိုးစုနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ (မန်ဒရင်၊ ကွမ်တုံ၊ မင်) ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် လမ်းစဖွင့်ပေးခဲ့သည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ယနေ့ခေတ် === ယနေ့ခေတ်တွင် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများ သည် ကမ္ဘာ့ဒုတိယအကြီးဆုံး ဘာသာစကားမိသားစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ စက်မှုတော်လှန်ရေးနှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ်ခေတ်သို့ ကူးပြောင်းလာသည့်တိုင် ဤဘာသာစကားများသည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်များကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။ [[မန်ဒရင်း(ဘာသာစကား)|မန်ဒရင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]] နှင့် [[တိဘက်လူမျိုးများ|တိဗက်]] တို့သည် နိုင်ငံတော်အဆင့် ရုံးသုံးဘာသာစကားများအဖြစ် အဆင့်အတန်း မြင့်မားလျက်ရှိသော်လည်း၊ ဝေးလံသောဒေသရှိ လူမျိုးစုငယ်လေးများ၏ ဘာသာစကားများမှာမူ ခေတ်သစ်လူမှုဘဝ၏ ဖိအားများကြောင့် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်မည့် အန္တရာယ်ရှိနေသည်။<ref name="Post2021" /> သို့ဖြစ်ရာ ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ၎င်းဘာသာစကားများကို မှတ်တမ်းတင်ထိန်းသိမ်းရန် ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းပညာများကို အသုံးပြု၍ ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ ==အတန်းအစားခွဲခြားခြင်း== {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#f2f2f2;" ! ခုနှစ် !! ပညာရှင် !! အဓိက ကိုင်းခွဲများနှင့် အဆင့်ဆင့် ဖွဲ့စည်းပုံ |- | ၁၉၃၇ || '''လီ (Li Fang-Kuei)''' || တရုတ်-တိဗက်အောက်တွင် တရုတ်၊ တိုင်း၊ မြောင်-ယောင် နှင့် တိဗက်-ဗမာ ဟူ၍ (၄) စု ခွဲခြားခဲ့သည်။ (ယခုအခါ တိုင်းနှင့် မြောင်-ယောင်ကို သီးခြားမိသားစုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်) |- | ၁၉၄၂ || '''ဘန်နီဒစ် (Benedict)''' || တရုတ်-တိဗက်နွယ် └ တရုတ် └ တိဗက်-ကရင် (တိဗက်-ဗမာ နှင့် ကရင်) |- | ၁၉၅၅ || '''ရှာဖာ (Shafer)''' || တရုတ်-တိဗက်နွယ်ကို အဓိက (၆) စု ခွဲခြားသည် - စီနီတစ်၊ ဒိုင်ရစ်၊ ဘိုဒစ်၊ ဘားမစ်၊ ဘာရစ်၊ ကရန်နစ်။ |- | ၁၉၇၈ || '''မာတီဆော့ဖ် (Matisoff)''' || တရုတ်-တိဗက်နွယ် ├ တရုတ် (Sinitic) └ တိဗက်တို-ဘားမန်း (Tibeto-Burman) |- | ၁၉၉၆ || '''စတာရိုစတင်း (Starostin)''' || '''အဆို (၁):''' စီနို-ကီရန်တီ နှင့် တိဗက်တို-ဘားမန်း '''အဆို (၂):''' တရုတ်၊ ကီရန်တီ နှင့် တိဗက်တို-ဘားမန်း ဟူ၍ (၃) စု ခွဲခြားသည်။ |- | ၂၀၁၅ - လက်ရှိ || '''ဘလန့်ချ် နှင့် ပို့စ် (Blench & Post)''' || "တိဗက်-ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရထက် '''ထရန်စ်-ဟိမာလေးယန်း''' ကို သုံးနှုန်းပြီး မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုအသစ်များကို အဆိုပြုသည်။ |} ==အမျိုးအစားဗေဒ== တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများသည် အမျိုးအစားဗေဒအရ ကွဲပြားမှုများ ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့အကြား တူညီသော အခြေခံ တည်ဆောက်ပုံ အချို့ကို တွေ့ရှိရသည်။ ===စကားလုံးအစီအစဉ်=== တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား အတော်များများတွင် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံမှန်အားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ" (Subject-Object-Verb - SOV) အစီအစဉ် ဖြစ်သည်။ သို့သော် [[တရုတ်ဘာသာစကား]]၊ [[ကရင်ဘာသာစကား]] နှင့် [[ပိုင်ဘာသာစကား]] တို့တွင်မူ "ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object - SVO) အစီအစဉ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပညာရှင်အများစုက မူလအစ၌ SOV ပုံစံဖြစ်သော်လည်း တရုတ်၊ ကရင်နှင့် ပိုင်ဘာသာစကားများသည် အိမ်နီးချင်း အခြားဘာသာစကားမိသားစုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် SVO ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> ထူးခြားချက်အနေဖြင့် SVO ပုံစံသုံးသော တရုတ်နှင့် ပိုင်ဘာသာစကားများတွင် [[နာမ်]]ကို အထူးပြုသည့် စာပိုဒ် (Modifier) များသည် နာမ်၏ ရှေ့တွင်သာ အမြဲတည်ရှိသည်။ ဤဝိသေသသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခြားသော SVO ဘာသာစကားများနှင့် လုံးဝကွဲပြားနေသော တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ဖြစ်သည်။ ===ပုံပြောင်းခြင်းဗေဒ=== တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများကို အစဉ်အလာအရ "ပုဒ်ထီးဘာသာစကား" (Isolating languages) များအဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်လေ့လာချက်များအရ ၎င်းတို့တွင် ရှုပ်ထွေးသော ပုံပြောင်းခြင်းစနစ်များ (Morphological systems) ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ • '''အနက်ပြောင်းအဆက်ပုဒ်များ (Affixation):''' ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားတွင် စကားလုံးတစ်လုံး၏ အဓိပ္ပာယ် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ပြောင်းလဲရန် ရှေ့ဆက် (Prefix) နှင့် နောက်ဆက် (Suffix) များကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကြိယာတစ်ခုကို အပြုခံနာမ် (Noun) အဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်း သို့မဟုတ် စေခိုင်းခြင်းအနက် (Causative) ပြောင်းလဲခြင်းများ ဖြစ်သည်။ • '''အသံနေအသံထား (Tones):''' ဘာသာစကားအတော်များများတွင် အသံနေအသံထား (Tones) စနစ်ရှိကြသည်။ ၎င်းအသံများသည် စကားလုံးတစ်လုံးနှင့်တစ်လုံး အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားစေရန် ခွဲခြားပေးသည်။ သို့သော် အချို့သော ဟိမဝန္တာဒေသသုံး တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများတွင် အသံနေအသံထားစနစ် လုံးဝမရှိသည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။<ref name="Matisoff2003" /> == စကားလုံးအသုံးအနှုန်း == တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများသည် ဘုံမိခင်ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို ၎င်းတို့၏ အခြေခံဝေါဟာရများရှိ ရင်းမြစ်တူစကားလုံးများ အား နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ခြင်းဖြင့် သိရှိနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ကိန်းဂဏန်းများ၊ ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများတွင် အသံရင်းမြစ် ဆင်တူယိုးမှားဖြစ်မှုကို စနစ်တကျ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Matisoff2003" /> === အခြေခံဝေါဟာရများ နှိုင်းယှဉ်ချက် === အောက်ပါဇယားသည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားစုအတွင်းရှိ အဓိကဘာသာစကားကြီးများအကြား အခြေခံစကားလုံးများ တူညီပုံကို ပြသထားခြင်း ဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#f2f2f2;" ! မြန်မာအဓိပ္ပာယ် !! ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက် (Reconstruction) !! တရုတ် (Old Chinese) !! တိဗက် (Written Tibetan) !! ဗမာ (Written Burmese) |- | ငါး (၅) || *ngat || 五 (nguo) || lnga || ငါး (nga) |- | သုံး (၃) || *sum || 三 (sum) || gsum || သုံး (sum) |- | ငါ (I/Me) || *ngay || 我 (ngâi) || nga || ငါ (nga) |- | နား (Ear) || *rna || 耳 (njie) || rna-ba || နား (na) |- | နေ (Sun) || *niy || 日 (njiet) || nyi-ma || နေ (ni) |- | သေခြင်း (Die) || *s-it || 死 (sje) || shi-ba || သေ (se) |} === အသံပြောင်းလဲမှု ဝိသေသများ === ဘာသာစကားများ ခွဲဖြာထွက်လာသည့်အခါ မူလအသံများသည် စနစ်တကျ ပြောင်းလဲသွားကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မူလအသံရင်း "င" (*ng-) သည် တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် ဗမာဘာသာစကား အားလုံးနီးပါးတွင် ယနေ့တိုင် ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ တည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ သို့သော် အချို့သော ဗျည်းတွဲများနှင့် သရအသံများသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားသော အသံထွက်များအဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းသွားကြသည်။ ဤကဲ့သို့သော အသံပြောင်းလဲမှု စနစ်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ပညာရှင်များသည် ပျောက်ဆုံးနေသော မူလဘာသာစကား၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်နိုင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Thurgood2003" /> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} pjdv6v2uiec36iniigrjrf2ltsw2vlw 0 63975 1037820 1037654 2026-06-13T04:57:18Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037820 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ [[ဘာသာဗေဒ]]ပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုများအဖြစ် စုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |isbn=978-0748646012 |language=en}}</ref> ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။<ref>{{cite book |last=Thomason |first=Sarah G. |first2=Kaufman |first2-link=Terrence Kaufman |second=Terrence |title=Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics |year=၁၉၈၈ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520078932 |language=en}}</ref> ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]ဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်)။<ref>{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=၂၀၀၃ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520098435 |language=en}}</ref> မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။<ref name="hock1991">{{cite book |last=Hock |first=Hans Henrich |title=Principles of Historical Linguistics |year=၁၉၉၁ |publisher=Mouton de Gruyter |isbn=978-3110124026 |language=en}}</ref> ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="hock1991"/> ခေတ်သစ်နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) သုတေသနပြုချက်များအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဓိကကျသော မူလပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (Major Language Families) အနည်းဆုံး ၁၀ စုကျော် ရှိပြီး ၎င်းတို့အောက်တွင် မိသားစုခွဲများနှင့် ညီနောင်ဘာသာစကားများစွာ ထပ်မံကွဲပြားသွားကြသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |language=en}}</ref> == ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ စာရင်း == အောက်ပါဇယားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူဦးရေ အများဆုံးနှင့် နယ်မြေဖြန့်ကြက်မှု အကျယ်ပြန့်ဆုံးဖြစ်သော အဓိက ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၁ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; width: 100%;" |- style="background:#efefef; text-align: center;" ! စဉ် !! ဘာသာစကားမိသားစုအမည် !! ပြောဆိုသူဦးရေ (ခန့်မှန်းခြေ) !! အဓိက ပြန့်နှံ့ရာဒေသ !! ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများ |- | ၁ || '''[[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစု]]'''<br>(Indo-European) || ၃.၂ ဘီလီယံ || ဥရောပ၊ အာရှတောင်ပိုင်းနှင့် အမေရိကတိုက် || အင်္ဂလိပ်၊ စပိန်၊ ဟိန္ဒီ၊ ရုရှား၊ ပြင်သစ်၊ ပါဠိ၊ သက္ကတ |- | ၂ || '''[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]'''<br>(Sino-Tibetan) || ၁.၄ ဘီလီယံ || အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ || တရုတ် (မန်ဒရင်)၊ တိဗက်၊ '''[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]'''၊ ကရင်၊ လီဆူ |- | ၃ || '''နိုက်ဂျာ-ကွန်ဂို မိသားစု'''<br>(Niger-Congo) || သန်း ၇၀၀ || အာဖရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း || ဆွာဟီလီ (Swahili)၊ ယိုရူဘာ (Yoruba)၊ ဇူးလူ (Zulu) |- | ၄ || '''အာဖရို-အေးရှားတစ် မိသားစု'''<br>(Afroasiatic) || သန်း ၅၀၀ || မြောက်အာဖရိကနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်း || အာရဗီ (Arabic)၊ ဟီဘရူး (Hebrew)၊ အမ်ဟာရစ်ခ် |- | ၅ || '''ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု'''<br>(Austronesian) || သန်း ၃၈၀ || အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းစုများနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ || မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင် (တဂါးလော့)၊ မာလာဂါစီ |- | ၆ || '''ဒြာဗီးဒီးယန်း မိသားစု'''<br>(Dravidian) || သန်း ၂၅၀ || အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် သီရိလင်္ကာ || တမီးလ် (Tamil)၊ တီလူးဂူး (Telugu)၊ ကန်နာဒါ |- | ၇ || '''တူရကီနွယ် မိသားစု'''<br>(Turkic) || သန်း ၁၉၀ || အာရှအလယ်ပိုင်းနှင့် ဥရောပအရှေ့ပိုင်း || တူရကီ (Turkish)၊ ဥဇဘက် (Uzbek)၊ ကာဇက် (Kazakh) |- | ၈ || '''[[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု]]'''<br>(Austroasiatic) || သန်း ၁၂၀ || အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်း || ဗီယက်နမ်၊ ခမာ၊ '''[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]'''၊ '''[[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]'''၊ ဝ |- | ၉ || '''[[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု'''<br>(Kra-Dai) || သန်း ၁၁၀ || အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း || ထိုင်း (Thai)၊ လာအို (Lao)၊ ရှမ်း (Shan) |- | ၁၀ || '''ဂျပန်နွယ် မိသားစု'''<br>(Japonic) || သန်း ၁၃၀ || ဂျပန်ကျွန်းစုများနှင့် အိုကီနာဝါ || ဂျပန်ဘာသာစကား၊ ရုကျူးဘာသာစကားများ |} == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်နေသော မိသားစုကြီးများ == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများသည် ကမ္ဘာ့ပင်မ မိသားစုကြီး (၄) စုအောက်တွင် ပါဝင်နေသဖြင့် ဘာသာစကား ဇာစ်မြစ်အရ အလွန်ကြွယ်ဝသော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Papers in Southeast Asian Linguistics |language=en}}</ref> #တရုတ်-တိဗက် မိသားစု (Sino-Tibetan)တွင် ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ လီဆူ၊ လားဟူ၊ အာခါ၊ ရဝမ် စသည့် ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ #ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု (Austroasiatic)တွင် မွန်၊ ပလောင်၊ ဝ၊ ထနော့၊ ပအိုဝ်း (အချို့သော မျိုးနွယ်စုခွဲများသာ) နှင့် ခမူ ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |title=Classifying Austroasiatic: a historical review |year=၂၀၀၉ |publisher=Lincom Europa |language=en}}</ref> #ခရာ-ဒိုင်း မိသားစု (Kra-Dai)တွင် ရှမ်း၊ ခန္တီးရှမ်း၊ တိုင်လူး၊ တိုင်ဂုံ ၊တိုင်လေ စသည့် တိုင်နွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ #ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု (Austronesian)တွင် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ပင်လယ်ပြင်တွင် နေထိုင်ကြသော [[ဆလုံလူမျိုး|ဆလုံ (မော်ကင်း)]] ဘာသာစကားနှင့် မလေးနွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] hnico8yv4z3tudy30pdbkn25hjkj4oz 0 63978 1037723 1037597 2026-06-12T14:35:02Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037723 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ | altname = မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ | region = [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]၊ [[နီပေါ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း | familycolor = Austroasiatic | child1 = မန်ဒါ (Munda) | child2 = ခါစီ-ခမစ် (Khasi–Khmuic) | child3 = နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) | iso639-2 = aus | iso639-5 = aus | map = Austroasiatic-en.svg | map_caption = ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ }} '''ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Austroasiatic languages}}) သို့မဟုတ် '''မွန်-ခမာ ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Mon-Khmer languages}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အရင်းခံပေါက်ဖွားလာသော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားများကို အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအပြင် အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ နီပေါနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင်လည်း ပျံ့နှံ့စွာ ပြောဆိုကြသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> "ဩစထြိုအေးရှားတစ်" ဆိုသည့် အမည်မှာ [[လက်တင်ဘာသာစကား|လက်တင်]]စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး "အာရှတောင်ပိုင်းဘာသာစကားများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုဝင် ဘာသာစကား စုစုပေါင်း (၁၆၈) မျိုးခန့် ရှိသည်။ ဤမိသားစုဝင်များထဲတွင် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]၊ [[ခမာဘာသာစကား]] (ကမ္ဘောဒီးယား) နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည်သာ ရှည်လျားသော စာပေသမိုင်းမှတ်တမ်းများ ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် ဗီယက်နမ်နှင့် ခမာဘာသာစကားတို့မှာ မိမိတို့နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး ဘာသာစကားအဆင့်တွင် ရှိကြပြီး ကျန်ရှိသော ဘာသာစကားများကိုမူ လူနည်းစုများကသာ ဒေသိယစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြသည်။ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် နယ်မြေများသည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများ (ဥပမာ- [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] သို့မဟုတ် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]]) ၏ ကြားညှပ်ဝိုင်းရံခြင်းကို ခံထားရသဖြင့် တစ်ဆက်တည်းမရှိဘဲ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲစွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref>ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် မူလဇစ်မြစ်အရ အခြားသော မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးရိုးတူညီခဲ့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တရုတ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နှစ်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ကျော် (ဘီစီ ၁၁၁ မှ အေဒီ ၉၃၈ အထိ) ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိခဲ့သဖြင့် တရုတ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အကြီးအကျယ် ခံခဲ့ရသည်။ထိုသို့ သမိုင်းကြောင်းအရ လွှမ်းမိုးခံခဲ့ရမှုကြောင့် ခေတ်သစ်ဗီယက်နမ် ဝေါဟာရများ၏ ၇၀% ခန့်သည် တရုတ်စကားလုံးများမှ ဆင်းသက်လာသော များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ မူလဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများတွင် မရှိတတ်သော "အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ်" များလည်း ဗီယက်နမ်စကား၌ ထင်ထင်ရှားရှား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရသည်။<ref>Alves, Mark J. (2006). "Linguistic Assets and Liabilities of Vietnamese Colonial History". ''University of Hawaii Press''.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယအရှေ့ပိုင်းဒေသတို့တွင် အစောဆုံးနှင့် အရင်းခံအကျဆုံး ပေါက်ဖွားလာခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းဘာသာစကား မိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစု၏ သမိုင်းဦးဇစ်မြစ် (Proto-Austroasiatic) သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ခန့် (ဘီစီ ၃,၀၀၀ ဝန်းကျင်) ကတည်းက တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း သို့မဟုတ် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် စတင်ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ စိုက်ပျိုးရေးအတတ်ပညာ ပြန့်ပွားလာမှုနှင့်အတူ လူမျိုးစုများ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ဘာသာဗေဒနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>Higham, Charles. (2002). ''Early Cultures of Mainland Southeast Asia''. River Books.</ref> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ခရာ-ဒိုင် နှင့် အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများ၏ နယ်မြေချဲ့ထွင် လွှမ်းမိုးလာမှုကြောင့် မူလက တစ်ဆက်တစ်စပ်တည်းရှိခဲ့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် နယ်မြေများသည် နေရာအနှံ့အပြားသို့ အပိုင်းပိုင်း ပြတ်တောက်ကာ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲကျန်ရစ်ခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ဤမိသားစုဝင်များဖြစ်ကြသည့် ခမာဘာသာစကားနှင့် မွန်ဘာသာစကားတို့သည် အေဒီ ၆ ရာစုနှင့် ၇ ရာစုကတည်းက ဒွါရာဝတီ၊ ခမာအင်ပါယာနှင့် သထုံခေတ် သမိုင်းဝင်ကျောက်စာများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေဖြင့် အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှ၏ အလွန်ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Shorto, Harry L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary''. Jack Sidwell (Ed.). Pacific Linguistics.</ref> ဤဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကတွင် သိပ္ပံနည်းကျ စတင်သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့ပုံမှာ ၁၉ ရာစု ဥရောပ အရှေ့တိုင်းပညာရှင်များ၏ နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်များမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အစဦးတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ 'မန်ဒါ' (Munda) ဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ 'မွန်-ခမာ' (Mon-Khmer) ဘာသာစကားများသည် ဝေးကွာလွန်းလှသဖြင့် မည်သို့မျှ သက်ဆိုင်လိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ထင်မြင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ခရစ်နှစ် ၁၈၅၆ တွင် ဂျာမန်ဘာသာဗေဒပညာရှင် မက်စ်မြူလာ (Max Müller) က အိန္ဒိယရှိ အချို့သော လူနည်းစုစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ စကားများသည် သဒ္ဒါနှင့် ဝေါဟာရအခြေခံ သဘောတရားချင်း တူညီနေကြောင်း ကနဦး သတိပြုမိခဲ့သည်။<ref>Müller, Max. (1856). ''Letter to Chevalier Bunsen on the Classification of the Turanian Languages''. Oxford University.</ref> ထို့နောက် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအရာရှိနှင့် ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ဂျေအာရ် လိုဂန် (J.R. Logan) က မွန်၊ ခမာနှင့် အာသံဒေသရှိ ခါစီ (Khasi) ဘာသာစကားတို့၏ တူညီချက်များကို စနစ်တကျ ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီး "မွန်-ခမာ" (Mon-Khmer) ဟူသော အမည်နာမကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက် ပေးခဲ့သည်။<ref>Logan, James Richardson. (1852). "Ethnology of the Indo-Pacific Islands". ''Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia''.</ref> အဆိုပါ သုတေသနများကို အခြေခံ၍ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယားလူမျိုး မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဝီဟမ် စမစ် (Wilhelm Schmidt) က ကမ္ဘာကျော် "Die Mon-Khmer-Völker" (မွန်-ခမာ လူမျိုးများ) ဟူသော စာတမ်းကြီးကို ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး အိန္ဒိယမှ မန်ဒါဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှမှ မွန်-ခမာဘာသာစကားများသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော မိသားစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြခဲ့သည်။ သူကပင် လက်တင်စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ကာ"Austroasiatic" (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဟူသောအမည်ကို သမိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် တီထွင်ပြီး ဘာသာစကားမိသားစုကြီးအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Schmidt, Wilhelm. (1906). ''Die Mon-Khmer-Völker: Ein Bindeglied zwischen Völkern Zentralasiens und Austronesiens''. Braunschweig.</ref> ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ယနေ့ခေတ်အထိ ပေါလ် ဆစ်ဝဲလ် (Paul Sidwell) နှင့် ဂျရတ် ဒစ်ဖလော့သ် (Gérard Diffloth) စသည့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ရှေးဦးဩစထြိုအေးရှားတစ် အသံစနစ်များကို ကွန်ပျူတာနည်းပညာ၊ အသံဗေဒနှိုင်းယှဉ်ချက်များဖြင့် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်-ဝ (Palaungic-Wa)၊ ခါစီ၊ မွန်၊ ခမာ၊ ဗီယက်နမ် အစရှိသည့် ဘာသာစကား ၁၆၀ ကျော်ကို ဤမိသားစုကြီးအောက်တွင် အသေးစိတ် သုတေသနပြု ခွဲခြားသတ်မှတ်လျက် ရှိကြသည်။<ref>Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း စနစ်သည် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ရာစုနှစ်တစ်ခုနီးပါး အပြင်းအထန် ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြရသည့် ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအစဉ်အလာအရ ဤမိသားစုကြီးကို အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသော "မန်ဒါ" (Munda) အုပ်စုနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်တွင် ပြောဆိုကြသော "မွန်-ခမာ" (Mon-Khmer) အုပ်စုဟူ၍ အဓိက အကိုင်းအခက်ကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ရိုးရာအလိုက် ခွဲခြားခဲ့ကြသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (1974). "Austroasiatic Languages". ''Encyclopædia Britannica''.</ref> သို့သော်လည်း ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂျရတ် ဒစ်ဖလော့သ် (Gérard Diffloth) က ဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါနှိုင်းယှဉ်ချက် အထောက်အထားသစ်များကို အခြေခံ၍ ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုကြီးကို #မန်ဒါ (Munda) #ခါစီ-ခမစ် (Khasi-Khmuic) နှင့် #နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) ဟူ၍ သုံးပွင့်ဆိုင် အကိုင်းအခက်ကြီး သုံးခုအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင် ခွဲခြားပြသခဲ့သည်။ ၎င်းအုပ်စုကြီးများ၏ လက်အောက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန် လူမျိုးတို့၏ ဘာသာစကားများ အပါအဝင် ဒေသအလိုက် အခွဲငယ်ပေါင်း ၁၃ ခုမှ ၁၄ ခုခန့်အထိ ထပ်မံ၍ အသေးစိတ် အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားတည်ရှိနေကြသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref> ပထမဆုံးအုပ်စုဖြစ်သည့် မန်ဒါ (Munda) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် စောတာနာဂပူရ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများတွင် ကွဲပြားတည်ရှိနေပြီး သန္တာလီ (Santali) နှင့် မူန္ဒာရီ (Mundari) ဘာသာစကားတို့မှာ ထင်ရှားသည်။ ဒုတိယအုပ်စုဖြစ်သည့် ခါစီ-ခမစ် (Khasi-Khmuic) သို့မဟုတ် မြောက်ပိုင်းအုပ်စုတွင် အိန္ဒိယအာသံဒေသမှ ခါစီဘာသာစကားနှင့် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ ခမစ်ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နယ်စပ်တစ်လျှောက် ပြောဆိုကြသည့် ပလောင်၊ ဝ၊ ရူမိုင်းနှင့် လမက် (Lamet) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (Palaungic) သို့မဟုတ် ပလောင်-ဝ (Palaung-Wa) ဘာသာစကားအုပ်စု]]သည်လည်း ဤမြောက်ပိုင်းအကိုင်းအခက်အောက်တွင်ပင် သမိုင်းဝင် တည်ရှိနေသည်။<ref>Sidwell, Paul. (2014). "The Austroasiatic Lexostatistical Model". ''Journal of Language Relationship''.</ref> တတိယအုပ်စုဖြစ်သည့် နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) သို့မဟုတ် တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်အုပ်စုသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် သမိုင်းအစောဆုံးနှင့် အင်အားအကြီးဆုံး အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုအောက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးစာပေဖြစ်သော ခမာဘာသာစကား၊ အရှေ့တောင်အာရှ အလယ်ပိုင်းဒေသတစ်ခွင်တွင် သမိုင်းဝင်ထွန်းကားခဲ့သည့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မွန်ဘာသာစကား (Monic) နှင့် တရုတ်စာပေလွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်စနစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သော ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား (Vietic) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည့်အပြင်၊ မလေးကျွန်းဆွယ်မှ အာစလီယန် (Aslian) နှင့် ကပ္ပလီကျွန်းစု (Nicobar Islands) မှ နီကိုဗါးရီးစ် (Nicobarese) ဘာသာစကားတို့လည်း ပါဝင်သည်။<ref>Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ပေါလ် ဆစ်ဝဲလ် (Paul Sidwell) အစရှိသည့် ပညာရှင်များက ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုဝင်များသည် မူလပင်မပင်စည်ကြီးတစ်ခုတည်းမှနေ၍ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲ ၁၂ စုကျော်အဖြစ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဘေးပတ်ပတ်လည်သို့ ကွဲထွက်ပြန့်ပွားသွားခဲ့ခြင်းဖြစ်နိုင်သည်ဟူသော လျှောက်လမ်းပုံစံသီအိုရီ (Nested/Radial Model) ကိုလည်း တင်ပြခဲ့ကြသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ခေတ်သစ်မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ (Archaeogenetics) နှင့် အသံဗေဒ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအရ ဤအမျိုးအစားခွဲခြားမှုစနစ်များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် သတ္တုတွင်းအတတ်ပညာ ပြန့်ပွားလာမှု၊ လူမျိုးစုများ ကုန်းလမ်း၊ ရေလမ်းအလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းများနှင့် ကွင်းဆက်တစ်သားတည်း ကျလျက်ရှိကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုထားပြီး ဖြစ်သည်။<ref>Higham, Charles. (2014). ''Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor''. River Books.</ref> == အသံစနစ်ဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဩစထြိုအေးရှားတစ်ဘာသာစကားမိသားစုသည် အသံစနစ်အရ အလွန်ထူးခြားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အတွင်း၌ အသံနိမ့်မြင့်စနစ် (Tonal system) အသုံးပြုပုံမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားကြသည်။ ဩစထြိုအေးရှားတစ်၏ မူလလက္ခဏာမှာ အသံနိမ့်မြင့် မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ [[ခမာဘာသာစကား]] နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည် ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားရန် အသံနိမ့်မြင့်ကို အသုံးမပြုဘဲ သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာများပြားခြင်းနှင့် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" ကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]] နှင့် အချို့သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် ဘာသာစကားများ]]သည် အသံနိမ့်မြင့်စနစ် ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားတွင် အသံနိမ့်မြင့် (၆) မျိုးအထိ ရှိပြီး ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း တရုတ်ဘာသာစကား နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="haudricourt">Haudricourt, André-Georges. (1954). "De l'origine des tons en viêt-namien". ''Journal Asiatique''.</ref> === အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ် (Vowel Register) === အသံနိမ့်မြင့် မရှိသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားအတော်များများ (ဥပမာ- မွန်ဘာသာ) တွင် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" (Register) ဟုခေါ်သော ထူးခြားသည့် လက္ခဏာရှိသည်။ ၎င်းသည် အသံထွက်ရာတွင် အသံကြိုးတုန်ခါမှုနှင့် ရင်ခေါင်းသံ သို့မဟုတ် သာမန်အသံထွက်ခြင်းအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''ရင်ခေါင်းသံ (Breathy voice):''' ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အသံထွက်ပုံစံ။ * '''သာမန်သံ (Clear voice):''' ပုံမှန်အသံထွက်ပုံစံ။ === အသံနိမ့်မြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) === ဘာသာဗေဒပညာရှင် Haudricourt ၏ လေ့လာချက်အရ ဗီယက်နမ်ကဲ့သို့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် မူလက အသံနိမ့်မြင့် မရှိခဲ့သော်လည်း စကားလုံးများ၏ အဆုံးသတ်ဗျည်းများ (Final consonants) ပျောက်ကွယ်သွားရာမှ အစားထိုးသည့်အနေဖြင့် အသံနိမ့်မြင့်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာဗေဒတွင် အလွန်အရေးပါသော တွေ့ရှိချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == အမျိုးအစားဗေဒ == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ၏ ထူးခြားချက်များမှာ- * '''ဝဏ္ဏသံငယ်ပုံစံ (Sesquisyllabic):''' အခြေခံနာမ်နှင့် ကြိယာများတွင် ဝဏ္ဏသံငယ် (ဝဏ္ဏဝက်) တစ်ခုနောက်၌ ဝဏ္ဏသံအပြည့် ပေါင်းစပ်ထားသော ပုံစံမျိုး ရှိတတ်သည်။<ref>Matisoff, James A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman''. University of California Press.</ref> * '''ကြားညှပ်အသံများ (Infixes):''' စကားလုံးတစ်လုံး၏ အလယ်တွင် အသံညှပ်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် စနစ်ရှိသည်။ * '''သရသံ ကြွယ်ဝခြင်း:''' ဤဘာသာစကား မိသားစုတွင် သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာ များပြားခြင်းမှာ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများနှင့် မတူသည့် ဝိသေသဖြစ်သည်။ == စာအရေးအသားစနစ် == ဘာသာစကား အများစုသည် ရှေးဟောင်းခမာအက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော အက္ခရာများ၊ [[ထိုင်းအက္ခရာ]] နှင့် [[လာအိုအက္ခရာ]] တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]သည် ၂၀ ရာစုမှစ၍ လက်တင်အက္ခရာအခြေခံ (Quốc Ngữ) စာရေးစနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[မွန်ဘာသာစကား]]သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးအကျဆုံးသော စာရေးစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာအက္ခရာ]] ဖွံ့ဖြိုးမှုအပေါ် များစွာလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] [[Category:ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] bx5nz6vce1n9vbw8nvosaokk7o7z3z6 0 65683 1037695 1028487 2026-06-12T12:02:46Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037695 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ | nativename = Burmish languages | image = Langues Birmanes.png | image_size = 280px | image_alt = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ | image_caption = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ (မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အိမ်နီးချင်းဒေသများ) | region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ်)၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] | familycolor = Sino-Tibetan | family1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | family2 = [[တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | family3 = [[လိုလို-ဗမာဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]] | family4 = '''ဗမာနွယ်အုပ်စု''' | child1 = မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ် (Northern Burmish) | child2 = တောင်ပိုင်းဗမာနွယ် (Southern Burmish) }} '''ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmish languages}}) သို့မဟုတ် '''မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[လိုလို-ဗမာဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]ခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲခြားခြင်း == ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) ၏ ခွဲခြားမှုအရ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို ပထဝီဝင်နှင့် သဒ္ဒါစနစ်များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုကြီး နှစ်ခု ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။<ref name="bradley1997"/> === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ === ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများသည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုကြီး (ဂျင်းဖော) ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း နီးစပ်ကြသည်။ ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများမှာ * [[မရူဘာသာစကား|မရူ]] (Maru / Lawngwaw) * [[လရှီဘာသာစကား|လရှီ]] (Lashi / Lacid) * [[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီး]] (Atsi / Zaiwa) * [[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] / အာချန် (Achang / Maingtha) * [[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါ]] (Pela / Bola) === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ === ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် ပင်မဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ အဓိက ပါဝင်သည်။ * '''[[ဗမာဘာသာစကား]]''' (standard Burmese) * '''ဒေသန္တရ မူကွဲစကားများ:''' [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]] (Arakanese)၊ [[ထားဝယ်စကား]] (Tavoyan)၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]] နှင့် [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်နှင့် ထားဝယ်စကားတို့သည် ဗမာစာပေ ရေးထုံးဟောင်း၏ သံပြောင်းရစ်သံ (Rhotic 'R' sound) များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝိသေသ ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=41–49 |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားအမည်များ == ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအုပ်စုဝင်တို့ကို ဘာသာစကားအမျိုးမျိုးမှ အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်ကြလေသည်။ (ဘရက်ဒလေ ၁၉၉၇) {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ အမည်များ ! ကိုယ်တိုင်သတ်မှတ်သော လူမျိုးစုအမည် ! ကချင်ဘာသာအမည် ! ဗမာအမည် ! တရုတ်ဘာသာအမည် |- |လော်ဝေါ် | မရူ |မရူ | Làngsù 浪速 |- |ဇိုင်ဝါး |အဇီး |ဇီး | Zǎiwǎ 载瓦 |- |လချိတ် |လရှီ |လရှီ | Lāqí 喇期, Lèqí 勒期 |- | ငေါ့ချမ်း | - | မိုင်းသာ | Āchāng 阿昌 |- | ပေါ်လာ | - | - | Bōlā 波拉 |} ဇိုင်ဝါး(တရုတ်အခေါ် Xiaoshan 小山)၊ လော်ဝေါ်(တရုတ်အခေါ် Lang'e 浪峨)၊ လချိတ်(တရုတ်အခေါ် Chashan 茶山) နှင့် Pela လူမျိုးစုတို့သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုမျိုးနွယ်များအဖြစ် တရားဝင်သတ်မှတ်ထားပြီး [[ဂျိန်ဖော့လူမျိုး]]စုအတွင်းတွင် ပါဝင်သည်။ တရုတ်တို့က ဂျိန်းဖောမျိုးနွယ်စုအားလုံးကို စုပေါင်း၍ Dashan 大山 ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ဂျိန်ဖော့၊ ဇိုင်ဝါ၊ လော်ဝေါ်၊ လချိတ်စသည့် မျိုးနွယ်စုတို့သည် ကချင်တိုင်းရင်းသားတို့တွင်ပါဝင်ကာ မိုင်းသာလူမျိုးမှာ ရှမ်းတိုင်းရင်းသားတို့တွင်ပါဝင်ပြီး ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးတွင်အပါအဝင်ဖြစ်ကြသည်။ <nowiki>:</nowiki><ref name="Dai2005">Dai Qingxia (2005). </ref> == ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ == === လာမာ (၂၀၁၂) === ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ * '''ဗမာနွယ်''' **[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု]] (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်) ** မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်) *** မိုင်းသာအုပ်စု **** [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] *** ဇိုင်ဝါးအုပ်စု<br> **** ပေါ်လာ (ပေါ်လာ) **** လရှီ-ဇိုင်ဝါး ***** လရှီ (လချိတ်) ***** မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး) === နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉) === နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် ''ရ'' နှင့် ''ယ ''တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် ''ယ'' ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ ''ကျောင်း'' ကို ''က္လောင်း၊ မြေ ''ကို '' မ္လေ ''စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ [[မြိတ်စကား|ဘိတ်စကား]]မှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ * [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]] (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်) * [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] * ရှန်းတောင်စကား * [[ဖွန်းဘာသာစကား|ဖွန်းစကား]] * [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနုစကား]] ; မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ * [[Zaiwa language|ဇိုင်ဝါး(အဇီး)]] * ပေါ်လာစကား [[Lashi language|လရှီစကား]] * မရူ(လော်ဝေါ် === ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) === ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။ * ဥဂွန်-ဗမာနွယ်<br> ** ဥဂွန်နွယ် ** ဗမာနွယ်<br> *** ဗမာဘာသာစကား *** အခြားဗမာအုပ်စု<br> **** ဖွန်း **** ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု<br> ***** မရူ၊ အဇီး ***** လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင် ==ပြောဆိုသူဦးရေ== ဗမာဘာသာစကား၏ [[ပထမဘာသာစကား| မိခင်ဘာသာစကား]] ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂) {| class="wikitable sortable" ! မျိုးနွယ် !! ပြောဆိုသူဦးရေ !ရာခိုင်နှုန်း |- | [[ဗမာ |မြန်မာ ဗမာ]] || align="center" | 38,800,290 |88.34% |- | [[Rakhine|ရခိုင် ဗမာ]] || align="center" |3,500,570 |7.9% |- | [[ထားဝယ်|ထားဝယ် ဗမာ]] || align="center" |590,790 |1.34% |- | [[မာရမာကြီး |မာရမာ ဗမာ]]|| align="center" |249,000 |0.56% |- | [[ဓနု |ဓနု ဗမာ]]|| align="center" |224,560 |0.51% |- | [[အင်းသား|အင်းသား ဗမာ]]|| align="center" |250,000 |0.56% |- | [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး ဗမာ]] || align="center" |120,610 |0.27% |- | [[လော်ဝေါ်|လော်ဝေါ် ဗမာ]]|| align="center" |108,236 |0.24% |- | [[လချိဒ်|လချိဒ် ဗမာ]] || align="center" |40,050 |0.09.% |- | [[အာချန်|အာချန် ဗမာ]]|| align="center" |30,000 |0.06% |- | [[ဖွန်း|ဖွန်း ဗမာ]]|| align="center" |1500 |0.003% |- | [[ပေလာ|ပေလာ ဗမာ]]|| align="center" |1000 |0.002% |- | [[ချာရှန်|ငေါချင် ဗမာ]]|| align="center" | 600 |>0.001% |- | [[ရှန်းတောက်|ရှန်းတောက် ဗမာ]]|| align="center" |100 |>0.0002% |- !စုစုပေါင်း !43,917,306 !100% |} == မှတ်စု == {{Reflist}} == ကိုးကား == * Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'' 53: 273-294. * Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." ''Lingua'' 15: 463-474. * Burling, Robbins (1967). ''Proto Lolo–Burmese.'' Bloomington: Indiana University. * Clerk, F. V. (1911). ''A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.'' Rangoon: American Baptist mission press. * Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41. * Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao * Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998. * Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. ''Contributions to Sino-Tibetan Studies'': 101-134. * Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 ''Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon''. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992. * Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.'' Oxford: Oxford University Press. * Mann, Noel Walter. 1998. [http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/23/90/132390921332299549002345810814448043482/Proto_Northern_Burmic.pdf A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic]. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas. * Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 2. * Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 4. * Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." ''Journal of the Burma Research Society'' 23.1: 31-46. * [[ဂျွန် အိုကဲလ်|Okell, John]] (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. ''Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.'' (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114. * Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". ''South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.'' Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219. * Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". ''Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.'' * Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) ''Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific'': 109-132. * Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." ''Journal of the Burma Research Society'' 11: 89-97. * Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998). * Wannemacher, Mark W. (1998) ''Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.'' Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington. * Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / ''Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).'' Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 19: 164-182. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 21: 154-187. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 22: 124-138. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / ''Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.'' Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University. [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] mwz96m4weyqw58wjnaxxwnfp7av3b90 1037696 1037695 2026-06-12T12:06:57Z Chenzeyan29 141880 [[Special:Contributions/Chenzeyan29|Chenzeyan29]] ([[User talk:Chenzeyan29|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1037695|1037695]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည် 1037696 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = ဗမာနွယ် |region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] |familycolor = Sino-Tibetan |fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3 = [[:en: ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ |ဗမာ-ချိအန်]]? |fam4 = [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] |child1 = မြောက်ပိုင်း ဗမာနွယ် |child2 = တောင်ပိုင်း ဗမာနွယ် |glotto = burm1266 |glottorefname = ဗမာနွယ် }} [[File:Langues Birmanes.png |thumb| ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများအား]] ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများသည် [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]]နှင့်ဆက်စပ်ဘာသာစကားများဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကား၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]နှင့် အခြားဗမာဒေသိယစကားများဖြစ်သော [[ထားဝယ်စကား]] စသည်တို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်းတို့တွင်ပြောဆိုသုံးနှုန်းပြီး စာအရေးအသားစနစ်မရှိသေးသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများဖြစ်သော [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] တို့ပါဝင်သည်။ == ဘာသာစကားအမည်များ == ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအုပ်စုဝင်တို့ကို ဘာသာစကားအမျိုးမျိုးမှ အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်ကြလေသည်။ (ဘရက်ဒလေ ၁၉၉၇) {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ အမည်များ ! ကိုယ်တိုင်သတ်မှတ်သော လူမျိုးစုအမည် ! ကချင်ဘာသာအမည် ! ဗမာအမည် ! တရုတ်ဘာသာအမည် |- |လော်ဝေါ် | မရူ |မရူ | Làngsù 浪速 |- |ဇိုင်ဝါး |အဇီး |ဇီး | Zǎiwǎ 载瓦 |- |လချိတ် |လရှီ |လရှီ | Lāqí 喇期, Lèqí 勒期 |- | ငေါ့ချမ်း | - | မိုင်းသာ | Āchāng 阿昌 |- | ပေါ်လာ | - | - | Bōlā 波拉 |} ဇိုင်ဝါး(တရုတ်အခေါ် Xiaoshan 小山)၊ လော်ဝေါ်(တရုတ်အခေါ် Lang'e 浪峨)၊ လချိတ်(တရုတ်အခေါ် Chashan 茶山) နှင့် Pela လူမျိုးစုတို့သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုမျိုးနွယ်များအဖြစ် တရားဝင်သတ်မှတ်ထားပြီး [[ဂျိန်ဖော့လူမျိုး]]စုအတွင်းတွင် ပါဝင်သည်။ တရုတ်တို့က ဂျိန်းဖောမျိုးနွယ်စုအားလုံးကို စုပေါင်း၍ Dashan 大山 ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ဂျိန်ဖော့၊ ဇိုင်ဝါ၊ လော်ဝေါ်၊ လချိတ်စသည့် မျိုးနွယ်စုတို့သည် ကချင်တိုင်းရင်းသားတို့တွင်ပါဝင်ကာ မိုင်းသာလူမျိုးမှာ ရှမ်းတိုင်းရင်းသားတို့တွင်ပါဝင်ပြီး ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးတွင်အပါအဝင်ဖြစ်ကြသည်။ <nowiki>:</nowiki><ref name="Dai2005">Dai Qingxia (2005). </ref> == ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ == === လာမာ (၂၀၁၂) === ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ * '''ဗမာနွယ်''' **[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု]] (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်) ** မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်) *** မိုင်းသာအုပ်စု **** [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] *** ဇိုင်ဝါးအုပ်စု<br> **** ပေါ်လာ (ပေါ်လာ) **** လရှီ-ဇိုင်ဝါး ***** လရှီ (လချိတ်) ***** မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး) === နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉) === နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် ''ရ'' နှင့် ''ယ ''တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် ''ယ'' ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ ''ကျောင်း'' ကို ''က္လောင်း၊ မြေ ''ကို '' မ္လေ ''စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ [[မြိတ်စကား|ဘိတ်စကား]]မှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ * [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]] (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်) * [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] * ရှန်းတောင်စကား * [[ဖွန်းဘာသာစကား|ဖွန်းစကား]] * [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနုစကား]] ; မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ * [[Zaiwa language|ဇိုင်ဝါး(အဇီး)]] * ပေါ်လာစကား [[Lashi language|လရှီစကား]] * မရူ(လော်ဝေါ် === ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) === ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။ * ဥဂွန်-ဗမာနွယ်<br> ** ဥဂွန်နွယ် ** ဗမာနွယ်<br> *** ဗမာဘာသာစကား *** အခြားဗမာအုပ်စု<br> **** ဖွန်း **** ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု<br> ***** မရူ၊ အဇီး ***** လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင် ==ပြောဆိုသူဦးရေ== ဗမာဘာသာစကား၏ [[ပထမဘာသာစကား| မိခင်ဘာသာစကား]] ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂) {| class="wikitable sortable" ! မျိုးနွယ် !! ပြောဆိုသူဦးရေ !ရာခိုင်နှုန်း |- | [[ဗမာ |မြန်မာ ဗမာ]] || align="center" | 38,800,290 |88.34% |- | [[Rakhine|ရခိုင် ဗမာ]] || align="center" |3,500,570 |7.9% |- | [[ထားဝယ်|ထားဝယ် ဗမာ]] || align="center" |590,790 |1.34% |- | [[မာရမာကြီး |မာရမာ ဗမာ]]|| align="center" |249,000 |0.56% |- | [[ဓနု |ဓနု ဗမာ]]|| align="center" |224,560 |0.51% |- | [[အင်းသား|အင်းသား ဗမာ]]|| align="center" |250,000 |0.56% |- | [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး ဗမာ]] || align="center" |120,610 |0.27% |- | [[လော်ဝေါ်|လော်ဝေါ် ဗမာ]]|| align="center" |108,236 |0.24% |- | [[လချိဒ်|လချိဒ် ဗမာ]] || align="center" |40,050 |0.09.% |- | [[အာချန်|အာချန် ဗမာ]]|| align="center" |30,000 |0.06% |- | [[ဖွန်း|ဖွန်း ဗမာ]]|| align="center" |1500 |0.003% |- | [[ပေလာ|ပေလာ ဗမာ]]|| align="center" |1000 |0.002% |- | [[ချာရှန်|ငေါချင် ဗမာ]]|| align="center" | 600 |>0.001% |- | [[ရှန်းတောက်|ရှန်းတောက် ဗမာ]]|| align="center" |100 |>0.0002% |- !စုစုပေါင်း !43,917,306 !100% |} == မှတ်စု == {{Reflist}} == ကိုးကား == * Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'' 53: 273-294. * Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." ''Lingua'' 15: 463-474. * Burling, Robbins (1967). ''Proto Lolo–Burmese.'' Bloomington: Indiana University. * Clerk, F. V. (1911). ''A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.'' Rangoon: American Baptist mission press. * Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41. * Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao * Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998. * Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. ''Contributions to Sino-Tibetan Studies'': 101-134. * Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 ''Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon''. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992. * Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.'' Oxford: Oxford University Press. * Mann, Noel Walter. 1998. [http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/23/90/132390921332299549002345810814448043482/Proto_Northern_Burmic.pdf A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic]. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas. * Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 2. * Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 4. * Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." ''Journal of the Burma Research Society'' 23.1: 31-46. * [[ဂျွန် အိုကဲလ်|Okell, John]] (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. ''Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.'' (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114. * Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". ''South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.'' Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219. * Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". ''Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.'' * Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) ''Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific'': 109-132. * Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." ''Journal of the Burma Research Society'' 11: 89-97. * Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998). * Wannemacher, Mark W. (1998) ''Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.'' Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington. * Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / ''Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).'' Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 19: 164-182. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 21: 154-187. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 22: 124-138. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / ''Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.'' Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University. [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] m2vs26m7upye62iyvp3hrm75scuvmtw 1037697 1037696 2026-06-12T12:07:56Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037697 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ |region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] |familycolor = Sino-Tibetan |fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3 = [[:en: ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ |ဗမာ-ချိအန်]]? |fam4 = [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] |child1 = မြောက်ပိုင်း ဗမာနွယ် |child2 = တောင်ပိုင်း ဗမာနွယ် |glotto = burm1266 |glottorefname = ဗမာနွယ် }} [[File:Langues Birmanes.png |thumb| ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများအား]] '''ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmish languages}}) သို့မဟုတ် '''မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[လိုလို-ဗမာဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]ခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ == ဘာသာစကားအမည်များ == ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအုပ်စုဝင်တို့ကို ဘာသာစကားအမျိုးမျိုးမှ အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်ကြလေသည်။ (ဘရက်ဒလေ ၁၉၉၇) {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ အမည်များ ! ကိုယ်တိုင်သတ်မှတ်သော လူမျိုးစုအမည် ! ကချင်ဘာသာအမည် ! ဗမာအမည် ! တရုတ်ဘာသာအမည် |- |လော်ဝေါ် | မရူ |မရူ | Làngsù 浪速 |- |ဇိုင်ဝါး |အဇီး |ဇီး | Zǎiwǎ 载瓦 |- |လချိတ် |လရှီ |လရှီ | Lāqí 喇期, Lèqí 勒期 |- | ငေါ့ချမ်း | - | မိုင်းသာ | Āchāng 阿昌 |- | ပေါ်လာ | - | - | Bōlā 波拉 |} ဇိုင်ဝါး(တရုတ်အခေါ် Xiaoshan 小山)၊ လော်ဝေါ်(တရုတ်အခေါ် Lang'e 浪峨)၊ လချိတ်(တရုတ်အခေါ် Chashan 茶山) နှင့် Pela လူမျိုးစုတို့သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုမျိုးနွယ်များအဖြစ် တရားဝင်သတ်မှတ်ထားပြီး [[ဂျိန်ဖော့လူမျိုး]]စုအတွင်းတွင် ပါဝင်သည်။ တရုတ်တို့က ဂျိန်းဖောမျိုးနွယ်စုအားလုံးကို စုပေါင်း၍ Dashan 大山 ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ဂျိန်ဖော့၊ ဇိုင်ဝါ၊ လော်ဝေါ်၊ လချိတ်စသည့် မျိုးနွယ်စုတို့သည် ကချင်တိုင်းရင်းသားတို့တွင်ပါဝင်ကာ မိုင်းသာလူမျိုးမှာ ရှမ်းတိုင်းရင်းသားတို့တွင်ပါဝင်ပြီး ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးတွင်အပါအဝင်ဖြစ်ကြသည်။ <nowiki>:</nowiki><ref name="Dai2005">Dai Qingxia (2005). </ref> == ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ == === လာမာ (၂၀၁၂) === ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ * '''ဗမာနွယ်''' **[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု]] (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်) ** မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်) *** မိုင်းသာအုပ်စု **** [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] *** ဇိုင်ဝါးအုပ်စု<br> **** ပေါ်လာ (ပေါ်လာ) **** လရှီ-ဇိုင်ဝါး ***** လရှီ (လချိတ်) ***** မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး) === နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉) === နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် ''ရ'' နှင့် ''ယ ''တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် ''ယ'' ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ ''ကျောင်း'' ကို ''က္လောင်း၊ မြေ ''ကို '' မ္လေ ''စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ [[မြိတ်စကား|ဘိတ်စကား]]မှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ * [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]] (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်) * [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] * ရှန်းတောင်စကား * [[ဖွန်းဘာသာစကား|ဖွန်းစကား]] * [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနုစကား]] ; မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ * [[Zaiwa language|ဇိုင်ဝါး(အဇီး)]] * ပေါ်လာစကား [[Lashi language|လရှီစကား]] * မရူ(လော်ဝေါ် === ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) === ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။ * ဥဂွန်-ဗမာနွယ်<br> ** ဥဂွန်နွယ် ** ဗမာနွယ်<br> *** ဗမာဘာသာစကား *** အခြားဗမာအုပ်စု<br> **** ဖွန်း **** ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု<br> ***** မရူ၊ အဇီး ***** လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင် ==ပြောဆိုသူဦးရေ== ဗမာဘာသာစကား၏ [[ပထမဘာသာစကား| မိခင်ဘာသာစကား]] ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂) {| class="wikitable sortable" ! မျိုးနွယ် !! ပြောဆိုသူဦးရေ !ရာခိုင်နှုန်း |- | [[ဗမာ |မြန်မာ ဗမာ]] || align="center" | 38,800,290 |88.34% |- | [[Rakhine|ရခိုင် ဗမာ]] || align="center" |3,500,570 |7.9% |- | [[ထားဝယ်|ထားဝယ် ဗမာ]] || align="center" |590,790 |1.34% |- | [[မာရမာကြီး |မာရမာ ဗမာ]]|| align="center" |249,000 |0.56% |- | [[ဓနု |ဓနု ဗမာ]]|| align="center" |224,560 |0.51% |- | [[အင်းသား|အင်းသား ဗမာ]]|| align="center" |250,000 |0.56% |- | [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး ဗမာ]] || align="center" |120,610 |0.27% |- | [[လော်ဝေါ်|လော်ဝေါ် ဗမာ]]|| align="center" |108,236 |0.24% |- | [[လချိဒ်|လချိဒ် ဗမာ]] || align="center" |40,050 |0.09.% |- | [[အာချန်|အာချန် ဗမာ]]|| align="center" |30,000 |0.06% |- | [[ဖွန်း|ဖွန်း ဗမာ]]|| align="center" |1500 |0.003% |- | [[ပေလာ|ပေလာ ဗမာ]]|| align="center" |1000 |0.002% |- | [[ချာရှန်|ငေါချင် ဗမာ]]|| align="center" | 600 |>0.001% |- | [[ရှန်းတောက်|ရှန်းတောက် ဗမာ]]|| align="center" |100 |>0.0002% |- !စုစုပေါင်း !43,917,306 !100% |} == မှတ်စု == {{Reflist}} == ကိုးကား == * Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'' 53: 273-294. * Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." ''Lingua'' 15: 463-474. * Burling, Robbins (1967). ''Proto Lolo–Burmese.'' Bloomington: Indiana University. * Clerk, F. V. (1911). ''A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.'' Rangoon: American Baptist mission press. * Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41. * Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao * Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998. * Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. ''Contributions to Sino-Tibetan Studies'': 101-134. * Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 ''Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon''. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992. * Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.'' Oxford: Oxford University Press. * Mann, Noel Walter. 1998. [http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/23/90/132390921332299549002345810814448043482/Proto_Northern_Burmic.pdf A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic]. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas. * Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 2. * Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 4. * Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." ''Journal of the Burma Research Society'' 23.1: 31-46. * [[ဂျွန် အိုကဲလ်|Okell, John]] (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. ''Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.'' (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114. * Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". ''South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.'' Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219. * Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". ''Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.'' * Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) ''Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific'': 109-132. * Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." ''Journal of the Burma Research Society'' 11: 89-97. * Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998). * Wannemacher, Mark W. (1998) ''Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.'' Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington. * Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / ''Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).'' Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 19: 164-182. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 21: 154-187. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 22: 124-138. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / ''Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.'' Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University. [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] 4zw5j6cg2crzg4nojokvzmyiz9z0u6s 1037698 1037697 2026-06-12T12:10:40Z Chenzeyan29 141880 /* ဘာသာစကားအမည်များ */ 1037698 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ |region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] |familycolor = Sino-Tibetan |fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3 = [[:en: ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ |ဗမာ-ချိအန်]]? |fam4 = [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] |child1 = မြောက်ပိုင်း ဗမာနွယ် |child2 = တောင်ပိုင်း ဗမာနွယ် |glotto = burm1266 |glottorefname = ဗမာနွယ် }} [[File:Langues Birmanes.png |thumb| ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများအား]] '''ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmish languages}}) သို့မဟုတ် '''မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[လိုလို-ဗမာဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]ခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ == ဘာသာစကားအမည်များ == {{Infobox language family | name = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ | nativename = Burmish languages | image = Langues Birmanes.png | image_size = 280px | image_alt = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ | image_caption = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ (မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အိမ်နီးချင်းဒေသများ) | region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ်)၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] | familycolor = Sino-Tibetan | family1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | family2 = [[တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | family3 = [[လိုလို-ဗမာဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]] | family4 = '''ဗမာနွယ်အုပ်စု''' | child1 = မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ် (Northern Burmish) | child2 = တောင်ပိုင်းဗမာနွယ် (Southern Burmish) }} '''ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmish languages}}) သို့မဟုတ် '''မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[လိုလို-ဗမာဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]ခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲခြားခြင်း == ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) ၏ ခွဲခြားမှုအရ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို ပထဝီဝင်နှင့် သဒ္ဒါစနစ်များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုကြီး နှစ်ခု ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။<ref name="bradley1997"/> === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများသည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုကြီး (ဂျင်းဖော) ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း နီးစပ်ကြသည်။ ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများမှာ - * [[မရူဘာသာစကား|မရူ]] (Maru / Lawngwaw) * [[လရှီဘာသာစကား|လရှီ]] (Lashi / Lacid) * [[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီး]] (Atsi / Zaiwa) * [[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] / အာချန် (Achang / Maingtha) * [[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါ]] (Pela / Bola) === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် ပင်မဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ အဓိက ပါဝင်သည်။ * '''[[ဗမာဘာသာစကား]]''' (Standard Burmese) * '''ဒေသန္တရ မူကွဲစကားများ:''' [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]] (Arakanese)၊ [[ထားဝယ်စကား]] (Tavoyan)၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]] နှင့် [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်နှင့် ထားဝယ်စကားတို့သည် ဗမာစာပေ ရေးထုံးဟောင်း၏ သံပြောင်းရစ်သံ (Rhotic 'R' sound) များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝိသေသ ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=41–49 |language=en}}</ref> == ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ == === လာမာ (၂၀၁၂) === ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ * '''ဗမာနွယ်''' **[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု]] (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်) ** မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်) *** မိုင်းသာအုပ်စု **** [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] *** ဇိုင်ဝါးအုပ်စု<br> **** ပေါ်လာ (ပေါ်လာ) **** လရှီ-ဇိုင်ဝါး ***** လရှီ (လချိတ်) ***** မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး) === နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉) === နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် ''ရ'' နှင့် ''ယ ''တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် ''ယ'' ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ ''ကျောင်း'' ကို ''က္လောင်း၊ မြေ ''ကို '' မ္လေ ''စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ [[မြိတ်စကား|ဘိတ်စကား]]မှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ * [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]] (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်) * [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] * ရှန်းတောင်စကား * [[ဖွန်းဘာသာစကား|ဖွန်းစကား]] * [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနုစကား]] ; မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ * [[Zaiwa language|ဇိုင်ဝါး(အဇီး)]] * ပေါ်လာစကား [[Lashi language|လရှီစကား]] * မရူ(လော်ဝေါ် === ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) === ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။ * ဥဂွန်-ဗမာနွယ်<br> ** ဥဂွန်နွယ် ** ဗမာနွယ်<br> *** ဗမာဘာသာစကား *** အခြားဗမာအုပ်စု<br> **** ဖွန်း **** ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု<br> ***** မရူ၊ အဇီး ***** လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင် ==ပြောဆိုသူဦးရေ== ဗမာဘာသာစကား၏ [[ပထမဘာသာစကား| မိခင်ဘာသာစကား]] ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂) {| class="wikitable sortable" ! မျိုးနွယ် !! ပြောဆိုသူဦးရေ !ရာခိုင်နှုန်း |- | [[ဗမာ |မြန်မာ ဗမာ]] || align="center" | 38,800,290 |88.34% |- | [[Rakhine|ရခိုင် ဗမာ]] || align="center" |3,500,570 |7.9% |- | [[ထားဝယ်|ထားဝယ် ဗမာ]] || align="center" |590,790 |1.34% |- | [[မာရမာကြီး |မာရမာ ဗမာ]]|| align="center" |249,000 |0.56% |- | [[ဓနု |ဓနု ဗမာ]]|| align="center" |224,560 |0.51% |- | [[အင်းသား|အင်းသား ဗမာ]]|| align="center" |250,000 |0.56% |- | [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး ဗမာ]] || align="center" |120,610 |0.27% |- | [[လော်ဝေါ်|လော်ဝေါ် ဗမာ]]|| align="center" |108,236 |0.24% |- | [[လချိဒ်|လချိဒ် ဗမာ]] || align="center" |40,050 |0.09.% |- | [[အာချန်|အာချန် ဗမာ]]|| align="center" |30,000 |0.06% |- | [[ဖွန်း|ဖွန်း ဗမာ]]|| align="center" |1500 |0.003% |- | [[ပေလာ|ပေလာ ဗမာ]]|| align="center" |1000 |0.002% |- | [[ချာရှန်|ငေါချင် ဗမာ]]|| align="center" | 600 |>0.001% |- | [[ရှန်းတောက်|ရှန်းတောက် ဗမာ]]|| align="center" |100 |>0.0002% |- !စုစုပေါင်း !43,917,306 !100% |} == မှတ်စု == {{Reflist}} == ကိုးကား == * Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'' 53: 273-294. * Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." ''Lingua'' 15: 463-474. * Burling, Robbins (1967). ''Proto Lolo–Burmese.'' Bloomington: Indiana University. * Clerk, F. V. (1911). ''A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.'' Rangoon: American Baptist mission press. * Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41. * Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao * Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998. * Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. ''Contributions to Sino-Tibetan Studies'': 101-134. * Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 ''Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon''. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992. * Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.'' Oxford: Oxford University Press. * Mann, Noel Walter. 1998. [http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/23/90/132390921332299549002345810814448043482/Proto_Northern_Burmic.pdf A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic]. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas. * Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 2. * Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 4. * Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." ''Journal of the Burma Research Society'' 23.1: 31-46. * [[ဂျွန် အိုကဲလ်|Okell, John]] (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. ''Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.'' (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114. * Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". ''South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.'' Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219. * Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". ''Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.'' * Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) ''Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific'': 109-132. * Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." ''Journal of the Burma Research Society'' 11: 89-97. * Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998). * Wannemacher, Mark W. (1998) ''Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.'' Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington. * Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / ''Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).'' Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 19: 164-182. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 21: 154-187. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 22: 124-138. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / ''Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.'' Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University. [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] 7bacfkfl2lkwatid91yanz7x9lne6jl 1037699 1037698 2026-06-12T12:11:25Z Chenzeyan29 141880 1037699 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ |region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] |familycolor = Sino-Tibetan |fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3 = [[:en: ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ |ဗမာ-ချိအန်]]? |fam4 = [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] |child1 = မြောက်ပိုင်း ဗမာနွယ် |child2 = တောင်ပိုင်း ဗမာနွယ် |glotto = burm1266 |glottorefname = ဗမာနွယ် }} [[File:Langues Birmanes.png |thumb| ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများအား]] '''ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmish languages}}) သို့မဟုတ် '''မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[လိုလို-ဗမာဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]ခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲခြားခြင်း == ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) ၏ ခွဲခြားမှုအရ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို ပထဝီဝင်နှင့် သဒ္ဒါစနစ်များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုကြီး နှစ်ခု ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။<ref name="bradley1997"/> === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများသည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုကြီး (ဂျင်းဖော) ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း နီးစပ်ကြသည်။ ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများမှာ - * [[မရူဘာသာစကား|မရူ]] (Maru / Lawngwaw) * [[လရှီဘာသာစကား|လရှီ]] (Lashi / Lacid) * [[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီး]] (Atsi / Zaiwa) * [[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] / အာချန် (Achang / Maingtha) * [[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါ]] (Pela / Bola) === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် ပင်မဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ အဓိက ပါဝင်သည်။ * '''[[ဗမာဘာသာစကား]]''' (Standard Burmese) * '''ဒေသန္တရ မူကွဲစကားများ:''' [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]] (Arakanese)၊ [[ထားဝယ်စကား]] (Tavoyan)၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]] နှင့် [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်နှင့် ထားဝယ်စကားတို့သည် ဗမာစာပေ ရေးထုံးဟောင်း၏ သံပြောင်းရစ်သံ (Rhotic 'R' sound) များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝိသေသ ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=41–49 |language=en}}</ref> == ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ == === လာမာ (၂၀၁၂) === ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ * '''ဗမာနွယ်''' **[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု]] (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်) ** မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်) *** မိုင်းသာအုပ်စု **** [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] *** ဇိုင်ဝါးအုပ်စု<br> **** ပေါ်လာ (ပေါ်လာ) **** လရှီ-ဇိုင်ဝါး ***** လရှီ (လချိတ်) ***** မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး) === နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉) === နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် ''ရ'' နှင့် ''ယ ''တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် ''ယ'' ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ ''ကျောင်း'' ကို ''က္လောင်း၊ မြေ ''ကို '' မ္လေ ''စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ [[မြိတ်စကား|ဘိတ်စကား]]မှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ * [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]] (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်) * [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] * ရှန်းတောင်စကား * [[ဖွန်းဘာသာစကား|ဖွန်းစကား]] * [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနုစကား]] ; မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ * [[Zaiwa language|ဇိုင်ဝါး(အဇီး)]] * ပေါ်လာစကား [[Lashi language|လရှီစကား]] * မရူ(လော်ဝေါ် === ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) === ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။ * ဥဂွန်-ဗမာနွယ်<br> ** ဥဂွန်နွယ် ** ဗမာနွယ်<br> *** ဗမာဘာသာစကား *** အခြားဗမာအုပ်စု<br> **** ဖွန်း **** ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု<br> ***** မရူ၊ အဇီး ***** လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင် ==ပြောဆိုသူဦးရေ== ဗမာဘာသာစကား၏ [[ပထမဘာသာစကား| မိခင်ဘာသာစကား]] ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂) {| class="wikitable sortable" ! မျိုးနွယ် !! ပြောဆိုသူဦးရေ !ရာခိုင်နှုန်း |- | [[ဗမာ |မြန်မာ ဗမာ]] || align="center" | 38,800,290 |88.34% |- | [[Rakhine|ရခိုင် ဗမာ]] || align="center" |3,500,570 |7.9% |- | [[ထားဝယ်|ထားဝယ် ဗမာ]] || align="center" |590,790 |1.34% |- | [[မာရမာကြီး |မာရမာ ဗမာ]]|| align="center" |249,000 |0.56% |- | [[ဓနု |ဓနု ဗမာ]]|| align="center" |224,560 |0.51% |- | [[အင်းသား|အင်းသား ဗမာ]]|| align="center" |250,000 |0.56% |- | [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး ဗမာ]] || align="center" |120,610 |0.27% |- | [[လော်ဝေါ်|လော်ဝေါ် ဗမာ]]|| align="center" |108,236 |0.24% |- | [[လချိဒ်|လချိဒ် ဗမာ]] || align="center" |40,050 |0.09.% |- | [[အာချန်|အာချန် ဗမာ]]|| align="center" |30,000 |0.06% |- | [[ဖွန်း|ဖွန်း ဗမာ]]|| align="center" |1500 |0.003% |- | [[ပေလာ|ပေလာ ဗမာ]]|| align="center" |1000 |0.002% |- | [[ချာရှန်|ငေါချင် ဗမာ]]|| align="center" | 600 |>0.001% |- | [[ရှန်းတောက်|ရှန်းတောက် ဗမာ]]|| align="center" |100 |>0.0002% |- !စုစုပေါင်း !43,917,306 !100% |} == မှတ်စု == {{Reflist}} == ကိုးကား == * Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'' 53: 273-294. * Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." ''Lingua'' 15: 463-474. * Burling, Robbins (1967). ''Proto Lolo–Burmese.'' Bloomington: Indiana University. * Clerk, F. V. (1911). ''A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.'' Rangoon: American Baptist mission press. * Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41. * Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao * Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998. * Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. ''Contributions to Sino-Tibetan Studies'': 101-134. * Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 ''Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon''. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992. * Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.'' Oxford: Oxford University Press. * Mann, Noel Walter. 1998. [http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/23/90/132390921332299549002345810814448043482/Proto_Northern_Burmic.pdf A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic]. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas. * Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 2. * Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 4. * Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." ''Journal of the Burma Research Society'' 23.1: 31-46. * [[ဂျွန် အိုကဲလ်|Okell, John]] (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. ''Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.'' (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114. * Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". ''South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.'' Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219. * Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". ''Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.'' * Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) ''Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific'': 109-132. * Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." ''Journal of the Burma Research Society'' 11: 89-97. * Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998). * Wannemacher, Mark W. (1998) ''Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.'' Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington. * Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / ''Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).'' Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 19: 164-182. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 21: 154-187. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 22: 124-138. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / ''Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.'' Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University. [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] oogbih9t4piehiw7212c7jvkc8b5fpp 1037700 1037699 2026-06-12T12:13:46Z Chenzeyan29 141880 /* ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ */ 1037700 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ |region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] |familycolor = Sino-Tibetan |fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3 = [[:en: ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ |ဗမာ-ချိအန်]]? |fam4 = [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] |child1 = မြောက်ပိုင်း ဗမာနွယ် |child2 = တောင်ပိုင်း ဗမာနွယ် |glotto = burm1266 |glottorefname = ဗမာနွယ် }} [[File:Langues Birmanes.png |thumb| ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများအား]] '''ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmish languages}}) သို့မဟုတ် '''မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[လိုလို-ဗမာဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]ခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲခြားခြင်း == ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) ၏ ခွဲခြားမှုအရ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို ပထဝီဝင်နှင့် သဒ္ဒါစနစ်များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုကြီး နှစ်ခု ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။<ref name="bradley1997"/> === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများသည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုကြီး (ဂျင်းဖော) ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း နီးစပ်ကြသည်။ ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများမှာ - * [[မရူဘာသာစကား|မရူ]] (Maru / Lawngwaw) * [[လရှီဘာသာစကား|လရှီ]] (Lashi / Lacid) * [[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီး]] (Atsi / Zaiwa) * [[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] / အာချန် (Achang / Maingtha) * [[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါ]] (Pela / Bola) === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် ပင်မဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ အဓိက ပါဝင်သည်။ * '''[[ဗမာဘာသာစကား]]''' (Standard Burmese) * '''ဒေသန္တရ မူကွဲစကားများ:''' [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]] (Arakanese)၊ [[ထားဝယ်စကား]] (Tavoyan)၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]] နှင့် [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်နှင့် ထားဝယ်စကားတို့သည် ဗမာစာပေ ရေးထုံးဟောင်း၏ သံပြောင်းရစ်သံ (Rhotic 'R' sound) များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝိသေသ ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=41–49 |language=en}}</ref> == ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ == === လာမာ (၂၀၁၂) === ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ * '''ဗမာနွယ်''' **[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု]] (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်) ** မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်) *** မိုင်းသာအုပ်စု **** [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] *** ဇိုင်ဝါးအုပ်စု<br> **** ပေါ်လာ (ပေါ်လာ) **** လရှီ-ဇိုင်ဝါး ***** လရှီ (လချိတ်) ***** မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး) === နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉) === နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် ''ရ'' နှင့် ''ယ ''တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် ''ယ'' ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ ''ကျောင်း'' ကို ''က္လောင်း၊ မြေ ''ကို '' မ္လေ ''စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ [[မြိတ်စကား|ဘိတ်စကား]]မှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ * [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]] (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်) * [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] * ရှန်းတောင်စကား * [[ဖွန်းဘာသာစကား|ဖွန်းစကား]] * [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနုစကား]] ; မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ * [[Zaiwa language|ဇိုင်ဝါး(အဇီး)]] * ပေါ်လာစကား [[Lashi language|လရှီစကား]] * မရူ(လော်ဝေါ် === ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) === ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။ * ဥဂွန်-ဗမာနွယ်<br> ** ဥဂွန်နွယ် ** ဗမာနွယ်<br> *** ဗမာဘာသာစကား *** အခြားဗမာအုပ်စု<br> **** ဖွန်း **** ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု<br> ***** မရူ၊ အဇီး ***** လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင် === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း (ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း)၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားများက အဓိက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="bradley1997"/> * '''[[မရူဘာသာစကား|မရူစကား]]''' (Maru / လောင်ဝေါ် - Lawngwaw) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တို့တွင် အများဆုံးပြောဆိုကြသည်။<ref name="ethnologue_burmish">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/burmish |title=Burmish Languages |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> * '''[[လရှီဘာသာစကား|လရှီစကား]]''' (Lashi / လာစိဒ် - Lacid) : မရူစကားနှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ * '''[[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီးစကား]]''' (Atsi / ဇိုင်ဝါး - Zaiwa) : တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဂျင်းဖော (ကချင်) ကမ္ပည်းအောက်တွင် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ဘာသာစကားဗေဒအရ ဗမာနွယ်ဝင် စကားဖြစ်သည်။ * '''[[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]]''' (Achang / အာချန်) : မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း မိုင်းသာဒေသနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် လုံချန်းခရိုင်တို့တွင် အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ * '''[[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါစကား]]''' (Pela / ဘိုလာ - Bola) : ပြောဆိုသူဦးရေ အနည်းငယ်သာရှိသော မထင်ရှားသည့် မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |first2=LaPolla |second2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=၂၀၀၃ |publisher=Routledge |language=en}}</ref> * '''ဖွန်းဘာသာစကား''' (Hpon / Phun) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ် ဧရာဝတီမြစ်ကျဉ်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ဟိုပိလူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် ပြောဆိုသူမရှိသလောက် ပျောက်ကွယ်လုနီးပါး ဖြစ်နေသော ဘာသာစကား (Nearly Extinct Language) အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ထားသည်။<ref name="ethnologue_burmish"/> === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မရုံးသုံးစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရ မူကွဲစကားရပ်များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် သမိုင်းဦးအသံထွက်ဗေဒ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုစနစ်ချင်း တူညီကြသည်။<ref name="Nishi1977">{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=၄၁–၄၉ |language=en}}</ref> * '''[[ဗမာဘာသာစကား|ဗမာစကား]]''' (Standard Burmese) : မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး စံပြဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ * '''[[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]]''' (Arakanese / ရခိုင်ဒေသန္တရစကား) : ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတို့တွင် ပြောဆိုကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစာ ရေးထုံးပါ ‘ရကောက်’ (Rhotic 'R' sound) အသံထွက်ကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name="Nishi1977"/> * '''[[ထားဝယ်စကား]]''' (Tavoyan / ထားဝယ်ဒေသန္တရစကား) : မြန်မာနိုင်ငံ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး ထားဝယ်ခရိုင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ သရသံနှင့် ဗျည်းတွဲသံ အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ * '''[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]''' (Intha) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[အင်းလေးကန်]] ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသော အင်းသားလူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * '''[[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]]''' (Danu) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း ကလော၊ ပင်းတယဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲဖြစ်သည်။ * '''[[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]]''' (Taungyo) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြပြီး အခြားသော ဒေသန္တရစကားများကဲ့သို့ပင် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင် စကားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} ==ပြောဆိုသူဦးရေ== ဗမာဘာသာစကား၏ [[ပထမဘာသာစကား| မိခင်ဘာသာစကား]] ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂) {| class="wikitable sortable" ! မျိုးနွယ် !! ပြောဆိုသူဦးရေ !ရာခိုင်နှုန်း |- | [[ဗမာ |မြန်မာ ဗမာ]] || align="center" | 38,800,290 |88.34% |- | [[Rakhine|ရခိုင် ဗမာ]] || align="center" |3,500,570 |7.9% |- | [[ထားဝယ်|ထားဝယ် ဗမာ]] || align="center" |590,790 |1.34% |- | [[မာရမာကြီး |မာရမာ ဗမာ]]|| align="center" |249,000 |0.56% |- | [[ဓနု |ဓနု ဗမာ]]|| align="center" |224,560 |0.51% |- | [[အင်းသား|အင်းသား ဗမာ]]|| align="center" |250,000 |0.56% |- | [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး ဗမာ]] || align="center" |120,610 |0.27% |- | [[လော်ဝေါ်|လော်ဝေါ် ဗမာ]]|| align="center" |108,236 |0.24% |- | [[လချိဒ်|လချိဒ် ဗမာ]] || align="center" |40,050 |0.09.% |- | [[အာချန်|အာချန် ဗမာ]]|| align="center" |30,000 |0.06% |- | [[ဖွန်း|ဖွန်း ဗမာ]]|| align="center" |1500 |0.003% |- | [[ပေလာ|ပေလာ ဗမာ]]|| align="center" |1000 |0.002% |- | [[ချာရှန်|ငေါချင် ဗမာ]]|| align="center" | 600 |>0.001% |- | [[ရှန်းတောက်|ရှန်းတောက် ဗမာ]]|| align="center" |100 |>0.0002% |- !စုစုပေါင်း !43,917,306 !100% |} == မှတ်စု == {{Reflist}} == ကိုးကား == * Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'' 53: 273-294. * Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." ''Lingua'' 15: 463-474. * Burling, Robbins (1967). ''Proto Lolo–Burmese.'' Bloomington: Indiana University. * Clerk, F. V. (1911). ''A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.'' Rangoon: American Baptist mission press. * Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41. * Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao * Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998. * Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. ''Contributions to Sino-Tibetan Studies'': 101-134. * Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 ''Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon''. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992. * Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.'' Oxford: Oxford University Press. * Mann, Noel Walter. 1998. [http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/23/90/132390921332299549002345810814448043482/Proto_Northern_Burmic.pdf A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic]. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas. * Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 2. * Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 4. * Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." ''Journal of the Burma Research Society'' 23.1: 31-46. * [[ဂျွန် အိုကဲလ်|Okell, John]] (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. ''Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.'' (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114. * Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". ''South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.'' Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219. * Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". ''Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.'' * Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) ''Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific'': 109-132. * Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." ''Journal of the Burma Research Society'' 11: 89-97. * Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998). * Wannemacher, Mark W. (1998) ''Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.'' Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington. * Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / ''Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).'' Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 19: 164-182. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 21: 154-187. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 22: 124-138. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / ''Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.'' Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University. [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] 1na1p1lvyuhh3e8wcnw93tsmmkluyzt 1037701 1037700 2026-06-12T12:13:59Z Chenzeyan29 141880 1037701 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ |region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] |familycolor = Sino-Tibetan |fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3 = [[:en: ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ |ဗမာ-ချိအန်]]? |fam4 = [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] |child1 = မြောက်ပိုင်း ဗမာနွယ် |child2 = တောင်ပိုင်း ဗမာနွယ် |glotto = burm1266 |glottorefname = ဗမာနွယ် }} [[File:Langues Birmanes.png |thumb| ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများအား]] '''ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmish languages}}) သို့မဟုတ် '''မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[လိုလို-ဗမာဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]ခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲခြားခြင်း == ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) ၏ ခွဲခြားမှုအရ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို ပထဝီဝင်နှင့် သဒ္ဒါစနစ်များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုကြီး နှစ်ခု ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။<ref name="bradley1997"/> === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများသည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုကြီး (ဂျင်းဖော) ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း နီးစပ်ကြသည်။ ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများမှာ - * [[မရူဘာသာစကား|မရူ]] (Maru / Lawngwaw) * [[လရှီဘာသာစကား|လရှီ]] (Lashi / Lacid) * [[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီး]] (Atsi / Zaiwa) * [[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] / အာချန် (Achang / Maingtha) * [[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါ]] (Pela / Bola) === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် ပင်မဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ အဓိက ပါဝင်သည်။ * '''[[ဗမာဘာသာစကား]]''' (Standard Burmese) * '''ဒေသန္တရ မူကွဲစကားများ:''' [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]] (Arakanese)၊ [[ထားဝယ်စကား]] (Tavoyan)၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]] နှင့် [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်နှင့် ထားဝယ်စကားတို့သည် ဗမာစာပေ ရေးထုံးဟောင်း၏ သံပြောင်းရစ်သံ (Rhotic 'R' sound) များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝိသေသ ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=41–49 |language=en}}</ref> == ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ == === လာမာ (၂၀၁၂) === ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ * '''ဗမာနွယ်''' **[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု]] (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်) ** မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်) *** မိုင်းသာအုပ်စု **** [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] *** ဇိုင်ဝါးအုပ်စု<br> **** ပေါ်လာ (ပေါ်လာ) **** လရှီ-ဇိုင်ဝါး ***** လရှီ (လချိတ်) ***** မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး) === နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉) === နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် ''ရ'' နှင့် ''ယ ''တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် ''ယ'' ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ ''ကျောင်း'' ကို ''က္လောင်း၊ မြေ ''ကို '' မ္လေ ''စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ [[မြိတ်စကား|ဘိတ်စကား]]မှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ * [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]] (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်) * [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] * ရှန်းတောင်စကား * [[ဖွန်းဘာသာစကား|ဖွန်းစကား]] * [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနုစကား]] ; မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ * [[Zaiwa language|ဇိုင်ဝါး(အဇီး)]] * ပေါ်လာစကား [[Lashi language|လရှီစကား]] * မရူ(လော်ဝေါ် === ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) === ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။ * ဥဂွန်-ဗမာနွယ်<br> ** ဥဂွန်နွယ် ** ဗမာနွယ်<br> *** ဗမာဘာသာစကား *** အခြားဗမာအုပ်စု<br> **** ဖွန်း **** ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု<br> ***** မရူ၊ အဇီး ***** လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင် === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း (ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း)၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားများက အဓိက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="bradley1997"/> * '''[[မရူဘာသာစကား|မရူစကား]]''' (Maru / လောင်ဝေါ် - Lawngwaw) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တို့တွင် အများဆုံးပြောဆိုကြသည်။<ref name="ethnologue_burmish">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/burmish |title=Burmish Languages |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> * '''[[လရှီဘာသာစကား|လရှီစကား]]''' (Lashi / လာစိဒ် - Lacid) : မရူစကားနှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ * '''[[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီးစကား]]''' (Atsi / ဇိုင်ဝါး - Zaiwa) : တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဂျင်းဖော (ကချင်) ကမ္ပည်းအောက်တွင် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ဘာသာစကားဗေဒအရ ဗမာနွယ်ဝင် စကားဖြစ်သည်။ * '''[[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]]''' (Achang / အာချန်) : မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း မိုင်းသာဒေသနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် လုံချန်းခရိုင်တို့တွင် အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ * '''[[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါစကား]]''' (Pela / ဘိုလာ - Bola) : ပြောဆိုသူဦးရေ အနည်းငယ်သာရှိသော မထင်ရှားသည့် မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |first2=LaPolla |second2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=၂၀၀၃ |publisher=Routledge |language=en}}</ref> * '''ဖွန်းဘာသာစကား''' (Hpon / Phun) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ် ဧရာဝတီမြစ်ကျဉ်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ဟိုပိလူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် ပြောဆိုသူမရှိသလောက် ပျောက်ကွယ်လုနီးပါး ဖြစ်နေသော ဘာသာစကား (Nearly Extinct Language) အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ထားသည်။<ref name="ethnologue_burmish"/> === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မရုံးသုံးစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရ မူကွဲစကားရပ်များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် သမိုင်းဦးအသံထွက်ဗေဒ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုစနစ်ချင်း တူညီကြသည်။<ref name="Nishi1977">{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=၄၁–၄၉ |language=en}}</ref> * '''[[ဗမာဘာသာစကား|ဗမာစကား]]''' (Standard Burmese) : မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး စံပြဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ * '''[[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]]''' (Arakanese / ရခိုင်ဒေသန္တရစကား) : ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတို့တွင် ပြောဆိုကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစာ ရေးထုံးပါ ‘ရကောက်’ (Rhotic 'R' sound) အသံထွက်ကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name="Nishi1977"/> * '''[[ထားဝယ်စကား]]''' (Tavoyan / ထားဝယ်ဒေသန္တရစကား) : မြန်မာနိုင်ငံ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး ထားဝယ်ခရိုင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ သရသံနှင့် ဗျည်းတွဲသံ အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ * '''[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]''' (Intha) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[အင်းလေးကန်]] ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသော အင်းသားလူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * '''[[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]]''' (Danu) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း ကလော၊ ပင်းတယဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲဖြစ်သည်။ * '''[[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]]''' (Taungyo) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြပြီး အခြားသော ဒေသန္တရစကားများကဲ့သို့ပင် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင် စကားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ==ပြောဆိုသူဦးရေ== ဗမာဘာသာစကား၏ [[ပထမဘာသာစကား| မိခင်ဘာသာစကား]] ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂) {| class="wikitable sortable" ! မျိုးနွယ် !! ပြောဆိုသူဦးရေ !ရာခိုင်နှုန်း |- | [[ဗမာ |မြန်မာ ဗမာ]] || align="center" | 38,800,290 |88.34% |- | [[Rakhine|ရခိုင် ဗမာ]] || align="center" |3,500,570 |7.9% |- | [[ထားဝယ်|ထားဝယ် ဗမာ]] || align="center" |590,790 |1.34% |- | [[မာရမာကြီး |မာရမာ ဗမာ]]|| align="center" |249,000 |0.56% |- | [[ဓနု |ဓနု ဗမာ]]|| align="center" |224,560 |0.51% |- | [[အင်းသား|အင်းသား ဗမာ]]|| align="center" |250,000 |0.56% |- | [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး ဗမာ]] || align="center" |120,610 |0.27% |- | [[လော်ဝေါ်|လော်ဝေါ် ဗမာ]]|| align="center" |108,236 |0.24% |- | [[လချိဒ်|လချိဒ် ဗမာ]] || align="center" |40,050 |0.09.% |- | [[အာချန်|အာချန် ဗမာ]]|| align="center" |30,000 |0.06% |- | [[ဖွန်း|ဖွန်း ဗမာ]]|| align="center" |1500 |0.003% |- | [[ပေလာ|ပေလာ ဗမာ]]|| align="center" |1000 |0.002% |- | [[ချာရှန်|ငေါချင် ဗမာ]]|| align="center" | 600 |>0.001% |- | [[ရှန်းတောက်|ရှန်းတောက် ဗမာ]]|| align="center" |100 |>0.0002% |- !စုစုပေါင်း !43,917,306 !100% |} == မှတ်စု == {{Reflist}} == ကိုးကား == * Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'' 53: 273-294. * Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." ''Lingua'' 15: 463-474. * Burling, Robbins (1967). ''Proto Lolo–Burmese.'' Bloomington: Indiana University. * Clerk, F. V. (1911). ''A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.'' Rangoon: American Baptist mission press. * Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41. * Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao * Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998. * Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. ''Contributions to Sino-Tibetan Studies'': 101-134. * Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 ''Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon''. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992. * Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.'' Oxford: Oxford University Press. * Mann, Noel Walter. 1998. [http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/23/90/132390921332299549002345810814448043482/Proto_Northern_Burmic.pdf A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic]. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas. * Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 2. * Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 4. * Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." ''Journal of the Burma Research Society'' 23.1: 31-46. * [[ဂျွန် အိုကဲလ်|Okell, John]] (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. ''Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.'' (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114. * Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". ''South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.'' Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219. * Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". ''Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.'' * Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) ''Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific'': 109-132. * Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." ''Journal of the Burma Research Society'' 11: 89-97. * Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998). * Wannemacher, Mark W. (1998) ''Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.'' Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington. * Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / ''Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).'' Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 19: 164-182. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 21: 154-187. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 22: 124-138. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / ''Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.'' Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University. [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] gbtpx6s6jb957tzs29ltbl5khjr8o1r 1037702 1037701 2026-06-12T12:14:50Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037702 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ |region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] |familycolor = Sino-Tibetan |fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3 = [[:en: ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ |ဗမာ-ချိအန်]]? |fam4 = [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] |child1 = မြောက်ပိုင်း ဗမာနွယ် |child2 = တောင်ပိုင်း ဗမာနွယ် |glotto = burm1266 |glottorefname = ဗမာနွယ် }} [[File:Langues Birmanes.png |thumb| ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများအား]] '''ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmish languages}}) သို့မဟုတ် '''မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]ခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲခြားခြင်း == ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) ၏ ခွဲခြားမှုအရ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို ပထဝီဝင်နှင့် သဒ္ဒါစနစ်များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုကြီး နှစ်ခု ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။<ref name="bradley1997"/> === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများသည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုကြီး (ဂျင်းဖော) ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း နီးစပ်ကြသည်။ ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများမှာ - * [[မရူဘာသာစကား|မရူ]] (Maru / Lawngwaw) * [[လရှီဘာသာစကား|လရှီ]] (Lashi / Lacid) * [[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီး]] (Atsi / Zaiwa) * [[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] / အာချန် (Achang / Maingtha) * [[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါ]] (Pela / Bola) === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် ပင်မဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ အဓိက ပါဝင်သည်။ * '''[[ဗမာဘာသာစကား]]''' (Standard Burmese) * '''ဒေသန္တရ မူကွဲစကားများ:''' [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]] (Arakanese)၊ [[ထားဝယ်စကား]] (Tavoyan)၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]] နှင့် [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်နှင့် ထားဝယ်စကားတို့သည် ဗမာစာပေ ရေးထုံးဟောင်း၏ သံပြောင်းရစ်သံ (Rhotic 'R' sound) များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝိသေသ ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=41–49 |language=en}}</ref> == ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ == === လာမာ (၂၀၁၂) === ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ * '''ဗမာနွယ်''' **[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု]] (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်) ** မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်) *** မိုင်းသာအုပ်စု **** [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] *** ဇိုင်ဝါးအုပ်စု<br> **** ပေါ်လာ (ပေါ်လာ) **** လရှီ-ဇိုင်ဝါး ***** လရှီ (လချိတ်) ***** မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး) === နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉) === နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် ''ရ'' နှင့် ''ယ ''တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် ''ယ'' ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ ''ကျောင်း'' ကို ''က္လောင်း၊ မြေ ''ကို '' မ္လေ ''စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ [[မြိတ်စကား|ဘိတ်စကား]]မှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ * [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]] (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်) * [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] * ရှန်းတောင်စကား * [[ဖွန်းဘာသာစကား|ဖွန်းစကား]] * [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနုစကား]] ; မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ * [[Zaiwa language|ဇိုင်ဝါး(အဇီး)]] * ပေါ်လာစကား [[Lashi language|လရှီစကား]] * မရူ(လော်ဝေါ် === ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) === ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။ * ဥဂွန်-ဗမာနွယ်<br> ** ဥဂွန်နွယ် ** ဗမာနွယ်<br> *** ဗမာဘာသာစကား *** အခြားဗမာအုပ်စု<br> **** ဖွန်း **** ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု<br> ***** မရူ၊ အဇီး ***** လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင် === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း (ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း)၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားများက အဓိက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="bradley1997"/> * '''[[မရူဘာသာစကား|မရူစကား]]''' (Maru / လောင်ဝေါ် - Lawngwaw) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တို့တွင် အများဆုံးပြောဆိုကြသည်။<ref name="ethnologue_burmish">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/burmish |title=Burmish Languages |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> * '''[[လရှီဘာသာစကား|လရှီစကား]]''' (Lashi / လာစိဒ် - Lacid) : မရူစကားနှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ * '''[[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီးစကား]]''' (Atsi / ဇိုင်ဝါး - Zaiwa) : တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဂျင်းဖော (ကချင်) ကမ္ပည်းအောက်တွင် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ဘာသာစကားဗေဒအရ ဗမာနွယ်ဝင် စကားဖြစ်သည်။ * '''[[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]]''' (Achang / အာချန်) : မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း မိုင်းသာဒေသနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် လုံချန်းခရိုင်တို့တွင် အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ * '''[[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါစကား]]''' (Pela / ဘိုလာ - Bola) : ပြောဆိုသူဦးရေ အနည်းငယ်သာရှိသော မထင်ရှားသည့် မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |first2=LaPolla |second2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=၂၀၀၃ |publisher=Routledge |language=en}}</ref> * '''ဖွန်းဘာသာစကား''' (Hpon / Phun) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ် ဧရာဝတီမြစ်ကျဉ်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ဟိုပိလူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် ပြောဆိုသူမရှိသလောက် ပျောက်ကွယ်လုနီးပါး ဖြစ်နေသော ဘာသာစကား (Nearly Extinct Language) အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ထားသည်။<ref name="ethnologue_burmish"/> === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မရုံးသုံးစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရ မူကွဲစကားရပ်များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် သမိုင်းဦးအသံထွက်ဗေဒ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုစနစ်ချင်း တူညီကြသည်။<ref name="Nishi1977">{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=၄၁–၄၉ |language=en}}</ref> * '''[[ဗမာဘာသာစကား|ဗမာစကား]]''' (Standard Burmese) : မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး စံပြဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ * '''[[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]]''' (Arakanese / ရခိုင်ဒေသန္တရစကား) : ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတို့တွင် ပြောဆိုကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစာ ရေးထုံးပါ ‘ရကောက်’ (Rhotic 'R' sound) အသံထွက်ကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name="Nishi1977"/> * '''[[ထားဝယ်စကား]]''' (Tavoyan / ထားဝယ်ဒေသန္တရစကား) : မြန်မာနိုင်ငံ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး ထားဝယ်ခရိုင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ သရသံနှင့် ဗျည်းတွဲသံ အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ * '''[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]''' (Intha) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[အင်းလေးကန်]] ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသော အင်းသားလူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * '''[[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]]''' (Danu) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း ကလော၊ ပင်းတယဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲဖြစ်သည်။ * '''[[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]]''' (Taungyo) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြပြီး အခြားသော ဒေသန္တရစကားများကဲ့သို့ပင် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင် စကားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ==ပြောဆိုသူဦးရေ== ဗမာဘာသာစကား၏ [[ပထမဘာသာစကား| မိခင်ဘာသာစကား]] ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂) {| class="wikitable sortable" ! မျိုးနွယ် !! ပြောဆိုသူဦးရေ !ရာခိုင်နှုန်း |- | [[ဗမာ |မြန်မာ ဗမာ]] || align="center" | 38,800,290 |88.34% |- | [[Rakhine|ရခိုင် ဗမာ]] || align="center" |3,500,570 |7.9% |- | [[ထားဝယ်|ထားဝယ် ဗမာ]] || align="center" |590,790 |1.34% |- | [[မာရမာကြီး |မာရမာ ဗမာ]]|| align="center" |249,000 |0.56% |- | [[ဓနု |ဓနု ဗမာ]]|| align="center" |224,560 |0.51% |- | [[အင်းသား|အင်းသား ဗမာ]]|| align="center" |250,000 |0.56% |- | [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး ဗမာ]] || align="center" |120,610 |0.27% |- | [[လော်ဝေါ်|လော်ဝေါ် ဗမာ]]|| align="center" |108,236 |0.24% |- | [[လချိဒ်|လချိဒ် ဗမာ]] || align="center" |40,050 |0.09.% |- | [[အာချန်|အာချန် ဗမာ]]|| align="center" |30,000 |0.06% |- | [[ဖွန်း|ဖွန်း ဗမာ]]|| align="center" |1500 |0.003% |- | [[ပေလာ|ပေလာ ဗမာ]]|| align="center" |1000 |0.002% |- | [[ချာရှန်|ငေါချင် ဗမာ]]|| align="center" | 600 |>0.001% |- | [[ရှန်းတောက်|ရှန်းတောက် ဗမာ]]|| align="center" |100 |>0.0002% |- !စုစုပေါင်း !43,917,306 !100% |} == မှတ်စု == {{Reflist}} == ကိုးကား == * Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'' 53: 273-294. * Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." ''Lingua'' 15: 463-474. * Burling, Robbins (1967). ''Proto Lolo–Burmese.'' Bloomington: Indiana University. * Clerk, F. V. (1911). ''A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.'' Rangoon: American Baptist mission press. * Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41. * Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao * Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998. * Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. ''Contributions to Sino-Tibetan Studies'': 101-134. * Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 ''Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon''. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992. * Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.'' Oxford: Oxford University Press. * Mann, Noel Walter. 1998. [http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/23/90/132390921332299549002345810814448043482/Proto_Northern_Burmic.pdf A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic]. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas. * Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 2. * Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 4. * Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." ''Journal of the Burma Research Society'' 23.1: 31-46. * [[ဂျွန် အိုကဲလ်|Okell, John]] (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. ''Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.'' (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114. * Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". ''South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.'' Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219. * Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". ''Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.'' * Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) ''Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific'': 109-132. * Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." ''Journal of the Burma Research Society'' 11: 89-97. * Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998). * Wannemacher, Mark W. (1998) ''Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.'' Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington. * Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / ''Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).'' Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 19: 164-182. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 21: 154-187. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 22: 124-138. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / ''Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.'' Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University. [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] hovn092gvcessut13v097eba7vrgtp0 1037703 1037702 2026-06-12T12:15:36Z Chenzeyan29 141880 /* ပြောဆိုသူဦးရေ */ 1037703 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ |region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] |familycolor = Sino-Tibetan |fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3 = [[:en: ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ |ဗမာ-ချိအန်]]? |fam4 = [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] |child1 = မြောက်ပိုင်း ဗမာနွယ် |child2 = တောင်ပိုင်း ဗမာနွယ် |glotto = burm1266 |glottorefname = ဗမာနွယ် }} [[File:Langues Birmanes.png |thumb| ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများအား]] '''ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmish languages}}) သို့မဟုတ် '''မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]ခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲခြားခြင်း == ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) ၏ ခွဲခြားမှုအရ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို ပထဝီဝင်နှင့် သဒ္ဒါစနစ်များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုကြီး နှစ်ခု ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။<ref name="bradley1997"/> === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများသည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုကြီး (ဂျင်းဖော) ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း နီးစပ်ကြသည်။ ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများမှာ - * [[မရူဘာသာစကား|မရူ]] (Maru / Lawngwaw) * [[လရှီဘာသာစကား|လရှီ]] (Lashi / Lacid) * [[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီး]] (Atsi / Zaiwa) * [[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] / အာချန် (Achang / Maingtha) * [[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါ]] (Pela / Bola) === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် ပင်မဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ အဓိက ပါဝင်သည်။ * '''[[ဗမာဘာသာစကား]]''' (Standard Burmese) * '''ဒေသန္တရ မူကွဲစကားများ:''' [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]] (Arakanese)၊ [[ထားဝယ်စကား]] (Tavoyan)၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]] နှင့် [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်နှင့် ထားဝယ်စကားတို့သည် ဗမာစာပေ ရေးထုံးဟောင်း၏ သံပြောင်းရစ်သံ (Rhotic 'R' sound) များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝိသေသ ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=41–49 |language=en}}</ref> == ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ == === လာမာ (၂၀၁၂) === ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ * '''ဗမာနွယ်''' **[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု]] (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်) ** မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်) *** မိုင်းသာအုပ်စု **** [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာ]] *** ဇိုင်ဝါးအုပ်စု<br> **** ပေါ်လာ (ပေါ်လာ) **** လရှီ-ဇိုင်ဝါး ***** လရှီ (လချိတ်) ***** မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး) === နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉) === နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် ''ရ'' နှင့် ''ယ ''တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် ''ယ'' ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ ''ကျောင်း'' ကို ''က္လောင်း၊ မြေ ''ကို '' မ္လေ ''စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ [[မြိတ်စကား|ဘိတ်စကား]]မှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ * [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]] (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်) * [[အာချန်ဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]] * ရှန်းတောင်စကား * [[ဖွန်းဘာသာစကား|ဖွန်းစကား]] * [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနုစကား]] ; မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ * [[Zaiwa language|ဇိုင်ဝါး(အဇီး)]] * ပေါ်လာစကား [[Lashi language|လရှီစကား]] * မရူ(လော်ဝေါ် === ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) === ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။ * ဥဂွန်-ဗမာနွယ်<br> ** ဥဂွန်နွယ် ** ဗမာနွယ်<br> *** ဗမာဘာသာစကား *** အခြားဗမာအုပ်စု<br> **** ဖွန်း **** ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု<br> ***** မရူ၊ အဇီး ***** လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင် === ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish) === မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း (ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း)၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားများက အဓိက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="bradley1997"/> * '''[[မရူဘာသာစကား|မရူစကား]]''' (Maru / လောင်ဝေါ် - Lawngwaw) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တို့တွင် အများဆုံးပြောဆိုကြသည်။<ref name="ethnologue_burmish">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/burmish |title=Burmish Languages |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> * '''[[လရှီဘာသာစကား|လရှီစကား]]''' (Lashi / လာစိဒ် - Lacid) : မရူစကားနှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ * '''[[အတ္ထစိဘာသာစကား|အဇီးစကား]]''' (Atsi / ဇိုင်ဝါး - Zaiwa) : တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဂျင်းဖော (ကချင်) ကမ္ပည်းအောက်တွင် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ဘာသာစကားဗေဒအရ ဗမာနွယ်ဝင် စကားဖြစ်သည်။ * '''[[မိုင်းသာဘာသာစကား|မိုင်းသာစကား]]''' (Achang / အာချန်) : မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း မိုင်းသာဒေသနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် လုံချန်းခရိုင်တို့တွင် အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ * '''[[ပန်ဝါဘာသာစကား|ပန်ဝါစကား]]''' (Pela / ဘိုလာ - Bola) : ပြောဆိုသူဦးရေ အနည်းငယ်သာရှိသော မထင်ရှားသည့် မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |first2=LaPolla |second2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=၂၀၀၃ |publisher=Routledge |language=en}}</ref> * '''ဖွန်းဘာသာစကား''' (Hpon / Phun) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ် ဧရာဝတီမြစ်ကျဉ်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ဟိုပိလူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် ပြောဆိုသူမရှိသလောက် ပျောက်ကွယ်လုနီးပါး ဖြစ်နေသော ဘာသာစကား (Nearly Extinct Language) အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ထားသည်။<ref name="ethnologue_burmish"/> === ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish) === တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မရုံးသုံးစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရ မူကွဲစကားရပ်များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် သမိုင်းဦးအသံထွက်ဗေဒ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုစနစ်ချင်း တူညီကြသည်။<ref name="Nishi1977">{{cite journal |last=Nishi |first=Yoshio |title=The Dialects of Burmese |journal=Journal of Asian and African Studies |year=၁၉၇၇ |volume=13 |pages=၄၁–၄၉ |language=en}}</ref> * '''[[ဗမာဘာသာစကား|ဗမာစကား]]''' (Standard Burmese) : မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး စံပြဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ * '''[[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်စကား]]''' (Arakanese / ရခိုင်ဒေသန္တရစကား) : ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတို့တွင် ပြောဆိုကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစာ ရေးထုံးပါ ‘ရကောက်’ (Rhotic 'R' sound) အသံထွက်ကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name="Nishi1977"/> * '''[[ထားဝယ်စကား]]''' (Tavoyan / ထားဝယ်ဒေသန္တရစကား) : မြန်မာနိုင်ငံ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး ထားဝယ်ခရိုင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ သရသံနှင့် ဗျည်းတွဲသံ အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ * '''[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]]''' (Intha) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[အင်းလေးကန်]] ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသော အင်းသားလူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * '''[[ဓနုလူမျိုး|ဓနုစကား]]''' (Danu) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း ကလော၊ ပင်းတယဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲဖြစ်သည်။ * '''[[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုးစကား]]''' (Taungyo) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြပြီး အခြားသော ဒေသန္တရစကားများကဲ့သို့ပင် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင် စကားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ==ပြောဆိုသူဦးရေ== ဗမာဘာသာစကားကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂) {| class="wikitable sortable" ! မျိုးနွယ် !! ပြောဆိုသူဦးရေ !ရာခိုင်နှုန်း |- | [[ဗမာ |မြန်မာ ဗမာ]] || align="center" | 38,800,290 |88.34% |- | [[Rakhine|ရခိုင် ဗမာ]] || align="center" |3,500,570 |7.9% |- | [[ထားဝယ်|ထားဝယ် ဗမာ]] || align="center" |590,790 |1.34% |- | [[မာရမာကြီး |မာရမာ ဗမာ]]|| align="center" |249,000 |0.56% |- | [[ဓနု |ဓနု ဗမာ]]|| align="center" |224,560 |0.51% |- | [[အင်းသား|အင်းသား ဗမာ]]|| align="center" |250,000 |0.56% |- | [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး ဗမာ]] || align="center" |120,610 |0.27% |- | [[လော်ဝေါ်|လော်ဝေါ် ဗမာ]]|| align="center" |108,236 |0.24% |- | [[လချိဒ်|လချိဒ် ဗမာ]] || align="center" |40,050 |0.09.% |- | [[အာချန်|အာချန် ဗမာ]]|| align="center" |30,000 |0.06% |- | [[ဖွန်း|ဖွန်း ဗမာ]]|| align="center" |1500 |0.003% |- | [[ပေလာ|ပေလာ ဗမာ]]|| align="center" |1000 |0.002% |- | [[ချာရှန်|ငေါချင် ဗမာ]]|| align="center" | 600 |>0.001% |- | [[ရှန်းတောက်|ရှန်းတောက် ဗမာ]]|| align="center" |100 |>0.0002% |- !စုစုပေါင်း !43,917,306 !100% |} == မှတ်စု == {{Reflist}} == ကိုးကား == * Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'' 53: 273-294. * Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." ''Lingua'' 15: 463-474. * Burling, Robbins (1967). ''Proto Lolo–Burmese.'' Bloomington: Indiana University. * Clerk, F. V. (1911). ''A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.'' Rangoon: American Baptist mission press. * Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41. * Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao * Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998. * Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. ''Contributions to Sino-Tibetan Studies'': 101-134. * Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 ''Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon''. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992. * Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.'' Oxford: Oxford University Press. * Mann, Noel Walter. 1998. [http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/23/90/132390921332299549002345810814448043482/Proto_Northern_Burmic.pdf A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic]. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas. * Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 2. * Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." ''Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics'' 4. * Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." ''Journal of the Burma Research Society'' 23.1: 31-46. * [[ဂျွန် အိုကဲလ်|Okell, John]] (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. ''Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.'' (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114. * Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". ''South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.'' Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219. * Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". ''Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.'' * Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) ''Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific'': 109-132. * Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." ''Journal of the Burma Research Society'' 11: 89-97. * Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998). * Wannemacher, Mark W. (1998) ''Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.'' Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington. * Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / ''Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).'' Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 19: 164-182. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 21: 154-187. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 ''Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies'' 22: 124-138. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / ''Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.'' Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo. * Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University. [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] jxzyjcjtvsswltbqxvhmx0fmikoytuw 0 67242 1037731 867445 2026-06-12T15:11:08Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037731 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=ထိုင်းဘာသာစကား |altname=ယိုးဒယားဘာသာစကား |nativename=ภาษาไทย (''Phasa Thai'') |pronunciation={{IPA-th|pʰāːsǎː tʰāj|}} |script = [[ထိုင်းအက္ခရာ]]<br />[[ထိုင်းမျက်မမြင်စာ]] |states= {{flag|Thailand}} |ethnicity = [[ထိုင်းလူမျိုး|အလယ်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[တိုင်လူမျိုးများ]] |speakers= ၂၀.၇ သန်း |date=၂၀၁၉–၂၀၂၁ |ref=Ethnologue |speakers2=ဒုတိယဘာသာစကားအနေဖြင့် ပြောဆိုသူ ၄၄ သန်း အပါအဝင် စုစုပေါင်းပြောဆိုသူ ၆၄.၇ သန်းကျော် (အီဆန်၊ လန်နား၊ တောင်ပိုင်းထိုင်း အပါအဝင် အခြားဒေသိယစကားပြောဆိုသူများအားလုံး စုစုပေါင်းပါဝင်သည်) |familycolor=ခရာ-ဒိုင်း |fam1=[[ခရာ-ဒိုင်း ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်း]] |fam2=[[တိုင်ဘာသာစကားများ|တိုင်]] |fam3=[[အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်း]] |fam4=ချန်းဆန် (Chiang Saen) |nation={{flag|Thailand}} (တစ်ခုတည်းသော ရုံးသုံးဘာသာစကား) |agency=[[ထိုင်းနိုင်ငံတော်ဝင်အသင်း]] (Royal Society of Thailand) |iso1=th |iso2=tha |iso3=tha |glotto=thai1261 |glottorefname=Thai |lingua=47-AAA-b |notice=Indic |notice2=IPA |map=Idioma tailandés.png |mapcaption=ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုင်းဘာသာစကား အဓိကပြောဆိုရာ ဒေသပြမြေပုံ }} '''ထိုင်းဘာသာစကား''' (ထိုင်း: ภาษาไทย, ''Phasa Thai'', {{IPA-th|pʰāːsǎː tʰāj|}}) သည် [[တိုင်-ကဒိုင်း ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်း ဘာသာစကားမိသားစုကြီး]]၏ အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင် အုပ်စုတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name="Diller2008">Diller, A. V., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 3-7.</ref> ဤဘာသာစကားကို ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်း မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ၂၀ သန်းကျော် ရှိပြီး၊ ဒေသန္တရ ဒေသိယစကားများ (အီဆန်၊ လန်နား နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်းစကား) ပြောဆိုသူများနှင့် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူများ အပါအဝင် စုစုပေါင်း ပြောဆိုသူဦးရေ ၆၄ သန်းကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="Eb18">Simons, G. F., & Fennig, C. D. (eds.). (2018). ''Ethnologue: Languages of the World'' (21st ed.). Dallas, Texas: SIL International.</ref> ထိုင်းဘာသာစကားသည် အသံနိမ့်အမြင့် ၅ မျိုးအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားခြားနားသွားသည့် အသံအတက်အကျရှိသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Smyth2002">Smyth, D. (2002). ''Thai: An Essential Grammar''. Routledge. pp. 11-15.</ref> သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်ထွန်းမှုအရ ထိုင်းဘာသာစကားသည် ခေတ်ဟောင်း [[ခမာဘာသာစကား|ခမာစကား]]၊ [[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]]နှင့် [[သက္ကတဘာသာစကား|သက္ကတ]] ဘာသာစကားများထံမှ ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းများကို အများအပြား မွေးစားယူသုံးထားသည်။<ref name="Diller2008"/> ထိုင်းဘာသာစကားကို ရေးသားရာတွင် ၁၃ ရာစု သုခေါဒယခေတ်တွင် [[ရာမကန်ဟိန်းမင်း]] (King Ram Khamhaeng) တီထွင်ခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ လက်ခံထားကြသည့် ခမာအက္ခရာနွယ်ဝင် [[ထိုင်းအက္ခရာ]] ကို အသုံးပြု၍ ဘယ်မှညာသို့ ရေးသားကြသည်။<ref name="Smyth2002"/> == ဒေသိယဘာသာစကား နှင့် ဆက်စပ်ဘာသာစကားများ== ထိုင်းဘာသာစကားသည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ သန်း(၂၀)ကျော် (၂၀၀၀ ခုနှစ်) သုံးစွဲလျက်ရှိသည်။ စံပြထိုင်းဘာသာစကားသည် [[ဘန်ကောက်]] <ref>{{cite book |title= Language and national identity in Asia |url= https://archive.org/details/languagenational0000unse_c6w1 |author= Andrew Simpson |year= 2007 |publisher= Oxford University Press |quote= Standard Thai is a form of Central Thai based on the variety of Thai spoken earlier by the elite of the court, and now by the educated middle and upper classes of Bangkok. It ... was standardized in grammar books in the nineteenth century, and spread dramatically from the 1930s onwards, when public education became much more widespread }}</ref><ref name=bangkok>{{cite web |url= http://thaiarc.tu.ac.th/thai/peansiri.htm |title= Linguistic Perspectives of Thai Culture |accessdate= 26 April 2011 |author= Peansiri Vongvipanond |date= Summer 1994 |work= paper presented to a workshop of teachers of social science |publisher= University of New Orleans |page= 2 |quote= The dialect one hears on radio and television is the Bangkok dialect, considered the standard dialect. }}</ref>ပညာတတ်အသိုက်အဝန်း၏ စကားပြောဆိုမူပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ ထိုင်းအလယ်ပိုင်းစကား အပြင်၊ ထိုင်းနိုင်ငံသည် အခြားဆက်စပ်သော တိုင်ဘာသာစကားတို့၏ မူရင်းဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များက ဤ ပေါရာဏ/ကွဲပြားမှုအသုံးတွေကို ဆက်စပ်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း မတူကွဲပြား ထူးခြားနေသော ဤဘာသာစကားများ၏ မူလပြောဆိုသူများက ဤသည်မှာ ဘာသာစကား၏ ကြွယ်ဝမှု (သို့မဟုတ်) တူညီသော ထိုင်းဘာသာစကား၏ဒေသိယအသုံး/ ထိုင်းဘာသာစကား၏ ကွဲလွဲမှုသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Citation |author1=Antonio L. Rappa |author2=Lionel Wee |title=Language Policy and Modernity in Southeast Asia: Malaysia, the Philippines, Singapore, and Thailand |publisher=Springer |year=2006 |pages=114–115}}</ref> ===ဆက်စပ်ဘာသာစကားများ=== ထိုင်းအလယ်ပိုင်းစကား * အရှေ့အလယ်ပိုင်းထိုင်းစကား * အယုဒ္ဓ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌ဒေသိယ စကား <br /> == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ထိုင်းဘာသာစကား| ]] [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:တိုင်ဘာသာစကားများ]] {{lang-stub}} 48040d917t2b2qciqugf7rsb24iu4gm 1037732 1037731 2026-06-12T15:12:36Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037732 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=ထိုင်းဘာသာစကား |altname=ယိုးဒယားဘာသာစကား |nativename=ภาษาไทย (''Phasa Thai'') |pronunciation={{IPA-th|pʰāːsǎː tʰāj|}} |script = [[ထိုင်းအက္ခရာ]]<br />[[ထိုင်းမျက်မမြင်စာ]] |states= {{flag|Thailand}} |ethnicity = [[ထိုင်းလူမျိုး|အလယ်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[တိုင်လူမျိုးများ]] |speakers= ၂၀.၇ သန်း |date=၂၀၁၉–၂၀၂၁ |ref=Ethnologue |speakers2=ဒုတိယဘာသာစကားအနေဖြင့် ပြောဆိုသူ ၄၄ သန်း အပါအဝင် စုစုပေါင်းပြောဆိုသူ ၆၄.၇ သန်းကျော် (အီဆန်၊ လန်နား၊ တောင်ပိုင်းထိုင်း အပါအဝင် အခြားဒေသိယစကားပြောဆိုသူများအားလုံး စုစုပေါင်းပါဝင်သည်) |familycolor=ခရာ-ဒိုင်း |fam1=[[ခရာ-ဒိုင်း ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်း]] |fam2=[[တိုင်ဘာသာစကားများ|တိုင်]] |fam3=[[အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်း]] |fam4=ချန်းဆန် (Chiang Saen) |nation={{flag|Thailand}} (တစ်ခုတည်းသော ရုံးသုံးဘာသာစကား) |agency=[[ထိုင်းနိုင်ငံတော်ဝင်အသင်း]] (Royal Society of Thailand) |iso1=th |iso2=tha |iso3=tha |glotto=thai1261 |glottorefname=Thai |lingua=47-AAA-b |notice=Indic |notice2=IPA |map=Idioma tailandés.png |mapcaption=ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုင်းဘာသာစကား အဓိကပြောဆိုရာ ဒေသပြမြေပုံ }} '''ထိုင်းဘာသာစကား''' (ထိုင်း: ภาษาไทย, Phasa Thai) သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]]၏ အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင် အုပ်စုတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name="Diller2008">Diller, A. V., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 3-7.</ref> ဤဘာသာစကားကို ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်း မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ၂၀ သန်းကျော် ရှိပြီး၊ ဒေသန္တရ ဒေသိယစကားများ (အီဆန်၊ လန်နား နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်းစကား) ပြောဆိုသူများနှင့် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူများ အပါအဝင် စုစုပေါင်း ပြောဆိုသူဦးရေ ၆၄ သန်းကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="Eb18">Simons, G. F., & Fennig, C. D. (eds.). (2018). ''Ethnologue: Languages of the World'' (21st ed.). Dallas, Texas: SIL International.</ref> ထိုင်းဘာသာစကားသည် အသံနိမ့်အမြင့် ၅ မျိုးအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားခြားနားသွားသည့် အသံအတက်အကျရှိသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Smyth2002">Smyth, D. (2002). ''Thai: An Essential Grammar''. Routledge. pp. 11-15.</ref> သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်ထွန်းမှုအရ ထိုင်းဘာသာစကားသည် ခေတ်ဟောင်း [[ခမာဘာသာစကား|ခမာစကား]]၊ [[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]]နှင့် [[သက္ကတဘာသာစကား|သက္ကတ]] ဘာသာစကားများထံမှ ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းများကို အများအပြား မွေးစားယူသုံးထားသည်။<ref name="Diller2008"/> ထိုင်းဘာသာစကားကို ရေးသားရာတွင် ၁၃ ရာစု သုခေါဒယခေတ်တွင် [[ရာမကန်ဟိန်းမင်း]] (King Ram Khamhaeng) တီထွင်ခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ လက်ခံထားကြသည့် ခမာအက္ခရာနွယ်ဝင် [[ထိုင်းအက္ခရာ]] ကို အသုံးပြု၍ ဘယ်မှညာသို့ ရေးသားကြသည်။<ref name="Smyth2002"/> == ဒေသိယဘာသာစကား နှင့် ဆက်စပ်ဘာသာစကားများ== ထိုင်းဘာသာစကားသည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ သန်း(၂၀)ကျော် (၂၀၀၀ ခုနှစ်) သုံးစွဲလျက်ရှိသည်။ စံပြထိုင်းဘာသာစကားသည် [[ဘန်ကောက်]] <ref>{{cite book |title= Language and national identity in Asia |url= https://archive.org/details/languagenational0000unse_c6w1 |author= Andrew Simpson |year= 2007 |publisher= Oxford University Press |quote= Standard Thai is a form of Central Thai based on the variety of Thai spoken earlier by the elite of the court, and now by the educated middle and upper classes of Bangkok. It ... was standardized in grammar books in the nineteenth century, and spread dramatically from the 1930s onwards, when public education became much more widespread }}</ref><ref name=bangkok>{{cite web |url= http://thaiarc.tu.ac.th/thai/peansiri.htm |title= Linguistic Perspectives of Thai Culture |accessdate= 26 April 2011 |author= Peansiri Vongvipanond |date= Summer 1994 |work= paper presented to a workshop of teachers of social science |publisher= University of New Orleans |page= 2 |quote= The dialect one hears on radio and television is the Bangkok dialect, considered the standard dialect. }}</ref>ပညာတတ်အသိုက်အဝန်း၏ စကားပြောဆိုမူပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ ထိုင်းအလယ်ပိုင်းစကား အပြင်၊ ထိုင်းနိုင်ငံသည် အခြားဆက်စပ်သော တိုင်ဘာသာစကားတို့၏ မူရင်းဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များက ဤ ပေါရာဏ/ကွဲပြားမှုအသုံးတွေကို ဆက်စပ်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း မတူကွဲပြား ထူးခြားနေသော ဤဘာသာစကားများ၏ မူလပြောဆိုသူများက ဤသည်မှာ ဘာသာစကား၏ ကြွယ်ဝမှု (သို့မဟုတ်) တူညီသော ထိုင်းဘာသာစကား၏ဒေသိယအသုံး/ ထိုင်းဘာသာစကား၏ ကွဲလွဲမှုသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Citation |author1=Antonio L. Rappa |author2=Lionel Wee |title=Language Policy and Modernity in Southeast Asia: Malaysia, the Philippines, Singapore, and Thailand |publisher=Springer |year=2006 |pages=114–115}}</ref> ===ဆက်စပ်ဘာသာစကားများ=== ထိုင်းအလယ်ပိုင်းစကား * အရှေ့အလယ်ပိုင်းထိုင်းစကား * အယုဒ္ဓ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌ဒေသိယ စကား <br /> == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ထိုင်းဘာသာစကား| ]] [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:တိုင်ဘာသာစကားများ]] {{lang-stub}} 09b8s3l5urhix352fl033ii4oy5tmmt 1037733 1037732 2026-06-12T15:13:32Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037733 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=ထိုင်းဘာသာစကား |altname=ယိုးဒယားဘာသာစကား |nativename=ภาษาไทย (''Phasa Thai'') |pronunciation={{IPA-th|pʰāːsǎː tʰāj|}} |script = [[ထိုင်းအက္ခရာ]]<br />[[ထိုင်းမျက်မမြင်စာ]] |states= {{flag|Thailand}} |ethnicity = [[ထိုင်းလူမျိုး|အလယ်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[တိုင်လူမျိုးများ]] |speakers= ၂၀.၇ သန်း |date=၂၀၁၉–၂၀၂၁ |ref=Ethnologue |speakers2=ဒုတိယဘာသာစကားအနေဖြင့် ပြောဆိုသူ ၄၄ သန်း အပါအဝင် စုစုပေါင်းပြောဆိုသူ ၆၄.၇ သန်းကျော် (အီဆန်၊ လန်နား၊ တောင်ပိုင်းထိုင်း အပါအဝင် အခြားဒေသိယစကားပြောဆိုသူများအားလုံး စုစုပေါင်းပါဝင်သည်) |familycolor=ခရာ-ဒိုင်း |fam1=[[ခရာ-ဒိုင်း ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်း]] |fam2=[[တိုင်ဘာသာစကားများ|တိုင်]] |fam3=[[အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်း]] |fam4=ချန်းဆန် (Chiang Saen) |nation={{flag|Thailand}} (တစ်ခုတည်းသော ရုံးသုံးဘာသာစကား) |agency=[[ထိုင်းနိုင်ငံတော်ဝင်အသင်း]] (Royal Society of Thailand) |iso1=th |iso2=tha |iso3=tha |glotto=thai1261 |glottorefname=Thai |lingua=47-AAA-b |notice=Indic |notice2=IPA |map=Idioma tailandés.png |mapcaption=ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုင်းဘာသာစကား အဓိကပြောဆိုရာ ဒေသပြမြေပုံ }} '''ထိုင်းဘာသာစကား''' (ထိုင်း: ภาษาไทย, Phasa Thai) သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]]၏ [[တိုင်ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်]] အုပ်စုတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name="Diller2008">Diller, A. V., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 3-7.</ref> ဤဘာသာစကားကို ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်း မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ၂၀ သန်းကျော် ရှိပြီး၊ ဒေသန္တရ ဒေသိယစကားများ (အီဆန်၊ လန်နား နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်းစကား) ပြောဆိုသူများနှင့် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူများ အပါအဝင် စုစုပေါင်း ပြောဆိုသူဦးရေ ၆၄ သန်းကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="Eb18">Simons, G. F., & Fennig, C. D. (eds.). (2018). ''Ethnologue: Languages of the World'' (21st ed.). Dallas, Texas: SIL International.</ref> ထိုင်းဘာသာစကားသည် အသံနိမ့်အမြင့် ၅ မျိုးအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားခြားနားသွားသည့် အသံအတက်အကျရှိသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Smyth2002">Smyth, D. (2002). ''Thai: An Essential Grammar''. Routledge. pp. 11-15.</ref> သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်ထွန်းမှုအရ ထိုင်းဘာသာစကားသည် ခေတ်ဟောင်း [[ခမာဘာသာစကား|ခမာစကား]]၊ [[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]]နှင့် [[သက္ကတဘာသာစကား|သက္ကတ]] ဘာသာစကားများထံမှ ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းများကို အများအပြား မွေးစားယူသုံးထားသည်။<ref name="Diller2008"/> ထိုင်းဘာသာစကားကို ရေးသားရာတွင် ၁၃ ရာစု သုခေါဒယခေတ်တွင် [[ရာမကန်ဟိန်းမင်း]] (King Ram Khamhaeng) တီထွင်ခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ လက်ခံထားကြသည့် ခမာအက္ခရာနွယ်ဝင် [[ထိုင်းအက္ခရာ]] ကို အသုံးပြု၍ ဘယ်မှညာသို့ ရေးသားကြသည်။<ref name="Smyth2002"/> == ဒေသိယဘာသာစကား နှင့် ဆက်စပ်ဘာသာစကားများ== ထိုင်းဘာသာစကားသည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ သန်း(၂၀)ကျော် (၂၀၀၀ ခုနှစ်) သုံးစွဲလျက်ရှိသည်။ စံပြထိုင်းဘာသာစကားသည် [[ဘန်ကောက်]] <ref>{{cite book |title= Language and national identity in Asia |url= https://archive.org/details/languagenational0000unse_c6w1 |author= Andrew Simpson |year= 2007 |publisher= Oxford University Press |quote= Standard Thai is a form of Central Thai based on the variety of Thai spoken earlier by the elite of the court, and now by the educated middle and upper classes of Bangkok. It ... was standardized in grammar books in the nineteenth century, and spread dramatically from the 1930s onwards, when public education became much more widespread }}</ref><ref name=bangkok>{{cite web |url= http://thaiarc.tu.ac.th/thai/peansiri.htm |title= Linguistic Perspectives of Thai Culture |accessdate= 26 April 2011 |author= Peansiri Vongvipanond |date= Summer 1994 |work= paper presented to a workshop of teachers of social science |publisher= University of New Orleans |page= 2 |quote= The dialect one hears on radio and television is the Bangkok dialect, considered the standard dialect. }}</ref>ပညာတတ်အသိုက်အဝန်း၏ စကားပြောဆိုမူပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ ထိုင်းအလယ်ပိုင်းစကား အပြင်၊ ထိုင်းနိုင်ငံသည် အခြားဆက်စပ်သော တိုင်ဘာသာစကားတို့၏ မူရင်းဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များက ဤ ပေါရာဏ/ကွဲပြားမှုအသုံးတွေကို ဆက်စပ်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း မတူကွဲပြား ထူးခြားနေသော ဤဘာသာစကားများ၏ မူလပြောဆိုသူများက ဤသည်မှာ ဘာသာစကား၏ ကြွယ်ဝမှု (သို့မဟုတ်) တူညီသော ထိုင်းဘာသာစကား၏ဒေသိယအသုံး/ ထိုင်းဘာသာစကား၏ ကွဲလွဲမှုသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Citation |author1=Antonio L. Rappa |author2=Lionel Wee |title=Language Policy and Modernity in Southeast Asia: Malaysia, the Philippines, Singapore, and Thailand |publisher=Springer |year=2006 |pages=114–115}}</ref> ===ဆက်စပ်ဘာသာစကားများ=== ထိုင်းအလယ်ပိုင်းစကား * အရှေ့အလယ်ပိုင်းထိုင်းစကား * အယုဒ္ဓ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌ဒေသိယ စကား <br /> == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ထိုင်းဘာသာစကား| ]] [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:တိုင်ဘာသာစကားများ]] {{lang-stub}} 1ktkl81nt3btpfn8lui5jj7ro3px3yy 1037734 1037733 2026-06-12T15:15:05Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037734 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=ထိုင်းဘာသာစကား |altname=ယိုးဒယားဘာသာစကား |nativename=ภาษาไทย (''Phasa Thai'') |pronunciation= |script = [[ထိုင်းအက္ခရာ]]<br />[[ထိုင်းမျက်မမြင်စာ]] |states= {{flag|Thailand}} |ethnicity = [[ထိုင်းလူမျိုး|အလယ်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[တိုင်လူမျိုးများ]] |speakers= ၂၀.၇ သန်း |date=၂၀၁၉–၂၀၂၁ |ref=Ethnologue |speakers2=ဒုတိယဘာသာစကားအနေဖြင့် ပြောဆိုသူ ၄၄ သန်း အပါအဝင် စုစုပေါင်းပြောဆိုသူ ၆၄.၇ သန်းကျော် (အီဆန်၊ လန်နား၊ တောင်ပိုင်းထိုင်း အပါအဝင် အခြားဒေသိယစကားပြောဆိုသူများအားလုံး စုစုပေါင်းပါဝင်သည်) |familycolor=ခရာ-ဒိုင်း |fam1=[[ခရာ-ဒိုင်း ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်း]] |fam2=[[တိုင်ဘာသာစကားများ|တိုင်]] |fam3=[[အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်း]] |fam4=ချန်းဆန် (Chiang Saen) |nation={{flag|Thailand}} (တစ်ခုတည်းသော ရုံးသုံးဘာသာစကား) |agency=[[ထိုင်းနိုင်ငံတော်ဝင်အသင်း]] (Royal Society of Thailand) |iso1=th |iso2=tha |iso3=tha |glotto=thai1261 |glottorefname=Thai |lingua=47-AAA-b |notice=Indic |notice2=IPA |map=Idioma tailandés.png |mapcaption=ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုင်းဘာသာစကား အဓိကပြောဆိုရာ ဒေသပြမြေပုံ }} '''ထိုင်းဘာသာစကား''' (ထိုင်း: ภาษาไทย, Phasa Thai) သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]]၏ [[တိုင်ဘာသာစကားများ|အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်]] အုပ်စုတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name="Diller2008">Diller, A. V., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 3-7.</ref> ဤဘာသာစကားကို ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်း မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ၂၀ သန်းကျော် ရှိပြီး၊ ဒေသန္တရ ဒေသိယစကားများ (အီဆန်၊ လန်နား နှင့် တောင်ပိုင်းထိုင်းစကား) ပြောဆိုသူများနှင့် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူများ အပါအဝင် စုစုပေါင်း ပြောဆိုသူဦးရေ ၆၄ သန်းကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="Eb18">Simons, G. F., & Fennig, C. D. (eds.). (2018). ''Ethnologue: Languages of the World'' (21st ed.). Dallas, Texas: SIL International.</ref> ထိုင်းဘာသာစကားသည် အသံနိမ့်အမြင့် ၅ မျိုးအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားခြားနားသွားသည့် အသံအတက်အကျရှိသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Smyth2002">Smyth, D. (2002). ''Thai: An Essential Grammar''. Routledge. pp. 11-15.</ref> သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်ထွန်းမှုအရ ထိုင်းဘာသာစကားသည် ခေတ်ဟောင်း [[ခမာဘာသာစကား|ခမာစကား]]၊ [[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]]နှင့် [[သက္ကတဘာသာစကား|သက္ကတ]] ဘာသာစကားများထံမှ ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းများကို အများအပြား မွေးစားယူသုံးထားသည်။<ref name="Diller2008"/> ထိုင်းဘာသာစကားကို ရေးသားရာတွင် ၁၃ ရာစု သုခေါဒယခေတ်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ လက်ခံထားကြသည့် ခမာအက္ခရာနွယ်ဝင် [[ထိုင်းအက္ခရာ]] ကို အသုံးပြု၍ ဘယ်မှညာသို့ ရေးသားကြသည်။<ref name="Smyth2002"/> == ဒေသိယဘာသာစကား နှင့် ဆက်စပ်ဘာသာစကားများ== ထိုင်းဘာသာစကားသည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ သန်း(၂၀)ကျော် (၂၀၀၀ ခုနှစ်) သုံးစွဲလျက်ရှိသည်။ စံပြထိုင်းဘာသာစကားသည် [[ဘန်ကောက်]] <ref>{{cite book |title= Language and national identity in Asia |url= https://archive.org/details/languagenational0000unse_c6w1 |author= Andrew Simpson |year= 2007 |publisher= Oxford University Press |quote= Standard Thai is a form of Central Thai based on the variety of Thai spoken earlier by the elite of the court, and now by the educated middle and upper classes of Bangkok. It ... was standardized in grammar books in the nineteenth century, and spread dramatically from the 1930s onwards, when public education became much more widespread }}</ref><ref name=bangkok>{{cite web |url= http://thaiarc.tu.ac.th/thai/peansiri.htm |title= Linguistic Perspectives of Thai Culture |accessdate= 26 April 2011 |author= Peansiri Vongvipanond |date= Summer 1994 |work= paper presented to a workshop of teachers of social science |publisher= University of New Orleans |page= 2 |quote= The dialect one hears on radio and television is the Bangkok dialect, considered the standard dialect. }}</ref>ပညာတတ်အသိုက်အဝန်း၏ စကားပြောဆိုမူပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ ထိုင်းအလယ်ပိုင်းစကား အပြင်၊ ထိုင်းနိုင်ငံသည် အခြားဆက်စပ်သော တိုင်ဘာသာစကားတို့၏ မူရင်းဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များက ဤ ပေါရာဏ/ကွဲပြားမှုအသုံးတွေကို ဆက်စပ်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း မတူကွဲပြား ထူးခြားနေသော ဤဘာသာစကားများ၏ မူလပြောဆိုသူများက ဤသည်မှာ ဘာသာစကား၏ ကြွယ်ဝမှု (သို့မဟုတ်) တူညီသော ထိုင်းဘာသာစကား၏ဒေသိယအသုံး/ ထိုင်းဘာသာစကား၏ ကွဲလွဲမှုသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Citation |author1=Antonio L. Rappa |author2=Lionel Wee |title=Language Policy and Modernity in Southeast Asia: Malaysia, the Philippines, Singapore, and Thailand |publisher=Springer |year=2006 |pages=114–115}}</ref> ===ဆက်စပ်ဘာသာစကားများ=== ထိုင်းအလယ်ပိုင်းစကား * အရှေ့အလယ်ပိုင်းထိုင်းစကား * အယုဒ္ဓ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌ဒေသိယ စကား <br /> == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ထိုင်းဘာသာစကား| ]] [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:တိုင်ဘာသာစကားများ]] {{lang-stub}} mqz4ifhk7ikdzxnd7b5m7bwxi4fw406 0 82931 1037792 947234 2026-06-13T03:17:28Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037792 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese-language singer and actor |name=Ma Tianyu |caption= |tradchinesename={{linktext|馬|天|宇}} |simpchinesename={{linktext|马|天|宇}} |pinyinchinesename=Ma Tiānyǔ |origin=[[တရုတ်နိုင်ငံ]] | ethnicity = ဟွေမျိုးနွယ်စု မူစလင်တိုင်းရင်းသား |birth_date={{birth date and age|mf=yes|1986|07|12}} |birth_place=[[Dezhou]], [[Shandong]], China |othername=Ray Ma |occupation=[[အဆိုတော်]]၊ [[သရုပ်ဆောင်]] |genre=Mandopop |label=Diantong Yule |yearsactive=၂၀၀၆–လက်ရှိ |website=[http://www.tianyu.tv/ Official website] |awards='''[[My Hero (Chinese TV series)|My Hero]]'''<br ></table>2006 sixth place, most popular }} '''မာထျန်းယွီ '''(ရေမာဟုလည်း တွင်)သည် တရုတ် ပေါ့အဆိုတော်နှင့် သရုပ်ဆောင် ဖြစ်သည်။ ပေကျင်း ရုပ်ရှင် အကယ်ဒမီမှ ဘွဲ့ရရှိသည်။ အသက် ၅ နှစ်တွင် လမုန့်ပွဲတော် ည၌ နာတာရှည် ရောဂါ ဖြစ်နေသော မိခင် ကွယ်လွန်ပြီး၊ ဖခင်မှာ အဝေးသို့ ထွက်သွားသည်။ မာနှင့် အစ်မ နှစ်ယောက်တို့သည် အသက် ကြီးရင့်ပြီ ဖြစ်သော အဘိုးအဘွားတို့နှင့် ကြုံရာကျပန်း အလုပ် လုပ်ရင်း ဘဝကို ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |url=https://baike.baidu.com/item/%E9%A9%AC%E5%A4%A9%E5%AE%87/3806449 |title=马天宇（中国内地男演员、歌手）_百度百科<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --> |access-date=1 November 2017 |archive-date=28 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128115519/https://baike.baidu.com/item/%E9%A9%AC%E5%A4%A9%E5%AE%87/3806449 |url-status=dead }}</ref> == အနုပညာလမ်းကြောင်း == === ၂၀၀၆-၂၀၀၈၊ အဆိုတော်ပေါက်စဘဝ === ၂၀၀၆ တွင် မာထျန်းယွီသည် My Hero ဟူသော စတားရှာဖွေရေး ပြိုင်ပွဲသို့ အသိအကျွမ်းများ အားပေးအားမြှောက် ပြုသောကြောင့် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်သည်။ ဝူဟန့် တစ်နယ်လုံးတွင် ဗိုလ်စွဲပြီး တရုတ်တစ်ပြည်လုံးတွင် ပြိုင်ရသော ဖိုင်နယ်အချီတွင် ဆဋ္ဌမဆု စွဲကာ၊ အကျော်ကြားဆုံး ယှဉ်ပြိုင်သူအဖြစ်လည်း အရွေးချယ်ခံရသည်။ <ref>{{Cite web|url=http://ent.qq.com/original/instar/h29.html|title=孤独患者马天宇:独自生存我也会适应得很好|date=2017-02-20|work=[[Tencent]]}}</ref> ၂၀၀၇ တွင်၊ မာသည် သူ၏ ပထမဆုံးသော အယ်လဘမ် ''လှပသော အလင်း''ကို ဖြန့်ချိသည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.qq.com/a/20070126/000177.htm|title=马天宇首张专辑《宇光十色》1月29日全国上市|date=2007-01-26|work=[[Tencent]]|access-date=1 November 2017|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109081309/http://ent.qq.com/a/20070126/000177.htm}}</ref> ၎င်းအယ်လဘမ်သည် အောင်မြင်မှု ရရှိကာ၊ တရုတ်အယ်လဘမ်များအတွက် အာရှတေးဂီတဇယားတွင် ထိပ်စွဲလေသည်။ မာသည်  တရုတ် ဘီလ်ဘုတ် ဆုပေးပွဲတွင် မျက်နှာသစ် ဆုနှစ်ခုနှင့် <ref>{{Cite web|url=http://ent.qq.com/a/20070528/000221.htm|title=马天宇原创榜大丰收 接替仔仔代言某奶糖|work=Tencent|access-date=1 November 2017|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109081220/http://ent.qq.com/a/20070528/000221.htm}}</ref> ပဉ္စမမြောက် အရှေ့တောင်အာရှ တေးဂီတဇယား ဆုပေးပွဲနှင့် ၁၁ ကြိမ်မြောက် အောင်မြင်ကျော်ကြား စတားဆုပေးပွဲတို့၌ အထင်ရှားဆုံး အဆိုတော်ဆုများကို ရရှိသည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.qq.com/a/20071219/000329.htm|title=东方网：星光大典群星璀璨 刘德华马天宇受欢迎|work=Tencent|access-date=1 November 2017|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109081344/http://ent.qq.com/a/20071219/000329.htm}}</ref> အယ်လဘမ်၏ အဓိကသီချင်း "The Death of Gentleness"(သေသင့်တဲ့ နွေးထွေးမှု)သည်လည်း တစ်နှစ်တာအတွင်း ထိပ်ဆုံးသီချင်းဆယ်ပုဒ် အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.sina.com.cn/y/p/2007-11-12/15521788577.shtml|title=马天宇两天连获四奖 最受欢迎奖实至名归|date=2007-11-12|work=[[Sina Corp|Sina]]}}</ref> === ၂၀၀၉-၂၀၁၃၊ ပွဲဦးထွက် သရုပ်ဆောင်ခြင်းနှင့် ပေါက်ခြင်း === မာသည် သူ၏ ပထမဆုံးသော ပွဲဦးထွက် ရုပ်ရှင် ''Evening of Roses (ညနှင်းဆီ) ''၌ ပါဝင်ပြီး ၎င်းမှာ ချိုင်ကျီဟိန်၏ ညနှင်းဆီဝတ္ထုကိုပင် ပြန်ရိုက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.sina.com.cn/m/c/2009-02-13/11342374482.shtml|title=《夜玫瑰》情人节只放两场 马天宇首次触电|work=Sina}}</ref> ၂၀၁၁ တွင် Wallace Huo နှင့် Cecilia Liu တို့နှင့် အပြိုင် ''နိုးနိုးကြားကြား မျက်နှာဖုံးများ ''တွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ရာ ပရိသတ် အာရုံစိုက်ခြင်း ခံရသည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.qq.com/a/20110114/000234.htm|title=《怪侠一枝梅》成收视黑马 观众呼吁拍续集|date=2011-01-14|work=[[Tencent]]|access-date=1 November 2017|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109081301/http://ent.qq.com/a/20110114/000234.htm}}</ref> ၂၀၁၁ ယိုးခု ရုပ်သံဆုပေးပွဲတွင် ပေါက်အနုပညာရှင်ဆုကို ရရှိသည်။<ref>{{Cite web|url=http://it.enorth.com.cn/system/2011/03/03/005990124.shtml|title=优酷指数 2011开年盛典最终获奖名单|accessdate=1 November 2017|archivedate=23 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171023010713/http://it.enorth.com.cn/system/2011/03/03/005990124.shtml}}</ref> ထို့နောက် ဟူနန်ရုပ်သံလိုင်းပိုင် ''မေချစ်သမီးချစ် ''(၂၀၁၂) တွင် သရုပ်ဆောင်ရာ ရုပ်သံလိုင်း သမိုင်းတလျှောက် ကြည့်ရှုသူ အမြင့်ဆုံး တက်လာသည်။ တဟုန်ထိုး တိုးဖောက်လာမှုအတွက် မာသည် အချီးကျူး ခံရသလို၊ ပိုင်တု ခေါ်သော ရှာဖွေရေးဝက်ဆိုက်များတွင် အရှာဖွေ ခံရဆုံး နံပါတ် တစ် ချိတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.qq.com/a/20120619/000215.htm|title=马天宇新剧《宝贝妈妈宝贝女》收官 夺收视冠军|date=2012-06-09|work=Tencent|access-date=1 November 2017|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109081333/http://ent.qq.com/a/20120619/000215.htm}}</ref> ထိုနှစ်မှာပင် ''ရွှင်ယွမ်ဓား၊ အာကာဒဏ်ချက်'' တွင် ဧည့် သရုပ်ဆောင်ရာ အများက သူ့ အနုပညာကို သတိထားမိကြပြန်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.qq.com/a/20120731/000211.htm|title=马天宇《轩辕剑》友情客串 获好评希望拓宽戏路|date=2012-07-31|work=Tencent|access-date=1 November 2017|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109081143/http://ent.qq.com/a/20120731/000211.htm}}</ref> ၂၀၁၃ တွင် ဟာသရုပ်ရှင် ''The Cosplayers ''တွင် သရုပ်ဆောင်သည်။ စတုတ္ထမြောက် LeTV ဆုပေးပွဲတွင် Most Potential ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် အဖြစ် အရွေးခံရသည်။ <ref>{{Cite web|url=http://taian.dzwww.com/yl/201312/t20131220_9378618.html|title=马天宇首获电影类奖项|date=2013-12-20|access-date=1 November 2017|archive-date=7 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307124140/http://taian.dzwww.com/yl/201312/t20131220_9378618.html}}</ref> === ၂၀၁၄-၂၀၁၇၊ ကျော်ကြားလာခြင်း === Young Sherlock (၂၀၁၄) ဇာတ်လမ်းတွဲတွင် သရုပ်ဆောင်ပြီးနောက် ပို၍ ကျော်ကြားလာကာ ခမ်းနားကြီးကျယ်သော ဝမ်ယွင်ဖန် အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခြင်းကို ပရိသတ်များ အကြိုက်တွေ့ပြီး၊ သူ့ကို ချစ်သော ဖန်များစွာ ရရှိစေသည်။<ref>{{Cite web|url=http://yule.sohu.com/20150810/n418492084.shtml|title=《少狄》收官暴虐马天宇 网友：不舍元芳|date=2015-08-10|work=[[Sohu]]}}</ref> သူ့ကို သရုပ်ဆောင်အဖြစ် ပို၍ အသိအမှတ် ပြုလာသော ''Swords of Legends ''(၂၀၁၄)တွင် နှစ်ကိုယ်ခွဲ သရုပ်ဆောင်ရာ အောင်မြင်မှု တဟုန်ထိုး ရရှိသည်။ <ref>{{Cite web|url=http://ent.news.cn/2014-08/20/c_126894597.htm|title=马天宇《古剑》陷入感情漩涡 自飙演技变身高冷狠|date=2014-08-20|work=[[Xinhua News Agency]]|accessdate=1 November 2017|archivedate=7 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170307203939/http://ent.news.cn/2014-08/20/c_126894597.htm}}</ref> Narcissus ဟု အမည်ပေးထားသော ဆင်ဂယ်ကို တစ်နှစ်တည်းတွင် ဖြန့်ချိရာ မီဒီယာနှင့် ပရိသတ်များမှ အပြုသဘောဆောင်သော ဝေဖန်ချက်များ ရရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်ရှိ တေးဂီတဇယားအမျိုးမျိုးတွင် ထိပ်ချိတ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.qq.com/a/20141128/041021.htm|title=马天宇新歌《纳西索斯》获好评 横扫音乐榜单|work=Tencent|access-date=1 November 2017|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109081357/http://ent.qq.com/a/20141128/041021.htm}}</ref> ၂၀၁၅ တွင်၊ မာသည် ခရီးသွားရင်း အစစ်အမှန်များ ရိုက်ကူးပြသသော ''ပန်းပွင့်ပေါ်က ညီအစ်မများ ရှိုး''တွင် ပါဝင်ပြီး၊ "အချိန်ကို လေထဲမှာ နောက်ပြန်ရစ်ကြစို့" အမည်ရသည့် ရှိုးတေးကို သီဆိုပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.sina.com.cn/y/yneidi/2015-06-10/doc-ifvmzcve0563617.shtml|title=马天宇新歌横扫榜单 歌声情续花样姐姐|work=Sina}}</ref> ထိုနှစ်တွင်ပင် ဟာသရုပ်ရှင်ဖြစ်သော ''Surprise ''တွင် သရုပ်ဆောင်သည်။ ၎င်းသည် ဝင်ကြေး သန်းချီ ရပြီး၊ မာသည် သမိုင်းဝင်သူရဲကောင်း တစ်ဦး၏ ရုပ်ပုံလွှာ အတွက် တောင်းဆိုခံရသည်။ <ref>{{Cite web|url=http://ent.163.com/15/1214/09/BAPMJ54B000300B1.html|title=《万万没想到》点映破亿 马天宇被赞演技惊艳|work=NetEase}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.globaltimes.cn/content/959699.shtml|title=An expected surprise|work=Global Times|accessdate=1 November 2017|archivedate=9 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109134414/http://www.globaltimes.cn/content/959699.shtml}}</ref> Esquire Man At His Best Award ဆုပေးပွဲတွင် အထူးချွန်ဆုံး ကျားအနုပညာရှင်ဆုကို ရရှိသည်။<ref>{{Cite web|url=http://news.163.com/15/1203/09/B9TCHUOI00014JB6.html|title=马天宇现身年度先生盛典 获年度杰出内地艺人奖|work=NetEase|accessdate=1 November 2017|archivedate=9 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109134515/http://news.163.com/15/1203/09/B9TCHUOI00014JB6.html}}</ref> ၂၀၁၆ တွင်၊ သမိုင်းနောက်ခံ စိတ်ကူးယဉ် ဇာတ်လမ်းတွဲ ''Ice Fantasy ''တွင် ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းဇာတ်လမ်းတွဲမှာ ကောကျင်မင်၏ အရောင်းရဆုံး ဝတ္ထု ''City of Fantasy '' ကို အခြေခံထားကာ မာသည် တိတ်ဆိတ်ပြီး လျှို့ဝှက်လှသော ရေခဲမင်းသား ယင်းခုန်းရှည့်/လီထျင်းကျင်း အဖြစ် သရုပ်ဆောင်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.163.com/16/0708/18/BRFKCFUU000333J5.html|title=马天宇晒照任"幻城"颜值官 网友:靠脸吃饭典范|date=2016-07-08|work=[[NetEase]]}}</ref> ထိုဇာတ်လမ်းတွဲ ထုတ်လွှင့်ရာမှ စ၍ မာ့ကို နိုင်ငံတကာ ပရိသတ်က ပို၍ သိရှိလာကြသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.dramafever.com/news/5-surprising-things-to-know-about-ma-tianyu-the-enigmatic-prince-shi-in-ice-fantasy/|title=5 surprising things to know about Ma Tian Yu, the enigmatic Prince Shi in Ice Fantasy|work=DramaFever}}{{Dead link|date=August 2021 }}</ref> ထိုနှစ်မှာပင် အနုပညာလောကထဲ ရောက်သည့် ၁၀ နှစ်ပြည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ''လက်ပန်း'' အယ်လဘမ်ကို ဖြန့်ချိသည်။<ref>{{Cite web|url=http://ent.ifeng.com/a/20160906/42679672_0.shtml|title=马天宇全新数字EP酷我独家首发 《手花》回馈歌迷|work=ent.ifeng}}</ref> == တေးသံသွင်း == === အယ်လဘမ် === {| class="wikitable" width="350px" style="margin-bottom: 10px;" !ခုနှစ် !ခေါင်းစီး !တရုတ်ခေါင်းစီး |- |၂၀၀၆ |''Only Missing Autumn'' |只欠秋天 |- | rowspan="2" |၂၀၀၇ |'' Beautiful Light'' |宇光十色 |- |''Happy Childhood'' |快乐童话 |- |၂၀၀၈ |''Fly'' |飞 |- |၂၀၀၉ |''The Longest Night in Shanghai'' |夜上海 |- |၂၀၁၀ |''Bright Moonlight'' |月光晴朗 |- |၂၀၁၀ |''Confidence'' |自言自宇 |- |၂၀၁၃ |''Out of the World'' |世界之外 |- |၂၀၁၆ |''Flower in Hand'' |手花 |} === ဆင်ဂယ်တေး === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! ခုနှစ် ! ခေါင်းစီး ! တရုတ်ခေါင်းစီး ! အယ်ဘမ် ! မှတ်ချက် |- | ၂၀၀၇ | colspan="2" |"We Are Ready" || {{NA}} | rowspan="2" |Beijing Olympics song |- | rowspan="4" |၂၀၀၈ | "One World One Dream" |世界的梦想 |- | "The Things We Want to Do and Accomplish" |想到和做到的 | ''Xiao Long Da Gong Fu'' OST |- | "Believe in Love" |相信爱 ||{{NA}} | rowspan="2" |Charity song |- | "Give You My Energy" |给你我的力量 || {{NA}} |- | ၂၀၁၅ | "Let Time Rewind in the Wind" |让时光在微风中倒流 | ''Sister Over Flowers'' OST |- | ၂၀၁၆ | "Love Like Cherry Blossoms" |愛如櫻 | ''Ice Fantasy'' OST |} == ရုပ်ရှင်ရုပ်သံ == === ရုပ်ရှင် === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! ခုနှစ် ! ခေါင်းစီး ! တရုတ်ခေါင်းစီး ! ဇာတ်ကောင် ! မှတ်ချက် |- |၂၀၀၉ | ''Evening of Roses'' | 夜玫瑰 |Lan Heyan |- |၂၀၁၀ | ''Illusion Apartment'' |异度公寓 |Meng Yifan |- |၂၀၁၁ | ''East Meets West'' | 东成西就 2011 | Cameo |- |၂၀၁၃ | ''The Cosplayers '' | 百万爱情宝贝 |Ye Chong |- | rowspan="2" |၂၀၁၅ | ''Love Without Distance'' | 土豪520 | Yu Haiyan |- | ''Surprise'' | 万万没想到 | Mu Rongbai |- | rowspan="2" |၂၀၁၇ | ''The Founding of an Army'' | 建军大业 | Lin Biao |- |''A Better Tomorrow 4'' |英雄本色4 |Zhou Chao |- |TBA | ''The Choice: A Story of the Old Shanghai'' | 君子道：上海滩后传 |} === ရုပ်သံ === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! ခုနှစ် ! ခေါင်းစီး ! တရုတ်ခေါင်းစီး ! ဇာတ်ကောင် ! မှတ်ချက် |- |၂၀၀၈ | ''You Are My Dream'' | 你是我的梦 | Ma Yu |Cameo |- | rowspan="2" |၂၀၁၀ | ''The Legend of Daiyu'' | 黛玉传 | Jia Baoyu |- |''The Vigilantes in Masks'' | 怪侠一枝梅 | He Xiaomei |- |၂၀၁၁ | ''Scarlet Heart'' | 步步惊心 |Huang Di | Cameo |- | rowspan="2" |၂၀၁၂ | ''Precious Mother, Precious Girl '' |宝贝妈妈宝贝女 |Zhang Hanzhe |- |''Xuan-Yuan Sword: Scar of Sky'' | 轩辕剑:天之痕 | Lü Chengzhi |- | rowspan="3" |၂၀၁၃ | ''Romance of Tang Kongfu'' | 唐朝浪漫英雄 |Silver Hawk | Cameo |- |''La Ma, Qiao Ba'' | 辣妈俏爸 |Yuan Zhida |- |''Longmen Express'' | 龙门镖局 |Qingdong |Cameo |- | rowspan="4" |၂၀၁၄ |''The Home of Lady'' | 淑女之家 | Su Zhiwen |- |''Young Sherlock'' | 少年神探狄仁杰 | Wang Yuanfang |- |''Swords of Legends'' | 古剑奇谭 | Fang Lansheng |- |''Romantic Kitchen'' | 浪漫满厨 |Mi Qing |- | rowspan="3" |၂၀၁၅ | ''In the dream to find the answer'' | 四手妙弹 |Wen Shaohui | Cameo |- |''Kung Fu mother-in-law'' | 功夫婆媳 | Huang Lezong |- |''The Gossip Girl'' | 米粒向前冲 | Meng Yan |- | rowspan="4" |၂၀၁၆ | ''Edge of Happiness'' | 缘来幸福 |He Mu |- |''Singing All Along'' | 秀麗江山之長歌行 | Yan Ziling | Cameo |- |''Ice Fantasy'' | 幻城 | Ying Kongshi / Li Tianjin |- |''Beauty Private Kitchen'' | 美人私房菜 | Lee Ma |- | rowspan="1" |၂၀၁၇ |''Ice Fantasy Destiny'' |幻城凡世 |Ma Tianci / Ying Kongshi |- | rowspan="5" |TBA | ''Liang Sheng, Can We Not Be Sad'' | 凉生，我们可不可以不忧伤 | Liang Sheng |- |''Secret of the Three Kingdoms'' |三国机密 | Liu Xie / Liu Ping |- |''By Marriage to Remember'' | 毛丫丫被婚记 | Xiang Hui |- |''Scouring Marriage'' | 淘婚记 | Lee Xiaojun |- | ''Cry Me a Sad River'' | 悲伤逆流成河 | Qi Ming |} == ကိုးကား == {{reflist|2}} [[Category:၁၉၈၆ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:တရုတ် အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ် အနုပညာရှင်များ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ် အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] fi1vwa6jrpsfea9rgdn7094153h9zh7 0 98894 1037789 1018263 2026-06-13T02:54:05Z Salai Rungtoi 22844 1037789 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Elon Musk | image = Elon_Musk_Royal_Society.jpg | caption = ဇူလိုင်လ ၂၀၁၈ လန်ဒန်ရှိတော်ဝင်လူ့အဖွဲ့အစည်း အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သော နေ့၌ တွေ့မြင်ရစဉ် | birth_name = Elon Reeve Musk | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1971|6|28}} | birth_place = ပရီတိုးရီးယား ၊ ထရန်စဗားနယ် ၊ [[တောင်အာဖရိကနိုင်ငံ]] | residence = ဘယ်လ်အဲ ၊ လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့ ၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ၊ အမေရိကန်ပြည်တောင်စု <ref name="forbesbuyshome.com">{{cite news |title=Billionaire Tesla CEO Elon Musk Buys Neighbor's Home in Bel Air For Million |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/ |accessdate=November 1, 2013}}</ref><ref name=bloombergbuyshome>{{cite news |title=Inside Elon Musk's M Bel Air Mansion |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750 |accessdate=August 21, 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207033543/http://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750 |archivedate=February 7, 2015 |df=mdy-all }}</ref> | citizenship = {{Plainlist| * {{flag|South Africa}} (၁၉၇၁–လက်ရှိ) * {{flag|Canada}} (၁၉၈၉–လက်ရှိ) * {{flag|United States}} (၂၀၀၂–လက်ရှိ) }} | alma mater = {{plainlist| * ကွင်း တက္ကသိုလ် * ပင်နဆင်ဗေးနီးယားတက္ကသိုလ်<ref>{{Cite news |url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments |title=Timeline: Elon Musk's accomplishments |last=Hull |first=Dana |date=April 11, 2014 |accessdate=June 11, 2015 |via=Mercury News}}</ref><ref>{{cite web |url=http://csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/ |title=Elon Musk: Patriarchs and Prodigies |year=2013 |accessdate=June 11, 2015 |website=CSQ |publisher=C-Suite Quarterly |last=Zanerhaft |first=Jaron}}</ref>}} | occupation = စွန့်ဦးတီထွင်သူ နှင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံသူ | known_for = | networth = [[အမေရိကန်ဒေါ်လာ|US$]]၂၄၀ ဘီလီယံ (၂၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၁)<!-- DO NOT UPDATE THIS UNLESS YOU UPDATE THE ACCESS DATE AND THE NET WORTH NUMBER IN THE LEAD SECTION --><ref name="forbes_networth">{{cite web |url=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |title=Elon Musk |work=Forbes |accessdate=July 14, 2020}}</ref> | title = {{plainlist| * SpaceX တည်တောင်သူ ၊ ဗိသုကာဒီဇိုင်း ခေါင်းဆောင် * Tesla, Inc ၏စီအီးအို * Neuralink ပူးတွဲတည်ဆောင်သူ ၊ စီအီးအို * ဘိုးရင်း တည်တောင်သူ * Zip2 ပူးတွဲတည်တောင်သူ * X.com (နောင် [[PayPal]])တည်တောင်သူ * OpenAI ပူးတွဲတည်တောင်သူ * SolarCity ဥက္ကဋ္ဌ }} | years_active = ၁၉၉၅–လက်ရှိ | awards = ဗြိတိန် တော်ဝင်လူ့အဖွဲ့အစည်း အဖွဲ့ဝင် | party = တစ်သီးပုဂ္ဂိုလ | spouse = {{Plainlist| * {{marriage|Justine Musk|2000|2008|reason=divorced}} * {{marriage|Talulah Riley|2010|2012|reason=divorced}} <br> ({{abbr|m.|married}} 2013; {{abbr|div.|divorced}} 2016)<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage |title=Actor Talulah Riley files to divorce billionaire Elon Musk, again |date=March 21, 2016 |accessdate=April 20, 2016 |work=The Guardian |quote="The pair first married in 2010 and divorced in 2012. They remarried 18 months later."}}</ref> }} | children = ၆ဦး (တစ်ဦး ကွယ်လွန်) | parents = {{plainlist| * Maye Musk (မိခင်) * Errol Musk (ဖခင်) }} | relatives = {{plainlist| * Kimbal Musk (ညီ) * Tosca Musk (ညီမ) * Lyndon Rive (ဝမ်းကွဲ)}} | signature = Elon Musk Signature.svg | signature_alt = Elon Musk }} '''အီလွန် မက်စ်''' (Elon Reeve Musk, ၂၈ ဇွန် ၁၉၇၁ မွေးဖွား) သည် စွန့်ဦးတီထွင်သူနှင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံသူတစ်ဦးဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |url =https://www.telegraph.co.uk/technology/news/11220326/Elon-Musk-to-launch-fleet-of-internet-satellites.html |title=Elon Musk 'to launch fleet of internet satellites' |date=November 10, 2014 |accessdate=June 23, 2015 |work=The Daily Telegraph |last=Curtis |first=Sophie |quote="Elon Musk, inventor and business magnate" |location=London}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/amp/news/articles/2012-09-13/elon-musk-the-21st-century-industrialist |title=Elon Musk, the 21st Century Industrialist |date=September 13, 2012 |accessdate=June 23, 2015 |website=Bloomberg BusinessWeek |last=Vance |first=Ashlee |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170426091133/https://www.bloomberg.com/amp/news/articles/2012-09-13/elon-musk-the-21st-century-industrialist |archivedate=April 26, 2017 |df=mdy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.asme.org/career-education/early-career-engineers/me-today/engineer-in-focus-elon-musk |title=Engineer in Focus: Elon Musk|publisher=asme.org |accessdate=November 4, 2015}}</ref> သူသည် တောင်အာဖရိက၊ ကနေဒါနှင့် အမေရိကန်နိုင်ငံသားဖြစ်ပြီး SpaceX ကုမ္ပဏီ၏ အမှုဆောင်အရာရှိနှင့် ခေါင်းဆောင်ဒီဇိုင်နာဖြစ်ပြီး<ref name="SpaceX">{{cite web |last1=Shanklin |first1=Emily |title=Elon Musk |url=http://www.spacex.com/elon-musk |website=SpaceX |accessdate=June 17, 2017 |language=en |date=March 27, 2017 |archivedate=31 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170331030852/http://www.spacex.com/elon-musk }}</ref> Tesla ကုမ္ပဏီ၏ ထုတ်ကုန် ဗိသုကာပညာရှင်လည်းဖြစ်ကာ<ref>{{Cite web|url=https://www.tesla.com/elon-musk|title=Elon Musk {{!}} Tesla|website=www.tesla.com|access-date=2018-09-07}}</ref> Paypal နှင့် Neuralink ၏ ပူးတွဲတည်ထောင်သူလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် Forbes မဂ္ဂဇင်း၏စာရင်းတွင် ၂၁ ယောက်မြောက် ကမ္ဘာ့ဩဇာအရှိဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။<ref name="auto1">{{cite news |title=The World's Most Powerful People |author= |url=https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2016/12/14/the-worlds-most-powerful-people-2016/#26ec03f2368d |newspaper=Forbes |date=December 2016 |accessdate=December 14, 2016}}</ref> မတ်စ်ခ်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်ကတည်းက ကမ္ဘာ့အချမ်းသာဆုံးပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် ရပ်တည်လာခဲ့သူဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လအထိ ဖို့စ် (Forbes) မဂ္ဂဇင်း၏ ခန့်မှန်းချက်အရ ၎င်း၏ အသားတင်ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁ ဒသမ ၂ ထရီလျံ ရှိသည်။ ၎င်းသည် အမေရိကန်ဒေါ်လာတန်ဖိုးဖြင့် တွက်ချက်မှုအရ ကမ္ဘာ့ပထမဆုံးနှင့် တစ်ဦးတည်းသော ထရီလျံနာ ဖြစ်သည်။ အီလွန် မက်စ်ကို ကနေဒါသူ မိခင်နှင့် တောင်အာဖရိကသား ဖခင် တို့မှ ၁၉၇၁ ဇွန် ၂၈ တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ မက်စ် သည် သူ၏ ငယ်စဉ်ဘဝကို [[တောင်အာဖရိကနိုင်ငံ]] ၊ ပရီတိုးရီးယားဒေသ ၌ ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။ အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ်တွင် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကာ Queen's University သို့ တက်ရောက်ခဲ့ကာ ၂ နှစ်ကြာသော် ပင်နဆင်ဗေးနီးယားတက္ကသိုလ်သို့ ပြောင်းခဲ့သည်။ စတန်းဖို့တက္ကသိုလ်တွင် အသုံးချရူပဗေဒနှင့်သိပ္ပံဘာသာရပ်ဖြင့် ပါရဂူဘွဲ့ကို တက်ရောက်ခဲ့သော်လည်း စီးပွားရေးလုပ်ငန်းအတွက် ထွက်လိုက်သည်။ မက်စ်သည် X.com ဟူသော အွန်လိုင်းဘဏ်ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ယင်းအား eBay မှ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၅ ဘီလီယံဖြင့် ဝယ်ယူလိုက်သည်။ ယင်းသည် နောင်တွင် နာမည်ကြီး အွန်လိုင်း ဘဏ်ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်း PayPal ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် မေလတွင် SpaceX ဟူသော လေကြောင်းဆိုင်ရာ ထုတ်လုပ်ရေးနှင့် အာကာသ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ကုမ္ပဏီအား ထူထောင်လိုက်သည်။ သူသည် လျှပ်စစ်ကားများ ထုတ်လုပ်သော Tesla ကုမ္ပဏီအားလည်း ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏ ထုတ်ကုန်ဗိသုကာရှင် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၂၀၀၈ အောက်တိုဘာလတွင် CEO ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် မက်စ်သည် SolarCity ဟူသည့် နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်သုံး ဝန်ဆောင်မှုပေးသော ကုမ္ပဏီ (ယခုတက်စလာ၏လက်အောက်ခံကုမ္ပဏီ)အား ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ တွင် မက်စ် သည်အကျိုးအမြတ်မယူသည့်သုတေသနကုမ္ပဏီဖြစ်သော OpenAI ကိုပူးတွဲတည်ထောင်ခဲ့ပြီး ပိုမိုကောင်းမွန်သောဉာဏ်ရည်တုကို မြှင့်တင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လတွင် သူသည် ဉာဏ်ရေးတု နည်းပညာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကို အထူးပြုလုပ်ဆောင်နေသော Neuralink ကုမ္ပဏီ ကိုပူးတွဲတည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် အဆောက်အဦနှင့် လှိုဏ်ခေါင်းဖောက် ကုမ္ပဏီ ဘိုရင်းကုမ္ပဏီအားလည်း ထူထောင်လိုက်သေးသည်။ မက်စ် သည် သူ၏ ပင်မစီပွားရေး လုပ်ငန်းများ အပြင် Hyperloop ဟု ခေါ်သော မြန်နှုန်းမြင့် သယ်သူပို့ဆောင်ရေး စနစ် ကို အောင်မြင်ဖို့ရာ မျှော်လင့်နေသည်။ Hpyerloop သည် တစ်ဖြောင့်တည်း ရှိနေသော (သို့မဟုတ်) အထူးပြုထားသော ပြွန်ခေါ် အထူးကြီးမားသော ပိုက်ကြီးမှ အတွင်းမှ ဖိအား တစ်ခုကို အသုံးချကာ လူလိုက်ပါနိုင်သော ယာဉ်ကို အထူးမြန်နှုန်းဖြင့် တွန်းပို့နိုင်သော ခေတ်သစ် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စနစ် တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ မတ်စ်ခ် (Musk) သည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ [[လက်ယာစွန်း နိုင်ငံရေး|လက်ယာစွန်းနိုင်ငံရေး]] (Far-right politics)၊ လက်ယာစွန်းနိုင်ငံရေးသမားများနှင့် ပါတီများကို ထောက်ခံအားပေးသူတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်|ဒေါ်နယ်ထရမ့်]]ကို ထောက်ခံခဲ့သည့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် အမေရိကန်သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အလှူငွေအများဆုံး ထည့်ဝင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ထရမ့်သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုပြီးနောက် မတ်စ်ခ်သည် သမ္မတ၏ အကြီးတန်းအကြံပေးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အစိုးရစွမ်းဆောင်ရည်မြှင့်တင်ရေးဌာန (DOGE) ၏ အမှန်တကယ် ဦးဆောင်မောင်းနှင်သူ (de facto head) အဖြစ်လည်းကောင်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် သမ္မတထရမ့်နှင့် လူသိရှင်ကြား အခြေအတင် အငြင်းပွားမှုများ မဖြစ်ပွားမီ မရှေးမနှောင်း၊ ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလတွင် မတ်စ်ခ်သည် ထရမ့်အစိုးရအဖွဲ့မှ နုတ်ထွက်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ကုမ္ပဏီများကို ပြန်လည်ဦးစီးလုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ သူသည် [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု]]ကို လျှော့ချရန် လိုလားသူဖြစ်ပြီး လူသားမျိုးနွယ်များ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်ခြင်းမှာ ရှောင်လွဲနိုင်ရန်အတွက် [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]တွင် [[အင်္ဂါဂြိုဟ်အား ကိုလိုနီချဲ့သိမ်းပိုက်ခြင်း|ကိုလိုနီနယ်ချဲထွင်ရန်]] နှင့် ကျွန်ပြုရန် ရည်မှန်းထားသူလည်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=https://aeon.co/essays/elon-musk-puts-his-case-for-a-multi-planet-civilisation |title=Elon Musk puts his case for a multi-planet civilisation |author=Ross Andersen |date=September 30, 2014 |website=Aeon |accessdate=February 21, 2016 |archive-date=13 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313035412/https://aeon.co/essays/elon-musk-puts-his-case-for-a-multi-planet-civilisation |url-status=dead }}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၉၇၁||}} [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ဘီလျံနာများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုင်းမ်မဂ္ဂဇင်း ဩဇာအရှိဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၁ မွေးဖွားသူများ]] jfrfv6pfkos1btdra4mzvckl3yr9erl 0 106819 1037798 455252 2026-06-13T04:13:11Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037798 wikitext text/x-wiki [[File:Mote Soe Taung Stupa.jpg|thumb|right|မုဆိုးတောင်စေတီတော်]] '''မုဆိုးတောင်စေတီတော်'''သည် [[ကျိုက်ထီးရိုး|ကျိုက်ထီးရိုးတောင်]] ရင်ပြင်တော်စခန်းရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။<ref name="eleven">{{Cite web |url=https://news-eleven.com/node/51212 |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |access-date=27 March 2019 |archive-date=27 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327081347/https://news-eleven.com/node/51212 |url-status=dead }}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{Myanmar-struct-stub}} [[Category:မွန်ပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]] h5g7u1kqpperu3bn13ag3cowl51bzt6 0 109508 1037784 762166 2026-06-13T02:36:18Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037784 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = မန္တလေး ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာ<br>Mandalay Convention Centre | native_name = | native_name_lang = | image =Mandalay CC2.jpg | image_alt = | image_size = | caption = ၂၀၁၉ခုနှစ်က​တွေ့ရ​သော မန္တလေး ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာ || map_type = | map_alt = | map_caption = | map_size = | map_dot_label = | map_dot_mark = | latd =21 | latm =57 | lats =06 | latNS = N | longd =96 | longm =05 | longs =50 | longEW = E | address = သိပ္ပံလမ်းနှင့် ၇၂လမ်းဒေါင့်၊ [[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]၊ [[မန္တလေးမြို့]] | start_date = ၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၄ | opened_date = *၁၃ မတ် ၂၀၁၆ (အကြိုဖွင့်လှစ်ခြင်း) *၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၈ | owner = {{flagicon|MYA}}[[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ]] | cost = အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၅သန်း | top_floor = တတိယအထပ် |height =၃၈၆​ပေ | parking = *မြေအောက်ကားပါကင် *မြေပေါ်ကားပါကင် | building_type =RC (စတီးဖရိန်) | architectural = | elevator_count = *၄ (အများသုံး) *၂ (လုပ်ငန်းသုံး) | architecture_firm = {{flagicon|USA}}Gensler | structural_engineer = | rooms = | main_contractor = {{flagicon|MYA}}Mandalay Investment and Development Group (CAD Construction and Decoration + New Star Light Construction) | Acre = ၂.၄ဧက }} '''မန္တလေးကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာ'''({{lang-en|Mandalay Convention Centre; MCC}})သည် [[မန္တလေးမြို့]]ရှိ ခေတ်မီကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာတစ်ခုဖြစ်သည်။[[မန္တလေးမြို့တော်ဝန်|မြို့တော်ဝန်]] ဦးအောင်မောင်းလက်ထက်က စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး [[ရဲလွင်|ဦးရဲလွင်]]လက်ထက် ၂၀၁၈ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ၉ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ဤကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာ ၄ခုမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.globalnewlightofmyanmar.com/mandalay-convention-centre-opened-in-chanmyathazi-tsp/|title=Mandalay Convention Centre opened in Chanmyathazi Township|last=|first=|author2=|date= |publisher=[[မြန်မာ့အလင်း သတင်းစာ]]|accessdate=}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mmtimes.com/national-news/mandalay-upper-myanmar/3894-mandalay-convention-centre-planned.html|title=Mandalay Convention Centre Planned|last=|first=|author2=|date=|publisher=[[မြန်မာတိုင်း(မ်)]]|accessdate=|archivedate=16 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190616135053/https://www.mmtimes.com/national-news/mandalay-upper-myanmar/3894-mandalay-convention-centre-planned.html}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== မန္တလေးမြို့တွင် ပွဲကြီးကြီးမားမားရှိပါက [[မန္တလေးမြို့တော်ခန်းမ|မြို့တော်ခန်းမ]]ကိုသာ အများဆုံး အသုံးပြုနေခဲ့ရပြီး နောက်ပိုင်းတွင် အသုံးပြုသူများ များပြားလာသဖြင့် မန္တလေးမြို့တော်ဝန် ဦးအောင်မောင်းက စက်တင်ဘာလ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် လိုအပ်သည်ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချလိုက်ပြီး တင်ဒါခေါ်ရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် တင်ဒါခေါ်ခဲ့ပြီး တင်ဒါပြိုင်သူ ၂၃ ယောက် အနက် CAD ကုမ္ပဏီနှင့် New Star Light တို့ ပူးပေါင်းထားသည့် ကုမ္ပဏီက အနိုင်ရခဲ့ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလမှစ၍ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် Mandalay Investment and Development Group (MIDG) ကုမ္ပဏီကို ထူထောင်ကာ [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]]ဖြင့်တရားဝင် အကျိုးတူ ပူးပေါင်းကာ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုအဆောက်အဦးကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၅ သန်း အကုန်အကျခံကာ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.buildersguide.com.mm/en/latest-project/item/54-mandalay-convention-centre.html|title=Mandalay Convention Centre|last=|first=|author2=|date=|publisher=Myanmar Builder Guide|accessdate=}}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> [[File:Mandalay CC1.jpg|180px|left]] ==တည်ဆောက်ခြင်း== Mandalay Convention Centre and Commercial Complex စီမံကိန်းကို သိပ္ပံလမ်း၊ လမ်း၇၀နှင့် ၇၂လမ်းကြားရှိ မန္တလေးမြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီမှ စီမံခန့်ခွဲပိုင်ခွင့်ရှိသော ၁၄.၇၈ဧက အကျယ်ရှိသောမြေကွက်လပ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ခြင်းဖြစ်ကာ အဆင့်သုံးဆင့်ခွဲ၍ တည်ဆောက်ခြင်းဖြစ်သည်။ဤကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာသည် စီမံကိန်း၏ ပထမအဆင့် ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းဖြစ်သည်။ မန္တလေး ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာသည် မြေဧက၂.၃၈ဧကပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားကာ ၃၈၆ ပေ× ၃၀၅ ပေ ကျယ်ဝန်းပြီး ကွန်ကရစ်နှင့် သံဘောင် ၄ ထပ် အဆောက်အအုံဖြစ်ကာ ကြမ်းခင်းဧရိယာ ၂၂၀၀၀၀ စတုရန်းပေရှိသည်။ [[File:Mandalay CC5.jpg|thumb|ညဘက်မြင်ကွင်း]] ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာမှာ ၂၀၁၆ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးရမည်ဖြစ်သော်လည်း မပြီးစီးခဲ့ဘဲရှိနေခဲ့သည်။၂၀၁၆ခုနှစ် အစိုးရအသစ်တက်လာချိန်တွင် မြို့တော်ဝန်အသစ်ဖြစ်သူ [[ရဲလွင်|ဒေါက်တာရဲလွင်]]မှ စီမံကိန်းကို စစ်ဆေးရာမှ ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာတည်ဆောက်ထားမှုမှာ ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာအဆင့်အတန်းမမီခြင်း၊ခန်းမကျယ်တစ်ခုသာပါရှိခြင်း၊ မြေညီထပ်ရှိ ဘက်စုံခန်းမကြမ်းခင်းများ အက်ကွဲနေခြင်း၊ သန့်စင်ခန်းများတွင် အာရုံခံကိရိယာများ(Sensor) တပ်ဆင်မထားခြင်း၊ ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းမပြီးမီ ယခင်အစိုးရလက်ထက် အကြိုဖွင့်လှစ်ခြင်းအတွက် စက်လှေခါးများတပ်ဆင်ထားသည့်အတွက် စက်လှေခါးများ ပျက်စီးနေခြင်းတို့ဖြစ်ပေါ်နေသည့်အတွက် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခိုင်းခဲ့သည့်အပြင် အ​ဆောက်အဦး၏ ဒီဇိုင်းပိုင်းကိုပါ ​ပြောင်းလဲခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news|url=https://news-eleven.com/news/14010|title=ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာ (မန္တလေး) ကြမ်းခင်းအက်ကွဲမှုကို X Ray ဖြင့် စစ်ဆေးရန် စီစဉ်လျက်ရှိပြီး အပေါ်ဆုံးအလွှာ အက်ကွဲမှု မဟုတ်ပါက လက်ခံမည် မဟုတ်ကြောင်း မြို့တော်ဝန် ပြောကြား|last=|first=|author2=|date=|publisher=Eleven Media Group|accessdate=|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616083324/https://news-eleven.com/news/14010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mmtimes.com/news/mandalay-city-says-firms-cause-delay-convention-centre.html|title=Mandalay city says firms cause delay of convention centre|last=|first=|author2=|date=|publisher=[[မြန်မာတိုင်း(မ်)]]|accessdate=|archivedate=16 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190616135822/https://www.mmtimes.com/news/mandalay-city-says-firms-cause-delay-convention-centre.html}}</ref> ==အချက်အလက်များ== {| class="wikitable" |- |'''Mandalay Convention Centre''' |[[File:Mandalay CC3.jpg|240px]] |- |colspan=2|'''မြေ​အောက်ကားရပ်နားကွင်းအချက်အလက်များ''' |- |စတုရန်း​ပေ၆၁၃၅၄​ပေ (ကား၁၈၁စီး၊ဆိုင်ကယ် ၆၉စီး) |[[File:Mandalay CC12.jpg|240px]] |- |colspan=2|'''ပထမထပ်''' |- |လူ၄၅၀၀ဆံ့ ဘက်စုံခန်းမ (Multifunction Hall) |[[File:Mandalay CC8.jpg|240px]] |- |colspan=2|'''ဒုတိယထပ်''' |- |လူ၂၀၀ဆံ့Conference Room |[[File:Mandalay CC6.jpg|240px]] |- |VIP Rooms | |- |Meeting Rooms |[[File:Mandalay CC9.jpg|240px]][[File:Mandalay CC10.jpg|240px]] |- |Auditorium | |- |colspan=2|'''တတိယအထပ်''' |- |VIP Rooms | |- |လူ၃၆၀ဆံ့ Banquet Hall | |- |Administrative Room | |} နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ ဗဟို​လေ​အေး​ပေးစနစ်၊ အသံစနစ်၊ မီးသတ်အချက်​ပေးနှင့် မီးသတ်စနစ်၊ အ​ရေး​ပေါ်မီးစနစ်၊ အလိုအ​လျောက် မီးငြှိမ်းသတ်အာရုံခံများ၊ ကြမ်းခင်းမီးခလုတ်ခုံများ၊ ဓာတ်​​လှေခါး၆စင်း၊ စက်​လှေခါး ၃စင်း၊ အ​ရေး​ပေါ်​လှေခါးများ ထည့်သွင်း တည်​ဆောက်ထားသည်။[[File:Mandalay CC7.jpg|thumb|​​လေ​အေး​ပေးစနစ်၊အလိုအ​လျောက် မီးငြှိမ်းသတ်စနစ်၊အ​ရေး​ပေါ်မီးစနစ်များ]] ဒုတိယအထပ်တွင် ​ခေါင်မိုးမြက်ခင်းပြင်ဥယျာဉ်တစ်ခု ထည့်သွင်းတည်​ဆောက်ထားသည်။ [[File:Mandalay CC4.jpg|thumb|ဒုတိယထပ် ​လျှောက်လမ်း]][[File:Mandalay CC11.jpg|thumb|ဒုတိယထပ် လျှောက်လမ်း]]သိပ္ပံလမ်းနှင့် ယုဇနလမ်းကို ဆက်သွယ်ထား​သော ​မြေ​အောက်လမ်းတစ်ခုကိုပါ ထည့်သွင်း ​ဖောက်လုပ်ထားသည်။ သန့်စင်ခန်းများကိုလည်း အာရုံခံကိရိယာများဖြင့် တည်​ဆောက်ထားကာ ဘီးတပ်ကုလားထိုင် အသုံးပြုသူများအတွက်လည်း သီးသန့်သန့်စင်ခန်းထားရှိသည်။ [[File:Mandalay CC14.jpg|thumb|ကြမ်းခင်းမီးခလုတ်ခုံ]] ==ဖွင့်လှစ်ခြင်း== ===အကြိုဖွင့်လှစ်ခြင်း (Soft Opening)=== မန္တ​လေးကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာကို [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] [[ရဲမြင့် (ဝန်ကြီးချုပ်)|ဦးရဲမြင့်]]အစိုးရလက်ထက် ၂၀၁၆ခုနှစ် မတ်လ၁၃ရက်​နေ့ နံနက်၈နာရီတွင် အကြိုဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။[[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့|မန္တ​လေးတိုင်း​ဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] စည်ပင်သာယာ​ရေးဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီး မန္တ​လေးမြို့​တော်ဝန် ဦး​အောင်​မောင်း၊ [[ကမ္ဘောဇဘဏ်လီမိတက်|က​မ္ဘောဇဘဏ်လီမီတက်]]နှင့် [[ဧရာဝတီဘဏ်]]တို့မှ မန်​နေဂျင်းဒါရိုက်တာများဖြစ်သည့် ဦး​အောင်​ကျော်မျိုး၊ ဦးဖြိုး​အောင်၊သမဝါယမဘဏ်လီမီတက် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးရန်​အောင်၊ MIDGဥက္ကဋ္ဌ ဦး​​ကျော်ကျော်ဝင်း၊ C.A.D​ဆောက်လုပ်​ရေးကုမ္ပဏီ မန်​နေဂျင်းဒါရိုက်တာ ဦးဇင်မင်း​ဆွေတို့မှ ဖဲကြိုးဖြတ်ဖွင့်လှစ်​ပေးခဲ့သည်။ ထို့​နောက် မန္တ​လေးတိုင်း​ဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ် ဦးရဲမြင့်က ဆိုင်းဘုတ်ကို စက်ခလုတ်နှိပ်၍ ဖွင့်လှစ်​ပေးခဲ့သည်။ ===ဖွင့်လှစ်ခြင်း (Grand Opening)=== အလုံးစုံတည်​ဆောက်ပြီးစီးခဲ့​သော မန္တလေး ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာကို ၂၀၁၈ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၉ရက်​နေ့ နံနက်၈နာရီတွင် ၂၀၁၈ မန္တ​လေးစီးပွား​ရေးဖိုရမ်နှင့်အတူ ကျင်းပခဲ့ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ကော်မရှင်]]ဥက္ကဋ္ဌ [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်​ထောင်စုဝန်ကြီး [[သောင်းထွန်း (ဝန်ကြီး)|ဦး​သောင်းထွန်း]]တက်​ရောက်ခဲ့သည်။ နယူးစတားလိုက်​ဆောက်လုပ်​ရေး၏ဥက္ကဋ္ဌ ဦး​ကျော်​ကျော်ဝင်းက မြို့​တော်ဝန် ​ဒေါက်တာရဲလွင်အား ကွန်ဗင်းရှင်းစင်တာကို လွှဲ​ပြောင်း​ပေးခဲ့ပြီး [[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန]] ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးအောင်ထူး၊ မန္တလေးမြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီဥက္ကဋ္ဌ [[မန္တလေးမြို့တော်ဝန်]] ဒေါက်တာရဲလွင်၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဒေါက်တာစိုးသန်း၊ လျှပ်စစ်စွမ်းအင်နှင့် ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီး  ဦးဇာနည်အောင်၊  စီမံကိန်းနှင့်  ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးမြတ်သူ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင်၏အတွင်းရေးမှူး ရင်းနှီး မြှုပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ဦး[[အောင်နိုင်ဦး]]၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဆန်စပါးအသင်းချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးချစ်ခိုင်နှင့် နယူးစတားလိုက်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးကျော်ကျော်ဝင်းတို့က ဖဲကြိုးဖြတ်ဖွင့်လှစ်ပေးသည်။ ထို့နောက် မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ  ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန  ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးသောင်းထွန်းနှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်  [[ဇော်မြင့်မောင်|ဒေါက်တာဇော်မြင့်မောင်]]တို့က  Mandalay Convention Centre ဆိုင်းဘုတ်ကို စက်ခလုတ်နှိပ်၍   ဖွင့်လှစ်ပေးကြပြီး  အမွှေးနံ့သာရည်ဖြင့် ပက်ဖျန်းပေးကြသည်။<ref>{{cite news|url=https://www.moi.gov.mm/npe/?q=news/10/11/2018/id-80899|title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးသောင်းထွန်း Mandalay Convention Centre ဖွင့်ပွဲ တက်ရောက်|last=|first=|author2=|date= |publisher=ပြန်ကြား​ရေးဝန်ကြီးဌာန|accessdate=}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:မန္တလေး]] ndomkfjbtew9v07grn8ab1994bivdgs 0 110156 1037805 962633 2026-06-13T04:38:28Z Salai Rungtoi 22844 1037805 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |company_name = မိုင်တဲလ် မြန်မာ <br /><small> Mytel Myanmar </small> |company_logo = |company_type = ဆက်သွယ်ရေး |foundation = ဇန်နဝါရီလ ၂၀၁၈ |location = [[ရန်ကုန်]]၊ {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |key_people = Hoàng Trung Thành (CEO) |num_employees = |industry = မိုဘိုင်း အော်ပရေတာ |products = |operating_income = |homepage = {{url|http://www.mytel.com.mm/}} |logo=The Mytel Logo.png|name=မိုင်တဲလ်|location_country=}} '''မိုင်တဲလ်မြန်မာ''' ({{lang-en|Mytel Myanmar}}, တရားဝင်ကုမ္ပဏီအမည် - '''တယ်လီကွန်းအင်တာနေရှင်နယ်မြန်မာကုမ္ပဏီလီမိတက်''') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနပိုင် Viettel မိုဘိုင်းဆက်သွယ်ရေးကုမ္ပဏီ၊ Myanmar National Telecom Holding ကုမ္ပဏီ နှင့် Star High Public ကုမ္ပဏီ တို့ပူးပေါင်းတည်ထောင်ပြီး မိုဘိုင်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုပေးနေသည့် ဆက်သွယ်ရေးကုမ္ပဏီ တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://mm.myanmartechpress.com/myanmars-4th-telecom-operator/ |title=Myanmar 4th Operator |publisher=Myanmar Tech Press |date= |accessdate=2017-09-11}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Myanmar|url=https://freedomhouse.org/country/myanmar/freedom-net/2019|access-date=2021-01-11|website=Freedom House|language=en}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှစတင်၍ ဝန်ဆောင်မှု ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ မိုင်တဲလ်သည် မြန်မာစစ်တပ်၏ အဓိကဝင်ငွေရရှိသည့် ရင်းမြစ်တစ်ခုအဖြစ် ဝေဖန်ခံရကာ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုမှုများလည်း ခံရသည့်လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|last=Strangio|first=Sebastian|date=|title=Report Details Military Links of Major Myanmar Telco Firm|url=https://thediplomat.com/2020/12/report-details-military-links-of-major-myanmar-telco-firm/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-11|website=The Diplomat|language=en-US}}</ref> Viettel အနေဖြင့် မြန်မာ့ကျေးလက်ဒေသနေပြည်သူများကို ပစ်မှတ်ထား၍ ဖြန့်ချိရန် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂ ဘီလီယံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံရှိ မိုဘိုင်းဆက်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းများ အဆင်ပြေချောမွေ့စေရန်အတွက် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင် မိုင်တဲလ် မြန်မာသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံးသော [[အီးဆင်းမ်|e-SIM]] ကို ပထမဦးဆုံး အသုံးပြုနိုင်သည့် မိုဘိုင်းအော်ပရေတာဖြစ်ပြီး e-SIM ဝန်ဆောင်မှုကို ၂၀၁၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် စတင်အသုံးပြုနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.internetinmyanmar.com/mytel-esim-myanmar/ |title=Myanmar |publisher=Internet in Myanmar |date= |accessdate=2018-10-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mm.myanmartechpress.com/myanmars-4th-telecom-operator/ |title=Myanmar |publisher=Myanmar Tech Press |date= |accessdate=2017-09-11}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ၂၀၁၇ ဇန်နဝါရီ ၁၂ တွင် မိုင်တဲလ်သည် ဆက်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းလိုင်စင်ရရှိခဲ့ကာ<ref name=":1">{{Cite web|date=2018-02-14|title=Fourth telco MyTel to start selling SIM cards in March|url=https://www.mmtimes.com/news/fourth-telco-mytel-start-selling-sim-cards-march.html|access-date=2021-01-11|website=The Myanmar Times|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112203942/https://www.mmtimes.com/news/fourth-telco-mytel-start-selling-sim-cards-march.html}}</ref> ဗီယက်နမ်စစ်တပ်ထိန်းချုပ်သည့် ဗီယက်တဲလ် (Viettel) က ရှယ်ယာ ၄၉% ၊ မြန်မာစစ်တပ်၏ [[မြန်မာ့စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်း]] (MEC) ပိုင် Star High Public Company က ရှယ်ယာ ၂၈% ပါဝင်ထားကာ ကျန်သည့် ရှယ်ယာ ၂၃% သည် ဒေသတွင်းကုမ္ပဏီများအစုအဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သော Myanmar National Telecom Holding Public Co Ltd က ပိုင်ဆိုင်သည်။<ref name=":1" /> မိုင်တဲလ်သည် MEC ၏ MECtel ကပိုင်ဆိုင်သော အခြေခံအဆောက်အအုံများကို သုံးစွဲခဲ့၍<ref name=":1" /> ကွန်ရက်၏ ပထမဆုံးဆက်သွယ်မှုကို မြန်မာ့တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် [[မင်းအောင်လှိုင်]]နှင့် ဗီယက်နမ်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး Ngo Xuan Lich တို့က ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name=":1" /> == အငြင်းပွားမှု ပြဿနာများ == ဆက်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းတွင် အကြီးအကျယ်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများမှတဆင့် မြန်မာစစ်တပ်၏ ထိုနယ်ပယ်တွင် စိုးမိုးနိုင်မှုအခွင့်အာဏာပြသမှု၊ ဈေးကွက်ပြိုင်ဆိုင်နိုင်မှုကို လျော့ကျစေခြင်းများကြောင့် မိုင်တဲလ်သည် ဝေဖန်မှုများကြုံတွေ့ရသည်။<ref name=":0" /> ၂၀၁၇ ဇွန်တွင် အစိုးရက ဈေးနှုန်းသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် စည်းကြပ်ခွန် ထိန်းညှိသည့် မူဘောင်များ၊ မိုဘိုင်းအခဈေးနှုန်းအတွက် ကြမ်းခင်းဈေးဥပဒေသများကို ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့ရာ မိုင်တဲလ်သည် အော်ရီဒူးကဲ့သို့သော တန်ဖိုးနည်းပြိုင်ဖက်များထက် ဈေးကွက်အသာစီးရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Myanmar|url=https://freedomhouse.org/country/myanmar/freedom-net/2018|access-date=2021-01-11|website=Freedom House|language=en}}</ref> အခြားသောပြိုင်ဖက်များနှင့်မတူဘဲ ကြမ်းခင်းဈေးကင်းလွတ်ခွင့်ရရှိခဲ့၍ စတင်လုပ်ကိုင်ပြီးနောက်လည်း ၎င်းတို့၏ ဈေးနှုန်းများကို မူလတန်ဖိုးမှ လျှော့ပေါ့မှုပြုရန် ခွင့်ပြုခြင်းခံရသည်။<ref name=":0" /> လုပ်ငန်းစတင်ခဲ့ပြီး နှစ်လအကြာ၌ပင်လျှင် ဈေးနှုန်းလျှော့ပေါ့သည့်ဗျူဟာမှတဆင့် ဈေးကွက်၏ ရှယ်ယာ ၄% (၂.၄ သန်း သုံးစွဲသူ) ကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite web|title=Vietnam carrier stuns rivals in Myanmar with half-price blitz|url=https://asia.nikkei.com/Business/Business-trends/Vietnam-carrier-stuns-rivals-in-Myanmar-with-half-price-blitz|access-date=2021-01-11|website=Nikkei Asia|language=en-GB}}</ref> သို့သော် ၎င်းတို့သည် ယခင်က မျှတသောဈေးနှုန်းဖြင့် ယှဉ်ပြိုင်ရန်ကို သဘောတူညီခဲ့ကြ၏ ။<ref name=":2" /> စစ်တပ်နှင့်ပက်သက်ဆက်နွယ်မှုများကြောင့် ပြည်တွင်းဝယ်ယူအသုံးပြုသူများကြား အကောင်းအဆိုးတုံ့ပြန်မှုများရရှိခဲ့ကြသည်။ လုပ်ငန်းစတင်ပြီးနောက် တပ်ထောက်ပံ့ပေးထားသော ဤကုမ္ပဏီက မွတ်စလင်ဆန့်ကျင်ရေး သင်္ကေတဖြစ်သည့် '၉၆၉' နံပါတ်အစများကို ချထားပေးရန်ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည့်အတွက် ပြည်တွင်းအင်တာနက်သုံးစွဲသူများက ဝယ်ယူသုံးစွဲမှုမပြုရန် စည်းရုံးလှုံ့ဆော်မှုများလည်းရှိခဲ့ကြသည်။<ref name=":3">{{Cite web|date=2018-06-28|title=Army-linked telco Mytel uproots villagers’ plantations to lay fiber optic cables {{!}} Coconuts Yangon|url=https://coconuts.co/yangon/features/army-linked-telco-mytel-uproots-villagers-plantations-lay-fiber-cables/|access-date=2021-01-11|website=Coconuts|language=en-US|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511015902/https://coconuts.co/yangon/features/army-linked-telco-mytel-uproots-villagers-plantations-lay-fiber-cables/}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-06-14|title=Launch of Army-Backed Mytel Draws Wary Welcome|url=https://www.irrawaddy.com/business/launch-army-backed-mytel-draws-wary-welcome.html|access-date=2021-01-11|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2018-06-12|title=Rumors swirl of MyTel's Buddhist extremist links|url=https://coconuts.co/yangon/news/people-saying-mytel-bed-radical-buddhists/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-11|website=Coconuts Yangon|language=en-US}}</ref> ၂၀၁၈ တွင် ကရင်ပြည်နယ် [[ဘုရားသုံးဆူမြို့|ဘုရားသုံးဆူ]]နယ်မြေရှိ ကိုယ်ပိုင်စိုက်ခင်းများကိုဖြတ်၍ ဖိုက်ဘာကြိုးဆက်သွယ်မှုကို ကြိုတင်အသိပေးခြင်းမရှိဘဲ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်ဟု သတင်းထုတ်ပြန်ချက်များတွင် တွေ့ရသည်။<ref name=":3" /> မိုင်တဲလ်ကုမ္ပဏီအနေဖြင့်လည်း တပ်၏ ဆက်သွယ်ရေးဖိုက်ဘာကွန်ရက်များအပါအဝင် မြန်မာစစ်တပ်၏ အခြေခံအဆောက်အဦများကို အဆင့်မြှင့်တင်ပေးခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။<ref name=":4">{{Cite web|date=2020-12-20|title=British banks under pressure over £45m loans to firm with links to Myanmar military|url=http://www.theguardian.com/world/2020/dec/20/british-banks-under-pressure-over-45m-loans-to-firm-with-links-to-myanmar-military|access-date=2021-01-11|website=the Guardian|language=en}}</ref> ၂၀၁၉ မေလ၌ မိုင်တဲလ်၏ တစ်ဆင့်ခံကန်ထရိုက်ဖြစ်သော ဆန်းမျိုးအောင်ကုမ္ပဏီက စုစုပေါင်း မြန်မာကျပ်ငွေ သန်း (၄၀) ခန့်ရှိသော လုပ်ခလစာများကို အလုပ်သမား (၂၀) အား ပေးချေမှုမရှိခဲ့သည့်အတွက် [[ပုသိမ်မြို့]]တွင် ဆန္ဒပြဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|date=2019-05-31|title=Mytel Employees Protest Unpaid Wages|url=https://www.irrawaddy.com/business/mytel-employees-protest-unpaid-wages.html|access-date=2021-01-11|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> ၂၀၁၉ အောက်တိုဘာတွင် ရွှေတိဂုံစေတီတော်၌ တပ်ဆင်ထားသော ဆက်သွယ်ပစ္စည်းများကို ငှားရမ်းခပေးချေခြင်းမရှိသဖြင့် ဖယ်ရှားခံရသည်။<ref>{{Cite web|date=2019-10-17|title=Myanmar’s Mytel Removes Shwedagon Cells Amid Unpaid Rent Claims|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-mytel-removes-shwedagon-cells-amid-unpaid-rent-claims.html|access-date=2021-01-11|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> ၂၀၂၀ ဖေဖေယ်ဝါရီလထဲ၌ လူမှုကွန်ရက်ပေါ်၌ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၂ သန်းခန့်ရှိ သတင်းမှားတိုက်ဖျက်ရေး စည်းရုံးလှုပ်ရှားမှုတွင်ပါလည်း ပါဝင်ခဲ့ကာ<ref>{{Cite web|title=Facebook removes network of fake accounts promoting military-backed telecom with $1.2m misinformation campaign|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/facebook-removes-network-of-fake-accounts-promoting-military-backed-telecom-with-12m|access-date=2021-01-11|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mytel linked to disinformation campaign {{!}} Myanmar Financial Services Monitor|url=https://finance.frontiermyanmar.com/news/other/mytel-linked-disinformation-campaign|access-date=2021-01-11|website=finance.frontiermyanmar.com}}</ref> ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်ကုမ္ပဏီက မိုင်တဲလ်နှင့်ဆက်စပ်ကွန်ရက်များဖြစ်သည့် စာမျက်နှာ (page) နှစ်ဆယ့်လေးခုကို တားမြစ်ပိတ်ပင်ခဲ့၍ ပြိုင်ဖက်များဖြစ်သော အူရီဒူး၊ တယ်လီနောနှင့် အမ်ပီတီတို့ကို ဝေဖန်သောအကြောင်းအရာများနှင့် မိုင်တဲလ်တံဆိပ်ကို ဈေးကွက်မြှင့်တင်ခြင်းများမပြုမီ အဆိုပါဆက်စပ်ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာမျက်နှာများသည် အမျိုးသားရေးဝါဒကို အလွန်တရာဖော်ပြရေးသားခြင်းများရှိခဲ့သည်ဟု ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်ကုမ္ပဏီက ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့လေသည်။<ref>{{Cite web|last=Murphy|first=Hannah|last2=Reed|first2=John|date=2020-02-12|title=Facebook accuses telecoms groups of disinformation tactics|url=https://www.ft.com/content/1096ad54-4d5f-11ea-95a0-43d18ec715f5|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-11|website=Financial Times}}</ref> ၂၀၂၀ ဒီဇင်ဘာတွင် Justice for Myanmar အဖွဲ့က မိုင်တဲလ်ကုမ္ပဏီအဝန်းအဝိုင်းအတွင်း အကျင့်ပျက်ချစားမှု၊ ခရိုနီကွန်ရက်များအကြောင်း အသေးစိတ်စုံစမ်းထားသော အချက်အလက်များထုတ်ဖော်ပြသခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=‘Destroy your SIM card’ - activists call for boycott of Mytel for ‘aiding and abetting’ the military|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/destroy-your-sim-card-activists-call-for-boycott-of-mytel-for-aiding-and-abetting-the-military|access-date=2021-01-11|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Myanmar and Vietnam militaries launch MyTel mobile carrier|url=https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Myanmar-and-Vietnam-militaries-launch-MyTel-mobile-carrier|access-date=2021-01-11|website=Nikkei Asia|language=en-GB}}</ref> ထိုအစီရင်ခံစာ၌ လူထုအားစုံစမ်းထောက်လှမ်းရာ၌ အသုံးပြုရန် မိုင်တဲလ်အသုံးပြုသူများထံမှ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာအချက်အလက်များကို မြန်မာစစ်တပ်ကရယူနိုင်စွမ်းရှိသည်ဟုလည်း ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web|date=2020-12-23|title=We are calling for the Myanmar public to boycott Mytel, says Myanmar activist group|url=https://kr-asia.com/we-are-calling-for-the-myanmar-public-to-boycott-mytel-says-myanmar-activist-group|access-date=2021-01-11|website=KrASIA|language=en}}</ref> အစီရင်ခံစာတွင် ဆက်လက်ဖော်ပြထားသည်မှာ HSBC နှင့် Standard Chartered စသည့် ဗြိတိသျှဘဏ်များက မိုင်တဲလ်နှင့်ပတ်သက်မှုရှိသော Viettel ကုမ္ပဏီကို ချေးငွေ ဒေါ်လာသန်း (၆၀) ချထားပေးမှုကိုလည်း ဖော်ထုတ်ပေးထားလေသည်။<ref name=":4" /> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခြင်း]]အဖြစ်ဆိုးကြီးပြီးနောက် စစ်တပ်ပိုင်ထုတ်ကုန်များကို ဝယ်ယူသုံးစွဲခြင်းမပြုရန် လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုတွင်လည်း မိုင်တဲလ်ကုမ္ပဏီသည် ထိပ်ဆုံးမှပါဝင်ပြန်လေ၏ ။<ref>{{cite news|title=Myanmar calls for boycott of Tamadaw linked products and services|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html|work=Myanmar Times|date=3 February 2021|accessdate=14 March 2021|archivedate=21 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221154215/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html}}</ref> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[တယ်လီနော မြန်မာ]] *[[အူရီဒူး မြန်မာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== *{{official|http://www.mytel.com.mm/}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဆက်သွယ်ရေး ကုမ္ပဏီများ]] 7f2t64fzp42zj8fvvmhyrnz7c7kskkm 1037807 1037805 2026-06-13T04:38:59Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၀၁၈]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037807 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |company_name = မိုင်တဲလ် မြန်မာ <br /><small> Mytel Myanmar </small> |company_logo = |company_type = ဆက်သွယ်ရေး |foundation = ဇန်နဝါရီလ ၂၀၁၈ |location = [[ရန်ကုန်]]၊ {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |key_people = Hoàng Trung Thành (CEO) |num_employees = |industry = မိုဘိုင်း အော်ပရေတာ |products = |operating_income = |homepage = {{url|http://www.mytel.com.mm/}} |logo=The Mytel Logo.png|name=မိုင်တဲလ်|location_country=}} '''မိုင်တဲလ်မြန်မာ''' ({{lang-en|Mytel Myanmar}}, တရားဝင်ကုမ္ပဏီအမည် - '''တယ်လီကွန်းအင်တာနေရှင်နယ်မြန်မာကုမ္ပဏီလီမိတက်''') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနပိုင် Viettel မိုဘိုင်းဆက်သွယ်ရေးကုမ္ပဏီ၊ Myanmar National Telecom Holding ကုမ္ပဏီ နှင့် Star High Public ကုမ္ပဏီ တို့ပူးပေါင်းတည်ထောင်ပြီး မိုဘိုင်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုပေးနေသည့် ဆက်သွယ်ရေးကုမ္ပဏီ တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://mm.myanmartechpress.com/myanmars-4th-telecom-operator/ |title=Myanmar 4th Operator |publisher=Myanmar Tech Press |date= |accessdate=2017-09-11}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Myanmar|url=https://freedomhouse.org/country/myanmar/freedom-net/2019|access-date=2021-01-11|website=Freedom House|language=en}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှစတင်၍ ဝန်ဆောင်မှု ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ မိုင်တဲလ်သည် မြန်မာစစ်တပ်၏ အဓိကဝင်ငွေရရှိသည့် ရင်းမြစ်တစ်ခုအဖြစ် ဝေဖန်ခံရကာ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုမှုများလည်း ခံရသည့်လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|last=Strangio|first=Sebastian|date=|title=Report Details Military Links of Major Myanmar Telco Firm|url=https://thediplomat.com/2020/12/report-details-military-links-of-major-myanmar-telco-firm/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-11|website=The Diplomat|language=en-US}}</ref> Viettel အနေဖြင့် မြန်မာ့ကျေးလက်ဒေသနေပြည်သူများကို ပစ်မှတ်ထား၍ ဖြန့်ချိရန် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂ ဘီလီယံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံရှိ မိုဘိုင်းဆက်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းများ အဆင်ပြေချောမွေ့စေရန်အတွက် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင် မိုင်တဲလ် မြန်မာသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံးသော [[အီးဆင်းမ်|e-SIM]] ကို ပထမဦးဆုံး အသုံးပြုနိုင်သည့် မိုဘိုင်းအော်ပရေတာဖြစ်ပြီး e-SIM ဝန်ဆောင်မှုကို ၂၀၁၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် စတင်အသုံးပြုနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.internetinmyanmar.com/mytel-esim-myanmar/ |title=Myanmar |publisher=Internet in Myanmar |date= |accessdate=2018-10-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mm.myanmartechpress.com/myanmars-4th-telecom-operator/ |title=Myanmar |publisher=Myanmar Tech Press |date= |accessdate=2017-09-11}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ၂၀၁၇ ဇန်နဝါရီ ၁၂ တွင် မိုင်တဲလ်သည် ဆက်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းလိုင်စင်ရရှိခဲ့ကာ<ref name=":1">{{Cite web|date=2018-02-14|title=Fourth telco MyTel to start selling SIM cards in March|url=https://www.mmtimes.com/news/fourth-telco-mytel-start-selling-sim-cards-march.html|access-date=2021-01-11|website=The Myanmar Times|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112203942/https://www.mmtimes.com/news/fourth-telco-mytel-start-selling-sim-cards-march.html}}</ref> ဗီယက်နမ်စစ်တပ်ထိန်းချုပ်သည့် ဗီယက်တဲလ် (Viettel) က ရှယ်ယာ ၄၉% ၊ မြန်မာစစ်တပ်၏ [[မြန်မာ့စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်း]] (MEC) ပိုင် Star High Public Company က ရှယ်ယာ ၂၈% ပါဝင်ထားကာ ကျန်သည့် ရှယ်ယာ ၂၃% သည် ဒေသတွင်းကုမ္ပဏီများအစုအဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သော Myanmar National Telecom Holding Public Co Ltd က ပိုင်ဆိုင်သည်။<ref name=":1" /> မိုင်တဲလ်သည် MEC ၏ MECtel ကပိုင်ဆိုင်သော အခြေခံအဆောက်အအုံများကို သုံးစွဲခဲ့၍<ref name=":1" /> ကွန်ရက်၏ ပထမဆုံးဆက်သွယ်မှုကို မြန်မာ့တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် [[မင်းအောင်လှိုင်]]နှင့် ဗီယက်နမ်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး Ngo Xuan Lich တို့က ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name=":1" /> == အငြင်းပွားမှု ပြဿနာများ == ဆက်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းတွင် အကြီးအကျယ်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများမှတဆင့် မြန်မာစစ်တပ်၏ ထိုနယ်ပယ်တွင် စိုးမိုးနိုင်မှုအခွင့်အာဏာပြသမှု၊ ဈေးကွက်ပြိုင်ဆိုင်နိုင်မှုကို လျော့ကျစေခြင်းများကြောင့် မိုင်တဲလ်သည် ဝေဖန်မှုများကြုံတွေ့ရသည်။<ref name=":0" /> ၂၀၁၇ ဇွန်တွင် အစိုးရက ဈေးနှုန်းသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် စည်းကြပ်ခွန် ထိန်းညှိသည့် မူဘောင်များ၊ မိုဘိုင်းအခဈေးနှုန်းအတွက် ကြမ်းခင်းဈေးဥပဒေသများကို ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့ရာ မိုင်တဲလ်သည် အော်ရီဒူးကဲ့သို့သော တန်ဖိုးနည်းပြိုင်ဖက်များထက် ဈေးကွက်အသာစီးရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Myanmar|url=https://freedomhouse.org/country/myanmar/freedom-net/2018|access-date=2021-01-11|website=Freedom House|language=en}}</ref> အခြားသောပြိုင်ဖက်များနှင့်မတူဘဲ ကြမ်းခင်းဈေးကင်းလွတ်ခွင့်ရရှိခဲ့၍ စတင်လုပ်ကိုင်ပြီးနောက်လည်း ၎င်းတို့၏ ဈေးနှုန်းများကို မူလတန်ဖိုးမှ လျှော့ပေါ့မှုပြုရန် ခွင့်ပြုခြင်းခံရသည်။<ref name=":0" /> လုပ်ငန်းစတင်ခဲ့ပြီး နှစ်လအကြာ၌ပင်လျှင် ဈေးနှုန်းလျှော့ပေါ့သည့်ဗျူဟာမှတဆင့် ဈေးကွက်၏ ရှယ်ယာ ၄% (၂.၄ သန်း သုံးစွဲသူ) ကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite web|title=Vietnam carrier stuns rivals in Myanmar with half-price blitz|url=https://asia.nikkei.com/Business/Business-trends/Vietnam-carrier-stuns-rivals-in-Myanmar-with-half-price-blitz|access-date=2021-01-11|website=Nikkei Asia|language=en-GB}}</ref> သို့သော် ၎င်းတို့သည် ယခင်က မျှတသောဈေးနှုန်းဖြင့် ယှဉ်ပြိုင်ရန်ကို သဘောတူညီခဲ့ကြ၏ ။<ref name=":2" /> စစ်တပ်နှင့်ပက်သက်ဆက်နွယ်မှုများကြောင့် ပြည်တွင်းဝယ်ယူအသုံးပြုသူများကြား အကောင်းအဆိုးတုံ့ပြန်မှုများရရှိခဲ့ကြသည်။ လုပ်ငန်းစတင်ပြီးနောက် တပ်ထောက်ပံ့ပေးထားသော ဤကုမ္ပဏီက မွတ်စလင်ဆန့်ကျင်ရေး သင်္ကေတဖြစ်သည့် '၉၆၉' နံပါတ်အစများကို ချထားပေးရန်ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည့်အတွက် ပြည်တွင်းအင်တာနက်သုံးစွဲသူများက ဝယ်ယူသုံးစွဲမှုမပြုရန် စည်းရုံးလှုံ့ဆော်မှုများလည်းရှိခဲ့ကြသည်။<ref name=":3">{{Cite web|date=2018-06-28|title=Army-linked telco Mytel uproots villagers’ plantations to lay fiber optic cables {{!}} Coconuts Yangon|url=https://coconuts.co/yangon/features/army-linked-telco-mytel-uproots-villagers-plantations-lay-fiber-cables/|access-date=2021-01-11|website=Coconuts|language=en-US|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511015902/https://coconuts.co/yangon/features/army-linked-telco-mytel-uproots-villagers-plantations-lay-fiber-cables/}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-06-14|title=Launch of Army-Backed Mytel Draws Wary Welcome|url=https://www.irrawaddy.com/business/launch-army-backed-mytel-draws-wary-welcome.html|access-date=2021-01-11|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2018-06-12|title=Rumors swirl of MyTel's Buddhist extremist links|url=https://coconuts.co/yangon/news/people-saying-mytel-bed-radical-buddhists/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-11|website=Coconuts Yangon|language=en-US}}</ref> ၂၀၁၈ တွင် ကရင်ပြည်နယ် [[ဘုရားသုံးဆူမြို့|ဘုရားသုံးဆူ]]နယ်မြေရှိ ကိုယ်ပိုင်စိုက်ခင်းများကိုဖြတ်၍ ဖိုက်ဘာကြိုးဆက်သွယ်မှုကို ကြိုတင်အသိပေးခြင်းမရှိဘဲ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်ဟု သတင်းထုတ်ပြန်ချက်များတွင် တွေ့ရသည်။<ref name=":3" /> မိုင်တဲလ်ကုမ္ပဏီအနေဖြင့်လည်း တပ်၏ ဆက်သွယ်ရေးဖိုက်ဘာကွန်ရက်များအပါအဝင် မြန်မာစစ်တပ်၏ အခြေခံအဆောက်အဦများကို အဆင့်မြှင့်တင်ပေးခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။<ref name=":4">{{Cite web|date=2020-12-20|title=British banks under pressure over £45m loans to firm with links to Myanmar military|url=http://www.theguardian.com/world/2020/dec/20/british-banks-under-pressure-over-45m-loans-to-firm-with-links-to-myanmar-military|access-date=2021-01-11|website=the Guardian|language=en}}</ref> ၂၀၁၉ မေလ၌ မိုင်တဲလ်၏ တစ်ဆင့်ခံကန်ထရိုက်ဖြစ်သော ဆန်းမျိုးအောင်ကုမ္ပဏီက စုစုပေါင်း မြန်မာကျပ်ငွေ သန်း (၄၀) ခန့်ရှိသော လုပ်ခလစာများကို အလုပ်သမား (၂၀) အား ပေးချေမှုမရှိခဲ့သည့်အတွက် [[ပုသိမ်မြို့]]တွင် ဆန္ဒပြဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|date=2019-05-31|title=Mytel Employees Protest Unpaid Wages|url=https://www.irrawaddy.com/business/mytel-employees-protest-unpaid-wages.html|access-date=2021-01-11|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> ၂၀၁၉ အောက်တိုဘာတွင် ရွှေတိဂုံစေတီတော်၌ တပ်ဆင်ထားသော ဆက်သွယ်ပစ္စည်းများကို ငှားရမ်းခပေးချေခြင်းမရှိသဖြင့် ဖယ်ရှားခံရသည်။<ref>{{Cite web|date=2019-10-17|title=Myanmar’s Mytel Removes Shwedagon Cells Amid Unpaid Rent Claims|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-mytel-removes-shwedagon-cells-amid-unpaid-rent-claims.html|access-date=2021-01-11|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> ၂၀၂၀ ဖေဖေယ်ဝါရီလထဲ၌ လူမှုကွန်ရက်ပေါ်၌ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၂ သန်းခန့်ရှိ သတင်းမှားတိုက်ဖျက်ရေး စည်းရုံးလှုပ်ရှားမှုတွင်ပါလည်း ပါဝင်ခဲ့ကာ<ref>{{Cite web|title=Facebook removes network of fake accounts promoting military-backed telecom with $1.2m misinformation campaign|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/facebook-removes-network-of-fake-accounts-promoting-military-backed-telecom-with-12m|access-date=2021-01-11|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mytel linked to disinformation campaign {{!}} Myanmar Financial Services Monitor|url=https://finance.frontiermyanmar.com/news/other/mytel-linked-disinformation-campaign|access-date=2021-01-11|website=finance.frontiermyanmar.com}}</ref> ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်ကုမ္ပဏီက မိုင်တဲလ်နှင့်ဆက်စပ်ကွန်ရက်များဖြစ်သည့် စာမျက်နှာ (page) နှစ်ဆယ့်လေးခုကို တားမြစ်ပိတ်ပင်ခဲ့၍ ပြိုင်ဖက်များဖြစ်သော အူရီဒူး၊ တယ်လီနောနှင့် အမ်ပီတီတို့ကို ဝေဖန်သောအကြောင်းအရာများနှင့် မိုင်တဲလ်တံဆိပ်ကို ဈေးကွက်မြှင့်တင်ခြင်းများမပြုမီ အဆိုပါဆက်စပ်ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာမျက်နှာများသည် အမျိုးသားရေးဝါဒကို အလွန်တရာဖော်ပြရေးသားခြင်းများရှိခဲ့သည်ဟု ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်ကုမ္ပဏီက ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့လေသည်။<ref>{{Cite web|last=Murphy|first=Hannah|last2=Reed|first2=John|date=2020-02-12|title=Facebook accuses telecoms groups of disinformation tactics|url=https://www.ft.com/content/1096ad54-4d5f-11ea-95a0-43d18ec715f5|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-11|website=Financial Times}}</ref> ၂၀၂၀ ဒီဇင်ဘာတွင် Justice for Myanmar အဖွဲ့က မိုင်တဲလ်ကုမ္ပဏီအဝန်းအဝိုင်းအတွင်း အကျင့်ပျက်ချစားမှု၊ ခရိုနီကွန်ရက်များအကြောင်း အသေးစိတ်စုံစမ်းထားသော အချက်အလက်များထုတ်ဖော်ပြသခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=‘Destroy your SIM card’ - activists call for boycott of Mytel for ‘aiding and abetting’ the military|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/destroy-your-sim-card-activists-call-for-boycott-of-mytel-for-aiding-and-abetting-the-military|access-date=2021-01-11|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Myanmar and Vietnam militaries launch MyTel mobile carrier|url=https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Myanmar-and-Vietnam-militaries-launch-MyTel-mobile-carrier|access-date=2021-01-11|website=Nikkei Asia|language=en-GB}}</ref> ထိုအစီရင်ခံစာ၌ လူထုအားစုံစမ်းထောက်လှမ်းရာ၌ အသုံးပြုရန် မိုင်တဲလ်အသုံးပြုသူများထံမှ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာအချက်အလက်များကို မြန်မာစစ်တပ်ကရယူနိုင်စွမ်းရှိသည်ဟုလည်း ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web|date=2020-12-23|title=We are calling for the Myanmar public to boycott Mytel, says Myanmar activist group|url=https://kr-asia.com/we-are-calling-for-the-myanmar-public-to-boycott-mytel-says-myanmar-activist-group|access-date=2021-01-11|website=KrASIA|language=en}}</ref> အစီရင်ခံစာတွင် ဆက်လက်ဖော်ပြထားသည်မှာ HSBC နှင့် Standard Chartered စသည့် ဗြိတိသျှဘဏ်များက မိုင်တဲလ်နှင့်ပတ်သက်မှုရှိသော Viettel ကုမ္ပဏီကို ချေးငွေ ဒေါ်လာသန်း (၆၀) ချထားပေးမှုကိုလည်း ဖော်ထုတ်ပေးထားလေသည်။<ref name=":4" /> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခြင်း]]အဖြစ်ဆိုးကြီးပြီးနောက် စစ်တပ်ပိုင်ထုတ်ကုန်များကို ဝယ်ယူသုံးစွဲခြင်းမပြုရန် လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုတွင်လည်း မိုင်တဲလ်ကုမ္ပဏီသည် ထိပ်ဆုံးမှပါဝင်ပြန်လေ၏ ။<ref>{{cite news|title=Myanmar calls for boycott of Tamadaw linked products and services|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html|work=Myanmar Times|date=3 February 2021|accessdate=14 March 2021|archivedate=21 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221154215/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html}}</ref> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[တယ်လီနော မြန်မာ]] *[[အူရီဒူး မြန်မာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== *{{official|http://www.mytel.com.mm/}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဆက်သွယ်ရေး ကုမ္ပဏီများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၁၈]] cmfz0jjnrffs33isouje4zaamy3n9f7 1037812 1037807 2026-06-13T04:41:18Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၀၁၈]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်၊ [[Category:၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037812 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |company_name = မိုင်တဲလ် မြန်မာ <br /><small> Mytel Myanmar </small> |company_logo = |company_type = ဆက်သွယ်ရေး |foundation = ဇန်နဝါရီလ ၂၀၁၈ |location = [[ရန်ကုန်]]၊ {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |key_people = Hoàng Trung Thành (CEO) |num_employees = |industry = မိုဘိုင်း အော်ပရေတာ |products = |operating_income = |homepage = {{url|http://www.mytel.com.mm/}} |logo=The Mytel Logo.png|name=မိုင်တဲလ်|location_country=}} '''မိုင်တဲလ်မြန်မာ''' ({{lang-en|Mytel Myanmar}}, တရားဝင်ကုမ္ပဏီအမည် - '''တယ်လီကွန်းအင်တာနေရှင်နယ်မြန်မာကုမ္ပဏီလီမိတက်''') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနပိုင် Viettel မိုဘိုင်းဆက်သွယ်ရေးကုမ္ပဏီ၊ Myanmar National Telecom Holding ကုမ္ပဏီ နှင့် Star High Public ကုမ္ပဏီ တို့ပူးပေါင်းတည်ထောင်ပြီး မိုဘိုင်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုပေးနေသည့် ဆက်သွယ်ရေးကုမ္ပဏီ တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://mm.myanmartechpress.com/myanmars-4th-telecom-operator/ |title=Myanmar 4th Operator |publisher=Myanmar Tech Press |date= |accessdate=2017-09-11}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Myanmar|url=https://freedomhouse.org/country/myanmar/freedom-net/2019|access-date=2021-01-11|website=Freedom House|language=en}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှစတင်၍ ဝန်ဆောင်မှု ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ မိုင်တဲလ်သည် မြန်မာစစ်တပ်၏ အဓိကဝင်ငွေရရှိသည့် ရင်းမြစ်တစ်ခုအဖြစ် ဝေဖန်ခံရကာ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုမှုများလည်း ခံရသည့်လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|last=Strangio|first=Sebastian|date=|title=Report Details Military Links of Major Myanmar Telco Firm|url=https://thediplomat.com/2020/12/report-details-military-links-of-major-myanmar-telco-firm/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-11|website=The Diplomat|language=en-US}}</ref> Viettel အနေဖြင့် မြန်မာ့ကျေးလက်ဒေသနေပြည်သူများကို ပစ်မှတ်ထား၍ ဖြန့်ချိရန် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂ ဘီလီယံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံရှိ မိုဘိုင်းဆက်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းများ အဆင်ပြေချောမွေ့စေရန်အတွက် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင် မိုင်တဲလ် မြန်မာသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံးသော [[အီးဆင်းမ်|e-SIM]] ကို ပထမဦးဆုံး အသုံးပြုနိုင်သည့် မိုဘိုင်းအော်ပရေတာဖြစ်ပြီး e-SIM ဝန်ဆောင်မှုကို ၂၀၁၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် စတင်အသုံးပြုနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.internetinmyanmar.com/mytel-esim-myanmar/ |title=Myanmar |publisher=Internet in Myanmar |date= |accessdate=2018-10-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mm.myanmartechpress.com/myanmars-4th-telecom-operator/ |title=Myanmar |publisher=Myanmar Tech Press |date= |accessdate=2017-09-11}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ၂၀၁၇ ဇန်နဝါရီ ၁၂ တွင် မိုင်တဲလ်သည် ဆက်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းလိုင်စင်ရရှိခဲ့ကာ<ref name=":1">{{Cite web|date=2018-02-14|title=Fourth telco MyTel to start selling SIM cards in March|url=https://www.mmtimes.com/news/fourth-telco-mytel-start-selling-sim-cards-march.html|access-date=2021-01-11|website=The Myanmar Times|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112203942/https://www.mmtimes.com/news/fourth-telco-mytel-start-selling-sim-cards-march.html}}</ref> ဗီယက်နမ်စစ်တပ်ထိန်းချုပ်သည့် ဗီယက်တဲလ် (Viettel) က ရှယ်ယာ ၄၉% ၊ မြန်မာစစ်တပ်၏ [[မြန်မာ့စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်း]] (MEC) ပိုင် Star High Public Company က ရှယ်ယာ ၂၈% ပါဝင်ထားကာ ကျန်သည့် ရှယ်ယာ ၂၃% သည် ဒေသတွင်းကုမ္ပဏီများအစုအဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သော Myanmar National Telecom Holding Public Co Ltd က ပိုင်ဆိုင်သည်။<ref name=":1" /> မိုင်တဲလ်သည် MEC ၏ MECtel ကပိုင်ဆိုင်သော အခြေခံအဆောက်အအုံများကို သုံးစွဲခဲ့၍<ref name=":1" /> ကွန်ရက်၏ ပထမဆုံးဆက်သွယ်မှုကို မြန်မာ့တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် [[မင်းအောင်လှိုင်]]နှင့် ဗီယက်နမ်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး Ngo Xuan Lich တို့က ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name=":1" /> == အငြင်းပွားမှု ပြဿနာများ == ဆက်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းတွင် အကြီးအကျယ်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများမှတဆင့် မြန်မာစစ်တပ်၏ ထိုနယ်ပယ်တွင် စိုးမိုးနိုင်မှုအခွင့်အာဏာပြသမှု၊ ဈေးကွက်ပြိုင်ဆိုင်နိုင်မှုကို လျော့ကျစေခြင်းများကြောင့် မိုင်တဲလ်သည် ဝေဖန်မှုများကြုံတွေ့ရသည်။<ref name=":0" /> ၂၀၁၇ ဇွန်တွင် အစိုးရက ဈေးနှုန်းသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် စည်းကြပ်ခွန် ထိန်းညှိသည့် မူဘောင်များ၊ မိုဘိုင်းအခဈေးနှုန်းအတွက် ကြမ်းခင်းဈေးဥပဒေသများကို ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့ရာ မိုင်တဲလ်သည် အော်ရီဒူးကဲ့သို့သော တန်ဖိုးနည်းပြိုင်ဖက်များထက် ဈေးကွက်အသာစီးရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Myanmar|url=https://freedomhouse.org/country/myanmar/freedom-net/2018|access-date=2021-01-11|website=Freedom House|language=en}}</ref> အခြားသောပြိုင်ဖက်များနှင့်မတူဘဲ ကြမ်းခင်းဈေးကင်းလွတ်ခွင့်ရရှိခဲ့၍ စတင်လုပ်ကိုင်ပြီးနောက်လည်း ၎င်းတို့၏ ဈေးနှုန်းများကို မူလတန်ဖိုးမှ လျှော့ပေါ့မှုပြုရန် ခွင့်ပြုခြင်းခံရသည်။<ref name=":0" /> လုပ်ငန်းစတင်ခဲ့ပြီး နှစ်လအကြာ၌ပင်လျှင် ဈေးနှုန်းလျှော့ပေါ့သည့်ဗျူဟာမှတဆင့် ဈေးကွက်၏ ရှယ်ယာ ၄% (၂.၄ သန်း သုံးစွဲသူ) ကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite web|title=Vietnam carrier stuns rivals in Myanmar with half-price blitz|url=https://asia.nikkei.com/Business/Business-trends/Vietnam-carrier-stuns-rivals-in-Myanmar-with-half-price-blitz|access-date=2021-01-11|website=Nikkei Asia|language=en-GB}}</ref> သို့သော် ၎င်းတို့သည် ယခင်က မျှတသောဈေးနှုန်းဖြင့် ယှဉ်ပြိုင်ရန်ကို သဘောတူညီခဲ့ကြ၏ ။<ref name=":2" /> စစ်တပ်နှင့်ပက်သက်ဆက်နွယ်မှုများကြောင့် ပြည်တွင်းဝယ်ယူအသုံးပြုသူများကြား အကောင်းအဆိုးတုံ့ပြန်မှုများရရှိခဲ့ကြသည်။ လုပ်ငန်းစတင်ပြီးနောက် တပ်ထောက်ပံ့ပေးထားသော ဤကုမ္ပဏီက မွတ်စလင်ဆန့်ကျင်ရေး သင်္ကေတဖြစ်သည့် '၉၆၉' နံပါတ်အစများကို ချထားပေးရန်ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည့်အတွက် ပြည်တွင်းအင်တာနက်သုံးစွဲသူများက ဝယ်ယူသုံးစွဲမှုမပြုရန် စည်းရုံးလှုံ့ဆော်မှုများလည်းရှိခဲ့ကြသည်။<ref name=":3">{{Cite web|date=2018-06-28|title=Army-linked telco Mytel uproots villagers’ plantations to lay fiber optic cables {{!}} Coconuts Yangon|url=https://coconuts.co/yangon/features/army-linked-telco-mytel-uproots-villagers-plantations-lay-fiber-cables/|access-date=2021-01-11|website=Coconuts|language=en-US|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511015902/https://coconuts.co/yangon/features/army-linked-telco-mytel-uproots-villagers-plantations-lay-fiber-cables/}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-06-14|title=Launch of Army-Backed Mytel Draws Wary Welcome|url=https://www.irrawaddy.com/business/launch-army-backed-mytel-draws-wary-welcome.html|access-date=2021-01-11|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2018-06-12|title=Rumors swirl of MyTel's Buddhist extremist links|url=https://coconuts.co/yangon/news/people-saying-mytel-bed-radical-buddhists/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-11|website=Coconuts Yangon|language=en-US}}</ref> ၂၀၁၈ တွင် ကရင်ပြည်နယ် [[ဘုရားသုံးဆူမြို့|ဘုရားသုံးဆူ]]နယ်မြေရှိ ကိုယ်ပိုင်စိုက်ခင်းများကိုဖြတ်၍ ဖိုက်ဘာကြိုးဆက်သွယ်မှုကို ကြိုတင်အသိပေးခြင်းမရှိဘဲ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်ဟု သတင်းထုတ်ပြန်ချက်များတွင် တွေ့ရသည်။<ref name=":3" /> မိုင်တဲလ်ကုမ္ပဏီအနေဖြင့်လည်း တပ်၏ ဆက်သွယ်ရေးဖိုက်ဘာကွန်ရက်များအပါအဝင် မြန်မာစစ်တပ်၏ အခြေခံအဆောက်အဦများကို အဆင့်မြှင့်တင်ပေးခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။<ref name=":4">{{Cite web|date=2020-12-20|title=British banks under pressure over £45m loans to firm with links to Myanmar military|url=http://www.theguardian.com/world/2020/dec/20/british-banks-under-pressure-over-45m-loans-to-firm-with-links-to-myanmar-military|access-date=2021-01-11|website=the Guardian|language=en}}</ref> ၂၀၁၉ မေလ၌ မိုင်တဲလ်၏ တစ်ဆင့်ခံကန်ထရိုက်ဖြစ်သော ဆန်းမျိုးအောင်ကုမ္ပဏီက စုစုပေါင်း မြန်မာကျပ်ငွေ သန်း (၄၀) ခန့်ရှိသော လုပ်ခလစာများကို အလုပ်သမား (၂၀) အား ပေးချေမှုမရှိခဲ့သည့်အတွက် [[ပုသိမ်မြို့]]တွင် ဆန္ဒပြဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|date=2019-05-31|title=Mytel Employees Protest Unpaid Wages|url=https://www.irrawaddy.com/business/mytel-employees-protest-unpaid-wages.html|access-date=2021-01-11|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> ၂၀၁၉ အောက်တိုဘာတွင် ရွှေတိဂုံစေတီတော်၌ တပ်ဆင်ထားသော ဆက်သွယ်ပစ္စည်းများကို ငှားရမ်းခပေးချေခြင်းမရှိသဖြင့် ဖယ်ရှားခံရသည်။<ref>{{Cite web|date=2019-10-17|title=Myanmar’s Mytel Removes Shwedagon Cells Amid Unpaid Rent Claims|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-mytel-removes-shwedagon-cells-amid-unpaid-rent-claims.html|access-date=2021-01-11|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> ၂၀၂၀ ဖေဖေယ်ဝါရီလထဲ၌ လူမှုကွန်ရက်ပေါ်၌ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၂ သန်းခန့်ရှိ သတင်းမှားတိုက်ဖျက်ရေး စည်းရုံးလှုပ်ရှားမှုတွင်ပါလည်း ပါဝင်ခဲ့ကာ<ref>{{Cite web|title=Facebook removes network of fake accounts promoting military-backed telecom with $1.2m misinformation campaign|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/facebook-removes-network-of-fake-accounts-promoting-military-backed-telecom-with-12m|access-date=2021-01-11|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mytel linked to disinformation campaign {{!}} Myanmar Financial Services Monitor|url=https://finance.frontiermyanmar.com/news/other/mytel-linked-disinformation-campaign|access-date=2021-01-11|website=finance.frontiermyanmar.com}}</ref> ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်ကုမ္ပဏီက မိုင်တဲလ်နှင့်ဆက်စပ်ကွန်ရက်များဖြစ်သည့် စာမျက်နှာ (page) နှစ်ဆယ့်လေးခုကို တားမြစ်ပိတ်ပင်ခဲ့၍ ပြိုင်ဖက်များဖြစ်သော အူရီဒူး၊ တယ်လီနောနှင့် အမ်ပီတီတို့ကို ဝေဖန်သောအကြောင်းအရာများနှင့် မိုင်တဲလ်တံဆိပ်ကို ဈေးကွက်မြှင့်တင်ခြင်းများမပြုမီ အဆိုပါဆက်စပ်ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာမျက်နှာများသည် အမျိုးသားရေးဝါဒကို အလွန်တရာဖော်ပြရေးသားခြင်းများရှိခဲ့သည်ဟု ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်ကုမ္ပဏီက ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့လေသည်။<ref>{{Cite web|last=Murphy|first=Hannah|last2=Reed|first2=John|date=2020-02-12|title=Facebook accuses telecoms groups of disinformation tactics|url=https://www.ft.com/content/1096ad54-4d5f-11ea-95a0-43d18ec715f5|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-11|website=Financial Times}}</ref> ၂၀၂၀ ဒီဇင်ဘာတွင် Justice for Myanmar အဖွဲ့က မိုင်တဲလ်ကုမ္ပဏီအဝန်းအဝိုင်းအတွင်း အကျင့်ပျက်ချစားမှု၊ ခရိုနီကွန်ရက်များအကြောင်း အသေးစိတ်စုံစမ်းထားသော အချက်အလက်များထုတ်ဖော်ပြသခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=‘Destroy your SIM card’ - activists call for boycott of Mytel for ‘aiding and abetting’ the military|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/destroy-your-sim-card-activists-call-for-boycott-of-mytel-for-aiding-and-abetting-the-military|access-date=2021-01-11|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Myanmar and Vietnam militaries launch MyTel mobile carrier|url=https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Myanmar-and-Vietnam-militaries-launch-MyTel-mobile-carrier|access-date=2021-01-11|website=Nikkei Asia|language=en-GB}}</ref> ထိုအစီရင်ခံစာ၌ လူထုအားစုံစမ်းထောက်လှမ်းရာ၌ အသုံးပြုရန် မိုင်တဲလ်အသုံးပြုသူများထံမှ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာအချက်အလက်များကို မြန်မာစစ်တပ်ကရယူနိုင်စွမ်းရှိသည်ဟုလည်း ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web|date=2020-12-23|title=We are calling for the Myanmar public to boycott Mytel, says Myanmar activist group|url=https://kr-asia.com/we-are-calling-for-the-myanmar-public-to-boycott-mytel-says-myanmar-activist-group|access-date=2021-01-11|website=KrASIA|language=en}}</ref> အစီရင်ခံစာတွင် ဆက်လက်ဖော်ပြထားသည်မှာ HSBC နှင့် Standard Chartered စသည့် ဗြိတိသျှဘဏ်များက မိုင်တဲလ်နှင့်ပတ်သက်မှုရှိသော Viettel ကုမ္ပဏီကို ချေးငွေ ဒေါ်လာသန်း (၆၀) ချထားပေးမှုကိုလည်း ဖော်ထုတ်ပေးထားလေသည်။<ref name=":4" /> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခြင်း]]အဖြစ်ဆိုးကြီးပြီးနောက် စစ်တပ်ပိုင်ထုတ်ကုန်များကို ဝယ်ယူသုံးစွဲခြင်းမပြုရန် လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုတွင်လည်း မိုင်တဲလ်ကုမ္ပဏီသည် ထိပ်ဆုံးမှပါဝင်ပြန်လေ၏ ။<ref>{{cite news|title=Myanmar calls for boycott of Tamadaw linked products and services|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html|work=Myanmar Times|date=3 February 2021|accessdate=14 March 2021|archivedate=21 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221154215/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html}}</ref> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[တယ်လီနော မြန်မာ]] *[[အူရီဒူး မြန်မာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== *{{official|http://www.mytel.com.mm/}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဆက်သွယ်ရေး ကုမ္ပဏီများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]] o79615ocfpxofyc2b0ygfr35x73ctee 0 124066 1037737 953298 2026-06-12T15:33:19Z Salai Rungtoi 22844 /* သမိုင်းနှင့် ခေတ်သစ်ဆက်ဆံရေး */ 1037737 wikitext text/x-wiki {{Infobox bilateral relations|လာအို-မြန်မာ|Myanmar|Laos}} '''လာအို-မြန်မာဆက်ဆံရေး''' သည် အိမ်နီးချင်းနှစ်နိုင်ငံဖြစ်သော [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]]နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]]တို့၏ ရှည်လျားနီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် [[ဗီယင်ကျန်းမြို့|ဗီယင်ကျန်း]] တွင် သံရုံးရှိပြီး လာအိုက [[ရန်ကုန်မြို့|ရန်ကုန်]]၌ သံရုံးရှိသည်။ == သမိုင်းနှင့် ခေတ်သစ်ဆက်ဆံရေး == [[ထေရဝါဒ]]ကိုးကွယ်ပုံချင်း တူသော်လည်း ၁၆ ရာစုမှစပြီး နှစ်နိုင်ငံစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲသည်။[[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူမင်းဆက်]]ဧကရာဇ် [[ဘုရင့်နောင်]]လက်ထက်အတွင်း လာအိုကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://factsanddetails.com/southeast-asia/Myanmar/sub5_5a/entry-3003.html|title=TOUNGOO DYNASTY (1510–1752) - Facts and Details|first=Jeffrey|last=Hays|website=Factsanddetails.com|accessdate=17 April 2019}}</ref> ဇယဇေဋ္ဌာဓိရာဇ်သည် [[လင်းဇင်းပြည်|လင်းဇင်း]]ပြည်ကို ဦးစီးကာ ဗမာတို့အား ခုခံသည်။<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mL02DwAAQBAJ&dq=taungoo+lan+xang&pg=PT243|title=The History of the World|first=Alex|last=Woolf|date=21 September 2017|publisher=Arcturus Publishing|isbn=9781788880213|accessdate=17 April 2019|via=Google Books}}</ref> တောင်ငူမင်းဆက် ပြိုကွဲသွားသည့်အခါ လာအိုတို့ ပြည်ကို ပြန်ပိုင်သည်။ မြန်မာများသည် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]တွင် ဒုတိယအကြိမ် လင်းဇင်းဒေသကို သိမ်းပိုက်သည်။ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=seglAAAAQBAJ&dq=konbaung+lan+xang&pg=PA303|title=Historical Dictionary of Laos|first=Martin|last=Stuart-Fox|date=6 February 2008|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810864115|accessdate=17 April 2019|via=Google Books}}</ref> တရုတ်တို့နှင့် တိုက်ပြီးနောက် မြန်မာတို့ အင်အားနည်းသည့်အခါ လင်းဇင်းက ပဏ္ဍာဆက်ရန် ငြင်းလိုက်သည်။ မြန်မာတို့လည်း လာမတိုက်တော့။ တောင်ငူခေတ်မှ ကုန်းဘောင်နှောင်းအထိ လာအိုမြန်မာဆက်ဆံရေးမှာ ပြည်သူများအကြား ကူးလူးဆက်ဆံမှုမြင့်မားပြီး ယဉ်ကျေးမှုအရ မြန်မာဘက်သို့နှီးနွယ်သည်။ ၁၉ ရာစုတွင် မြန်မာက ဗြိတိသျှကိုလိုနီ၊ လာအိုက ပြင်သစ်ကိုလိုနီ အသီးသီး ဖြစ်လာသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ အဆက်အဆံ မရှိတော့။ ထို့ပြင် [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နှစ်နိုင်ငံအကြား ဆက်ဆံရေး မရှိခဲ့ပေ။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှစပြီး လာအိုနှင့်မြန်မာ နိုင်ငံခေါင်းဆောင်များ တရားဝင် အလည်အပတ်ခရီး စသည်။ === ၂၀၂၆ === နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦး[[တင်မောင်ဆွေ]]၏ ဖိတ်ကြားချက်အရ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဇွန် ၁၁ ရက်မှ ၁၃ ရက်အထိ တရားဝင်ခရီးစဉ် လာရောက်သည့် လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မစ္စတာ ထောင်ဆာဗန် ဖုန်ဗီဟေးနှင့် ဇနီး သည် ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့်အတူ နေပြည်တော်သို့ ရောက်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |title=လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး နေပြည်တော်သို့ ရောက်ရှိ |url=http://www.moi.gov.mm/news/83815 |access-date=2026-06-12 |website=Ministry Of Information |language=en}}</ref> == ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု == ၁၉၉၀ ခုနှစ်များမှစ၍ [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံအဖွဲ့]]ဝင်နိုင်ငံများအနေဖြင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု တိုးမြှင့်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နှစ်နိုင်ငံကြား ပထမဆုံး တရားဝင်[[လာအို-မြန်မာ ချစ်ကြည်ရေးတံတား|ချစ်ကြည်ရေးတံတား]]ကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.investlaos.gov.la/index.php/news-and-events/item/9-the-friendship-bridge-between-laos-and-myanmar-is-officially-opened|title=The Friendship Bridge between Laos and Myanmar is officially opened|website=Investlaos.gov.la|accessdate=17 April 2019|archive-date=6 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906035523/http://www.investlaos.gov.la/index.php/news-and-events/item/9-the-friendship-bridge-between-laos-and-myanmar-is-officially-opened}}</ref> နှစ်နိုင်ငံအကြား ကုန်သွယ်ရေးနှင့်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို ချဲ့ထွင်ရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://annx.asianews.network/content/laos-myanmar-enhance-cooperation-finance-banking-66316|title=Laos, Myanmar to enhance cooperation in finance, banking|first=Souknilundon|last=Southivongnorath|date=2 February 2018|website=Asia News Network|accessdate=17 April 2019|archive-date=18 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118040351/http://annx.asianews.network/content/laos-myanmar-enhance-cooperation-finance-banking-66316}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး}} [[ကဏ္ဍ:လာအိုနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး]] 1nn9w9bnv03h1281o1u5v91ajmjtto2 0 139551 1037801 1032654 2026-06-13T04:23:12Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037801 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မေမီကိုကို | image =May Mi Ko Ko Image.jpg | caption = | Landscape = | birth_name = မေဇင်ဖြိုး | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1992|11|26}} | birth_place = [[ဗန်းမော်မြို့]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | death_date = | death_place = | restingplace = | restingplacecoordinates = | othername = | occupation = သရုပ်ဆောင်၊ တေးသံရှင်၊ စာပေရေးသားသူ | years_active = ၂၀၀၈–လက်ရှိ | citizenship=မြန်မာ | spouse = | partner = | children = | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | relatives = | parents = | influences = | influenced = | website = | awards = အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးသရုပ်ဆောင်ဆု (ဇာတ်လမ်းတွဲ) [[Star Awards ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်သံထူးချွန်ဆု|Star Awards]] (၂၀၁၈) }} '''မေမီကိုကို''' (၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၂ မွေးဖွား) သည် မြန်မာ အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင် သရုပ်ဆောင် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ သရုပ်ဆောင်ခြင်းအပြင် တေးသီချင်း သီဆိုခြင်း<ref name=":0">{{cite news |title=မေမီကိုကို အလွမ်းပြေ |url=https://www.joox.com/mm/single/9FpLRgUt41lVvRqowxzhtg== |work=joox }}{{Dead link|date=December 2024 }}</ref>၊ စာပေရေးသားခြင်း စသည့် အနုပညာအလုပ်များကိုလည်း လုပ်ကိုင်သည်။ သူမသည် [[MRTV-4]] မှ ထုတ်လုပ်သော မြန်မာဇာတ်လမ်းတွဲများတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်နေသူဖြစ်သည်။ သူမ အဓိကအမျိုးသမီး သရုပ်ဆောင်အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားသည့် ''[[ပျားရည်အိုင် (ဇာတ်လမ်းတွဲ)|ပျားရည်အိုင်]]'' ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲမှ စတင်၍လူသိများ ထင်ရှားလာပြီး ထိုဇာတ်လမ်းတွဲဖြင့်ပင် ၂၀၁၈ ခုနှစ်အတွက် အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီး သရုပ်ဆောင်ဆု (ဇာတ်လမ်းတွဲ) ကို [[Star Awards ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်သံထူးချွန်ဆု|Star Awards]] မှ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့သည်။ == အစောပိုင်းဘဝနှင့် ပညာရေး == မေမီကိုကိုအား ကချင်ပြည်နယ်၊ ဗန်းမော်မြို့ တွင် ၁၉၉၂ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ၊ ၂၆ရက်နေ့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး နာမည်အရင်းမှာ မေဇင်ဖြိုး ဖြစ်သည်။ မွေးချင်းသုံးဦးအနက် အငယ်ဆုံးဖြစ်ပြီး အစ်မတစ်ဦးနှင့် အစ်ကိုတစ်ဦး ရှိသည်။ ဗန်းမော်မြို့တွင် ကြီးပြင်းခဲ့ပြီး ကျောင်းပညာကို လည်းစတင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရန်ကုန်သို့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချပြီး အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း(သုဝဏ္ဏ)တွင် ဆက်လက်ပညာဆည်းပူးခဲ့သည်။ အစ်မဖြစ်သူသည် သရုပ်ဆောင်ဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ ငါးတန်းကျောင်းသူအရွယ်၌ပင် ကလေး သရုပ်ဆောင်အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news |title=သရုပ်ဆောင် မေမီကိုကိုရဲ့ ငယ်ဘဝအမှတ်တရ ဖြတ်သန်းရာ |url=https://news-eleven.com/article/146550 |work=Eleven Media Group}}</ref> == အနုပညာခရီး == မေမီကိုကိုသည် သရုပ်ဆောင်အဖြစ် မစတင်မီ မော်ဒယ်တစ်ဦးအဖြစ် ၂၀၀၈ခုနှစ်မှ စတင်၍ အနုပညာအလုပ်များကို စတင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ခုနှစ်တွင် သူမသည် Forever Group Co., Ltd၏ Talent Management Centre မှ အနုပညာအရည်အသွေးရှိသူ (Talent) အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရပြီး မြန်မာရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများတွင် စတင်ပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ခုနှစ်တွင် ''ကိုလူပျို'' ဟာသရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲတွင် ဘုန်းဆက်သွင်၊ မေဧကရီထူးနှင့် ရွှေစင်ဝင့်ရှိန်တို့နှင့် အတူပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ခုနှစ်တွင် ဒရမ်မာ ဇာတ်လမ်းတွဲဖြစ်သည့် ''မာန်'' မြန်မာဇာတ်လမ်းတွဲတွင် ဟန်လင်းသန့်နှင့် ဆောင်းဝတ်ရည်မေတို့နှင့် လည်းကောင်း၊ ''[[အရိပ် (ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|အရိပ်]]'' ဇာတ်လမ်းတွဲတွင် သရုပ်ဆောင် နက္ခတ်၊ ဟိန်းထက်၊ မေမြင့်မိုရ်၊ နန်းစန္ဒာလှထွန်းတို့နှင့် လည်းကောင်း တွဲဖက် ပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင်ပင် ''[[ပျားရည်အိုင် (ဇာတ်လမ်းတွဲ)|ပျားရည်အိုင်]]'' ဒရမ်မာအမျိုးအစား မြန်မာရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲတွင် သရုပ်ဆောင် [[အောင်ရေချမ်း]]၊ ဘုန်းရှိန်ခန့်၊ [[ရှင်မွေလ]]၊ ဟိန်းမင်းသူ၊ မြတ်သူသူ တို့နှင့်အတူပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုဇာတ်လမ်းတွင် မြိုင် အဖြစ် အဓိက ဇာတ်ဆောင်နေရာတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားပြီး ပရိသတ်များ၏ အားပေးမှုကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုဇာတ်ဆောင်ဖြင့်ပင် မြန်မာနိုင်ငံသတင်းစာဆရာအသင်းက ဦးဆောင်ချီးမြှင့်ပေးအပ်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး [[Star Awards ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်သံထူးချွန်ဆု|Star Awards]] ဆုပေးပွဲ၌ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အတွက် အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီး သရုပ်ဆောင်ဆု (ဇာတ်လမ်းတွဲ)ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ၊ ၅ရက်နေ့တွင် ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၉ခုနှစ်တွင် ရင်ထိတ်ဖွယ်ဒရမ်မာ ဇာတ်လမ်းတွဲဖြစ်သည့် ''လိပ်ပြာနှောင်ကြိုး'' ဇာတ်လမ်းတွဲတွင် ဟိန်းထက်၊ မုဏ်း၊ သီဟ တို့နှင့်အတူ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ''တတိယဆုံမှတ်'' ဇာတ်လမ်းတွဲကို ဟိဏ်းထက်၊ မြတ်သူသူ တို့နှင့် အတူသရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၀ခုနှစ်တွင် စာရေးဆရာမ [[မစန္ဒာ]] ရေးသားသည့် လူကြိုက်များခဲ့သော ''[[ဂျီဟောသူ (စာအုပ်) | ဂျီဟောသူ]]'' ဝတ္ထုကို ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲအဖြစ် ရိုက်ကူးရာတွင် ညိုထွေးအဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး အခြားသော သရုပ်ဆောင်များဖြစ်သည့် ဟိန်းထက်၊ [[ရှင်မွေလ]]၊ ဘုန်းဆက်သွင်၊ သူရမောင်ချို၊ လပြည့်၊ မိုက်မိုက်၊ ဈူးဈူးဈာန်၊ ဂရိတ်ချမ်း၊ ဖြိုးသံသာ၊ ဝိုင်းရွှေရည်၊ ရွှေစင်ဝင့်ရှိန်၊ ဟန်နလာ စသည့် သရုပ်ဆောင်တို့နှင့်အတူ ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ == ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သော ဇာတ်ကားနှင့် ဇာတ်လမ်းတွဲများ == === ရုံတင်ဇာတ်ကားများ === {| class="wikitable" |- ! width=15|ခုနှစ် ! ရုပ်ရှင်အမည် ! ထုတ်လုပ်ရေး ! ဒါရိုက်တာ ! ဇာတ်ဆောင်အမည် ! မှတ်ချက် |- | rowspan="1" | ၂၀၁၈ | ''ရာဇဝင်ရိုင်းခဲ့သည်''<ref>{{cite news |title=မွန်းကြပ်မှုမြောက်မြားစွာနဲ့ “ ရာဇဝင် ရိုင်းခဲ့သည်”ကို ရိုက်ကူးခဲ့တဲ့ ဇေရဲထက် |url=http://www.mizzimaburmese.com/article/41027 |work=Mizzima Burmese}}</ref> | CKKP Film | ရွှေရေးထင်ထင် | အေမီ | ဧည့်သည်သရုပ်ဆောင် |- | rowspan="1" | ၂၀၂၀ | ''[[ပလေယာ]]''<ref>{{cite news |title=Player ဇာတ်ကားအတွက် ဝိတ်ချနေရတဲ့ မေမီကိုကို |url=https://www.duwun.com.mm/entertainment/cele-yatkwat/player-zatkaatk-witente-emmikiukiu-id19452 |work=duwun |language=en}}</ref> | Bo Bo Film Production | ပြည်ဟိန်းသီဟ | မြတ်စန္ဒီဦး | |} ၂၀၂၄ သဘင်သည်မြနှင်းဆီ the beinning စိန်ဌေး ကိုဆက် မြစမ်းကြည်<ref group="‌မြစမ်းကြည်">သ</ref> === ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား === {| class="wikitable" |- ! width=15|ခုနှစ် ! ရုပ်ရှင် ! ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေး ! ဒါရိုက်တာ ! မှတ်ချက် |- | rowspan="1" | ၂၀၁၈ | ''Missing Miss'' | Myanmar Magic Media | ညိုမင်းလွင် | Channel 7 တွင်သာပြသ |- |၂၀၂၄ |သဘင်သည်မြနှင်းဆီ | |မင်းဆက်သစ် |အောင်မြင်မှုအများဆုံး |- !၂၀၂၆ !ပဲ့တင်သံ !Taurus v Production !အကယ်ဒမီ ဒါရိုက်တာကောင်းဇံ ! |} === ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများ === {| class="wikitable" |- ! width=15|ခုနှစ် ! ဇာတ်လမ်းတွဲအမည် ! ဇာတ်ဆောင်အမည် ! ထုတ်လွှင့်ရုပ်သံ ! မှတ်ချက် |- | rowspan="1" | ၂၀၁၆ | ''ကိုလူပျို'' | သုလဝန်း | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="1" | ၂၀၁၇ | ''မာန်'' | သော်သော် | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="1" | ၂၀၁၈ | ''[[အရိပ် (ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|အရိပ်]]'' | နယ်လီချို | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="1" | ၂၀၁၈ | ''[[ပျားရည်အိုင် (ဇာတ်လမ်းတွဲ)|ပျားရည်အိုင်]]'' | နွယ်သွေးမြိုင် | [[MRTV-4]] | အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီး သရုပ်ဆောင်ဆု (ဇာတ်လမ်းတွဲ) ဆွတ်ခူး |- | rowspan="1" | ၂၀၁၉ | ''အဆိပ်သွေး'' အတွဲ ၂ <ref>{{cite news |title= ကျော်ဆု၊ စည်သူဝင်း၊ မုဏ်း၊ မြိုင် ပါဝင်မယ့် "TOXIC - အဆိပ်သွေး" Season 2 မိတ်ဆက်ပွဲ |url=http://www.myanmarcelebrity.com/2019/02/toxic-season-2.html |work=myanmarcelebrity}}</ref> | ယိမ်း | [[Canal+ Myanmar FG | Canal+ Myanmar]] Zat Lenn | |- | rowspan="1" | ၂၀၁၉ | ''လိပ်ပြာနှောင်ကြိုး'' | ဂျူးရီမေ | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="1" | ၂၀၁၉ | ''တတိယမြောက်ဆုံမှတ်''<ref>{{cite news |title=MRTV 4 မင်းသမီးလေး မေမီကိုကို ရဲ့ တတိယမြောက်ဆုံမှတ် |url=https://www.momolay.com/p/44484/text |work=Momolay |accessdate=16 August 2020 |archivedate=28 January 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128050444/http://www.momolay.com/p/44484/text }}</ref> | ငွေပန်းချီ | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="1" | ၂၀၂၀ | ''ဂျီဟောသူ''<ref>{{cite news |title=ဂျီယောသူဇာတ်ကားကို ပြန်ကြည့်ပြီးကြည်နူးသလို ညိုထွေး ဖြစ် မဖြစ်ကိုလည်း ရင်ခုန်နေတယ်ဆိုတဲ့ မေမီကိုကို |url=https://www.mmload.com/news/72940 |work=Myanmarload }}{{Dead link|date=December 2021 }}</ref><ref>{{cite news |title=ဂျီဟောသူအမှတ်တရတွေကိုပြောပြတဲ့မေမီကိုကို |url=https://7day.news/%E1%80%82%E1%80%BB%E1%80%AE%E1%80%9F%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%9E%E1%80%B0-%E1%80%87%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%80%E1%80%BA--%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%90%E1%80%B2%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%99%E1%80%AE%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-----182029 |work=[[7Day News]] }}{{Dead link|date=April 2021 }}</ref><ref>{{cite news |title=ညိုထွေးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အမှတ်တရလက်ဆောင်လေးထပ်ရလိုက်တဲ့ မေမီကိုကို |url=https://www.celegabar.com/cele-news/2581 |work=Cele Gabar |date=14 July 2020 |accessdate=16 August 2020 |archivedate=14 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200714151604/https://www.celegabar.com/cele-news/2581 }}</ref> | ညိုထွေး | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="1" | မကြာမီ | ''မဟူရာပုလဲ''<ref>{{cite news |title=အိမ်ထောင်ရေးအဆင်မပြေတဲ့မြမြဝေမိန်းကလေးအဖြစ်တွေ့မြင်ရမယ့်မေမီကိုကို |url=https://www.myanmaplatform.com/a/40595.html |work=MyanmaPlatform}}</ref> | မြမြဝေ | | |- |} == တေးသီချင်းကဏ္ဍ == === တစ်ပုဒ်ချင်း === * ''အလွမ်းပြေ'' ( ထွက်ရှိသည့်နေ့ - ၂၀၂၀ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၅ရက် ) <ref name=":0" /> * ''ယုံကြည်နေမယ့်ချစ်ခြင်း'' (တေးသံရှင် KMနှင့် တွဲဖက်သီဆိုသည်) ( ထွက်ရှိသည့်နေ့ - ၂၀၂၀ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၄ရက် ) <ref>{{cite news|title=သီချင်းအသစ်လေးတစ်ပုဒ်ထွက်ရှိလာဦးမယ့်မေမီကိုကို|url=https://celezone.net/archives/17550|work=Celezone|language=my|accessdate=16 September 2020|archivedate=12 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200912083219/https://celezone.net/archives/17550}}</ref> * ''အနမ်းပန်း'' (တေးသံရှင် KMနှင့် တွဲဖက်သီဆိုသည်) ( ထွက်ရှိသည့်နေ့ - ၂၀၂၀ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၆ရက် ) == စာပေထုတ်ဝေခြင်း == === ဝထ္ထုတိုစုစည်းမှု === *''အနမ်းတစ်ပွင့်၏ကျိန်စာ'' (ထုတ်ဝေသည့်နေ့ - ၂၀၂၀ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ၊ ၈ရက်နေ့) <ref name=":1">{{cite news |title=သူ့ရဲ့ပထမဆုံး စာအုပ်လေးကို မှာယူဖို့ လိုအပ်တာတွေကို ပြောပြလာတဲ့ မေမီကိုကို |url=https://www.celegabar.com/cele-news/4417 |work=celegabar |accessdate=16 August 2020 |archivedate=4 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804234114/https://www.celegabar.com/cele-news/4417 }}</ref><ref>{{cite news|title=မေမီကိုကို ပထမဆုံးရေးသားတဲ့ အနမ်းတစ်ပွင့်၏ကျိန်စာ စာအုပ်ထွက်ရှိ စာအုပ်ကို ဩဂုတ်လ ၈ရက်နေ့တွင် စတင်ဖြန့်ချိသွားမည်|url=https://www.popularmyanmar.com/2020/08/11/%e1%80%99%e1%80%b1%e1%80%99%e1%80%ae%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af-%e1%80%95%e1%80%91%e1%80%99%e1%80%86%e1%80%af%e1%80%b6%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%9e%e1%80%ac/|work=Popular Myanmar|language=my|accessdate=16 August 2020|archivedate=19 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210119071716/https://www.popularmyanmar.com/2020/08/11/%e1%80%99%e1%80%b1%e1%80%99%e1%80%ae%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af-%e1%80%95%e1%80%91%e1%80%99%e1%80%86%e1%80%af%e1%80%b6%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%9e%e1%80%ac/}}</ref> == ရရှိခဲ့သော ဆုများနှင့် ဆန်ကာတင်စာရင်းဝင်မှုများ == {| class="wikitable sortable" !ခုနှစ် !ဆုအမည် !ဆုအမျိုးအစား !ရွေးချယ်ခံရသောဇာတ်လမ်း !ရလဒ် |- |၂၀၁၈ |[[Star Awards ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်သံထူးချွန်ဆု|Star Awards]] |အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးသရုပ်ဆောင်ဆု (ဇာတ်လမ်းတွဲ)<ref>{{cite news|title=ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် စီစဉ်ကျင်းပသည့် Star Awards Movie /TV 2018 ဆုချီးမြှင့်ပွဲကို ရန်ကုန်မြို့ Thuwanabhumi Event Park ၌ ကျင်းပခဲ့ပြီး ပရိသတ်မျှော်လင့်အားပေးခဲ့ကြသည့် အနုပညာရှင်များ ဆုရရှိခဲ့|url=https://news-eleven.com/article/97071|work=Eleven Media Group|archive-date=9 July 2021|access-date=16 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182804/https://news-eleven.com/article/97071|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite news |title=ပျားရည်အိုင်ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲနဲ့ Best TV Series Actress Award ဆုရှင် မေမီကိုကို|url=https://www.duwun.com.mm/entertainment/local-celebrity/paauiupzatlmtene-best-tv-series-actress-awards-uw-emmikuikui-id13467|work=Duwun |language=my}}</ref> |''[[ပျားရည်အိုင် (ဇာတ်လမ်းတွဲ)|ပျားရည်အိုင်]]'' |{{won}} |- |} == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == *{{Facebook|2108780589216624}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:၁၉၉၂ မွေးဖွားသူများ]] g2wzd9d8tcqs2grk1vcyjh7lmzt9h22 0 143125 1037728 1036049 2026-06-12T14:48:58Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037728 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ပိုင်လူမျိုး | official_name = ပိုင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (白族 / Bai People) | native_name = Baipzix {{•}} Bai'ho {{•}} Baini | image = Xizhou Town - Bai People.jpg | image_caption = ယူနန်ပြည်နယ် စီကျိုး (Xizhou) မြို့ဟောင်းတွင် ရိုးရာဝတ်စုံ ဝတ်ဆင်ထားသည့် ပိုင်အမျိုးသမီး | subdivision_type = ပင်မနေထိုင်ရာဒေသ | subdivision_name = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]] - တာလီဒေသ) | population_total = ၁,၉၃၃,၅၁၀ ဦး (၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ) <ref name="Census2010">National Bureau of Statistics of China. (2010). ''Tabulation on the 2010 Population Census of the People's Republic of China''.</ref> | blank_name_sec1 = ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ | blank_info_sec1 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (မဟာယနနှင့် ထေရဝါဒ)၊ [[Benzhuism|ဗန်ကျူးဘာသာ]] (ဒေသခံနတ်ကိုးကွယ်မှု)၊ [[တာအိုဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] <ref name="ChinaOrg">China.org.cn. (2005). ''The Bai Ethnic Group''.</ref> | blank1_name_sec1 = အသုံးပြုသည့်ဘာသာစကား | blank1_info_sec1 = [[ပိုင်ဘာသာစကား|ပိုင်စကား]] (Bai)၊ [[မန်ဒရင်းဘာသာစကား|မန်ဒရင်တရုတ်]] (Mandarin) | blank2_name_sec1 = ဆက်စပ်လူမျိုးစုများ | blank2_info_sec1 = [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]၊ [[ဟွေလူမျိုး|ဟွေ]] နှင့် အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဘက်နွယ် မျိုးနွယ်စုများ]] }} '''ပိုင်လူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''ပါအိပ်လူမျိုး''' (ပိုင် : Baipho, {{IPA|/pɛ̰˦˨xo̰˦/}} (白和)၊ တရုတ်: 白族; Pinyin: Báizú) သည် အရှေ့အာရှ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] သမိုင်းကြောင်းရှိသည့် လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း၏ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်အစိုးရမှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစု ၅၆ စုအနက် အင်အားတောင့်တင်းသော လူမျိုးစုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် တရုတ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ လူဦးရေသန်းခေါင်စာရင်း အချက်အလက်များအရ ပိုင်လူမျိုး ဦးရေ ၁,၉၃၃,၅၁၀ ဦး ရှိသည်။<ref name="Census2010"/> == အမည်နာမ== ပိုင်လူမျိုးများသည် အဖြူရောင်ကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းနှင့် ကံကောင်းခြင်း၏ နိမိတ်အဖြစ် အလေးအမြတ်ထား သတ်မှတ်ကြသဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်ကို "Baipzix" ( ''{{IPA|pɛ˦˨ tsi˧}}''၊ Baizi, 白子)၊ "Bai'ho" ( ''{{IPA|pɛ˦˨ xo˦}}''၊ Baihuo, 白伙)၊ သို့မဟုတ် "Bai yinl" ( ''{{IPA|pɛ˦˨ ji˨˩}}''၊ Baini, 白尼) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ယင်း၏အဓိပ္ပာယ်မှာ "လူဖြူ" သို့မဟုတ် "အဖြူရောင်ကို ဝတ်ဆင်သူများ" ဟု ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="ChinaOrg"/> တရုတ်သမိုင်းတွင် ၎င်းတို့ကို ဟန်လူမျိုးများက "မင်ကျာ" (Minjia / 民家) ဟု ကာလရှည် ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် တရုတ်အစိုးရက ၎င်းတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် လက္ခဏာကို အခြေခံ၍ "ပိုင်လူမျိုး" (Bai) ဟု တရားဝင် သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်စေခဲ့သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ပိုင်လူမျိုးများသည် ယခုခေတ် မြန်မာနိုင်ငံရှိ [[ပျူ]]၊ [[ဗမာ]] တို့နှင့်အတူ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] မျိုးနွယ်စုကြီးတစ်ခုအဖြစ် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်သို့ ဘီစီကာလကတည်းက စတင်ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, V. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ၎င်းတို့သည် အေဒီ ၈ ရာစုတွင် ထွန်းကားခဲ့သော [[နန်ကျောက်]] (နန်းဇောင်း) အင်ပါယာ နှင့် အေဒီ ၁၀ ရာစု (အေဒီ ၉၃၇) တွင် တွမ့်စီးဖင် (Duan Siping) တည်ထောင်ခဲ့သော တာလီနိုင်ငံ (Dali Kingdom) တို့၏ ပင်မကျောရိုး ယဉ်ကျေးမှုအခြေခံ လူမျိုးကြီး ဖြစ်သည်။<ref>Backus, C. (1981). ''The Nan-chao Kingdom and Ch'ing Frontier Policy''. Cambridge University Press.</ref> ပိုင်လူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် တရုတ်အလယ်ပိုင်း [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်လူမျိုး]]များနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး၊ စစ်မက်ရေးရာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း အနီးကပ်ဆုံး ထိတွေ့မှုရှိခဲ့သဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ကုန်းတွင်းပိုင်း ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဟန်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု နှစ်ရပ်လုံး ပေါင်းစပ်နေသည့် ထူးခြားသော လူနေမှုပုံစံ ရှိသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ပိုင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနပြုချက်များသည် ၎င်းတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် သမိုင်းကြောင်း ရွေ့လျားမှုကဲ့သို့ပင် အလွန်ထူးခြားပြီး စိတ်ဝင်စားဖွယ် ကောင်းလှသည်။ ခေတ်သစ် DNA နှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနပြုချက် (Modern Genetic Studies) များအရ ပိုင်လူမျိုးများ၏ ဗီဇဖွဲ့စည်းပုံမှာ ပိုင်လူမျိုး အမျိုးသားများ၏ Y-Chromosome (Y-DNA) ဟပ်ပလိုဂရု (Haplogroup) ကို စစ်ဆေးရာတွင် တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ၏ ပင်မလက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O2 (O-M122)သည် အဓိက အများဆုံး ဖြစ်နေကြောင်း တွေ့ရသည်။<ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (2004). "Genetic evidence supports the demic diffusion of Han culture into New World". ''Nature'', 431(7006), 302-305.</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်တောင်ပိုင်း ဌာနေမျိုးနွယ်စုများ ([[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] နှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]) တွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော Haplogroup O1a နှင့် O1b တို့လည်း ရောနှောပါဝင်နေသဖြင့် ပိုင်လူမျိုးများသည် ရှေးဦးကာလကတည်းက ယူနန်ဒေသခံ ဌာနေလူမျိုးစုများနှင့် သဘာဝအတိုင်း မျိုးဗီဇချင်း ရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Shi2005">Shi, H., et al. (2005). "Y-chromosome evidence of Southern origin of the East Asian-specific haplogroup O3-M122". ''American Journal of Human Genetics'', 77(3), 408–419.</ref> မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) လေ့လာချက်များအရမူ ပိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် မျိုးနွယ်စုများထက် တရုတ်တောင်ပိုင်း ကုန်းမြင့်ဒေသရှိ မျိုးနွယ်စုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သော ဟပ်ပလိုဂရုများ (ဥပမာ- Haplogroup B, F, M7) ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Yao2002">Yao, Y. G., et al. (2002). "Mitochondrial DNA history of an ethnic minority: The Bai people of Yunnan". ''Human Genetics'', 110(5), 461-468.</ref> == တည်နေရာ == [[File:Lago-erhai-casa-bai-c03.jpg|alt=|left|thumb|အဖြူရောင်နှင့် အပြာရောင်ကို အခြေခံထားသော ပိုင်ရိုးရာ ဗိသုကာလက်ရာ]] ပိုင်လူမျိုးများသည် အများအားဖြင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] (အဓိကအားဖြင့် [[တာလီမြို့|တာလီ]]ဒေသ) တွင် စုစည်းနေထိုင်ကြပြီး၊ အိမ်နီးချင်း [[ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်|ကွေ့ကျိုး]] ([[ပိကျယ်]]ဒေသ) နှင့် [[ဟူနန်ပြည်နယ်]] ([[သင်းကြီ]]ဒေသ) တို့တွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ပိုင်လူမျိုးစုစုပေါင်း၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တာလီပိုင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု (Dali Bai Autonomous Prefecture) တွင် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှု == ပိုင်ဘာသာစကား (Bai Language) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားမိသားစု]] (Sino-Tibetan Family) တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း နှစ်ပေါင်းထောင်ချီ၍ တရုတ်ဘာသာစကားနှင့် အနီးကပ် ထိတွေ့လွှမ်းမိုးခံခဲ့ရသဖြင့် ဝေါဟာရနှင့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရင်းမြစ်ခွဲခြားမှုတွင် ပညာရှင်များအကြား အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ (Modern Linguists) က ပိုင်ဘာသာစကားသည် ရှေးဦးတရုတ်စကား (Old Chinese) ၏ ခွဲထွက်လာသော စောစီးသည့် ညီအစ်မ ဘာသာစကားစု ဖြစ်နိုင်သလို၊ သို့မဟုတ် တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားအခြေခံပေါ်တွင် တရုတ်ဝေါဟာရများ အလုံးအရင်းဖြင့် ကာလရှည် စီးဝင်လာသည့် သီးခြားအုပ်စု (Independent Branch) တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ကြသည်။<ref>Wiersma, G. (1990). ''On the Genetic Position of the Bai Language''. California University Press.</ref> သမိုင်းဦး တန်နှင့် ဆောင်မင်းဆက် ကာလများက ပိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့ဘာသာစကားကို ရေးသားရန် တရုတ်စာလုံးများကို အသံလှိုင်းအလိုက် ငှားယူအသုံးပြုသည့် ရေးထုံးစနစ် (ဂျပန်တို့၏ Man'yōgana စနစ်နှင့် ဆင်တူသော စနစ်) ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ခေတ်သစ်ကာလ ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် တရုတ်အစိုးရ၏ ကူညီမှုဖြင့် လက်တင်အက္ခရာကို အခြေခံထားသော ခေတ်သစ် ပိုင်စာပေအရေးအသားစနစ် (Latin-based script) ကို တီထွင်ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ == ထင်ရှားသော ပိုင်လူမျိုးများ == တွမ့်စီးဖင် (Duan Siping) အေဒီ ၉၃၇ တွင် သမိုင်းဝင် တာလီနိုင်ငံ (Dali Kingdom) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း ကုန်သွယ်ရေးကို စိုးမိုးခဲ့သူ ဧကရာဇ်။ ချိန်ယီချင် (Shen Yiqin) တရုတ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ထိပ်ပိုင်းခေါင်းဆောင်၊ ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်၏ ပထမဆုံးသော အမျိုးသမီး ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး။ ဝမ်ရှီးကျိ (Wang Xiji) တရုတ်နိုင်ငံ၏ ထင်ရှားသော လေကြောင်းနှင့် အာကာသအင်ဂျင်နီယာ၊ Long March 1 ဒုံးပျံကို ပင်မဒီဇိုင်းဆွဲခဲ့သူ ကမ္ဘာကျော်ပညာရှင်။ ယန်လိဖင် (Yang Liping) တရုတ်နိုင်ငံ၏ အဆင့်မြင့် အမျိုးသားအဆင့် ရိုးရာအကပညာရှင်ကြီး (ဥဒေါင်းအကဖြင့် ကမ္ဘာကျော်သူ)။ ကျောက်ဆေ့မင် (Zhao Shiming) ပိုင်ဘာသာစကားနှင့် သဒ္ဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ စနစ်တကျ ပထမဦးဆုံး သုတေသနပြု လေ့လာခဲ့သည့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်။ ကျိုးပေါင်ကျုံး (Zhou Baozhong) ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်တော်လှန်ရေးတွင် ထင်ရှားခဲ့သည့် တရုတ်အရှေ့မြောက်ပိုင်း တပ်မတော်၏ စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီး။ == ကိုးကား == {{Reflist|30em}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [[ကဏ္ဍ:ယူနန်ပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] * [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံမှ တရားဝင်အသိမှတ်ပြု လူမျိုးစုများ]] * [[ကဏ္ဍ:တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] 95ahaptdynqnrhznysywu4vw0guu9at 0 202302 1037727 1030303 2026-06-12T14:47:27Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇ */ 1037727 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး အရှေ့အာရှလူမျိုးစု}} '''ဟန်တရုတ်''' သို့မဟုတ် '''ဟန်လူမျိုး''' ({{lang-en|Han Chinese}}; {{zh|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|links=no}} သို့မဟုတ် {{zh|s=汉人|t=漢人|p=Hànrén|links=no}}) သည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြစ်ဖျားခံ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ကြသော အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="sciencemag2017">{{cite journal |last1=Siska |first1=Veronika |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |date=2017}}</ref> ဟန်တရုတ်တို့သည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၈% ခန့် (၁.၄ ဘီလီယံကျော်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေအများဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်နေကာ [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ]] ကို အဓိကပြောဆိုကြသည်။<ref name="Wen2004Nature">{{cite journal |last1=Wen |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-09-16_431_7006/page/302 |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဟန်လူမျိုး | native_name = 漢人; 汉人 | native_name_lang = zh | image = 武官肖像.jpg | image_caption = [[မင်မင်းဆက်]] (၁၃၆၈–၁၆၆၂) အတွင်း ''[[ဟန်ဖူ]]'' အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ထားသော အရာရှိများ | population = ၁.၄ ဘီလီယံ ခန့် | region1 = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] | pop1 = ၁.၂၉ ဘီလီယံ ခန့် | region2 = [[ထိုင်ဝမ်]] | pop2 = ၂၂ သန်း | region3 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | pop3 = ၁၀ သန်း | region4 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] | pop4 = ၆.၉၁ သန်း | region5 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | pop5 = ၃.၈ သန်း မှ ၅.၇ သန်း | region6 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | pop6 = ၃.၀၇ သန်း | region7 = [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] | pop7 = ၂.၈၃ သန်း | region8 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | pop8 = ၁.၆၃ သန်း | region9 = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | pop9 = ၁.၄၆ သန်း | region10 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] | pop10 = ၁.၃၅ သန်း | region11 = [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | pop11 = ၁.၂၁ သန်း | region12 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | pop12 = ၉၉၂,၆၀၀ | region13 = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | pop13 = ၉၂၂,၀၀၀ | languages = [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = ခေတ်သစ်ကာလတွင် အများစုမှာ [[ဘာသာမဲ့]]များ ဖြစ်ကြသည်။<br />{{hlist|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|[[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]|[[တာအိုဘာသာ]]|[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]|[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]}} | related = {{hlist|[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ]]}} }} ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များ {{Infobox Chinese | s = 汉族 (ရိုးရှင်းတရုတ်) | t = 漢族 (ရိုးရာတရုတ်) | p = Hànzú (ပင်ယင်) | l = [[ဟန်မင်းဆက်]]ကို အစွဲပြုသော လူမျိုးစု | myr = ဟန်ဇူ | order = t }} ဟန်တရုတ်တို့သည် မြစ်ဝါမြစ်တစ်လျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး '''ဟွာရှား''' ({{zh|s=华夏|t=華夏|p=Huáxià}}) မျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto">{{cite book |last=Minahan |first=James B. |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |year=2015 |isbn=978-1-61069-017-1 |pages=89–90}}</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) ကာလတွင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင် အာဏာစက် ပြန့်နှံ့ခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့သဖြင့် ၎င်းခေတ်ကို အစွဲပြုကာ "ဟန်လူမျိုး" ဟူသော အမည်နာမ ခိုင်မာလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="auto6">{{cite book |last=Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia |year=2015 |page=92}}</ref> လက်ရှိတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်ပြည်မကြီး]] လူဦးရေ၏ ၉၂% ခန့်၊ [[ထိုင်ဝမ်]] လူဦးရေ၏ ၉၇% ခန့်နှင့် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] လူဦးရေ၏ ၇၅% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society |date=20 December 2021 }} (2024 est.)</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြသော '''ဟွာရှား''' (Huaxia) အမည်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="auto" />၎င်းတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သည့် ယန်ရှောင် (Yangshao) နှင့် လုံရှန်း (Longshan) ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာကာ တရုတ်တို့၏ ပထမဆုံးသော မင်းဆက်များဖြစ်သည့် ရှ (Xia)၊ ရှန်း (Shang) နှင့် ကျိုး (Zhou) မင်းဆက်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၂၂၁ တွင် [[ချင်ရှီဟွမ်တီး]] (Qin Shi Huang) သည် တရုတ်ပြည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းကာ ချင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ – အေဒီ ၂၂၀) သည် ဟန်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ထိုကာလတွင် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာများ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒကို နိုင်ငံတော်၏ အခြေခံအတွေးအခေါ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။"ဟန်" (Han) ဟူသော အမည်သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်တစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ ဟန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသို့ အပြင်လူမျိုးစုများ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်မှုကြောင့် ဟန်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် စုန့်မင်းဆက် (Song Dynasty) ကာလများတွင် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တောင်ဘက်ရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တရုတ်အမျိုးသားရေးဝါဒ နိုးကြားလာမှုနှင့်အတူ "ဟန်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ခေတ်သစ်တရုတ်နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၏ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဟန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လူမျိုးစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တရုတ်ပြည်မကြီးသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နိုင်ငံအသီးသီးတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ဟန်လူမျိုးတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အများဆုံး လေ့လာခြင်းခံရသည့် လူမျိုးစုများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားချက်များ ရှိသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ဟန်အမျိုးသားများ၏ Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးရာတွင် '''Haplogroup O-M175''' သည် အများဆုံး (၈၀% ကျော်) ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းသည် ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးမှာ တစ်စုတစ်ဝေးတည်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] များမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Y-DNA">{{cite journal |title=Y-chromosome evidence of southern origin of the East Asian-specific haplogroup O3-M122 |journal=American Journal of Human Genetics |year=2005}}</ref> ဟန်လူမျိုး နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးတွင် O-M122 (O3) ဗီဇ အမြောက်အမြား ပါဝင်သဖြင့် ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Wen2004" /> မွန်ဂိုတို့တွင် ပါဝင်သော Haplogroup C သည် မြောက်ဘက် [[အာလ်တေးအစ် ဘာသာစကားများ|အာလ်တေးအစ်နွယ်ဝင်]] များ၏ အမှတ်အသားဖြစ်ပြီး ဟန်လူမျိုးတို့တွင် ထိုဗီဇ အလွန်နည်းပါးသည်။ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်တို့တွင် ဟန်လူမျိုး၏ O3 ဗီဇ ပါဝင်သော်လည်း၊ ဂျပန်လူမျိုးတွင် ရှေးဦးအာရှဗီဇ (D) နှင့် ကိုရီးယားတွင် ကိုယ်ပိုင်ဗီဇ (O2b) များ ပါဝင်နေသဖြင့် ဟန်လူမျိုးနှင့် ကွဲပြားသော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကြောင်းရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဦးစိုက်ပျိုးရေး လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Wen2004">{{cite journal |last1=Wen |first1=B |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-09-16_431_7006/page/302 |journal=Nature |volume=431 |pages=302–05 |year=2004}}</ref> မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုသို့ပြန့်နှံ့ရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ဟန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇမှာ အဓိကအစုအဝေးအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! ကဏ္ဍ !! မြောက်ပိုင်းဟန် (Northern Han) !! တောင်ပိုင်းဟန် (Southern Han) |- | '''အဓိက Haplogroups''' || '''A, C, D, G, M8a, M9, Z''' || '''B, F, R9, N9a''' |- | '''မျိုးရိုးဗီဇ လက္ခဏာ''' || မြောက်အာရှနှင့် ဗဟိုအာရှ လူမျိုးစုများ (ဥပမာ- မွန်ဂို) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ || တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများ နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ |- | '''သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှု''' || ရှေးဦးဟွာရှား (Huaxia) မျိုးရိုးကို ပိုမိုသန့်စင်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသည်။ || မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဟန်အမျိုးသားများနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသခံ အမျိုးသမီးများအကြား ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ |} မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ဟန်လူမျိုးတို့၏ တောင်ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့မှုသည် "ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်နှံ့ခြင်း" (Cultural diffusion) ထက် "လူဦးရေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း" (Demic diffusion) ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော ဗီဇ (Y-DNA) မှာ မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း ဆင်တူနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဗီဇ (mtDNA) မှာမူ တောင်ပိုင်းဒေသရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။<ref name="ScienceAdvances2017">{{cite journal |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals |journal=Science Advances |year=2017}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist|colwidth=30em}} === ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် === * {{cite book |title=The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese |url=https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |first=Haiwang |last=Yuan |publisher=Libraries Unlimited |location=Westport, Conn. |year= 2006 |isbn = 978-1-59158-294-6 |oclc = 65820295 }} *Joniak-Lüthi, Agnieszka (2015). ''The Han: China’s Diverse Majority''. Washington, DC: University of Washington Press. {{ISBN|978-0-295-99467-3}} (hardcover). {{ISBN|9780295741789}} (paperback: 2017). == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://english.peopledaily.com.cn/200409/16/eng20040916_157308.html How the Han Chinese became the world's biggest tribe] – People's Daily Online Sept 16, 2004 * [https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Map share of ethnic by county of China] {{in lang|zh}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] 006p0n0a13yqnkbo1h95rbon6lznlis 0 204824 1037837 876237 2026-06-13T06:01:57Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037837 wikitext text/x-wiki မြန်မာနိုင်ငံ၏ တစ်ဦးချင်း လျှပ်စစ်ဓာတ်အားသုံးစွဲမှုသည် ၂၀၂၀ပြည့်နှစ်တွင် ၄၂၉ယူနစ်ရှိသည်။ ထို့အပြင် တစ်နိုင်ငံလုံး အများဆုံးဝန်အား ၃၈၂၈မဂ္ဂါဝပ်အထိ သုံးစွဲခဲ့သည်။၂၀၂၀ပြည့်နှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် [[နိုင်ငံတော်ဓာတ်အားစနစ် မဟာဓာတ်အားလိုင်း]]မှ သုံးစွဲသူ ၅၄ရာခိုင်နှုန်းရှိပြီဖြစ်သည်။<ref name="moee1">{{cite web|url=https://moee.gov.mm/ignite/contentView/3574|title=ပြည်သူ့အတွက် လျှပ်စစ်အဟုန် နိုင်ငံ့ဂုဏ်|publisher=[[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန]]|accessdate=|archive-date=20 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420103815/https://moee.gov.mm/ignite/contentView/3574}}</ref>အမျိုးသားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားရရှိရေးစီမံကိန်း (NEP)အရ ၂၀၃၀ပြည့်နှစ်တွင် ၁၀၀ရာခိုင်နှုန်းအသုံးပြုနိုင်ရန် စီမံလျက်ရှိသည်။ အမျိုးသားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားရရှိရေးစီမံကိန်း (NEP)ကို ၂၀၁၃ခုနှစ်မှစတင် အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ကာ ၂၀၁၅ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၁၅နှစ်စီမံကိန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် ရေအားကိုသာမက အလှမ်းဝေးသောဒေသများအတွက် နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်ကိုသုံး၍ ဓာတ်အားပေးခြင်း၊အသေးစားရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံများ၊လေစွမ်းအင်၊ ဒီဇယ်စွမ်းအင်သုံး ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများဖြင့် ဓာတ်အားပေးနိုင်ရန် စီမံလျက်ရှိသည်။ အချို့ဒေသများတွင် Off Gridဖြင့် ဓာတ်အားပေးလျက်ရှိသည်။ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအတွက် နိုင်ငံတော်ဓာတ်အားပေးစနစ်ဖြင့် ဓာတ်အားပေးနိုင်ရန်အတွက် မော်လမြိုင်-ရေး-ထားဝယ် စီမံကိန်းကိုလည်း လုပ်ဆောင်လျက်ရှိသည်။ [[File:Yeywa Dam.jpg|thumb|ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံ]] မြန်မာနိုင်ငံအနှံ့ ဆက်သွယ်ရန်ခက်ခဲသော ဒေသများကို မီးပေးနိုင်ရန်လည်း ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် မာန်အောင်ကျွန်းကို ဆိုလာဒီဇယ်နှင့်စွမ်းအင်သိုလှောင်မှုစနစ် (ESS)ဖြင့် မီးပေးနိုင်ပြီဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တိုင်း ကိုကိုးကျွန်းကိုလည်း ညနေ၆နာရီမှ နံနက် ၁နာရီအထိသာ မီးပေးနိုင်ခဲ့ရာမှ ၂၀၂၁ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃ရက်​နေ့တွင် ၂၄နာရီမီးပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းရှိ ကျိုင်းတုံနှင့် မိုင်းပျဉ်မြို့များကိုလည်း မီးပေးနိုင်ခဲ့သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ကိုလိုနီခေတ်တွင် အင်္ဂလိပ်အစိုးရက ၎င်းတို့ စီးပွားအတွက် အရေးပါသည့် သတ္တုနှင့် တွင်းထွက်တူးဖော်ရေးများအတွက် မိုးကုတ်၊ဟိန္ဒား၊မော်ချီး၊ နမ္မတူ အစရှိသည့်ဒေသများတွင် အသေးစားရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံများ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ၎င်းတို့ အပန်းဖြေရာမြို့များနှင့် ရုံးစိုက်ရာမြို့များတွင်လည်း တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့တော် ဓာတ်အားပေးရေးနှင့် ဓာတ်ရထားပြေးဆွဲရေးအတွက် ၂၀မဂ္ဂါဝပ်ကျောက်မီးသွေးဓာတ်အားပေးစက်ရုံတစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့ကာ ကုမ္ပဏီတစ်ခုကို လိုင်စင်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။ တစ်ယူနစ်လျှင် မြန်မာငွေ ပြား၅၀မှ ၇၉ပြားအထိ ကုန်ကျသဖြင့် သုံးစွဲရန် မလွယ်ကူခဲ့ပေ။ ဓာတ်အားခ ဈေးများလျှင် ကုန်ဈေးနှုန်းမကျဆင်းနိုင်သည့်အပြင် တိုင်းပြည်ဖွံ့ဖြိုးမှု နှောင့်နှေးမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် ၁၉၄၇ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၆ရက်တွင် ပြုလုပ်သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလွှတ်တော်အစည်းအဝေး၌ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းက ကုန်ဈေးနှုန်းကျဆင်းရေးအချက်ကို ဦးစားပေးမူဝါဒချမှတ်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ကြီးမှူးသော ကြားဖြတ်အစိုးရ အဖွဲ့သည် ဆိုရန်တိုဗီလာ စီမံကိန်းအရ၊ ရေအားလျှပ်စစ် ထုတ်ယူရေးကို ရှာဖွေစမ်းသပ်တိုင်းထွာနိုင်ရန် ရေအားလျှပ်စစ် ရှာဖွေ တိုင်းထွာရေးအဖွဲ့ကို ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့သည် ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ ရှာဖွေတိုင်းထွာရေး လုပ်ငန်း များကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၅၁ ခုနှစ်၌ ပြည်ထောင်စု လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေး ရေးအဖွဲ့( အီး၊ အက်စ၊ ဘီ ) ကို ဖွဲ့စည်းပြီးရာ၊ ရေအား လျှပ်စစ် ရှာဖွေတိုင်းထွာရေး အဖွဲ့သည် သီးခြား တည်ရှိရန် မလိုတော့သဖြင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးရေးအဖွဲ့နှင့် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရန် ထိုအဖွဲ့ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီးလျှင် လျှပ်စစ် ဓာတ်အားပေးရေး အဖွဲ့တွင် ရေအားလျှပ်စစ်ဌာနဟူ၍သာ လက်အောက်ဌာနတစ်ခု သီးခြားဖွင့်ကာ ဆက်လက်ဆောင်ရွက် ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ လုပ်ငန်း အစပျိုးခဲ့သော ရေအား လျှပ်စစ် ရှာဖွေ တိုင်းထွာရေးအဖွဲ့သည် ၁၉၆ဝ ပြည့် နှစ်အထိ ရေအားလျှပ်စစ် ထုတ်ယူနိုင်သော နေရာပေါင်း ၂၁ နေရာကို ရှာဖွေတိုင်းထွာခဲ့သည်။ ထို ၂၁ နေရာ အနက် ၁၄ နေရာကိုမူ သာမန်အားဖြင့် တိုင်းထွာခြင်းသာ ဖြစ်သော်လည်း၊ ၇ နေရာ ကိုမူ ပုံစံများကိုပင် ပြုလုပ် ရေးဆွဲပြီး သေချာစွာ အသေးစိတ် ကြည့်ရှုစူးစမ်းပြီးစီးခဲ့သည်။ ၂၁ နေရာစလုံးမှ ဓာတ်အားများ ထုတ်ယူနိုင်ခဲ့ လျှင်၊ စုစုပေါင်း ဓာတ်အား ကီလိုဝပ်ပေါင်း နှစ်သန်းခန့်ထုတ်လုပ်နိုင်မည်။ သေချာစွာ စူးစမ်းစစ်ဆေးပြီး သော ၇ နေရာမှ ဓာတ်အားများသာ ထုတ်ယူသည့်တိုင်အောင် ဓာတ်အားကီလိုဝပ် လေးသိန်းခန့်ရရှိနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ထို ၇ နေရာအနက် အရေးကြီးသောနေရာ၊ အသုံးအဝင်ဆုံးနှင့် အဆင်အပြေဆုံးသော လုပ်ငန်းတို့ကို ဦးစားပေး၍ လုပ်ကိုင်ရန် စဉ်းစားကြရသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၈)</ref> တာဝန်ရှိသူများသည် ပဲခူးတိုင်း ပဲနွယ်ကုန်းမြို့အရှေ့ဘက်ရှိ ကျောက်ကြီးချောင်းပေါ်တွင် ၁၄၀မဂ္ဂါဝပ်ထုတ်လုပ်မည့် ဘောဂတစီမံကိန်းကို ကွင်းဆင်းလေ့လာကြသည်။ သို့သော် ရောင်စုံသူပုန်ထကြွမှုများကြောင့် ထိုစီမံကိန်း၏ တိုင်းတာရေးအဖွဲ့ဝင်များ အဖမ်းခံရခြင်း၊ သေဆုံးခြင်းများရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ပဲခူးမြို့အနောက်ဘက် ၄၅မိုင်အကွာ ပဲခူးချောင်းပေါ်ရှိ ဇောင်းတူစီမံကိန်းမှာလည်း ဤသို့ကြုံရပြန်သည်။ဤသို့ဖြင့် စီမံကိန်းများ စတင်နိုင်ခဲ့ခြင်းမရှိဘဲ ၁၉၅၄တွင်မှသာ ကယားပြည်နယ် လောပိတအရပ်တွင် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခဲ့သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံမှပေးသော စစ်လျော်ကြေးနှင့် တည်ဆောက်ခဲ့ကာ ၁၉၆၀ပြည့်နှစ် ဧပြီလ ၁ရက်နေ့တွင်မှ ရန်ကုန်ကို စတင်ဓာတ်အားပေးနိုင်ခဲ့သည်။ မန္တလေးကိုမူ ၁၉၆၃ခုနှစ်တွင် ဓာတ်အားပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း၏ ရည်မှန်းချက်များတွင် ရခိုင်ပြည်နယ် ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်ရှိ စိုင်ဒင်ချောင်းတွင် ၆၄မဂ္ဂါဝပ်ထုတ်မည့် စက်ရုံတည်ရန်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောများ ဆိုက်ကပ်ရန် ရေနက်ဆိပ်ကမ်းတစ်ခုတည်ဆောက်ကာ ရခိုင်ရိုးမရှိ ဝါးတောများကို အသုံးချကာ စက္ကူစက်တည်ဆောက်ရန်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုစီမံကိန်းမှာ မဖြစ်မြောက်ခဲ့ပေ။၁၉၈၀ကျော်ကာလများအထိ မြန်မာပြည်တွင် လောပိတရှိ ဘီလူးချောင်းဓာတ်အားပေးစက်ရုံ အမှတ်(၂) တစ်ရုံသာရှိခဲ့ပြီး ဒေသတွင်းတွင် နောက်ကျကျန်ရစ်ခဲ့သည်။<ref name=mth>{{cite book | title=စွမ်းအင်နှင့်လျှပ်စစ်ကို ကမ္ဘာကြည့် ကြည့်မယ် | author=မော်သာထွေး (မန္တလေး) | work= | publisher= | year=၂၀၁၈ | isbn=}}</ref> == အမျိုးသား လျှပ်စစ်ဓာတ်အားရရှိရေး စီမံကိန်း == {{main|အမျိုးသား လျှပ်စစ်ဓာတ်အားရရှိရေး စီမံကိန်း}} အမျိုးသားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားရရှိရေးစီမံကိန်းသည် ၂၀၃၀ပြည့်နှစ်အမီ တစ်နိုင်ငံလုံး လျှပ်စစ်မီးရရှိရန် ဆောင်ရွက်နေသည့် အမျိုးသားအဆင့် စီမံကိန်းတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။၂၀၁၅-၂၀၃၀ (၁၅)နှစ်တာ စီမံကိန်းဖြစ်သည်။ ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ တိုးချဲ့တည်ဆောက်ခြင်း၊ ဓာတ်အားခွဲရုံ၊ မဟာဓာတ်အားလိုင်း၊ ဓာတ်အားလိုင်းများ တိုးချဲ့ခြင်း၊ ပြုပြင်ခြင်း၊ မဟာဓာတ်အားလိုင်းပြင်ပမှ ပြည်သူများသို့ အခြားသော နည်းစနစ်များမှ ဓာတ်အားပေးနိုင်ရန် ဆောက်ရွက်ခြင်း စသည့်လုပ်ငန်းများကို အစိုးရဝန်ကြီးဌာနများမှ ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ [[File:Thapyaywa Substation.jpg|thumb|သပြေဝပင်မဓာတ်အားခွဲရုံ]] [[File:Myanmar National Grid 50 Percent Poster.jpg|thumb|၂၀၁၉ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးလူဦး​ရေ၏ ၅၀ရာခိုင်နှုန်း နိုင်ငံ​တော် မဟာဓာတ်အားလိုင်းစနစ်မှ သုံးစွဲခြင်း အထိမ်းအမှတ် စိုက်ထူထားစဉ်]] == နိုင်ငံတော်ဓာတ်အားအခြေအနေ == ၂၀၁၉ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး စက်ရုံများ၏ ဓာတ်အားထုတ်လုပ်မှုကို ရန်ကုန်တိုင်းမှ ၄၁ရာခိုင်နှုန်းကျော်၊ မန္တလေးတိုင်းမှ ၁၆ရာခိုင်နှုန်း၊နေပြည်တော်ပြည်ထောင်စုနယ်မြေမှ ၅ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ကျန်တိုင်း/ပြည်နယ်များမှ ၃၉ရာခိုင်နှုန်းကျော် သုံးစွဲထားကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/106836|title=အစိုးရသစ် သုံးနှစ်တာကာလအတွင်း နှစ်စဉ်လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ၁၂ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်ဖြန့်ဖြူးပေးနိုင်ခဲ့ပြီး တတိယတစ်နှစ်တာအတွင်း လျှပ်စစ်ဓာတ်အားသုံးစွဲမှု အမြင့်ဆုံးမဂ္ဂါဝပ် ၃၇၀၀ အထိရှိခဲ့ဟုဆို|publisher=|accessdate=}}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref>အမျိုးသားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားရရှိရေး စီမံကိန်း(NEP)အရ ၂၀၂၀-၂၀၂၁တွင် မဂ္ဂါဝပ် ၈၀၀၀ကျော်၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆တွင် ၁၀၃၇၉မဂ္ဂါဝပ်၊ ၂၀၃၀တွင် ၂၃၅၉၄မဂ္ဂါဝပ် ထုတ်လုပ်နိုင်ရန်မျှော်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2020/10/16/231737.html|title=မြန်မာ့လျှပ်စစ်ကဏ္ဍ တရုတ် လွှမ်းမိုးနေပြီ|publisher=|accessdate=}}</ref> [[File:Loikaw Substation.jpg|thumb|လွိုင်ကော်မြို့ရှိ ပင်မဓာတ်အားခွဲရုံ]] ==လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရာ စက်ရုံများ == {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ}} [[File:Power Plants in Myanmar.svg|thumb|တည်​ဆောက်ပြီးဖြစ်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ<br> {{legend|#E31A1C|​ရေအား}} {{legend|#0000FF|​ကျောက်မီး​သွေး}} {{legend|#33a02c|​ဆိုလာ}}]] ၂၀၂၀ပြည့်နှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး၌ အစိုးရပိုင်နှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ ၅၁ရုံရှိသည်။<ref name="nep1">{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/160408|title=အမျိုးသားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားရရှိရေး စီမံကိန်း NEP Phase 1 ကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလကုန်တွင် ပြီးစီးရန် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပြီး ယင်းစီမံကိန်းပြီးစီးပါက ကျေးရွာပေါင်း ၅၀၈၀ ရှိ အိမ်ထောင်စုပေါင်း ၆၂၆၇၅၇ ခန့် ဓာတ်အားစနစ်မှလျှပ်စစ်ရရှိနိုင်မည်|accessdate=}}</ref> === တည်ဆောက်ပြီးသော ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံများ === {{Color box|#ccccff|&nbsp;<nowiki>*</nowiki>&nbsp;|border=darkgray}} အကြီးဆုံးစက်ရုံ {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် ! စက်ရုံအမည် ! စက်အရေအတွက် ! စက်တပ်ဆင်အား (မဂ္ဂါဝပ်) ! တည်နေရာ |- |၁|||ဇော်ဂျီ(၁)||၃||၁၈||ရှမ်း |- |၂|||ကျိုင်းတောင်း||၃||၅၄||ရှမ်း |- |၃|||ကင်းတား||၂||၅၆||မန္တလေး |- |၄|||ဆည်တော်ကြီး||၂||၂၅||မန္တလေး |- |၅||ဇော်ဂျီ(၂)||၂||၁၂||ရှမ်း |- |၆||သဖန်းဆိပ်||၃||၃၀||စစ်ကိုင်း |- |၇||မုန်းချောင်း||၃||၇၅||မကွေး |- |၈||ကြီးအုံကြီးဝ||၂||၇၄||မကွေး |- |၉||[[ဘီလူးချောင်း လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ (လောပိတ)|ဘီလူးချောင်း အမှတ်(၁)]]||၂||၂၈||ကယား |- |၁၀||[[ဘီလူးချောင်း လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ (လောပိတ)|ဘီလူးချောင်းအမှတ်(၂)]]||၆||၁၆၈||ကယား |- |၁၁||ဇောင်းတူ||၂||၂၀||ပဲခူး |- |၁၂||[[အောက်ပေါင်းလောင်း တာတမံ|ပေါင်းလောင်း]]||၄||၂၈၀||နေပြည်တော် |- |၁၃||ရဲနွယ်||၂||၂၅||ပဲခူး |- |၁၄||ခပေါင်း||၂||၃၀||ပဲခူး |- |-style="background:#ccccff" |၁၅||[[ရဲရွာ တာတမံ|ရဲရွာ]]*||၄||၇၉၀||မန္တလေး |- |၁၆||ရွှေကျင်||၄||၇၅||ပဲခူး |- |၁၇||ကွန်းချောင်း||၃||၆၀||ပဲခူး |- |၁၈||[[ရွှေလီ ၁ တာတမံ|ရွှေလီ(၁)]]||၆||၆၀၀||ရှမ်း |- |၁၉||တာပိန်(၁)||၄||၂၄၀||ကချင် |- |၂၀||သောက်ရေခပ်(၂)||၃||၁၂၀||ပဲခူး |- |၂၁||နန်ချို||၂||၄၀||နေပြည်တော် |- |၂၂||ဖြူးချောင်း||၂||၄၀||ပဲခူး |- |၂၃||အထက်ပေါင်းလောင်း||၂||၁၄၀||နေပြည်တော် |- |၂၄||မြို့ကြီး||၂||၃၀||ရှမ်း |- |၂၅||မြစ်သာ||၂||၄၀||မကွေး |- |၂၆||[[ဘီလူးချောင်း လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ (လောပိတ)|ဘီလူးချောင်း(၃)]]||၂||၅၂||ကယား |- |၂၇||ချီဖွေငယ်||၃||၉၉||ကချင် |- |၂၈||ရာဇဂြိုဟ်||၂||၄||စစ်ကိုင်း |} === တည်ဆောက်ပြီးသော ကျောက်မီးသွေးဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ === {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် ! စက်ရုံအမည် ! စက်အရေအတွက် ! စက်တပ်ဆင်အား (မဂ္ဂါဝပ်) ! တည်နေရာ |- |၁||[[တီကျစ် ကျောက်မီးသွေးသုံး ရေနွေးငွေ့ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ|တီကျစ်]]||၂||၁၂၀||ရှမ်း |} [[File:Ti Kyit 1.jpg|thumb|တီကျစ်စက်ရုံ]] === တည်ဆောက်ပြီးသောနေရောင်ခြည်စွမ်းအင်သုံးဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ === {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် ! စက်ရုံအမည် ! စက်တပ်ဆင်အား (မဂ္ဂါဝပ်) ! တည်နေရာ |- |၁||[[မင်းဘူး နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်သုံး ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ|မင်းဘူး]]||၄၀ {{small|(ပထမအဆင့်)}}<br>၁၇၀{{small|(စတုတ္ထအဆင့်ပြီးမြောက်မည့်အချိန်)}}||မကွေး |} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်]] 2vmkknala218bions87wxva3ppj4aqo 0 205404 1037777 1026493 2026-06-13T02:21:43Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037777 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = ဗိုလ်မှူးကြီး (ငြိမ်း)၊ ဦး | name = မင်းသူ | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = |order = [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး |term_start = ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၈ |term_end = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor = [[သောင်းထွန်း (ဝန်ကြီး)|ဦးသောင်းထွန်း]] |successor = [[စိုးထွဋ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးထွဋ်]] |deputy = |order2 = [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန]] ဒုတိယဝန်ကြီး |term_start2 = ၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၆ |term_end2 = ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၈ |predecessor2 = |successor2 = |minister2= [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] | image = Min Thu Minister.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1956|11|8}} | birth_place = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ် | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | residence = | nationality = မြန်မာ | other_names = မြင့်ဇော် | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater =[[စစ်တက္ကသိုလ်]] | party = | occupation = | employer = | organization = | home_town = | religion = | spouse = ဒေါ်လွင်မေသိန်း | partner = | children = ၂ | parents = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> <!--Military service--> | nickname = | allegiance = {{flag|MYA}} | branch = {{Air force|Myanmar}} | serviceyears = | rank = ဗိုလ်မှူးကြီး | unit = | commands = | battles = | mawards = <!-- for military awards - appears as "Awards" if |awards= is not set --> }} '''ဦးမင်းသူ''' သည် [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန]]၏ ဝန်ကြီးဟောင်းတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။[[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|သမ္မတရုံး]] ဒုဝန်ကြီးအဖြစ် [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]၏ လက်အောက်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသေးသည်။ ==ငယ်ဘဝနှင့်ပညာရေး== ဦးမင်းသူကို [[တောင်ကြီးမြို့]]တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။[[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]အပတ်စဉ် (၂၀)မှဖြစ်ကာ သိပ္ပံဘွဲ့၊ မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (ကာကွယ်ရေး)တို့ကို ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2018/11/26/175703.html|title=စစ်ဘက် အရာရှိဟောင်း ဦးမင်းသူ အစိုးရအဖွဲ့ရုံး ဝန်ကြီး ဖြစ်လာရန်ရှိ}}</ref> == အလုပ်အကိုင် == ===တပ်မတော်နှင့် အဲပုဂံ=== စစ်တက္ကသိုလ်မှဆင်းပြီးနောက် တပ်မတော်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[မြိတ်လေတပ်စခန်း ဌာနချုပ်|မြိတ်လေတပ်စခန်းဌာနချုပ်]]၏ ဒုတိယဌာနချုပ်မှူးဘဝဖြင့် အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် [[အဲပုဂံ|အဲပုဂံလေကြောင်းလိုင်း]]တွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ === အစိုးရအဖွဲ့ရာထူးများ === ၂၀၁၆တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်တက်လာပြီးနောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် မိသားစုချင်းနီးစပ်မှုအရ နေပြည်တော်ကောင်စီဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=yp>{{Cite news|title=ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့် အစိုးရအဖွဲ့ ရုံး ဝန်ကြီး ဖြစ်လာ|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/05/12/241729.html}}</ref>၂၀၁၆ ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ရက်​နေ့တွင် [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]]၏ ဒုဝန်ကြီးအဖြစ် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]၏ လက်အောက်တွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန နှင့် စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာနများတွင် ဒုတိယ ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်|url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/politics-law-military/%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8-%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%8C%E1%80%AC%E1%80%94-%E1%80%94%E1%80%BE-2/}}</ref>၂၀၁၈ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၉ရက်နေ့တွင် [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီး]] [[သောင်းထွန်း (ဝန်ကြီး)|ဦးသောင်းထွန်း]]ကို [[ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ဝန်ကြီးဌာနအသစ်]]သို့ ပြောင်းလဲကိုင်တွယ်စေပြီးနောက် နိုဝင်ဘာ ၂၉ရက်နေ့တွင် ဦးမင်းသူကို ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး၏ ဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ဦးမင်းသူအား ဝန်ကြီးနှင့် ဒုဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်းအပေါ်တွင် ဝေဖန်ခံခဲ့ရသည်။[[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]မှ အငြိမ်းစားတစ်ယောက်အား အရပ်သားအစိုးရအဖွဲ့တွင် နေရာပေးခြင်းကို နိုင်ငံရေးအသိုင်းအဝိုင်းမှ ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news|url=https://news-eleven.com/article/68377|title=ဝန်ကြီးဌာန အပြောင်းအလဲမှာ ထွေအုပ် အလုပ်ဖြစ်မှာလား|last=|first=|author2=|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514031717/https://news-eleven.com/article/68377|url-status=dead}}</ref> ၂၀၁၈ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၈ရက်နေ့တွင် [[အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေး ဦးစီးဌာန|အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန]]အား [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေး]]လက်အောက်မှ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာနအောက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဦးမင်းသူမှာ ထွေအုပ်ဝန်ကြီးအဖြစ် ပြည်သူများအကြား သိရှိလာခဲ့သည်။ စစ်တပ်မှ အငြိမ်းစားယူထားသော ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၏ အမြဲတမ်းအတွင်းဝန် ဦးတင်မြင့်ကိုလည်း ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန၏ ဒုဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းလဲတာဝန်ပေးခဲ့သဖြင့် ဝန်ကြီးသာမက ဒုဝန်ကြီးကပါ တပ်မတော်နှင့် ပက်သက်ခဲ့သူများဖြစ်နေသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံရေးအသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဝေဖန်ခဲ့ကြပြန်သည်။ == ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီနောက်ပိုင်းဖြစ်ရပ်များ == ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်]]းခံရပြီးနောက် ဦးမင်းသူသည် နေအိမ်တွင် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။<ref name="yp" />ထိုနေ့တွင်ပင် ဦးမင်းသူက ၎င်းဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေစဉ်အတောအတွင်း အားလုံးကို ကျေးဇူးတင်ပါကြောင်း ၎င်း၏လူမှုကွန်ယက်မှတစ်ဆင့် ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီ]]မှ [[စိုးထွဋ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးစိုးထွဋ်]]ကို ဦးမင်းသူ၏ ဝန်ကြီးနေရာအား ဆက်ခံစေခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီ၏ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခြင်းခံရပြီး တစ်နှစ်နီးပါးအကြာ  [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်က]]  ၎င်းအား ၂၀၂၂ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၅ရက်တွင် အမှုဖွင့်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.accm.gov.mm/acc/index.php?route=cms/article&path=27&article_id=743|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဟောင်း ဦးမင်းသူအပေါ် အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေဖြင့် အမှုဖွင့်လှစ်အရေးယူ|work=ACCM|access-date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၂၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂|archive-date=14 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214023839/https://www.accm.gov.mm/acc/index.php?route=cms/article&path=27&article_id=743}}</ref><ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2022/01/26/249284.html|title=NLDအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီး ဦးမင်းသူ အဂတိဖြင့် အမှုဖွင့်ခံရ|work=ဧရာဝတီ|access-date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |date=၂၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> ယင်းအမှုဖြင့် ထောင် ၃နှစ် ချသည်။ ထို့အပြင် ၂၀၂၀ ရွေးကောက်ပွဲတွင် NLD ပါတီအနိုင်ရအောင် သမ္မတဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]]၊ နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံ [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] တို့နှင့်အတူ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့သည်ဆိုပြီး ရာဇသတ်ကြီးဥပဒေပုဒ်မ ၁၃၀-ကဖြင့်  [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်က]] ဆက်လက်တရားစွဲပြန်သည်။“အပြစ်မရှိကြောင်း”  ငြင်းဆိုခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂ရက်တွင် ထိုအမှုဖြင့် နေပြည်တော် ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ် တွဲဖက်တရားသူကြီး ဦးမောင်မောင်ခင်က ၎င်းအား  ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် ဦးဝင်းမြင့်တို့နှင့်အတူ  ထောင်ဒဏ် သုံးနှစ်ချသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mizzimaburmese.com/article/114567|title=နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်တို့ကို ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်စီ ထပ်မံချမှတ်|work=Mizzima News|access-date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |date=၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref> အမှုအယူခံများလည်း ပယ်ချခံရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/nld-members-court-11162022054033.html|title=NLD အစိုးရအဖွဲ့ဝင်တွေရဲ့ အယူခံ ပြည်ထောင်စု တရားလွှတ်တော်ချုပ် ပယ်ချ|work=RFA|access-date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |date=၁၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref> ၂၀၂၂ ဒီဇင်ဘာ ၁၃ရက်တွင်  ဦးမင်းသူသည် ဦးဝင်းမြင့်၊ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တို့စွပ်စွဲခံရသည့် ရဟတ်ယာဉ်ဝယ်ယူ၊ငှားရမ်းသည့် အမှုကိစ္စအပေါ် စွပ်စွဲခံရသူများဘက်က သက်သေထွက်ချက်ပေးသည်။ <ref>{{cite web|url=https://burmese.dvb.no/archives/568678|title=ရဟတ်ယာဉ်အမှုအတွက်သက်သေ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းသူကို စစ်ဆေး|work=DVB|access-date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂|archive-date=14 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214023832/https://burmese.dvb.no/archives/568678}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းဆင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၅၆ မွေးဖွားသူများ]] raqq7s39cauraugi4tzz8wz4jjy7jxj 0 225761 1037726 1032812 2026-06-12T14:44:18Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037726 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = တိဗက်လူမျိုးများ (Tibetan people) | native_name = བོད་པ་ (Bod pa) | image = Zhongdian festival (6169776821).jpg | caption = ရိုးရာပွဲတော်တစ်ခုတွင် တွေ့ရသော တိဗက်လူမျိုးများ | population = ၆.၇ သန်းခန့် | region1 = {{flag|China}} | pop1 = ၆.၃ သန်း (၂၀၁၀ သန်းခေါင်စာရင်း)<ref name="stats.gov.cn">{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/indexch.htm|title=Tabulation on the 2010 Population Census of the People's Republic of China|website=www.stats.gov.cn|access-date=6 May 2019}}</ref> | region2 = {{flag|India}} | pop2 = ၁၈၂,၆၈၅ (၂၀၁၁ သန်းခေါင်စာရင်း)<ref name="IndiaCensus">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|title=Language (India, States and Union Territories)|work=Census of India 2011|date=2018|page=48}}</ref> | region3 = {{flag|Nepal}} | pop3 = ၂၀,၀၀၀ - ၄၀,၀၀၀<ref name="refworld">{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3f51fbfb4.html|title=Refworld – Nepal: Information on Tibetans in Nepal|publisher=UNHCR|access-date=15 August 2013}}</ref> | region4 = {{flag|Bhutan}} | pop4 = ၄,၀၀၀ ခန့်<ref name="education.mnhs.org">{{cite web|url=http://education.mnhs.org/immigration/communities/tibetan|title=Tibetan – Becoming Minnesotan|website=Education.mnhs.org|access-date=15 August 2013|archive-date=20 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820061003/http://education.mnhs.org/immigration/communities/tibetan|url-status=dead}}</ref> | region5 = {{flag|United States}} | pop5 = ၁၀,၀၀၀<ref name="tenzinyeshi">{{cite web|url=http://www.tenzinyeshi.com/2012/07/tibetan-immigrants-in-united-states_20.html|title=Tibetan Immigrants in the United States|access-date=4 January 2019}}</ref> | languages = [[တိဗက်ဘာသာစကားများ]]၊ [[တရုတ်ဘာသာစကား]] | religions = [[တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အဓိက)၊ ဗွန်ဘာသာ (Bön) | related-c = [[ယီ လူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[ရဝမ်လူမျိုး]]၊ [[လီဆူလူမျိုး]]၊ [[ကချင်လူမျိုး]] နှင့် အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ]] }} '''တိဗက်လူမျိုးများ'''သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်အုပ်စု]] ဝင်လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး အရှေ့အာရှ၊ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေမှာ စုစုပေါင်း ၆.၇ သန်းဝန်းကျင်ရှိပြီး အများစုမှာ တရုတ်နိုင်ငံ၊ [[တိဗက်|တိဗက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် နေထိုင်ကြကာ ကန်စု၊ ချင်းဟိုင်နှင့် စီချွမ်းပြည်နယ်တို့တွင်လည်း ဖြန့်ကျက်နေထိုင်ကြသည်။<ref name="stats.gov.cn" /> တိဗက်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အမိုးဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်သော [[ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း|ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]] ဒေသနှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တွင် ရှေးကတည်းကပင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ၎င်းတို့သည် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများကို ဖြတ်ကျော်ကာ တောင်ပိုင်းဒေသများဖြစ်သော တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းနှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းအထိ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/global-nomads-emergence-tibetan-diaspora-part-i|title=Global Nomads: The Emergence of the Tibetan Diaspora (Part I)|date=2 September 2008|website=migrationpolicy.org}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် တိဗက်လူမျိုးများကို တရုတ်နိုင်ငံအတွင်း၌သာမက [[နီပေါနိုင်ငံ]]၊ [[ဘူတန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]နှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့တွင်လည်း ဌာနေတိုင်းရင်းသားများအဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချနေထိုင်သူများအဖြစ်သော်လည်းကောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="refworld" /><ref name="IndiaCensus" /> == သမိုင်းကြောင်း == တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များသည် ဟန်တရုတ်များနှင့် လမ်းခွဲပြီးနောက် တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာတွင် အဓိက လမ်းကြောင်းနှစ်ခုကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်၊၊ပထမလမ်းကြောင်း ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတလျှောက် အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းပြီး တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တွင် အခြေချခြင်း နှင့် ဒုတိယလမ်းကြောင်း တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်း (စီချွမ်း၊ ယူနန်) မှတစ်ဆင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းလာပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အရှေ့မြောက်ပိုင်း ဇုန်နယ်ဆိုင်ရာ ကောင်စီ|အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်း အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သည်၊၊ ပထမလမ်းကြောင်းမှလူများသည် တိဗက်လူမျိုးများဖြစ်လာသည်။ တိဗက်လူမျိုးတို့၏ သမိုင်းကြောင်းသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်ပေါ်တွင် အခြေချခဲ့ကြောင်းကို ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအရ ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလကတည်းကပင် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတလျှောက် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြကာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင် အနွယ်စုများအဖြစ် သီးခြားဝိသေသဖြင့် တည်ရှိခဲ့ကြသည်၊၊<ref>Beall, C. M. (2010). "Two routes to functional adaptation: Tibetan and Andean high-altitude natives". ''Proceedings of the National Academy of Sciences''.</ref> တိဗက်တို့၏ သမိုင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးသော ကာလမှာ အေဒီ ၇ ရာစုတွင် ဘုရင် '''စုန်ဆန်ဂမ်ပို''' (Songtsen Gampo) က တိဗက်အင်ပါယာ (Tibetan Empire) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည့် ကာလဖြစ်ပြီး ၎င်းလက်ထက်တွင် တိဗက်စာပေ ထွန်းကားလာခြင်း၊ အိမ်နီးချင်း တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့မှတစ်ဆင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ဝင်ရောက်လာခြင်းတို့ကြောင့် တိဗက်ယဉ်ကျေးမှုသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ကာ ထိုအင်ပါယာသည် အာရှအလယ်ပိုင်းအထိ အာဏာစက် ဖြန့်ကျက်နိုင်ခဲ့သည်၊၊<ref name="Beckwith1987">Beckwith, C. I. (1987). ''The Tibetan Empire in Central Asia''. Princeton University Press.</ref> ၉ ရာစုတွင် အင်ပါယာ ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်း တိဗက်ဒေသသည် ပြည်နယ်ငယ်များအဖြစ် ကာလရှည်ကြာ ကွဲပြားနေခဲ့သော်လည်း ၁၃ ရာစု မွန်ဂိုအင်ပါယာ ထွန်းကားလာချိန်တွင် မွန်ဂိုခေါင်းဆောင်များနှင့် တိဗက်သာသနာပိုင်များအကြား "ဆရာနှင့် ဒါယကာ" (Priest-Patron) ဆက်ဆံရေး ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရာမှတစ်ဆင့် တိဗက်ပြည်တွင် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုပုံစံ အားကောင်းလာခဲ့သည်၊၊<ref>Stein, R. A. (1972). ''Tibetan Civilization''. Stanford University Press.</ref> ၁၇ ရာစုတွင် ပဉ္စမမြောက် တလိုင်းလားမား (5th Dalai Lama) လက်ထက်၌ တိဗက်တပြည်လုံးကို ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုဖြင့် ပြန်လည်စည်းလုံးနိုင်ခဲ့ပြီး ပိုတာလာနန်းတော်ကြီးကို တည်ဆောက်ကာ ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေး ပူးတွဲအုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ခိုင်မာစေခဲ့သည်၊၊ ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် တိဗက်သည် ပြင်ပကမ္ဘာနှင့် အဆက်အသွယ်နည်းသော သီးခြားနိုင်ငံအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သော်လည်း ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ရာမှ ၁၉၅၉ ခုနှစ် တိဗက်ပုန်ကန်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ၁၄ ပါးမြောက် တလိုင်းလားမားနှင့် တိဗက်လူမျိုးအမြောက်အမြားသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရကာ ယနေ့တိုင် တိဗက်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို ပြည်ပရောက် တိဗက်လူ့အဖွဲ့အစည်းများမှတစ်ဆင့် ကမ္ဘာအနှံ့ ထိန်းသိမ်းပျံ့နှံ့စေလျက် ရှိသည်၊၊<ref>Goldstein, M. C. (1991). ''A History of Modern Tibet, 1913-1951: The Demise of the Lamaist State''. University of California Press.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇ == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများအရ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင် လူမျိုးများအားလုံးသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၇,၀၀၀ ခန့်က တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်း [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းတွင် အခြေချခဲ့သော ရှေးဦးစိုက်ပျိုးရေးသမား (Neolithic Farmers) များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်၊၊<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (2021). "The Genomic Formation of Human Populations in East Asia". ''Nature''.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ (တိဗက်၊ ဗမာ နှင့် ဟန်တရုတ်) အားလုံးတွင် အဓိကတွေ့ရသော ဖခင်ဘက်မှ မျိုးရိုးဗီဇအမှတ်အသားမှာ Haplogroup O2 (ယခင် O3 - M122) ဖြစ်ပြီး ထိုဘာသာစကားမိသားစုကြီး၏ အဓိကဗီဇသော့ချက်ပင် ဖြစ်သည်၊၊ တိဗက်လူမျိုးများသည် အခြား တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် မတူဘဲ Haplogroup D-M174 ဗီဇကိုပါ ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်၊၊ ဤအမှတ်အသားသည် အရှေ့အာရှရှိ အခြားလူမျိုးစုများ တွင် တွေ့ရခဲကာ ဂျပန်နိုင်ငံရှိ အိုင်နူး (Ainu) လူမျိုးများ တွင်ထူးထူးခြားခြားတွေ့ရသည်။<ref>Shi, H., et al. (2008). "Y chromosome evidence of earliest modern human settlement in East Asia and Andaman Islands". ''BMC Biology''.</ref> ၎င်းမှာ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်သို့ ရောက်ရှိလာသော ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ (Haplogroup O) နှင့် ထိုဒေသတွင် အခြေချနေထိုင်နှင့်ပြီးသား ရှေးဦးအာရှသား (Paleolithic Asians) များ သွေးနှောမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်၊၊<ref>Su, B., et al. (2000). "Y chromosome haplotypes reveal prehistorical migrations to the Himalayas". ''Human Genetics''.</ref> တိဗက်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများနှင့်မတူဘဲ အလွန်ထူးခြားသည့် ဝိသေသများရှိရာ အထူးသဖြင့် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် အလွန်မြင့်မားသော ဒေသများတွင် အောက်ဆီဂျင်နည်းပါးသည့်ဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိစေသည့် EPAS1 ဟုခေါ်သော "အမြင့်ဒေသလိုက်လျောညီထွေဖြစ်မှု ဗီဇ" (High-altitude adaptation gene) ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်၊၊<ref>Yi, X., et al. (2010). "Sequencing of 50 Human Exomes Reveals Adaptation to High Altitude". ''Science''.</ref> မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများအရ ထို EPAS1 ဗီဇသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက မျိုးသုဉ်းသွားခဲ့ပြီဖြစ်သော ရှေးဦးလူသားမျိုးစိတ် “ဒတ်နီဆိုဗန်” (Denisovans) များထံမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းဗီဇကြောင့် တိဗက်လူမျိုးများသည် အောက်ဆီဂျင်နည်းပါးသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် သွေးပျစ်ခြင်း သို့မဟုတ် နှလုံးရောဂါဖြစ်ပွားခြင်းမရှိဘဲ ပုံမှန်အတိုင်း ရှင်သန်နိုင်ကြခြင်းဖြစ်သည်၊၊<ref>Huerta-Sánchez, E., et al. (2014). "Altitude adaptation in Tibetans caused by introgression from Denisovan-like hominins". ''Nature''.</ref> ထို့အပြင် တစ်ကိုယ်လုံးဆိုင်ရာ ဗီဇ (Autosomal DNA) လေ့လာမှုများအရ တိဗက်လူမျိုးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ ခန့်က တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသူများနှင့် ဟိမဝန္တာဒေသခံ ရှေးဦးလူမျိုးများ သွေးနှောမှုမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် ရှေးဦးအရှေ့အာရှသား ဗီဇ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ပါဝင်နေကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများက ဖော်ပြနေသည်၊၊<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (2021). "The Genomic Formation of Human Populations in East Asia". ''Nature''.</ref> ==ဘာသာစကား== တိဗက်လူမျိုးသည် တိဗက်ဘာသာစကားကို စကားပြောကြသည်။ တိဗက်ဘာသာသည် တိဗက်-ဗမာ(Tibeto-Burman)ဘာသာစကားစုအတွင်း ပါဝင်ပြီး တိဗက်အက္ခရာသည် ဗြာဟ္မီလက်ရေးမှ ဆင်းသက်လာသည်။ ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ စဉ်အတိုင်း ဝါကျတည်ဆောက်သောဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ မြန်မာဘာသာနဲ့တူညီတဲ့အချက်များစွာရှိသည်။ ဥပမာ ၁ — ရိုးရှင်းသောဝါကျ ང་ ཤ་ཟ་བ་ཡིན། (nga sha za-ba yin) → “ငါအသားစားခဲ့တယ်” • ང་ (nga) = ငါ • ཤ་ (sha) = အသား • ཟ་བ་ (za-ba) = စား (past participle) • ཡིན། (yin) = ခဲ့တယ်။ ဥပမာ ၂ — ངས དགེ་རྒན་ལ་ དེབ་ བསྩལ་པ་ཡིན། (nga-s geken-la deb tse-pa yin) → “ငါဆရာမကိုစာအုပ်ပေးခဲ့တယ်။” • ངས (nga-s) = ငါ (subject, ergative particle) • དགེ་རྒན་ལ་ (geken-la) = ဆရာမကို (dative particle) • དེབ་ (deb) = စာအုပ် • བསྩལ་པ་ (tse-pa) = ပေး (past participle of give) • ཡིན། (yin) = ခဲ့တယ်။ မျိုးရိုးအားဖြင့် တိဗက်လူမျိုးသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စု (Tibeto-Burman)အတွင်းပါဝင်ပြီး၊ ဤအဖွဲ့တွင် ဗမာ၊ချင်း၊နာဂ၊ကချင် စသော မြန်မာ့တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများနှင့်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအားဖြင့်ချိတ်ဆက်ထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် အဓိကအားဖြင့်တိဗက်-ဗမာနွယ် လူမျိုးများ အဓိကနေထိုင်ပြီး တရားဝင်ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာစကားသည်လည်း တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားဖြစ်သဖြင့် သမိုင်းတစ်လျှောက်အတွင်း တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့လာကြသည် ဟုယူဆရသည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူနေမှုဓလေ့ == တိဗက်ယဉ်ကျေးမှုသည် [[တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Tibetan Buddhism) အပေါ်တွင် အလုံးစုံအခြေခံထားပြီး ၎င်းသည် တိဗက်လူမျိုးတို့၏ နေ့စဉ်ဘဝ၊ အနုပညာ၊ ဂီတနှင့် ပညာရေးတို့အထိ လွှမ်းမိုးထားသည်၊၊ === ဘာသာရေးနှင့် ယုံကြည်မှု === တိဗက်လူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ကိုးကွယ်မှုတွင် မန္တန်ရွတ်ဆိုခြင်း၊ ပုတီးစိပ်ခြင်းနှင့် '''ပဌာန်းစက်''' (Prayer Wheel) များ လှည့်ခြင်းတို့မှာ အလွန်အရေးပါသော ဝတ်ပြုမှုများဖြစ်သည်၊၊ ထို့အပြင် "ဗွန်" (Bön) ဟုခေါ်သော ရှေးဦးရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့အချို့သည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ရောယှက်ကာ တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်၊၊ တိဗက်လူမျိုးတို့သည် ဘုရားဖူးခရီးကို အလွန်တန်ဖိုးထားကြပြီး [[လာဆာမြို့]]ရှိ [[ပိုတာလာနန်းတော်]]နှင့် ဂျိုခမ်းကျောင်းတော် (Jokhang Temple) တို့သို့ နှစ်စဉ်လာရောက် ဝတ်ပြုကြသည်၊၊<ref>Stein, R. A. (1972). ''Tibetan Civilization''. Stanford University Press.</ref> === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === တိဗက်ရိုးရာဝတ်စုံကို '''ချူဘာ''' (Chuba) ဟုခေါ်သည်၊၊ ၎င်းသည် အင်္ကျီလက်ရှည် အပွကြီးဖြစ်ပြီး ခါးတွင် ရောင်စုံခါးစည်းဖြင့် ပတ်ရသလို၊ ပူအိုက်သောအခါတွင် လက်တစ်ဖက်ကို ချွတ်၍ ခါးတွင် ပတ်ထားလေ့ရှိသည်၊၊ အမျိုးသားများသည် များသောအားဖြင့် သိုးမွှေးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသမီးများသည် အရောင်အသွေးစုံလင်သော ရှေ့ဖုံးစပရိန် (Pangden) နှင့် ကျောက်စိမ်း၊ သန္တာကျောက် စသည့် ရတနာများကို အလှဆင်ကြသည်၊၊<ref>Phuntsog, T. (2005). ''Dress and Ornaments of Tibetans''. Tibet People's Publishing House.</ref> === အစားအစာ === တိဗက်တို့၏ အဓိကအစားအစာမှာ '''ဆမ်ပါ''' (Tsampa) ဖြစ်ပြီး ၎င်းမှာ မုယောစပါး (Barley) ကို လှော်၍ အမှုန့်ကြိတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်၊၊ ၎င်းကို '''ယာ့ခ်''' (Yak) ဟုခေါ်သော တောင်ပေါ်နွားမှ ရရှိသော ထောပတ်နှင့် လက်ဖက်ရည် (Butter Tea) တို့ဖြင့် ရောနယ်၍ စားသုံးကြသည်၊၊ ဤအစားအစာသည် အမြင့်ပိုင်းဒေသ၏ အေးမြသောဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိစေရန် အားအင်ပြည့်ဝစေသည်၊၊<ref>Tamang, J. P. (2010). ''Himalayan Fermented Foods''. CRC Press.</ref> === ပွဲတော်များ === * '''လိုဆာ (Losar):''' တိဗက်နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ပြီး အစည်ကားဆုံးသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်၊၊ * '''မွန်လမ် (Monlam):''' ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဆုတောင်းပွဲတော်ကြီးဖြစ်သည်၊၊ * '''ရှိုတွန် (Shoton):''' နို့ခဲပွဲတော်ဟု လူသိများပြီး ရိုးရာဇာတ်သဘင်များနှင့် ကခုန်မှုများ ပါဝင်သည်၊၊ === ဓလေ့ထူးခြားချက် === တိဗက်တို့၏ ထူးခြားသောဓလေ့တစ်ခုမှာ '''ကောင်းကင်မြေမြှုပ်ခြင်း''' (Sky Burial) ဖြစ်သည်၊၊ ဤဓလေ့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ခန္ဓာကိုယ်သည် အမြဲမတည်" ဆိုသော အဆုံးအမကို လက်တွေ့ပြသခြင်းဖြစ်ပြီး ကွယ်လွန်သူ၏ ရုပ်အလောင်းကို လင်းတများ စားသုံးစေခြင်းဖြင့် သဘာဝတရားသို့ ပြန်လည်ပေးအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်၊၊<ref>Finstad, G. D., et al. (2012). "Tibetan Sky Burial: An Ethnographic Inquiry". ''Journal of Asian Studies''.</ref> ==ကိုးကား== [[ကဏ္ဍ:တိဘက်]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံမှ တရားဝင်အသိမှတ်ပြု လူမျိုးစုများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ရိုးရှင်းသော တရုတ်ဘာသာစကား စာသားပါဝင်သည့် ဆောင်းပါးများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်ဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] 67ophnog21fwmdh3rxj1tmac44qu3mr 0 230859 1037713 1030376 2026-06-12T14:17:55Z Chenzeyan29 141880 /* ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု */ 1037713 wikitext text/x-wiki '''ရဝမ်ဘာသာစကား''' ({{lang-en|Rawang language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်းနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပြောဆိုကြသော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] ဘာသာစကားစုဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ရဝမ်ဘာသာစကားသည် မျိုးကွဲပေါင်းစုံ ကွဲပြားမှု မြင့်မားသော်လည်း '''မတ်ဝမ်''' (Mutwang) ဒေသစကားကို စံနှုန်းအဖြစ် သတ်မှတ်၍ ရေးသားဆက်သွယ်ရာတွင် အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်၊၊<ref name="LaPolla2008">LaPolla, Randy J. (2008). "The Rawang Language". ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area''.</ref> {{Infobox language |name=ရဝမ်ဘာသာစကား |nativename=Rvwàng |states=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] |region=[[ကချင်ပြည်နယ်]] (မြန်မာ)၊ [[အာရုနာချယ်ပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ်]] (အိန္ဒိယ) |ethnicity=[[ရဝမ်လူမျိုး]] |speakers=၁၁၀,၀၀၀ ခန့် |date=၂၀၁၉ |ref=e24 |familycolor=Sino-Tibetan |fam1=[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] |fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3=[[နမ်းဘာသာစကားအနွယ်များ|Nungish]] |dialects=[[Mutwang]] (စံနှုန်း)၊ [[Longmi]]၊ [[Serwang]]၊ [[Tangsarr]]၊ [[Daru]] |script=[[လက်တင်အက္ခရာ|လက်တင်]] (ရဝမ်အက္ခရာ) |iso3=raw |glotto=rawa1265 |glottorefname=Rawang }} == ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရဝမ်ဘာသာစကားကို [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပူတာအိုခရိုင်]]အတွင်းရှိ [[ပူတာအိုမြို့နယ်]]၊ [[မချမ်းဘောမြို့နယ်]]၊ နောင်မွန်မြို့နယ်၊ ခေါင်လန်ဖူးမြို့နယ် နှင့် ပန်နန်းဒင်မြို့နယ်တို့တွင် အဓိကပြောဆိုကြသည်၊၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်မူ [[အာရူနာချယ် ပရာဒေ့ရှ် ပြည်နယ်|အာရုနာချယ်ပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ်]]၊ ချန်လန်းခရိုင်ရှိ ဝိဇယနဂရ (Vijaynagar) ဒေသတွင် ပြောဆိုသူများ ရှိသည်၊၊<ref name="e24">{{cite web |date=2021 |title=Rawang |url=https://www.ethnologue.com/language/raw |website=Ethnologue}}</ref> == ဒေသစကားများနှင့် နားလည်နိုင်စွမ်း == ရဝမ်ဘာသာစကားသည် နမ်း (Nungish) ဘာသာစကားအနွယ်ဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်ပြည်ရှိ [[ဒုလုံလူမျိုး|ဒုလုံ]] (Drung) နှင့် [[အနွန်လူမျိုး|အနွန်]] (Anong) ဘာသာစကားများနှင့် များစွာနီးစပ်သည်၊၊ * မတ်ဝမ် (Mutwang) စကားနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသစကားများသည် ဝေါဟာရတူညီမှု ၈၂% မှ ၉၉% အထိ ရှိသည်၊၊ * သို့သော် လုံမီ (Lungmi) နှင့် တန်ဆာ (Tangsar) ဒေသစကားအချို့သည် မတ်ဝမ်စကားနှင့် [[အပြန်အလှန်နားလည်မှု|အပြန်အလှန်နားလည်နိုင်စွမ်း]] (Mutual Intelligibility) အားနည်းသည်ကို တွေ့ရသည်၊၊ == စာပေစနစ် == ရဝမ်စာပေကို ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် [[လက်တင်အက္ခရာ]]ကို အခြေခံ၍ တီထွင်ခဲ့သည်၊၊ ၎င်းစာပေစနစ်တွင် အသံနိမ့်၊ အသံလတ် နှင့် အသံမြင့် ဟူသော အသံသတ် (Tones) များကို သင်္ကေတများ (Diacritics) အသုံးပြု၍ ခွဲခြားဖော်ပြသည် (ဥပမာ - v̀, v̄, v́)၊၊ ဤစာပေစနစ်သည် ရဝမ်မျိုးနွယ်စုများအကြား ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစည်းရေးအတွက် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်၊၊<ref>Morse, Robert (1963). "The Rawang Syllabary". ''Anthropological Linguistics''.</ref> == အမည်မှည့်ပုံ == ရဝမ်လူမျိုးများသည် မိမိတို့ သား သမီးများအား နာမည် မှည့်ရာတွင် အကြီးမှ အငယ်အလိုက်မှည့်ကြသည်။ ၎င်းမှာ အောက်ပါအလိုက်ဖြစ်သည်။ {|class="wikitable" |- ! !သား !သမီး |- |ပထမ |ဖုန် |နန် |- |ဒုတိယ |ဒီး၊ ထင် |နင် |- |တတိယ |ခင်၊ ဂျုံ |ချန်၊ ခေါ် |- |စတုတ္ထ |ဆင် |နွန်၊ ထီ |- |ပဉ်စမ |မင် |ဇင်၊ ခူရ် |- |ဆဌမ |ဖီ |ထန်၊ ဂင်း |- |သတ္တမ |ယုန် |ထမ်း |}<br /> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[ကဏ္ဍ:နမ်းဘာသာစကားအနွယ်များ]] eov9x0h9w8t0mk52c5htlsm0z5wrf2d 0 233060 1037842 947827 2026-06-13T06:18:21Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037842 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |company_name=မြန်မာ့ခရီးသွားဘဏ်<br/><small>Myanma Tourism Bank</small> |company_type=ပုဂ္ဂလိကဘဏ် |slogan= |image= |foundation=၆ မေ ၂၀၁၉ |location=[[ရန်ကုန်]]၊ {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |key_people=[[ရန်ဝင်း|ဦးရန်ဝင်း]] (ဥက္ကဋ္ဌ) |industry=[[ဘဏ်]] |products= |operating_income= }} [[ဖိုင်:MyanmaTourismBank.jpg|thumb|မန္တလေးမြို့ရှိ မြန်မာ့ခရီးသွားဘဏ်ခွဲတစ်ခုအား ညပိုင်းမြင်တွေ့ရစဉ်]] '''မြန်မာ့ခရီးသွားဘဏ်''' ({{lang-en|Myanma Tourism Bank}}; အတိုကောက် '''MTB''')သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပုဂ္ဂလိကဘဏ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ခရီးသွားလုပ်ငန်းများနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ဘဏ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |first1=ညီညီသူ |title=မြန်မာ့ ခရီးသွားလုပ်ငန်းတွေအတွက် ချေးငွေ ထုတ်ပေးနေတဲ့ မြန်မာ့ခရီးသွားဘဏ် |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/travel/2019/08/19/201247.html |website=ဧရာဝတီ |publisher=ဧရာဝတီ |access-date=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ |date=19 ဩဂုတ် 2019}}</ref> ဘဏ်ရုံးချုပ်ကို [[ရန်ကုန်မြို့]] ၊ ပြည်လမ်းမကြီးပေါ်ရှိ စိုက်ပျိုးရေးမှတ်တိုင်အနီးတွင် ဖွင့်လှစ်ထားသည်။<ref>{{cite news |title=မြန်မာ့ခရီးသွားလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများကို အထောက်အကူပြုစေမည့် မြန်မာ့ခရီးသွားဘဏ် ဖွင့်လှစ်မည် |url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaakhriisaalupngn-phnphiuttiuttkrenng-akhekhnacheaakaaunmaakiu-atheaakakuupucemnny |access-date=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my |accessdate=2 October 2022 |archivedate=2 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221002092710/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaakhriisaalupngn-phnphiuttiuttkrenng-akhekhnacheaakaaunmaakiu-atheaakakuupucemnny }}</ref> ၂၀၂၂ စက်တင်ဘာလနောက်ဆုံးစာရင်းများအရ ရန်ကုန်၊ မန္တလေး၊ နေပြည်တော်၊ မူဆယ်နှင့် မြဝတီ စသည့်မြို့များတွင် စုစုပေါင်းဘဏ်ခွဲ ၁၂ ခုဖြင့် ဘဏ်လုပ်ငန်းများဆောင်ရွက်နေသည်။<ref>{{cite news |last1=News |first1=K. I. C. |title=မြဝတီနှင့် မူဆယ်တို့တွင် မြန်မာ့ခရီးသွားဘဏ်ခွဲများ ဖွင့်လှစ်မည် |url=https://kicnews.org/2019/05/%E1%80%BB%E1%80%99%E1%80%9D%E1%80%90%E1%80%AE%E1%82%8F%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%B0%E1%80%86%E1%80%9A%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%82%94%E1%80%90%E1%80%BC%E1%80%84/ |access-date=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ |work=ကေအိုင်စီ - KIC News |date=၃၀ မေ ၂၀၁၉}}</ref><ref>{{cite web |title=မြန်မာ့ခရီးသွားဘဏ်(Myanma Tourism Bank – MTB) မနော်ဟရီ နှင့် ဈေးချို(မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး)တို့တွင် ဘဏ်ခွဲများဖွင့်လှစ်ခြင် - Myanma Tourism Bank |url=https://mtb.com.mm/my/highlights/%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%81%e1%80%9b%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%9e%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%98%e1%80%8f%e1%80%bamyanma-tourism-bank-mtb/ |access-date=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ |language=my-MM |date=5 ဩဂုတ် 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092712/https://mtb.com.mm/my/highlights/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%81%E1%80%9B%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%98%E1%80%8F%E1%80%BAmyanma-tourism-bank-mtb/ }}</ref> == ဘဏ်သမိုင်းကြောင်း == မြန်မာ့ခရီးသွားဘဏ်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်|မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်]]မှ ၂၀၁၈ တွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းလိုင်စင်ကို ရရှိခဲ့သည်။ ဘဏ်ရုံးချုပ်ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ် မေလ ၆ ရက်နေ့က ရန်ကုန်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ခရီးသွားလုပ်ငန်းများနှင့်ဆက်စပ်နေသည့် ဘဏ်ဖြစ်သည့်အလျောက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ခရီးသွားကဏ္ဍအား ချေးငွေများ အဓိကထား ထုတ်ပေးသည်။<ref>{{cite web |title=မြန်မာ့ ခရီးသွားဘဏ်တွင် ခရီးသွားလုပ်ငန်း ချေးငွေများကို ကျပ်သိန်း ၅၀ မှစ၍ သိန်း တစ်သောင်းအထိ ချေးမည် |url=https://news-eleven.com/article/116211 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |publisher=Eleven Media Group Co., Ltd |access-date=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ |language=my |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092709/https://news-eleven.com/article/116211 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=ခရီးသွားလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး မြန်မာ့ခရီးသွားဘဏ်က ငွေစတင်ထုတ်ချေး |url=http://burmese.dvb.no/archives/331977 |website=burmese.dvb.no |access-date=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ |language=en}}</ref> ယင်းအပြင် အခြားသောစီးပွားရေးကဏ္ဏများကိုပါ ငွေကြေးအရကူညီထောက်ပံ့မှုလည်း ဆောင်ရွက်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဘဏ်များ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘဏ်များ]] 4arjnpl2ngzsrcqdg218jpinpn517op 0 240390 1037775 1025495 2026-06-13T02:15:00Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037775 wikitext text/x-wiki {{Infobox minister |honorific-prefix =[[သရေစည်သူ]]၊ ဦး |name = မင်းနောင် |image = |office = [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] |status = ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | term_start = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |term_end = |appointer = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president= [[မင်းအောင်လှိုင်]] |predecessor= ကိုယ်တိုင် |successor = |deputy= - |term_start1 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |term_end1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |predecessor1 = လှမိုး |successor1 = ကိုယ်တိုင် |president1 = * [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) * [[မင်းအောင်လှိုင်]](ယာယီ-တာဝန်) |leader1 = * ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] * ညိုစော (ဝန်ကြီးချုပ်) |office2 = အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှု ညှိနှိုင်းရေးကော်မတီ<br>အတွင်းရေးမှူး |term_start2 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |term_end2 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ |predecessor2 = ကိုယ်တိုင် |successor2 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းနိုင် |office3 = တပ်မတော်ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုကော်မတီ၊အဖွဲ့ဝင် |term_start3 = ၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၀ |term_end3 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ |predecessor3 = |successor3 = |office4 = [[အမှတ် (၅) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့မှူး]] |term_start4 = ဇူလိုင် ၂၀၁၉ |term_end4 = ၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၀ |predecessor4 = |successor4 = |office5 = [[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေး အရာရှိချုပ်]] |term_start5 = ၂၀၁၈ |term_end5 = ၂၀၁၉ |predecessor5 = |successor5 = |office6 = [[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့မှူး]] |term_start6 = ၂၀၁၅ |term_end6 = ၂၀၁၈ |predecessor6 = |successor6 = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |restingplace = |restingplacecoordinates = |birthname = |nationality = မြန်မာ |party = |spouse = |relations = |children = |residence = |alma_mater = [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]]၊ [[တပ်မတော်(ကြည်း)ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်း၊ (ဗထူး)]] |religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |footnotes = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] |branch = [[တပ်မတော်]] |serviceyears = |rank = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ကြည်း ၁၈၂၈၀) |unit = |commands = |battles = |awards = *[[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့]] (၂၀၁၆) *[[စည်သူဘွဲ့]] (၂၀၂၂) *[[သရေစည်သူ]] (၂၀၂၆)}} '''ဦးမင်းနောင်''' သည် [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]]၏ လက်ရှိ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moali.gov.mm/my/news/2023-02-27t0842590630|title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းနောင် မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ ကုလသမ္မဂ္ဂဝန်ဆောင်မှုရုံး (UNOPS Myanmar) ၏ Country Director ကို လက်ခံတွေ့ဆုံ|work=MOAIL Myanmar|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228101623/https://www.moali.gov.mm/my/news/2023-02-27t0842590630}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် ထိုရာထူး စတင်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ယခင်က ထိုဝန်ကြီးဌာန၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ်လည်းကောင်း၊မြန်မာ့တပ်မတော်တွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်ဖြင့် လည်းကောင်း တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ == စစ်မှုထမ်းခြင်း == ဦးမင်းနောင်သည် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ကျောင်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်သည့်အပြင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ တက္ကသိုလ်အရန်တပ်ဖွဲ့(ယူတီစီ) တပ်ဖွဲ့ဝင်ကျောင်းသားဟောင်းတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။<ref>{{citeweb|url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/rnkunttkksiulkeaangtteaasaa-kntteaa2|title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကျောင်းတော်သား ကျွန်တော်(၂)|work=Myanmar Digital News|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၃ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၀|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228101627/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/rnkunttkksiulkeaangtteaasaa-kntteaa2}}</ref> ဘွဲ့ရပြီးနောက် [[တပ်မတော်(ကြည်း)ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်း၊ (ဗထူး)|တပ်မတော်(ကြည်း)ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်း(ဗထူး)]]၊ အပတ်စဉ်(၆၆)သို့တက်ရောက်သည်။ ရာထူးအဆင့်ဆင့်တိုးပြီး ဗိုလ်မှူးကြီး ရာထူးဖြင့် တပ်မ ၅၅ တွင် နည်းဗျူဟာမှူး၊၂၀၁၀ ဩဂုတ်လတွင် အမှတ် ၁၀၁ တပ်မမှူး အဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးချုပ်ရာထူးတိုးခဲ့ကာ [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်း စစ်ဌာနချုပ်]] တိုင်းမှူး၊ [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အနောက် မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] တိုင်းမှူး တာဝန်များထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ဩဂုတ်လတွင် [[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့မှူး|အမှတ်-၄ စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့မှူး]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/news/45706|title=နယ်ခြားစောင့်တပ်နှင့် တပ်မတော် နှစ်ရက်ကြာ စစ်ရေးတင်းမာမှု ဖြစ်ပွားလျက်ရှိရာမှ Without Car ၁၈၄ စီး အပ်နှင်းပြီးနောက် နှစ်ဖက်တာဝန်ရှိသူများညှိနှိုင်းချက်အရ ပြေလည်မှုရရှိ|work=Eleven Media Group|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၂၆ မတ် ၂၀၁၈|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228103124/https://news-eleven.com/news/45706|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2015/08/150810_military_reshuffle|title=ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးတချို့အငြိမ်းစားယူခွင့်ပြု|work=BBC Burmese|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၁၀ ဩဂုတ် ၂၀၁၅}}</ref> ၂၀၁၆ မတ်လ နောက်ပိုင်းတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး အဖြစ်ရာထူးတိုးကာ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေး အရာရှိချုပ်|တပ်မတော် စစ်ဆေးရေး အရာရှိချုပ်]] နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လတွင် [[အမှတ် (၅) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့မှူး|အမှတ်- ၅ စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့မှူး]] တာဝန်များထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၀ နိုဝင်ဘာ ၉ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်အရန်အင်အားဖြင့် <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2020/12/20/235197.html|title=ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ၆ ဦး တပ်မတော် အရန်အင်အားသို့ ပြောင်းရွှေ့ ခံရ|work=ဧရာဝတီ|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> ထိုရာထူးတာဝန်များမှနေ၍ အနားယူကာ တပ်မတော်ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုကော်မတီဝင် အဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=kkwQGo5bPU0|title=တပ်မတော် ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးမှု ကော်မတီ ဖွဲ့စည်း|work=DVB|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref><ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2020/11/11/233245.html|title=ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရန် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ ဦးဆောင်သည့်ကော်မတီဖွဲ့စည်း|work=ဧရာဝတီ|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၁၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-54889769|title=တပ်မတော်က ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှု ကော်မတီအသစ်ကို ဘာလို့ ဖွဲ့တာလဲ|work=BBC Burmese|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၁၀ နိုဝင်ဘာ၂၀၂၀}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ရက်]] တွင် တပ်မတော်ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုကော်မတီဝင်အဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ပေးခံရပြီးနောက်ပိုင်း <ref>{{cite web|url=https://cincds.gov.mm/node/10447|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးနှင့် ထာဝရငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် ထုတ်ပြန်ချက် (၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၅ ရက်) (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်)|work=CINCDS Myanmar|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁}}</ref> ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးရာပြည့် ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး ဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီ တွင် အတွင်းရေးမှူးတာဝန်ပါ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/237794|title=NSPNC အတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးမင်းနောင်နှင့် အာဆီယံအထူးကိုယ်စားလှယ်ရုံးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံခြားရေး ဒုတိယဝန်ကြီးတွေ့ဆုံ၍ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှု အကူအညီပေးရေးဆိုင်ရာကိစ္စများ ဆွေးနွေး|work=Eleven Media Group|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{cite web|url=https://infosheet.org/node/3334|title=NSPNC Secretary Lt-Gen Min Naung Receives Head of the Office of the Special Envoy of the ASEAN Chair|work=Myanmar Information Sheet|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂}}{{Dead link|date=October 2023 }}</ref> == ဝန်ကြီးဘဝ == ၂၀၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်တွင် [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးတာဝန်ပေးခံရသည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းနောင် အာဆီယံ-တရုတ်စင်တာ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့အား လက်ခံတွေ့ဆုံ |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcuwnkii-uumngneaang-aaachiiyn-ttruttcngttaa-attngremuukhup-uucheaangseaa |access-date=2026-04-08 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ခုနှစ် ဧပြီ ၇ရက်တွင် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]က [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]]၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ် အဆိုပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-07 |title=စစ်ခေါင်းဆောင်ရဲ့ အစိုးရသစ် ဗိုလ်ချုပ်ဟောင်းတွေနဲ့ ဝန်းရံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/07/412417.html |access-date=2026-04-08 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref>လွှတ်တော်က သဘောတူလက်ခံသည့်အတွက် ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် ထိုတာဝန်စတင်ထမ်းဆောင်သည်။ == အပ်နှင်းခံရသည့် ဘွဲ့များ == ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့]] <ref>{{cite web|url=https://data.opendevelopmentmekong.net/dataset/3ca3a1e3-b448-4c9a-b428-cf32d455055e/resource/155c187b-6893-4037-bacb-a6ca8676deb2/download/69-18.pdf|title=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၂၄/၂၀၁၆ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့တံဆိပ်များအပ်နှင်းခြင်း|work=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်တမ်း အမှတ်၁၈၊ အတွဲ၆၉|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၂၂ ဧပြီ ၂၀၁၆}}</ref> ၊ ၂၀၂၂ နိုဝင်ဘာ ၁၇ တွင် [[စည်သူဘွဲ့]]<ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/32968|title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်း ၊ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၂၁၁ / ၂၀၂၂ ၊ ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟဘွဲ့များ|work=MWD Webportal|access-date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃|date=၁၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref> များအပ်နှင်းခံရသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၂) ရက်နေ့တွင် အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၄၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ|ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟဘွဲ့]]ဖြစ်သော [[သရေစည်သူ|သရေစည်သူဘွဲ့]]ကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80484|access-date=2026-03-02|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> == ကိုးကား == <references />{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ (သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ)]] tl367on1exu9nvvgolnc2tsveprv8if 0 241337 1037802 795772 2026-06-13T04:29:38Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037802 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|honorific_prefix=H.E.|name=ဦးမောင်မောင်လင်း|honorific_suffix=|image=|image_size=|image_upright=|order=|office=သံအမတ်ကြီး|status=<!--If this is specified, overrides Incumbent.-->|term_start=၄ မတ် ၂၀၁၆|term_end=|predecessor=|office1=အစ္စရေးနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီး|status1=<!--If this is specified, overrides Incumbent.-->|term_start1=၃ ဩဂုတ် ၂၀၁၆|term_end1=ဧပြီ၂၀၂၂|predecessor1=|birth_date=|birth_place=|death_date=|death_place=|nationality=မြန်မာ|party=|spouse=ဒေါ်ခင်လေးမူ|children=ရွှေအိမ်လင်း|alma_mater=[[စစ်တက္ကသိုလ်]]|religion=|signature=|signature_alt=|footnotes=<!--Military service-->|nickname=|allegiance=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]|branch=[[တပ်မတော်]]|serviceyears=|rank=ဗိုလ်မှူးချုပ်|awards=၀ဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့}} ဦးမောင်မောင်လင်း သည် မြန်မာလူမျိုး သံအမတ်တစ်ဦးဖြစ်သည်။တပ်မတော်သားဘဝမှ သံအမတ်ဘဝသို့ ၂၀၁၆တွင် ကူးပြောင်းလာသူဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://data.opendevelopmentmyanmar.net/my/dataset/4c7dd44d-bbb4-4526-92da-7511beb16a0e/resource/4f450148-07ee-4e6c-9be7-d7323cc0cf22/download/70-26.pdf|title=နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ကြော်ငြာချက် အမှတ်၁၀၆/ ၂၀၁၆|work=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်တမ်း အမှတ်၂၆ အတွဲ၇၀ (၂၀၁၇ခုနှစ် ဇွန်လ၃၀ထုတ်)|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၃|date=၈ မတ် ၂၀၁၆}}</ref> [[အစ္စရေးနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာမြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် တစ်ဆက်တည်း ၅နှစ်ကျော် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://myanmarcyprus.com/the-embassy/|title=H. E. U Maung Maung Lynn, Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary of the Republic of the Union of Myanmar to the Republic of Cyprus, seen together with H. E. Mr. Nicos Anastasiades, President of the Republic of Cyprus, after presenting his Letters of Credence.|work=Office of the Honorary Consul of the Republic of the Union of Myanmarin Nicosia, Republic of Cyprus|access-date=12 March 2023|date=13 July 2017|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310170809/http://myanmarcyprus.com/the-embassy/}}</ref> လက်ရှိတွင် [[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] တွင် သံအမတ်ကြီးတာဝန် ထမ်းဆောင်လျှက်ရှိနေသည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/244543|title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးသန်းဆွေနှင့် ဦးကိုကိုလှိုင် အာရှဇုန်ရှိ မြန်မာသံရုံး၊ မြန်မာကောင်စစ်ဝန်ချုပ်ရုံးနှင့် မြန်မာအမြဲတမ်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ရုံးတို့မှ တာဝန်ရှိသူများ၊ လော့အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့ မြန်မာကောင်စစ်ဝန်ချုပ်တို့ကို ဗီဒီယိုကွန်ဖရင့်စနစ်ဖြင့် တွေ့ဆုံပွဲပြုလုပ်|work=Eleven Media Group|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၃|date=၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃}}</ref> === တပ်မတော်သားဘဝ === မောင်မောင်လင်းသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အမှတ်စဉ်(၂၆)ဆင်း ကျောင်းသားတစ်ဦးဖြစ်သည်။ယင်းနောက် အမှတ်စဉ်(၄၇)လေယာဉ်မောင်း သင်တန်းသို့ ဆက်လက်တက်ရောက်သည်။ကိုယ်ပိုင်အမှတ်မှာ လေ ၁၉၁၇ ဖြစ်သည်။[[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]]တွင် ဗိုလ်မှူးချုပ်အဆင့်ဖြင့် လေတပ်စခန်းဌာနချုပ်မှူး အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ မတ်လ ၄ရက်တွင် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူသည်။ === သံတမန်ဖြစ်လာပုံ === [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး (ကြည်း)]]၊ စစ်ရာထူးခန့်ချုပ်ရုံး၏ ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၄ ရက်စွဲပါ စာအမှတ်၊ ၁၇ ရာထူး (၁၃-ထ/၂) ၂၀၁၆ ဖြင့် လေ ၁၉၁၇ ဗိုလ်မှူးချုပ်မောင်မောင်လင်း သည် [[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] သို့ ထိုရက်တွင်ပင် ပြောင်းရွှေ့လာသည်။ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ဝန်ကြီးဌာနရှိ သံအမတ်ကြီး ရာထူးတစ်နေရာတွင် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၄ ရက်နေ့မှ အစပြု၍ ခန့်ထားသည်။ယင်းနောက် အစ္စရေးနိုင်ငံဆိုင်ရာ အထူးအာဏာကုန်လွှဲအပ်ခြင်းခံရသော ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် သံအမတ်ကြီး ဖြစ်လာသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.commerce.gov.mm/en/article/နောကျဆုံးရ-သတငျး/ပွညျထောငျစုဝနျကွီးသညျ-အစ်စရေးနိုငျငံ-ဆိုငျရာ|title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးသည် အစ္စရေးနိုင်ငံ ဆိုင်ရာ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် သံအမတ်ကြီးအဖြစ် သွားရောက်ထမ်းဆောင်မည့် သံအမတ်ကြီး ဦးမောင်မောင်လင်းအား လက်ခံ တွေ့ဆုံ|work=Ministry of Commerce Myanmar|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၃|date=၇ ဇွန် ၂၀၁၆}}</ref>ဦးမောင်မောင်လင်းသည် ၎င်း၏ ခန့်အပ်လွှာကို ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃ ရက်နေ့တွင် [[ဂျေရုဆလင်မြို့]]၌ အစ္စရေး နိုင်ငံသမ္မတ မစ္စတာရူဗင်ရီ(ဗ)လင်ထံ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=https://www.burmalibrary.org/docs22/km%205.8.16.pdf|title=သံအမတ်ကြီးဦးမောင်မောင်လင်း သံအမတ်ခန့်အပ်လွှာပေးအပ်|work=ကြေးမုံသတင်းစာ စာမျက်နှာ(၃)|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၃|date=၅ ဩဂုတ်၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဧပြီလအထိ တစ်ဆက်တည်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ကာ ထို နောက်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနသို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိပြီး သံအမတ်ကြီးတာဝန်ထမ်းဆောင်လျှက်ရှိနေသည်။ === ထူးခြားဖြစ်စဉ် === ၂၀၁၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၃၀ရက်အတွင်းက အစ္စရေးနိုင်ငံသည် မြန်မာနိုင်ငံအား လက်နက်ရောင်းချသည်ဟု သံအမတ်ကြီးက ပြောကြောင်း GLZ ကြည်းတပ်ရေဒီယိုက ဖော်ပြခဲ့ရာ ထိုကိစ္စနှင့်စပ်လျဉ်းပြီး အစ္စရေး၏ ခေါ်ယူပြစ်တင်ခြင်းကို သံအမတ်ကြီး ခံရဖူးသည်။ သံအမတ်ကြီး၏ ပြောကြားချက်အပေါ် အစ္စရေးကြည်းတပ် ရေဒီယိုက မှားယွင်းဘာသာပြန်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း အစ္စရေးနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံရုံး ပြန်လည်ရှင်းလင်းခဲ့ပြီး ပြောကြားချက်များအား ရုပ်သိမ်းခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2017/12/01/147087.html|title=လက်နက်ရောင်းကြောင်း မြန်မာသံအမတ် ပြောဆိုမှု အစ္စရေး ခေါ်ယူ သတိပေး|work=ဧရာဝတီသတင်း|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၃|date=၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၇}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/politics/24191|title=အစ္စရေးနိုင်ငံက မြန်မာနိုင်ငံကို လက်ရှိတွင် လက်နက်တင်ပို့ရောင်းချမှု ရှိနေသည်ဟု သံအမတ်ကြီး၏ ပြောကြားချက်သည် အစ္စရေးကြည်းတပ် ရေဒီယိုက မှားယွင်းဘာသာပြန်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း အစ္စရေးနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံရုံး ပြန်လည်ရှင်းလင်း|work=Eleven Media Group|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၃|date=၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၇|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313170903/https://news-eleven.com/politics/24191|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/international/meet-the-ambassador-of-myanmar-u-maung-maung-lynn-515826|title=A rocky time for Myanmar’s ambassador to Israel|work=Jerusalem Post|access-date=12 March 2023|date=3 December 2017}}</ref> === ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ === အိမ်ထောင်သည်တစ်ဦးဖြစ်ကာ ရွှေအိမ်လင်းဆိုသည့် သမီးတစ်ဦးရှိသည်။ === ချီးမြှင့်ခံရသည့်ဘွဲ့ === ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့ အား ၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၇ရက်တွင် ချီးမြှင့်ခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/32971|title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်း ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီအမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၂၁၁ / ၂၀၂၂|work=MWD Webportal|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၃|date=၁၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref> == ကိုးကား == <references /> {{lifetime||}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ သံအမတ်ကြီးများ]] rfb71z7vtgp0roecmbgrrzntgg4u8ky 0 244575 1037780 866877 2026-06-13T02:34:08Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037780 wikitext text/x-wiki {{Infobox public transit|name=မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ရထားလမ်း|operator=[[မြန်မာ့မီးရထား]]|map={{တိုင်းအမှတ် ၁ မြစ်ကြီးနား}}|map_name=မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ရထားလမ်းမြေပုံ|track_gauge={{Track gauge|1000mm|lk=on}}|lines=၁|line_number=အမှတ်(၃၇) အဆန် ၊ အမှတ်(၃၈) အစုန် ၊ အမှတ်(၄၁) အဆန် ၊ အမှတ်(၄၂) အစုန် ၊ အမှတ်(၅၅) အဆန် ၊ အမှတ်(၅၆) အစုန်|locale=မန္တလေးဘူတာ - မြစ်ကြီးနားဘူတာ|began_operation=၁၈၉၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့|ridership=|image=[[File:Train Station, Myitkyina.jpg|200px]]|caption=မြစ်ကြီးနားဘူတာအား မြင်တွေ့ရစဉ်}} '''မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ရထားလမ်း''' သည် မြန်မာနိုင်ငံ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကချင်ပြည်နယ်]]တို့တွင်တည်ရှိကာ [[မြန်မာ့မီးရထား]]က စီမံခန့်ခွဲသည်။ ရထားလမ်းသည် [[မန္တလေးဘူတာ]]မှ [[မြစ်ကြီးနားဘူတာ]]အထိဖြစ်ပြီး စစ်ကိုင်းတိုင်းမှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းဖောက်လုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၈၉၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.motc.gov.mm/index.php/my/Myanma%20Railways|title=မြန်မာ့မီးရထား၏ သမိုင်းကြောင်း|access-date=5 June 2023|archive-date=5 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605155411/https://www.motc.gov.mm/index.php/my/Myanma%20Railways}}</ref> စာပို့ရထား ၊ ကုန်ရထားနှင့် လေအိတ်(အဲကွန်း)ရထားများဖြင့် ပြေးဆွဲနေပြီး ပြေးဆွဲချိန် (၁၇)နာရီမှ နာရီ၂၀ ကြာမြင့်သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/65635|title=မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ရထားလမ်းပိုင်းတွင် စက်ခေါင်းသစ်၊ လေအိတ် တွဲဆိုင်းသစ်များဖြင့် အမှတ် ၃၃ အဆန်၊ အမှတ် ၃၄ အစုန်ရထားခရီးစဉ် စတင်တိုးချဲ့ပြေးဆွဲ|access-date=5 June 2023|archive-date=5 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605160914/https://news-eleven.com/article/65635|url-status=dead}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == {| class="wikitable" |+ !ရထားလမ်းပိုင်းများ !ဖွင့်လှစ်သည့်နေ့ !မိုင် |- |မန္တလေး ဆိပ်ကမ်းလမ်းပိုင်း |၁၃ - ၄ - ၁၈၈၉ |၂.၅ |- |မန္တလေး - မတ္တရာ |၅ - ၂ - ၁၉၂၇ |၁၆.၉၃ |- |မြို့ဟောင်း - အမရပူရ ဆိပ်ကမ်း |၂၂ - ၁၁ - ၁၈၉၁ |၆.၁၁ |- |အမရပူရ ဆိပ်ကမ်း - ရွှေဘို |၁ - ၇ - ၁၈၉၁ |၅၅.၆၉ |- |ရွှေဘို - ဝန်းသို |၄ -၄ - ၁၈၉၂ |၉၉.၄၆ |- |ဝန်းသို - နမ်းခမ်း |၁ - ၁၁ - ၁၈၉၄ |၁၅.၄၆ |- |နမ်းခမ်း - မိုးညှင်း |၂၁ - ၁၀ - ၁၈၉၅ |၇၄.၃၅ |- |မိုးညှင်း - မိုးကောင်း |၁ - ၃ - ၁၈၉၆ |၅၂.၃၄ |- |မိုးကောင်း - မြစ်ကြီးနား |၁ - ၁ - ၁၈၉၈ |၃၆.၆၃ |} == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာ့မီးရထား}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရထားလမ်းများ]] 8i8wbhjk62m6b5ge9edsba9g42zfsik 0 244616 1037813 1027353 2026-06-13T04:46:01Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037813 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = သီရိပျံချီ၊ ဦး | name = မျိုးဆွေဝင်း | honorific-suffix = | image = | image_size = | alt = | caption = | office = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်]] | term_start = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end = |appointer= [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | president = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor = ''ကိုယ်တိုင်'' | successor = |office1= |term_start1= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |term_end1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |appointer1=[[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] | 1blankname1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata1 = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]] (ယာယီ-တာဝန်) |office2= |term_start2= ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |term_end2= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |appointer2=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] | 1blankname2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata2 = [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) <br>[[မင်းအောင်လှိုင်]] (ယာယီ-တာဝန်) |predecessor2= [[ဝင်းသိန်း]] | successor2 = ''ကိုယ်တိုင်'' | office3 = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် | constituency3 = [[ပဲခူးမြို့နယ်]] <br> မဲဆန္ဒနယ် အမှတ် (၁) | majority3 = မဲ ၈၃၃၈၂ <br>{{small|(၅၁.၀၃ ရာခိုင်နှုန်း)}} <ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=07_01_2026_S_D%20FPTP.pdf&type=page_multiple_photo&code=215&sno=6071&token=aea7ea10deea304a81f619a174d9379fe4ef8950cace98a46916b06ab5f2f08b268a48c92aec388483c0ff2c5796968034eec034ca84d8daf043cf80d0607fd6|title=၂၀၂၅ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၁)တိုင်းဒေသကြီး(သို့)ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးချင်း ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၇ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၂၀၂၆}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> | term_start3 = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | term_end3 = | predecessor3 = ညွန့်ရွှေ <br>{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} | successor3 = | order4 = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီများ|စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] ဥက္ကဋ္ဌ | office4 = | term_start4 = ၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | term_end4 = ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | predecessor4 = ''ရာထူးစတင်'' | successor4 = ''ကိုယ်တိုင်'' {{small|(ဝန်ကြီးချုပ်)}} | order5 = ဒုတိယရဲချုပ်(၁) | office5 = မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့ | term_start5 = ၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈ | term_end5 = ၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | predecessor5 = | successor5 = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1961|1|21}} | birth_place = [[နတ်တလင်းမြို့]]၊ ပဲခူးတိုင်း၊[[မြန်မာနိုင်ငံ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | citizenship = | nationality = | party = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | spouse = စိုးစိုးသက် | partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> | relations = | children = | parents = | residence = | education = | alma_mater = [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] | occupation = ရဲအရာရှိဟောင်း၊နိုင်ငံရေးသမား | awards = သီရိပျံချီ (၂၀၂၂) | signature = |cabinet = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] }} '''ဦးမျိုးဆွေဝင်း''' (၂၁ ဇန်နဝါရီ ၁၉၆၁ မွေးဖွား) သည် လက်ရှိ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://bagoregion.gov.mm/ပဲခူးမြို့နယ်အတွင်း-အခြ/ |title=ပဲခူးမြို့နယ်အတွင်း အခြေခံပညာကျောင်းများ အေးချမ်းစွာ ဖွင့်လှစ်သင်ကြားနေမှုအား တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးမျိုးဆွေဝင်း သွားရောက်ကြည့်ရှုအားပေး|work=ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့|access-date=၆ ဇွန် ၂၀၂၃ |date= ၂ ဇွန် ၂၀၂၃ }}</ref>အဆိုပါ ရာထူးတွင် ခန့်အပ်ခြင်းမခံရမီက [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]] [[မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့|မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]]ဌာနချုပ် တွင် ဒုတိယရဲချုပ်(၁)အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ၁၉၆၁ ခုနှစ် တွင် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊[[နတ်တလင်းမြို့]]တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။၁၉၇၇ ခုနှစ် တွင် နတ်တလင်း အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းမှ ဆယ်တန်းအောင်မြင်ခဲ့သည်။၁၉၇၈ ခုနှစ် တွင် ပဲခူးဒီကရီကောလိပ်၊၁၉၇၉ခုနှစ်တွင် ပြည်ဒေသကောလိပ် သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၂ ခုနှစ် တွင် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] မှ ဓါတုဗေဒအထူးပြုဖြင့် သိပ္ပံဘွဲ့ကိုရရှိခဲ့သည်။ထို့နောက် ဘွဲ့ရ ဗိုလ်လောင်းသင်တန်းတက်၍ တပ်မတော်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ == အမှုထမ်းခြင်း == ဦးမျိုးဆွေဝင်းသည် တပ်မတော်သားဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်သည်။၁၉၉၈ ခုနှစ် နဝတ အစိုးရလက်ထက်တွင် စစ်ဖက်မှ ရဲတပ်ဖွဲ့သို့ အသွင်ပြောင်းလာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/05/06/251717.html|title=မတူညီသော ရဲချုပ် နှစ်ဦး၏ တူညီသော နိဂုံး|work=ဧရာဝတီသတင်း|access-date=၆ ဇွန် ၂၀၂၃|date=၆ မေ ၂၀၂၂}}</ref> ဒုတိယရဲမှူးအဆင့်မှ တာဝန်များအဆင့်ဆင့်ထမ်းဆောင်ပြီးနောက် ရခိုင်ပြည်နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး၊မွန်ပြည်နယ်ရဲတ ပ်ဖွဲ့မှူး၊ရကဖ၁ ကွပ်ကဲရေးမှူး၊ ရဲဦးစီးအရာရှိချုပ် စသည့် တာဝန်များပေးအပ်ခံရသည်။ ၂၀၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂ရက်နေ့တွင် ဒုတိယရဲချုပ်(၁) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂ရက်နေ့အထိ သက်ပြည့် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/news/71835|title=ရန်ကုန်တိုင်းရဲတပ်ဖွဲ့မှူး ရဲမှူးချုပ်ဝင်းနိုင်အား မူးယစ်ဆေးဝါးတားဆီးနှိမ်နင်းရေး ရဲတပ်ဖွဲ့မှူးအဖြစ် ပြောင်းလဲတာဝန်ပေးခဲ့ပြီး အခြားအဆင့်မြင့်ရဲအရာရှိအချို့ နေရာအပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်|work=Eleven Media Group|access-date=၆ ဇွန် ၂၀၂၃|date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၁၈}}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://mizzimaburmese.com/article/70959|title=တပ်ဖွဲ့ဝင် အမျိုးသမီးကို လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အမြတ်ထုတ်သည်ဟု တိုင်ကြားခံရသည့် ရဲမှူးချုပ်ကို စစ်ဆေးနေ|work=Mizzima Burmese News|access-date=၆ ဇွန် ၂၀၂၃|date=၂၃ ဇွန် ၂၀၂၀၂}}</ref>ယင်းနောက် အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးဘဝ == ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ရက် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ၎င်းသည် ဒုတိယရဲချုပ်(၁)မှ အနားယူကာ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးစီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် စစ်ကောင်စီက အမိန့်ထုတ်တာဝန်ပေးသည်။<ref>{{cite web|url=https://myotaw.news/articles/16594|title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေး|work=မြို့တော်သတင်း|access-date=၆ ဇွန် ၂၀၂၃|date=၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁|archive-date=29 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629103622/https://myotaw.news/articles/16594}}</ref>ထိုတာဝန်အား ၆လတာဝန်ထမ်းဆောင်ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီ၏ အိမ်စောင့်အစိုးရအဖွဲ့ထဲ ပဲခူးတိုင်းဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ၂၀၂၁ ဩဂုတ် ၁ရက်နေ့တွင် တာဝန်ဆက်လက်ပေးခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/212828 |title=ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် ဝန်ကြီးဌာနများအတွက် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများနှင့် တိုင်းဒေသကြီး/ ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေး|work=Eleven Media Group|access-date=၆ ဇွန်၂၀၂၃ |date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ }}</ref> သူသည် ကြံ့ခိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်ပြီး ၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ တွင် ပဲခူးမြို့နယ် ကိုယ်စားပြုတိုင်းလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဝင်ပြိုင်ခဲ့သည်။အနိုင်ရပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ရက်တွင် ကျင်းပသည့် တတိယအကြိမ် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်က သမ္မတ၏အဆိုပြုတင်သွင်းချက်အတိုင်း ၎င်းအား ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် အတည်ပြု ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-06 |title=စစ်တပ်အရာရှိဟောင်းအများစု တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/06/412404.html |access-date=2026-04-07 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == ပိတ်ဆို့ခံရခြင်း == အမေရိကန်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ယူနိုက်ဒက်ကင်းဒမ်းနှင့်ကနေဒါနိုင်ငံတို့က ဦးမျိုးဆွေဝင်းအား ဒဏ်ခတ်ပိတ်ဆို့ အရေးယူထားသည်။ <ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0526 |title=Treasury Sanctions Perpetrators of Serious Human Rights Abuse on International Human Rights Day|work=U.S. Department of the Treasury|access-date=6 June 2023 |date=10 December 2021 }}</ref><ref>{{Cite news|title=စစ်ကောင်စီခန့် ဝန်ကြီးချုပ် ၄ ဦးနှင့် စစ်တပ်အဖွဲ့အစည်း ၃ ခု ဒဏ်ခတ်အရေးယူခံရ|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/12/11/248022.html|accessdate=2025-6-1|publisher=The Irrawaddy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250601143242/https://burma.irrawaddy.com/news/2021/12/11/248022.html|archivedate=2025-6-1}}</ref> == ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၇  ရက်တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၂၁၁/၂၀၂၂ အားဖြင့် စွမ်းဆောင်မှုဆိုင်ရာ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ဖြစ်သော [[သီရိပျံချီဘွဲ့]]ကို နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ မင်းအောင်လှိုင်က ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်း ၊အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၂၁၁ / ၂၀၂၂ ၊ စွမ်းဆောင်မှုဆိုင်ရာ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ သီရိပျံချီဘွဲ့ |url=https://www.myawady.net.mm/node/32969 |accessdate=2 August 2025 |publisher=MWD Webportal}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၂) ရက်နေ့တွင် အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၄၄/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ|ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟဘွဲ့]]ဖြစ်သော [[စည်သူဘွဲ့]]ကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80511|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-04|language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၆၁| }}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၆၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ]] [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်များ]] n38mv2dhe7686mzs8gtemnb8l0b7p40 0 247684 1037918 1035307 2026-06-13T11:38:52Z Mkant00 135890 1037918 wikitext text/x-wiki [[File:Example of a set.svg|thumb|အွိုင်လာ ပုံကြမ်း (Euler diagram) တစ်ခုအတွင်းရှိ ဗဟုဂံများ (polygons) ၏ အစု (set) တစ်ခု။]] [[File:Example of a set rearranged.svg|thumb| တူညီသော အစုဝင်များ (elements) ပါဝင်သောကြောင့် ဤအစုသည် အထက်ပါအစုနှင့် ညီမျှသည်။]] သင်္ချာတွင် '''အစု (set)''' ဆိုသည်မှာ ကွဲပြားခြားနားသော အရာများကို စုစည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Cantor">{{cite book |quote=By an 'aggregate' (Menge) we are to understand any collection into a whole (Zusammenfassung zu einem Ganzen) ''M'' of definite and separate objects ''m'' of our intuition or our thought.|last1=Cantor |first1=Georg |last2=Jourdain |first2=((Philip E.B. (Translator))) |date=1915 |title=Contributions to the founding of the theory of transfinite numbers |url=https://archive.org/details/contributionstof00cant|publisher=New York Dover Publications (1954 English translation) }} Here: p.85</ref><ref name="JainAhmad1995">{{cite book |author1=P. K. Jain |author2=Khalil Ahmad |author3=Om P. Ahuja |title=Functional Analysis |url=https://books.google.com/books?id=yZ68h97pnAkC&pg=PA1 |year=1995 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-0801-0|page=1}}</ref><ref name="Goldberg1986">{{cite book |author=Samuel Goldberg |title=Probability: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=CmzFx9rB_FcC&pg=PA2 |date=1 January 1986 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-65252-8 |page=2 }}</ref><ref name="CormenCormen2001">{{cite book |author1=Thomas H. Cormen |author2=Charles E Leiserson |author3=Ronald L Rivest |author4=Clifford Stein |title=Introduction To Algorithms |url=https://books.google.com/books?id=NLngYyWFl_YC&pg=PA1070 |year=2001 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-03293-3 |page=1070 }}</ref> ထိုအရာများကို အစု၏ အစုဝင်များ (elements) သို့မဟုတ် အဖွဲ့ဝင်များ (members) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ပုံမှန်အားဖြင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ (mathematical objects) ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အစုဝင်များသည် ကိန်းများ (numbers) ၊ သင်္ကေတများ (symbols) ၊ ရပ်ဝန်း (space) အတွင်းရှိ အမှတ်များ (points) ၊ မျဉ်းများ (lines) ၊ အခြားသော ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) ၊ ကိန်းရှင်များ (variables) ၊ ဖန်ရှင်များ (functions) ၊ အခြားသော အစုများပင် ဖြစ်နိုင်သည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/n11/mode/2up 1]}}<ref>{{cite book |last=Maddocks |first=J. R. |title=The Gale Encyclopedia of Science |publisher=Gale |year=2004 |isbn=0-7876-7559-8 |editor-last=Lerner |editor-first=K. Lee |pages=3587–3589 |language=en |editor-last2=Lerner |editor-first2=Brenda Wilmoth }}</ref> သင်္ချာပညာရပ်တွင် အစု (set) သို့မဟုတ် စုစည်းမှု (collection) ဆိုသည်မှာ မည်သည့်အရာဖြစ်ကြောင်းကို တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်လေ့မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရာတစ်ခုကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင် ယခင်က ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပြီးသား အခြားအရာများကို အခြေခံရန် လိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အစား အစုများကို အခြေခံ အရာဝတ္ထုများ (foundational objects) အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ပြုမူပုံများကို စုစည်းမှုများနှင့်ပတ်သက်သော ပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) အပေါ် အခြေခံထားသည့် နဂိုမှန်အဆိုများ (axioms) ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ဤသည်မှာ ယူကလစ်ဒ် ဂျီဩမေတြီ (Euclidean geometry) ရှိ အမှတ်များနှင့် မျဉ်းများ၏ အခန်းကဏ္ဍနှင့် ဆင်တူသည်။ ယူကလစ်ဒ်သည် အမှတ် ဆိုသည်ကို အဓိပ္ပာယ်ပြည့်ဝစွာ မသတ်မှတ်ခဲ့ပေ။ ထို့အစား ယူကလစ်ဒ်သည် အမှတ်များနှင့် မျဉ်းများ မည်သို့ပြုမူသည်ဟူသော ကျွန်ုပ်တို့၏ ပင်ကိုယ်သိစိတ်အပေါ် အခြေခံထားသည့် နဂိုမှန်အဆိုများ (axioms) ကို ပေးခဲ့သည်။ အခြားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများအားလုံးနီးပါးကို အစုများ အသုံးပြု၍ တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pair) <math>(x, y)</math> ကို အစု <math>\{\{x\}, \{x, y\}\}</math> အဖြစ် ပုံစံတကျ (formal) သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့ကို အစီအစဉ်အတိုင်း ပြန်လည်ရယူနိုင်သည်။ အစုသီအိုရီ (set theory) သည် ကွဲပြားခြားနားသော နဂိုမှန်အဆို စနစ်များနှင့် ၎င်းတို့၏ အကျိုးဆက်များကို လေ့လာသည်။ ၂၀ ရာစု၏ ပထမတစ်ဝက်မှစတင်၍ ZFC ကို နဂိုမှန်အဆို စနစ်အဖြစ် အများဆုံးအသုံးပြုလာကြသည်။ ZFC ဆိုသည်မှာ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို (axiom of choice) ပါဝင်သော ဇာမီလို-ဖရန်ကယ် အစုသီအိုရီ (Zermelo–Fraenkel set theory) ဖြစ်သည်။ == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း == ၁၉ ရာစု မကုန်ဆုံးမီအချိန်အထိ အစုများကို သီးခြားခွဲ၍ လေ့လာခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ ၎င်းတို့ကို ကိန်းစဉ်များ (sequences) နှင့်လည်း ရှင်းလင်းစွာ ခွဲခြားထားခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ သင်္ချာပညာရှင်အများစုသည် အနန္တ (infinity) ကို ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နိုင်စွမ်းရှိသော အခြေအနေ (potential) အဖြစ်သာ ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ အဆုံးသတ်မရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု၏ ရလဒ်အဖြစ် ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အနန္တအစုများ (infinite sets) ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် တွန့်ဆုတ်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မျဉ်း (line) တစ်ကြောင်းကို အမှတ်များ၏ အစုတစ်ခုအဖြစ် မရှုမြင်ခဲ့ပေ။ ၎င်းကို အမှတ်တစ်ခု တည်ရှိနိုင်သော နေရာ (locus) အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ အနန္တအစုများကို ဂျော့ ကန်တာ (Georg Cantor) က သင်္ချာနည်းကျ စတင်လေ့လာခဲ့သည်။ ကန်တာသည် ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားပြီး ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ဤလေ့လာမှုက ပင်ကိုယ်သိစိတ်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသော (counterintuitive) အဆိုများနှင့် ဝိရောဓိများ (paradoxes) ကို ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းမျဉ်း (number line) ပေါ်ရှိ အမှတ်များ၏ အနန္တအရေအတွက်သည် သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) ၏ အနန္တအရေအတွက်ထက် တိကျစွာ ပိုမိုကြီးမား (strictly larger) နေသည်။ ထို့ပြင် မည်သည့် မျဉ်းပိုင်း (line segment) မဆိုတွင် ပါဝင်သော အစုဝင်အရေအတွက်သည် မျဉ်းတစ်ကြောင်းလုံးတွင် ပါဝင်သော အစုဝင်အရေအတွက်နှင့် တူညီနေသည်။ အစုများအားလုံးပါဝင်သော အစုတစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းက ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) ဟုခေါ်သော ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု (contradiction) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဤအချက်က သင်္ချာပညာရပ်ကို အခြေခံဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (foundational crisis) ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ၎င်းကိုဖြေရှင်းချက်အဆိုပြုမှုများ ပေါ်ထွက်လာစေခဲ့သည်။ ထိုဖြေရှင်းချက်များအနက်မှ ယေဘုယျအားဖြင့် ဇာမီလို-ဖရန်ကယ် အစုသီအိုရီ (Zermelo-Fraenkel set theory) ကို အစုသီအိုရီနှင့် သင်္ချာပညာရပ်တစ်ခုလုံး၏ အခြေခံအဖြစ် လက်ခံကျင့်သုံးလာခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သင်္ချာပညာရပ်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် ထိုသီအိုရီကို အပြည့်အဝ အသုံးပြုရန် မလိုအပ်ပေ။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အစုများကို သင်္ချာပညာရပ်နယ်ပယ်အသီးသီးတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စတင်အသုံးပြုလာကြသည်။ အထူးသဖြင့် ပုံမှန်အားဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (algebraic structures) နှင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်းများ (mathematical spaces) ကို အစုများ အသုံးပြု၍ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ရှေးက သင်္ချာဆိုင်ရာ ရလဒ်များစွာကိုလည်း အစုများ အသုံးပြု၍ ပြန်လည်ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ယူကလစ်ဒ် သီအိုရမ် (Euclid's theorem) ကို သုဒ္ဓကိန်းများ (prime numbers) ၏ အစုသည်အနန္တ ဟူ၍ မကြာခဏ ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ သင်္ချာပညာရပ်တွင် အစုများကို ဤကဲ့သို့ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုလာမည်ကို ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert) က ကြိုတင်ဟောကိန်းထုတ်ခဲ့သည်။ ကန်တာ ဖန်တီးပေးခဲ့သော နိဗ္ဗာန်ဘုံမှ ကျွန်ုပ်တို့ကို မည်သူမျှ နှင်ထုတ်နိုင်မည်မဟုတ်ပါ ဟု ၎င်းက ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{citation | last = Hilbert | first = David | author-link = David Hilbert | title = Über das Unendliche | year = 1926 | periodical = Mathematische Annalen | volume = 95 | pages = 161&ndash;190 |doi=10.1007/BF01206605 |jfm=51.0044.02 |s2cid = 121888793 }} : "''Aus dem Paradies, das Cantor uns geschaffen, soll uns niemand vertreiben können.''" : Translated in {{citation | first = Jean | last = Van Heijenoort | author-link = Jean Van Heijenoort | title = On the infinite | publisher = Harvard University Press }}</ref> == အခြေခံ သဘောတရားများ == သင်္ချာတွင် အစု (set) ဆိုသည်မှာ ကွဲပြားခြားနားသော အရာများကို စုစည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအရာများကို အစု၏ အစုဝင်များ (elements) သို့မဟုတ် အဖွဲ့ဝင်များဟု ခေါ်သည်။ အစုတစ်ခုကို စုစည်းမှု သို့မဟုတ် မိသားစု (family) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ၎င်း၏ အစုဝင်များသည် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် အစုများဖြစ်နေသောအခါတွင် ထိုသို့ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဤသို့ခေါ်ဆိုခြင်းက အစုနှင့် ၎င်း၏ အဖွဲ့ဝင်များအကြား ရောထွေးမှုကို ရှောင်ရှားနိုင်စေသည်။ အစုတစ်ခုကို ၎င်း၏ အစုဝင်များကို စာရင်းပြုစုဖော်ပြခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ပေးသော ဂုဏ်သတ္တိ (property) တစ်ခုခုကို ပေးခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းများ (prime numbers) ပါဝင်သော အစု သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ထားသော အတန်းတစ်ခုရှိ ကျောင်းသားအားလုံးပါဝင်သော အစု တို့သတ်မှတ်နိုင်သည်။<ref name=":0">{{cite book |last=Devlin |first=Keith J. |title=Sets, Functions and Logic: Basic concepts of university mathematics |publisher=Springer |year=1981 |isbn=978-0-412-22660-1 |pages= |language=en |chapter=Sets and functions}}</ref><ref>{{cite web |title=Set - Encyclopedia of Mathematics |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Set |access-date=2025-02-06 |website=encyclopediaofmath.org }}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref><ref>{{cite web |last=Publishers |first=HarperCollins |title=The American Heritage Dictionary entry: set |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=set |access-date=2025-02-06 |website=www.ahdictionary.com }}</ref> အကယ်၍ <math>x</math> သည် အစု <math>S</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>x</math> သည် <math>S</math> တွင် ပါဝင်သည် ဟု ဆိုကြသည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>x\in S</math> ဟု ရေးသားသည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/2/mode/2up 2]}} <math>y</math> သည် <math>S</math> တွင် မပါဝင်ပါ ဟူသော အဆိုကို <math>y\not\in S</math> အဖြစ် ရေးသားသည်။<ref name="CapinskiKopp2004">{{cite book |author1=Marek Capinski|author2=Peter E. Kopp |title=Measure, Integral and Probability |url=https://books.google.com/books?id=jdnGYuh58YUC&pg=PA2 |year=2004 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-85233-781-0 |page=2 }}</ref><ref>{{cite web |title=Set Symbols |url=https://www.mathsisfun.com/sets/symbols.html |access-date=2020-08-19 |website=www.mathsisfun.com }}</ref> ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbb{Z}</math> သည် ကိန်းပြည့်များ (integers) အားလုံး၏ အစုဖြစ်ပါက <math>-3\in\mathbb{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>1.5 \not\in \mathbb{Z}</math> ဖြစ်သည်။ အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆို (axiom of extensionality) အရ အစုနှစ်ခုသည် တူညီသော အစုဝင်များ ပါဝင်လျှင်နှင့်မှသာလျှင် (if and only if) ညီမျှသည် (equal) ဟု ဆိုသည်။<ref name="Stoll">{{cite book |last=Stoll |first=Robert |title=Sets, Logic and Axiomatic Theories |year=1974 |publisher=W. H. Freeman and Company |pages=[https://archive.org/details/setslogicaxiomat0000stol/page/5 5] |isbn=9780716704577 |url=https://archive.org/details/setslogicaxiomat0000stol |url-access=registration }}</ref> အစုဝင် တစ်ခုမျှမပါဝင်သော အစုတစ်ခု ရှိသည်။ အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆိုအရ ထိုကဲ့သို့သော အစုသည် တစ်ခုတည်းသာ ရှိသည်။ ၎င်းကို ဗလာအစု (empty set) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းကို <math>\varnothing</math> သို့မဟုတ် <math>\emptyset</math> သို့မဟုတ် <math>\{ \}</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆိုသည်မှာ အစုဝင် တစ်ခုတိတိသာ ပါဝင်သော အစုဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>x</math> သည် ထိုအစုဝင်ဖြစ်ပါက အဆိုပါ အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုကို <math>\{x\}</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ အစု <math>\{\emptyset\}</math> နှင့် <math>\emptyset</math> တို့သည် ကွဲပြားသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပထမအစုတွင် အစုဝင် တစ်ခု ပါဝင်ပြီး ဒုတိယအစုတွင် မည်သည့် အစုဝင်မှ မပါဝင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပထမအစုတွင်ပါဝင်သော အစုဝင်မှာ <math>\emptyset</math> ပင်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး သဘာဝကိန်း <math>n</math> ခုကို အစုတစ်ခု၏ အစုဝင်များနှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ပြုလုပ်နိုင်သော သဘာဝကိန်း (natural number) <math>n</math> တစ်ခု တည်ရှိနေပါက ထိုအစုကို အဆုံးရှိအစု (finite set) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>n</math> သည် အစု၏ အစုဝင် အရေအတွက်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုကဲ့သို့သော <math>n</math> မတည်ရှိပါက ထိုအစုကို အနန္တအစု (infinite set) ဟု ခေါ်သည်။ ဗလာအစုသည် အစုဝင် အရေအတွက် <math>0</math> ခု ပါဝင်သော အဆုံးရှိအစု ဖြစ်သည်။ [[File:NumberSetinC.svg|thumb|<math>\mathbb{N}</math> ဟူသော အစုမှာ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) အားလုံးကို စုစည်းပြထားသည်။ <math>\mathbb{Z}</math> ဟူသော အစုမှာ ကိန်းပြည့်များ(integers) အစု ဖြစ်၍ အနုတ်ကိန်းများပါ ပါဝင်၍ သဘာဝကိန်းများအစုထက် ကြီးမားသွားသည်။ အစု <math>\mathbb{Q}</math> မှာ ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers) အစု ဖြစ်ပြီး အစု <math>\mathbb{R}</math> မှာ ကိန်းစစ်များ (real numbers) အစု ဖြစ်သည်။ <math>\mathbb{C}</math> အစုမှာ [[ကိန်းတေး|ကိန်းထွေး]]များ အစု ဖြစ်သည်။]] သဘာဝကိန်းများသည် အနန္တအစု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ၎င်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>\mathbb{N}</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ အခြားသောအနန္တအစုများ၏ ဥပမာများတွင် ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> ၊ ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\mathbb{Q}</math> ၊ ကိန်းစစ်များ <math>\mathbb{R}</math> နှင့် [[ကိန်းတေး|ကိန်းထွေး]]များ <math>\mathbb{C}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် သုညမဟုတ်သော ကိန်းစစ် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (real vector spaces) ၊ မျဉ်းကွေးများ (curves) နှင့် အခြားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်း (mathematical space) အများစုသည်လည်း အနန္တအစုများ ဖြစ်ကြသည်။ == အစုတစ်ခုအား သတ်မှတ်ခြင်း == အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆိုအရ အစုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန်အတွက် ၎င်း၏ အစုဝင်များကို စာရင်းပြုစုခြင်း သို့မဟုတ် ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုကို ဖော်ပြခြင်းတို့ဖြင့် လုံလောက်သည်။ ထိုဂုဏ်သတ္တိသည် ပိုမိုကြီးမားနိုင်သော အစုတစ်ခု၏ အစုဝင်များထဲမှ သက်ဆိုင်ရာ အစုဝင်များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ === စာရင်းချ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Roster notation) === စာရင်းချ သို့မဟုတ် ရေတွက်ဖော်ပြခြင်း သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (enumeration notation) ဆိုသည်မှာ ၁၉၀၈ ခုနှစ်တွင် အန်းစ် ဇာမီလို (Ernst Zermelo) က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အစုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ရာတွင် ၎င်း၏ အစုဝင်များကို တွန့်ကွင်းများ (braces) ကြားတွင် ကော်မာများဖြင့် ခြား၍ စာရင်းပြုစုဖော်ပြသည်။<ref>A. Kanamori, "[https://math.bu.edu/people/aki/8.pdf The Empty Set, the Singleton, and the Ordered Pair]", p.278. Bulletin of Symbolic Logic vol. 9, no. 3, (2003). Accessed 21 August 2023.</ref><ref name="Roberts2009">{{cite book |author=Charles Roberts |title=Introduction to Mathematical Proofs: A Transition |url=https://books.google.com/books?id=NjBLnLyE4jAC&pg=PA45 |date=24 June 2009 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6956-3 |page=45 }}</ref><ref name="JohnsonJohnson2004">{{cite book |first1=David |last1=Johnson |first2=David B. |last2=Johnson |first3=Thomas A. |last3=Mowry |title=Finite Mathematics: Practical Applications |edition=Docutech |url=https://books.google.com/books?id=ZQAqzxLFXhoC&pg=PA220 |date=June 2004 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0-7167-6297-3 |page=220 }}</ref><ref name="BelloKaul2013">{{cite book |first1=Ignacio |last1=Bello |first2=Anton |last2=Kaul |first3=Jack R. |last3=Britton |title=Topics in Contemporary Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=d8Se_8DWTQ4C&pg=PA47 |date=29 January 2013 |publisher=Cengage |isbn=978-1-133-10742-2 |page=47 }}</ref><ref name="Epp2010">{{cite book |first=Susanna S. |last=Epp |title=Discrete Mathematics with Applications |url=https://books.google.com/books?id=PPc_2qUhXrAC&pg=PA13 |date=4 August 2010 |publisher=Cengage |isbn=978-0-495-39132-6 |page=13 }}</ref> ဥပမာအားဖြင့် <math>\{4, 2, 1, 3\}</math> နှင့် <math>\{\text{blue, white, red}\}</math> တို့ကို တွန့်ကွင်းများဖြင့် ပိတ်ထားသောကြောင့် ၎င်းတို့သည် အစီအစဉ်များ (tuples) အဖြစ်မဟုတ်ဘဲ အစုများဖြစ်ကြောင်း တွေ့နိုင်သည်။ ဗလာအစုအတွက် သုံးသော <math>\{\}</math> နှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုအတွက် သုံးသော <math>\{x\}</math> သင်္ကေတများသည် စာရင်းချ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း၏ ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ အစုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ရာတွင် အစုဝင်ဖြစ်နိုင်ချေရှိသောအရာတစ်ခုစီသည် ထိုအစုထဲတွင် ပါဝင်ခြင်း ရှိမရှိဆိုသည့်အချက်ကသာ အရေးကြီးသည်။ ထို့ကြောင့် အစုဝင်များကို ထပ်ခါတလဲလဲ ရေးသားခြင်း သို့မဟုတ် အစီအစဉ်ပြောင်း၍ ရေးသားခြင်းတို့ကြောင့် အစုတစ်ခု၏ သဘောသဘာဝ ပြောင်းလဲသွားမည်မဟုတ်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |first1=Stephen B. |last1=Maurer |first2=Anthony |last2=Ralston |title=Discrete Algorithmic Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=_0vNBQAAQBAJ&pg=PA11 |date=21 January 2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-6375-6 |page=11 }}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Introduction to Sets |url=https://www.mathsisfun.com/sets/sets-introduction.html |access-date=2020-08-19 |website=www.mathsisfun.com }}</ref><ref name="DalenDoets2014">{{cite book |first1=D. |last1=Van Dalen |first2=H. C. |last2=Doets |first3=H. |last3=De Swart |title=Sets: Naïve, Axiomatic and Applied: A Basic Compendium with Exercises for Use in Set Theory for Non Logicians, Working and Teaching Mathematicians and Students |url=https://books.google.com/books?id=PfbiBQAAQBAJ&pg=PA1 |date=9 May 2014 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-1-4831-5039-0 |page=1 }}</ref> <math display="block">\{1,2,3,4\}=\{4, 2, 1, 3\} = \{4, 2, 4, 3, 1, 3\}</math> အစုဝင်များအားလုံးကို ထုတ်လုပ်ပေးသော ထင်ရှားသည့် ပုံစံတစ်ခု ရှိနေပါက ထိုသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို အတိုချုံးရန်အတွက် အစက်များ (ellipsis) ကိုအသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name="BastaDeLong2013">{{cite book |first1=Alfred |last1=Basta |first2=Stephan |last2=DeLong |first3=Nadine |last3=Basta |title=Mathematics for Information Technology |url=https://books.google.com/books?id=VUYLAAAAQBAJ&pg=PA3 |date=1 January 2013 |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-60843-3 |page=3 }}</ref><ref name="BrackenMiller2013">{{cite book |first1=Laura |last1=Bracken |first2=Ed |last2=Miller |title=Elementary Algebra |url=https://books.google.com/books?id=nFkrl_kDiTAC&pg=PA36 |date=15 February 2013 |publisher=Cengage |isbn=978-0-618-95134-5 |page=36 }}</ref> ဥပမာအားဖြင့် <math>\{1,2,3,\ldots,10\}</math> သည် <math>\{1,2,3,4,5,6,7,8,9,10\}</math> အတွက် အတိုကောက်ရေးသားချက် ဖြစ်သည်။ စာရင်းချ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းရှိ အစက်များကို အချို့သော အနန္တအစုများကို ဖော်ပြရာတွင်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များအားလုံးပါဝင်သော အစုကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">\{\ldots, -3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, \ldots\}</math> သို့မဟုတ် <math display="block">\{0, 1, -1, 2, -2, 3, -3, \ldots\}</math> === အစုတည်ဆောက်မှု သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Set-builder notation) === အစုတည်ဆောက်မှု သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အစုတစ်ခုကို ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ပုံသေနည်း (logical formula) တစ်ခုခုနှင့် ကိုက်ညီသော အစုဝင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် အစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။<ref name="Ruda2011">{{cite book |author=Frank Ruda |title=Hegel's Rabble: An Investigation into Hegel's Philosophy of Right |url=https://books.google.com/books?id=VV0SBwAAQBAJ&pg=PA151 |date=6 October 2011 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4411-7413-0 |page=151 }}</ref><ref name="Lucas1990">{{cite book |author=John F. Lucas |title=Introduction to Abstract Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=jklsb5JUgoQC&pg=PA108 |year=1990 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-912675-73-2 |page=108 }}</ref><ref>{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Set |url=https://mathworld.wolfram.com/Set.html |access-date=2020-08-19 |website=Wolfram MathWorld |language=en }}</ref> ပိုမိုတိကျစွာဆိုရသော် <math>P(x)</math> သည် ကိန်းရှင် (variable) <math>x</math> အပေါ်မူတည်သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုပုံသေနည်းသည် <math>x</math> ၏ တန်ဖိုးအပေါ်မူတည်၍ မှန်ခြင်း သို့မဟုတ် မှားခြင်းကို အကဲဖြတ်ပေးသည်။ ထိုအခါ အောက်ပါဖော်ပြချက်သည် <math>P(x)</math> မှန်ကန်စေမည့် <math>x</math> အားလုံး၏ အစုကို ညွှန်းဆိုသည်။ <math display="block">\{x \mid P(x)\}</math> သို့မဟုတ်<ref name="Steinlage1987">{{cite book |author=Ralph C. Steinlage |title=College Algebra |url=https://books.google.com/books?id=lcg3gY3444IC |year=1987 |publisher=West Publishing Company |isbn=978-0-314-29531-6 }}</ref> <math display="block">\{x : P(x)\}</math> ဥပမာအားဖြင့် အစု <math>F</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။<ref name=":0" /> <math display="block">F = \{n \mid n \text{ is an integer, and } 0 \leq n \leq 19\}</math> ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် ဒေါင်လိုက်မျဉ်း <math>\mid</math> ကို "ဖြစ်စေသော (such that)" ဟု ဖတ်သည်။ ပုံသေနည်းတစ်ခုလုံးကို "<math>F</math> သည် သုညမှ ၁၉ အထိတွင် ကိန်းပြည့်ဖြစ်စေသော <math>n</math> များအားလုံး ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်" ဟု ဖတ်နိုင်သည်။ အချို့သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းများကို အစုတည်ဆောက်မှု သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် အသုံးပြု၍မရနိုင်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>S \text{ is a set }</math> သို့မဟုတ် <math>S \text{ is a set and } S\not\in S </math> ဖြစ်သည် ကဲ့သို့သော အဆိုများဖြစ်သည်။ == အစုပိုင်းများ (Subsets) == အစု <math>B</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>A</math> ၏ အစုဝင်တိုင်းသည် <math>B</math> ၏ အစုဝင်လည်း ဖြစ်နေသော အစု <math>A</math> ကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Hausdorff2005">{{cite book |author=Felix Hausdorff |title=Set Theory |url=https://books.google.com/books?id=yvVIdH16k0YC&pg=PA30 |year=2005 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-3835-8 |page=30 }}</ref> အောက်ဖော်ပြပါတို့သည် တူညီသောအရာကို ကွဲပြားစွာ ဖော်ပြထားသည်။ *<math>A</math> သည် <math>B</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>\forall x; (x\in A \implies x\in B)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>A</math> သည် <math>B</math> တွင် ပါဝင်သည်။ (is contained) *<math>A\subseteq B</math> ဖြစ်သည်။ *<math>B</math> သည် <math>A</math> ၏ မူလအစု (superset) ဖြစ်သည်။ *<math>B</math> သည် <math>A</math> ကို ငုံထားသည်။ (contains) *<math>B\supseteq A</math> ဖြစ်သည်။ <math>\subseteq</math> ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော အစုများအကြား ဆက်သွယ်ချက်ကို ပါဝင်ခြင်း (inclusion) သို့မဟုတ် ငုံထားခြင်း (containment) ဟု ခေါ်သည်။ <math>A \subseteq B</math> နှင့် <math>A\neq B</math> ဖြစ်ပါက အစု <math>A</math> ကို အစု <math>B</math> ၏ အစုပိုင်းအစစ် (proper subset) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းကို ညွှန်းဆိုရန် <math>A\subsetneq B</math> သို့မဟုတ် <math>A\subsetneqq B</math> ဟု ရေးသားကြသည်။ ထိုနည်းတူစွာ <math>B\supsetneq A</math> သို့မဟုတ် <math>B\supsetneqq A</math> ဟုလည်း ရေးသားနိုင်သည်။ သင်္ကေတ <math>A\subset B</math> သည် များသောအားဖြင့် <math>A\subseteq B</math> ကို ဆိုလိုသော်လည်း အချို့သော စာရေးသူများက <math>A\subset B</math> ကို <math>A\subsetneq B</math> ၏ အဓိပ္ပာယ်အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ် ရောထွေးမှုကို ရှောင်ရှားရန် မိမိဆိုလိုသည့်အချက်အပေါ် မူတည်၍ <math>A\subseteq B</math> သို့မဟုတ် <math>A\subsetneq B</math> ဟု ရှင်းလင်းစွာ ရေးသားနိုင်သည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/2/mode/2up 3]}} === ဥပမာများ === *လူသားအားလုံး၏ အစုသည် နို့တိုက်သတ္တဝါအားလုံး၏ အစု၏ အစုပိုင်းအစစ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ *<math>\{ 1, 3 \} \subset \{ 1, 2, 3, 4 \}</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\{ 1, 2, 3, 4 \} \subseteq \{ 1, 2, 3, 4 \}</math> ဖြစ်သည်။ === ငုံထားခြင်းဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ === *အစုနှစ်ခုသည် တစ်ခုကိုတစ်ခု အပြန်အလှန် ငုံထားလျှင်နှင့်မှသာလျှင် ညီမျှကြသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>A = B</math> သည် <math>A \subseteq B</math> နှင့် <math>B \subseteq A</math> ဖြစ်ခြင်းတို့နှင့် ထပ်တူညီသည် (equivalent) ။<ref name="Lucas1990"/><ref name=":0" /> *ဗလာအစုသည် မည်သည့်အစု၏ မဆို အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>\varnothing \subseteq A</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/8/mode/2up 8]}} == အကိုးအကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ အယူအဆများ]] [[ကဏ္ဍ:အစုသီအိုရီ]] i6xfd3t0fttplx8yqw36l6xah483efk 0 258861 1037823 849286 2026-06-13T05:01:27Z ~2026-34763-21 144311 years 1037823 wikitext text/x-wiki {{Not Burmese}} {{ref improve}} {{cleanup}} == Artist Marlar, Mandalay Myanmar. == {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ ! colspan="2" |Biography Facts |- |Recognition: |Founder and Chairman, Myanmar Watercolor Society (MWS) Member, Singapore Watercolor Society Selected Artist of Myanmar National Museum Favorite artist of Daw Aung San Suu Kyi |- |Career: |Instructor, Department of Archaeology (1976-1985) Instructor, Saunder Museum of Art and Craft School of Textile Myanmar Art Instructor, Mandalay State School of Fine Arts (1988-1998) |} === Early Life === '''Artist Marlar''' was born in 1953 in Nandawkyun Village Madayar Township, [[နန်းတော်ကျွန်းရွာ၊ မတ္တရာမြို့နယ်]] Upper Myanmar [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]], to a family of farmers. He had three older brothers, two younger brothers, and one younger sister. Life in the village was challenging, and as the son of farmers, he faced many hardships. Despite these difficulties, he developed a passion for art from a young age. His parents, however, could not afford to support his education in the township. ==== Education ==== After high school, his mother made the difficult decision to send him to the Mandalay National Fine Arts School. [[:en:National_University_of_Arts_and_Culture,_Mandalay|ပန်းချီပန်းပုကျောင်း]] bel[[:en:National_University_of_Arts_and_Culture,_Mandalay|ေ]] believed he had the potential to become an artist and bring honor to their family and village. She did not want him to spend his life on the farm. Understanding their financial limitations, she encouraged him, saying, "My son, if you really want to be an artist, you have to start your life by yourself. It will be very hard, but if you are sure, go and face it." With her blessing, he left for [[:en:Mandalay|Mandalay]]. Unable to afford paintbrushes, his mother cut her hair, tied it with a rubber ring, and gave it to him as a present to strengthen his resolve and encourage his artistic journey. From 1973 to 1976, young Marlar studied art at the Mandalay National Fine Arts Sc[[:en:National_University_of_Arts_and_Culture,_Mandalay|ပန်းချီပန်းပုကျောင်း]] hool under the tutelage of masters U Kan Nyunt, U Aye Kyaw, U Kyaw Lay, U Tin Aye, U Zaw Win, and U Win Maung, graduating with distinction. ===== Career ===== After graduation, he worked as an instructor in the Department of Archaeology (1976-[https://www.dica.gov.mm/en/investment/department-archeology-and-culture-mandalay-region]1985) and later at the Saunder Museum of Art and Craft School of Textile Mya[[ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း]] nmar as an Art and Design Instructor. From 1988 to 1998, he taught at the Mandalay State School of Fine [https://www.edge.com.mm/listing/state-school-of-fine-arts-mandalay-9566.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240624084901/https://www.edge.com.mm/listing/state-school-of-fine-arts-mandalay-9566.html |date=24 June 2024 }} Arts. Eventually, he left his teaching position to dedicate himself fully to his artwork, although he continued to share his knowledge as a Guest Lecturer or Master at the Mandalay State School of Fine [https://www.edge.com.mm/listing/state-school-of-fine-arts-mandalay-9566.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240624084901/https://www.edge.com.mm/listing/state-school-of-fine-arts-mandalay-9566.html |date=24 June 2024 }} Arts, the University of Art and Science, and other private art schools and organizations. ====== Artistic Focus ====== Most of Artist Marlar’s paintings depict Myanmar's historical sites, beautiful landscapes, and the daily life of its people. His work captures the essence of Myanmar’s nature, culture, and the beauty of ancient Myanmar, making it accessible even to those unfamiliar with the country. His detailed and unique creations include historical landscapes of BAncientcPagodas [https://en.wikipedia.org/wiki/Bagan]godas, Mandalay Shwe Inn Pin Mona [https://en.wikipedia.org/wiki/Shweinbin_Monastery]stery, Mandalay P [https://en.wikipedia.org/wiki/Mandalay_Palace]alace, Mandalay Moat, Mingun [https://en.wikipedia.org/wiki/Mingun] City, village and farmer life, and the elegance of ancient Myanmar ladies. He is renowned as a master of watercolor painting, a medium he loved for its ability to bring him peace. He also created works in Oil and Acrylic. ==== Recognition and Contributions ==== Artist Marlar was the Founder and Chairman of the Myanmar Watercolor Society (MWS) [https://www.facebook.com/myanmarwatercolorsociety/ (MWS-Mandalay)] supported the Healthcare Organization of the Mandalay Artist Society. He was also a member of the Singapore Watercolor Soc [https://watercolour.org.sg/]iety. His paintings are held in Art Galleries, Museums, and Hotels both in Myanmar and Internationally. Regarded as a National Artist of Myanmar, his works are admired for their superior quality and luxurious appeal. He held over 12 Solo Art Shows in both Mandalay and Yangon from 1999 to 2019. Artist Marlar was selected as an artist for the Myanmar National Museum [http://asemus.museum/museum/national-museum-yangon ( National Museum-Yangon)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114152553/http://asemus.museum/museum/national-museum-yangon/ |date=14 November 2019 }} and was a favorite of Daw Aung San Suu Kyi, the former State Counsellor of Myanmar [https://web.archive.org/web/20110125034340/http://www.dassk.org/]. ==== Personal Life ==== In 1985, Artist Marlar married Mrs. Khin Mar Oo, a midwife employed by the Ministry of Health in Mandalay Division, Mahaaung Myay Township. Together, they raised two sons and four daughters. Additionally, they adopted three sons and one daughter from Artist Marlar's native village and Mandalay. ==== Death ==== Artist Marlar passed away on August 20, 2021, due to the third wave of COVID-19 [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37841829/] in Myanmar.<ref>https://www.irrawaddy.com/news/burma/artist-u-marlar-favorite-of-daw-aung-san-suu-kyi-dies-of-covid-19.html</ref>[[ဖိုင်:Marlar.jpg|thumb|Significant Works: Historical landscapes of Bagan Ancient Pagodas, Mandalay Shwe Inn Bin Monastery, Mandalay Palace, Mingun City, life of villagers and farmers of Myanmar.]]<ref>https://www.facebook.com/marlar.fineart/</ref><ref>https://southasianart.gallery/blogs/behind-the-frame/u-marlar</ref><mapframe latitude="30" longitude="0" zoom="2" width="400" height="300">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 96.062887, 21.969413 ] } } ] }</mapframe><ref>https://in.pinterest.com/pin/u-marlar-south-asian-art-gallery--456411743503563507/</ref> Golden Egg lfttfzbu5nmncoa5606ky2qlr5qllnn 0 272017 1037803 1029410 2026-06-13T04:34:04Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇ */ 1037803 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင် (ရှမ်း) |region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]] |child2=[[Kam–Sui languages|ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)]] |child3=[[Biao language|ဗြောင် (Biao)]]–[[Lakkia language|လက္ကီးယား (Lakkia)]] |child4=[[Be languages|ဘီ (Be)]]–[[Jizhao language|ကျိကျောက် (Jizhao)]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]] |child6=[[Hlai languages|လှာအီ (Hlai)]]–[[Jiamao language|ကျားမောင့် (Jiamao)]] |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{Col-end}} |ethnicity=[[တိုင်လူမျိုးများ]] }} ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤမိသားစုသည် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian languages) နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း "Austro-Tai theory" ကို တင်ပြထားကြပြီး ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်လက်သုတေသနပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ === ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားခြင်း (Monosyllabic) နှင့် ဝေါဟာရအချို့ တူညီနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်၊ ထိုင်း-တရုတ်) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ === ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) === ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို လေ့လာပြီးနောက် "Kadai" ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။Kadai အမည်ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းသည် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (ဥပမာ- မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား) နှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal |last=Benedict |first=Paul K. |year=1942 |title=Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia |journal=American Anthropologist}}</ref> === ၃။ထိုင်း-တရုတ်(Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) === ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင် စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် မျိုးရိုးတူ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ ရှေးဟောင်းတရုတ်စကားထံမှ ငှားယူထားသော "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက "Sino-Tai" သီအိုရီကို လက်မခံတော့ဘဲ ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ === ၄။ ခေတ်သစ် "ခရာ-ဒိုင်" (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း === ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော "Kadai" ဟူသော အမည်သည် အုပ်စုခွဲများကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက '''Kra-Dai''' (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော အမည်အဖြစ် အဆိုပြုခဲ့သည်။Kra မျိုးနွယ်စုများက မိမိကိုယ်ကို "လူ" ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi)။ တိုင်မျိုးနွယ်စုများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း, တိုင်, ရှမ်း)။ === ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ === ယနေ့ခေတ်တွင် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် နိုင်ငံတကာ ဘာသာဗေဒ အသိုင်းအဝိုင်းက ခရာ-ဒိုင်ကို တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဝင် မဟုတ်တော့ဘဲ၊ အရှေ့တောင်အာရှ၏ အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားကြသည်။ ==မျိုးရိုးဗီဇ== ခရာ-ဒိုင် (Kra–Dai) ဘာသာစကားများ၏ မူလဖြစ်ပေါ်ရာဒေသ (Urheimat) သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီး ဖြစ်သည်ဟု ပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Ostapirat2005">{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် [[ပိုင်ယွဲ့]] (Bai Yue; 百越) ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ရှေးဦးလူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် ပါဝင်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Pain2008">{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}</ref> [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် ထိုအုပ်စုမှ တိုင်စကားပြောလူမျိုးစုများ အဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြသည်။ ထိုရွှေ့ပြောင်းမှုသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အေဒီ (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Pittayaporn2014">{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}</ref> Phylogenetic tree လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုအေးရှားတစ်]] (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင် စသည်) နွယ်ဝင်တို့သည် '''O1b branch''' (O-M95, O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> ထို့ကြောင့် သမိုင်းအစောပိုင်းတွင် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့တွင် အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီးနောက် အော်စထရိုအေးရှားတစ် နှင့် ခရာ-ဒိုင် ဟူ၍ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့လာသည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။ ခရာ-ဒိုင် လူမျိုးများတွင် ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သော '''O1b1a1a (O-M95)''' နှင့် '''O2a2b (O-M7)''' တို့ကို တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ တိုင်-ခဒိုင်လူမျိုးများအကြား မျိုးရိုးဗီဇမျှဝေမှုရှိခြင်း၏ ခိုင်မာသော သက်သေများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Sun2013">{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}</ref> ထိုဗီဇတူညီမှုများကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နှင့် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] နှစ်ဖက်လုံးတွင် အနည်းငယ်မျှသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင်သည် သီးခြားမျိုးရင်း (Language family isolate level) တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်ဟုလည်း ယူဆနိုင်ပါသည်။<ref name="You2020">{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}</ref> ==အမည်သုံးစွဲမှု== '''ခရာ-ဒိုင်''' (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိက အကိုင်းအခက်နှစ်ခုဖြစ်သော '''ခရာ''' (Kra) နှင့် '''တိုင်''' (Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယခင်က "တိုင်-ခဒိုင်" (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က "ခဒိုင်" (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက "Kadai" သည် "Tai" နှင့် "Kra" ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျသော "ခရာ-ဒိုင်" (Kra–Dai) ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။ ယခင်က ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအထောက်အထားများကြောင့် ၎င်းကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည် - * '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' [[Paul K. Benedict]] က "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ * '''၁၉၇၇ ခုနှစ်:''' Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က ခရာ-ဒိုင် နှင့် တရုတ်-တိဗက် အကြားတွင် ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ (Regular sound correspondences) မရှိကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ * '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား အခြေခံဝေါဟာရ (Core vocabulary) တူညီမှု မရှိကြောင်း၊ ရှိနေသော တူညီချက်များသည်လည်း နှစ်ရှည်လများ ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ * '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင်:''' Glottolog၊ Ethnologue နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက "Sino-Tai" သီအိုရီကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] 3ze9bnv9n4feqn8vsq23j840rycxruc 1037815 1037803 2026-06-13T04:51:04Z Chenzeyan29 141880 /* မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ */ 1037815 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင် (ရှမ်း) |region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]] |child2=[[Kam–Sui languages|ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)]] |child3=[[Biao language|ဗြောင် (Biao)]]–[[Lakkia language|လက္ကီးယား (Lakkia)]] |child4=[[Be languages|ဘီ (Be)]]–[[Jizhao language|ကျိကျောက် (Jizhao)]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]] |child6=[[Hlai languages|လှာအီ (Hlai)]]–[[Jiamao language|ကျားမောင့် (Jiamao)]] |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{Col-end}} |ethnicity=[[တိုင်လူမျိုးများ]] }} ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤမိသားစုသည် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian languages) နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း "Austro-Tai theory" ကို တင်ပြထားကြပြီး ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်လက်သုတေသနပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ === ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားခြင်း (Monosyllabic) နှင့် ဝေါဟာရအချို့ တူညီနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်၊ ထိုင်း-တရုတ်) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ === ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) === ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို လေ့လာပြီးနောက် "Kadai" ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။Kadai အမည်ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းသည် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (ဥပမာ- မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား) နှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal |last=Benedict |first=Paul K. |year=1942 |title=Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia |journal=American Anthropologist}}</ref> === ၃။ထိုင်း-တရုတ်(Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) === ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင် စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် မျိုးရိုးတူ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ ရှေးဟောင်းတရုတ်စကားထံမှ ငှားယူထားသော "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက "Sino-Tai" သီအိုရီကို လက်မခံတော့ဘဲ ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ === ၄။ ခေတ်သစ် "ခရာ-ဒိုင်" (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း === ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော "Kadai" ဟူသော အမည်သည် အုပ်စုခွဲများကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက '''Kra-Dai''' (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော အမည်အဖြစ် အဆိုပြုခဲ့သည်။Kra မျိုးနွယ်စုများက မိမိကိုယ်ကို "လူ" ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi)။ တိုင်မျိုးနွယ်စုများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း, တိုင်, ရှမ်း)။ === ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ === ယနေ့ခေတ်တွင် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် နိုင်ငံတကာ ဘာသာဗေဒ အသိုင်းအဝိုင်းက ခရာ-ဒိုင်ကို တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဝင် မဟုတ်တော့ဘဲ၊ အရှေ့တောင်အာရှ၏ အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားကြသည်။ == မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Ostapirat2005">{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ယနေ့ခေတ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြဆဲဖြစ်သော [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် "[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越) ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Pain2008">{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}</ref> ပိုင်ယွဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးအတွင်းမှ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤမနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်ပြိုင်ဘာသာစကားဗေဒ အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="Pittayaporn2014">{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ == မျိုးရိုးဗီဇဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုပြ သစ်ပင်ပုံစံ လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မျိုးနွယ်များ]] ([[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] စသည်) သည် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးဖြစ်သော O1b branch (အထူးသဖြင့် O-M95 နှင့် O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆိုပါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးသည် လမ်းကြောင်းခွဲ၍ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင်) နှင့် ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) ဟူ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bellwood2018">{{cite book |last=Bellwood |first=P. |title=First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective |publisher=Wiley-Blackwell |year=2018}}</ref> ခရာ-ဒိုင် (တိုင်-ကဒိုင်) လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် အဓိကတွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သည့် O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တို့၏ ပေါင်းစပ်တည်ရှိပုံသည် သီးခြားဝိသေသလက္ခဏာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}</ref> အဆိုပါ ဗီဇနှစ်ခုအနက် O-M95 ဗီဇကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ (အော်စထရိုအေးရှားတစ်)]] နွယ်ဝင်များတွင်လည်းကောင်း၊ O-M7 ဗီဇကို တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] အချို့တွင်လည်းကောင်း သီးခြားစီ အသီးသီး တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ဗီဇတစ်ခုမှာ ပါဝင်မှုမရှိသလောက် အလွန်နည်းပါးသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း၊ ကျွမ်း) လူမျိုးစုများတွင်မူ အဆိုပါ O-M95 ရော O-M7 ဗီဇနှစ်ခုစလုံးသည် လူဦးရေအများစု၌ မြင့်မားသော အချိုးအစားဖြင့် ဒွန်တွဲ၍ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခုလုံးတွင် ဤကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ ဒွန်တွဲပေါင်းစပ်မှုကို အလွန်နည်းပါးစွာသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြားအုပ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုနည်းပါးဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတစ်ခုအနေဖြင့် ရေရှည်ရပ်တည်ခဲ့သည့် သီးခြားမျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဒီအန်အေ သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="You2020">{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}</ref> ==အမည်သုံးစွဲမှု== '''ခရာ-ဒိုင်''' (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိက အကိုင်းအခက်နှစ်ခုဖြစ်သော '''ခရာ''' (Kra) နှင့် '''တိုင်''' (Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယခင်က "တိုင်-ခဒိုင်" (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က "ခဒိုင်" (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက "Kadai" သည် "Tai" နှင့် "Kra" ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျသော "ခရာ-ဒိုင်" (Kra–Dai) ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။ ယခင်က ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအထောက်အထားများကြောင့် ၎င်းကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည် - * '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' [[Paul K. Benedict]] က "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ * '''၁၉၇၇ ခုနှစ်:''' Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က ခရာ-ဒိုင် နှင့် တရုတ်-တိဗက် အကြားတွင် ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ (Regular sound correspondences) မရှိကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ * '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား အခြေခံဝေါဟာရ (Core vocabulary) တူညီမှု မရှိကြောင်း၊ ရှိနေသော တူညီချက်များသည်လည်း နှစ်ရှည်လများ ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ * '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင်:''' Glottolog၊ Ethnologue နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက "Sino-Tai" သီအိုရီကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] bvxtccvru5pfpjdhqs0ooq57eupp83s 1037816 1037815 2026-06-13T04:54:18Z Chenzeyan29 141880 /* ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း */ 1037816 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင် (ရှမ်း) |region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]] |child2=[[Kam–Sui languages|ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)]] |child3=[[Biao language|ဗြောင် (Biao)]]–[[Lakkia language|လက္ကီးယား (Lakkia)]] |child4=[[Be languages|ဘီ (Be)]]–[[Jizhao language|ကျိကျောက် (Jizhao)]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]] |child6=[[Hlai languages|လှာအီ (Hlai)]]–[[Jiamao language|ကျားမောင့် (Jiamao)]] |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{Col-end}} |ethnicity=[[တိုင်လူမျိုးများ]] }} ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤမိသားစုသည် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian languages) နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း "Austro-Tai theory" ကို တင်ပြထားကြပြီး ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်လက်သုတေသနပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း == ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားများကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက အသိအမှတ်ပြုလာစေရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက တစ်စုတစ်စည်းတည်း အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ထွန်းမှုကို အောက်ပါအတိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားတင်ပြအပ်ပါသည်။ === ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းကာလများတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] (Sino-Tibetan) ၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် လွဲမှားစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Davies1909">Davies, H. R. (1909). ''Yün-nan: The Link Between India and the Yangtze''. Cambridge University Press. pp. 331-338.</ref> ထိုသို့ ယူဆခဲ့ကြခြင်းမှာ ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားများသည် ဟန်တရုတ်စကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ (Monosyllabic) ရှိခြင်းနှင့် အခြေခံဝေါဟာရအချို့ ဆင်တူနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအယူအဆကို ဘာသာဗေဒသမိုင်းတွင် "တရုတ်-တိုင်" (Sino-Tai) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Lafont1960">Lafont, P. B. (1960). "Les écritures tai". ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient'', 50(1), 77-93.</ref> === ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) === ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို သမိုင်းဦးခေတ် စကားလုံးများ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့် စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟိုင်နန်ကျွန်းနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အသေးစိတ်လေ့လာပြီးနောက် "Kadai" ဟူသော ဝေါဟာရကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942">Benedict, P. K. (1942). "Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia". ''American Anthropologist'', 44(4), 576-601.</ref> "Kadai" အမည်၏ ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းဘာသာစကားများတွင် "လူ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို စုစည်းပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ၊ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian) ဖြစ်သည့် မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း ထင်ရှားလှသော "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြကာ လမ်းခွဲခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942"/> === ၃။ ထိုင်း-တရုတ် (Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) === ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကမ္ဘာကျော် တိုင်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာစကား နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများ (Comparative Linguistics) ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင်စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှေးဟောင်းတရုတ်စကား (Old Chinese) ထံမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ ငှားယူထားသော "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။<ref name="Li1977">Li, F. K. (1977). ''A Handbook of Comparative Tai''. University Press of Hawaii. pp. 12-19.</ref> ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒအဖွဲ့အစည်းများက "Sino-Tai" သီအိုရီကို လုံးဝလက်မခံတော့ဘဲ ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် ပြောင်းလဲလက်ခံခဲ့ကြသည်။<ref name="Gedney1989">Gedney, W. J. (1989). ''Selected Papers on Comparative Tai Studies''. Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan. pp. 45-51.</ref> === ၄။ ခေတ်သစ် "ခရာ-ဒိုင်" (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း === ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော "Kadai" ဟူသော အမည်သည် ဒေသန္တရအုပ်စုခွဲများနှင့် ရှေးဦးဗဟိုချက်ကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ထင်ရှားသော ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက Kra-Dai (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော သိပ္ပံနည်းကျ အမည်အဖြစ် ပြောင်းလဲအဆိုပြုခဲ့သည်။<ref name="Ostapirat2005">Ostapirat, W. (2005). "Kra-Dai Languages". ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 107-111.</ref> ဤသတ်မှတ်ချက်သည် မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခု၏ အခြေခံဝေါဟာရများအပေါ် အခြေခံထားသည် - Kra (ခရာ): ယင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို "လူ" ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Ostapirat2000">Ostapirat, W. (2000). "Proto-Kra". ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 23(1), 1-251.</ref> Dai (ဒိုင်/တိုင်): တိုင်မျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း၊ တိုင်၊ ရှမ်း၊ လာအို ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Diller2008">Diller, A. V., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 7-12.</ref> === ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ === ယနေ့ခေတ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်) နိုင်ငံတကာ ဘာသာစကား သိပ္ပံစစ်တမ်းများ ဖြစ်ကြသည့် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် ကမ္ဘာ့မနုဿဗေဒ အဖွဲ့အစည်းများအားလုံးက ခရာ-ဒိုင်ကို အရှေ့တောင်အာရှ၏ သီးခြားလွတ်လပ်သော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခု အဖြစ် အခိုင်အမာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသိအမှတ်ပြု ထားကြပြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Glottolog">Hammarström, H., Forkel, R., & Haspelmath, M. (eds.). (2025). ''Glottolog 5.0: Families - Kra-Dai''. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.</ref> == မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Ostapirat2005">{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ယနေ့ခေတ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြဆဲဖြစ်သော [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် "[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越) ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Pain2008">{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}</ref> ပိုင်ယွဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးအတွင်းမှ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤမနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်ပြိုင်ဘာသာစကားဗေဒ အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="Pittayaporn2014">{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ == မျိုးရိုးဗီဇဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုပြ သစ်ပင်ပုံစံ လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မျိုးနွယ်များ]] ([[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] စသည်) သည် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးဖြစ်သော O1b branch (အထူးသဖြင့် O-M95 နှင့် O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆိုပါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးသည် လမ်းကြောင်းခွဲ၍ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင်) နှင့် ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) ဟူ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bellwood2018">{{cite book |last=Bellwood |first=P. |title=First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective |publisher=Wiley-Blackwell |year=2018}}</ref> ခရာ-ဒိုင် (တိုင်-ကဒိုင်) လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် အဓိကတွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သည့် O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တို့၏ ပေါင်းစပ်တည်ရှိပုံသည် သီးခြားဝိသေသလက္ခဏာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}</ref> အဆိုပါ ဗီဇနှစ်ခုအနက် O-M95 ဗီဇကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ (အော်စထရိုအေးရှားတစ်)]] နွယ်ဝင်များတွင်လည်းကောင်း၊ O-M7 ဗီဇကို တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] အချို့တွင်လည်းကောင်း သီးခြားစီ အသီးသီး တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ဗီဇတစ်ခုမှာ ပါဝင်မှုမရှိသလောက် အလွန်နည်းပါးသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း၊ ကျွမ်း) လူမျိုးစုများတွင်မူ အဆိုပါ O-M95 ရော O-M7 ဗီဇနှစ်ခုစလုံးသည် လူဦးရေအများစု၌ မြင့်မားသော အချိုးအစားဖြင့် ဒွန်တွဲ၍ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခုလုံးတွင် ဤကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ ဒွန်တွဲပေါင်းစပ်မှုကို အလွန်နည်းပါးစွာသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြားအုပ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုနည်းပါးဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတစ်ခုအနေဖြင့် ရေရှည်ရပ်တည်ခဲ့သည့် သီးခြားမျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဒီအန်အေ သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="You2020">{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}</ref> ==အမည်သုံးစွဲမှု== '''ခရာ-ဒိုင်''' (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိက အကိုင်းအခက်နှစ်ခုဖြစ်သော '''ခရာ''' (Kra) နှင့် '''တိုင်''' (Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယခင်က "တိုင်-ခဒိုင်" (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က "ခဒိုင်" (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက "Kadai" သည် "Tai" နှင့် "Kra" ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျသော "ခရာ-ဒိုင်" (Kra–Dai) ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။ ယခင်က ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအထောက်အထားများကြောင့် ၎င်းကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည် - * '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' [[Paul K. Benedict]] က "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ * '''၁၉၇၇ ခုနှစ်:''' Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က ခရာ-ဒိုင် နှင့် တရုတ်-တိဗက် အကြားတွင် ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ (Regular sound correspondences) မရှိကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ * '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား အခြေခံဝေါဟာရ (Core vocabulary) တူညီမှု မရှိကြောင်း၊ ရှိနေသော တူညီချက်များသည်လည်း နှစ်ရှည်လများ ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ * '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင်:''' Glottolog၊ Ethnologue နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက "Sino-Tai" သီအိုရီကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] jkalzv5pgvyr55y57uvx5rdxosyttgh 1037817 1037816 2026-06-13T04:55:20Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ */ 1037817 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင် (ရှမ်း) |region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]] |child2=[[Kam–Sui languages|ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)]] |child3=[[Biao language|ဗြောင် (Biao)]]–[[Lakkia language|လက္ကီးယား (Lakkia)]] |child4=[[Be languages|ဘီ (Be)]]–[[Jizhao language|ကျိကျောက် (Jizhao)]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]] |child6=[[Hlai languages|လှာအီ (Hlai)]]–[[Jiamao language|ကျားမောင့် (Jiamao)]] |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{Col-end}} |ethnicity=[[တိုင်လူမျိုးများ]] }} ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤမိသားစုသည် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian languages) နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း "Austro-Tai theory" ကို တင်ပြထားကြပြီး ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်လက်သုတေသနပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း == ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားများကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက အသိအမှတ်ပြုလာစေရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက တစ်စုတစ်စည်းတည်း အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ထွန်းမှုကို အောက်ပါအတိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားတင်ပြအပ်ပါသည်။ === ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းကာလများတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] (Sino-Tibetan) ၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် လွဲမှားစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Davies1909">Davies, H. R. (1909). ''Yün-nan: The Link Between India and the Yangtze''. Cambridge University Press. pp. 331-338.</ref> ထိုသို့ ယူဆခဲ့ကြခြင်းမှာ ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားများသည် ဟန်တရုတ်စကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ (Monosyllabic) ရှိခြင်းနှင့် အခြေခံဝေါဟာရအချို့ ဆင်တူနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအယူအဆကို ဘာသာဗေဒသမိုင်းတွင် "တရုတ်-တိုင်" (Sino-Tai) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Lafont1960">Lafont, P. B. (1960). "Les écritures tai". ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient'', 50(1), 77-93.</ref> === ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) === ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို သမိုင်းဦးခေတ် စကားလုံးများ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့် စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟိုင်နန်ကျွန်းနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အသေးစိတ်လေ့လာပြီးနောက် "Kadai" ဟူသော ဝေါဟာရကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942">Benedict, P. K. (1942). "Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia". ''American Anthropologist'', 44(4), 576-601.</ref> "Kadai" အမည်၏ ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းဘာသာစကားများတွင် "လူ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို စုစည်းပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ၊ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian) ဖြစ်သည့် မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း ထင်ရှားလှသော "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြကာ လမ်းခွဲခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942"/> === ၃။ ထိုင်း-တရုတ် (Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) === ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကမ္ဘာကျော် တိုင်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာစကား နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများ (Comparative Linguistics) ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင်စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှေးဟောင်းတရုတ်စကား (Old Chinese) ထံမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ ငှားယူထားသော "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။<ref name="Li1977">Li, F. K. (1977). ''A Handbook of Comparative Tai''. University Press of Hawaii. pp. 12-19.</ref> ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒအဖွဲ့အစည်းများက "Sino-Tai" သီအိုရီကို လုံးဝလက်မခံတော့ဘဲ ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် ပြောင်းလဲလက်ခံခဲ့ကြသည်။<ref name="Gedney1989">Gedney, W. J. (1989). ''Selected Papers on Comparative Tai Studies''. Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan. pp. 45-51.</ref> === ၄။ ခေတ်သစ် "ခရာ-ဒိုင်" (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း === ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော "Kadai" ဟူသော အမည်သည် ဒေသန္တရအုပ်စုခွဲများနှင့် ရှေးဦးဗဟိုချက်ကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ထင်ရှားသော ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက Kra-Dai (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော သိပ္ပံနည်းကျ အမည်အဖြစ် ပြောင်းလဲအဆိုပြုခဲ့သည်။<ref name="Ostapirat2005">Ostapirat, W. (2005). "Kra-Dai Languages". ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 107-111.</ref> ဤသတ်မှတ်ချက်သည် မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခု၏ အခြေခံဝေါဟာရများအပေါ် အခြေခံထားသည် - Kra (ခရာ): ယင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို "လူ" ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Ostapirat2000">Ostapirat, W. (2000). "Proto-Kra". ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 23(1), 1-251.</ref> Dai (ဒိုင်/တိုင်): တိုင်မျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း၊ တိုင်၊ ရှမ်း၊ လာအို ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Diller2008">Diller, A. V., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 7-12.</ref> === ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ === ယနေ့ခေတ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်) နိုင်ငံတကာ ဘာသာစကား သိပ္ပံစစ်တမ်းများ ဖြစ်ကြသည့် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် ကမ္ဘာ့မနုဿဗေဒ အဖွဲ့အစည်းများအားလုံးက ခရာ-ဒိုင်ကို အရှေ့တောင်အာရှ၏ သီးခြားလွတ်လပ်သော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခု အဖြစ် အခိုင်အမာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသိအမှတ်ပြု ထားကြပြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Glottolog">Hammarström, H., Forkel, R., & Haspelmath, M. (eds.). (2025). ''Glottolog 5.0: Families - Kra-Dai''. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.</ref> == မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Ostapirat2005">{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ယနေ့ခေတ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြဆဲဖြစ်သော [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် "[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越) ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Pain2008">{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}</ref> ပိုင်ယွဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးအတွင်းမှ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤမနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်ပြိုင်ဘာသာစကားဗေဒ အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="Pittayaporn2014">{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ == မျိုးရိုးဗီဇဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုပြ သစ်ပင်ပုံစံ လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မျိုးနွယ်များ]] ([[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] စသည်) သည် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးဖြစ်သော O1b branch (အထူးသဖြင့် O-M95 နှင့် O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆိုပါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးသည် လမ်းကြောင်းခွဲ၍ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင်) နှင့် ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) ဟူ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bellwood2018">{{cite book |last=Bellwood |first=P. |title=First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective |publisher=Wiley-Blackwell |year=2018}}</ref> ခရာ-ဒိုင် (တိုင်-ကဒိုင်) လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် အဓိကတွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သည့် O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တို့၏ ပေါင်းစပ်တည်ရှိပုံသည် သီးခြားဝိသေသလက္ခဏာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}</ref> အဆိုပါ ဗီဇနှစ်ခုအနက် O-M95 ဗီဇကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ)]] နွယ်ဝင်များတွင်လည်းကောင်း၊ O-M7 ဗီဇကို တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] အချို့တွင်လည်းကောင်း သီးခြားစီ အသီးသီး တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ဗီဇတစ်ခုမှာ ပါဝင်မှုမရှိသလောက် အလွန်နည်းပါးသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း၊ ကျွမ်း) လူမျိုးစုများတွင်မူ အဆိုပါ O-M95 ရော O-M7 ဗီဇနှစ်ခုစလုံးသည် လူဦးရေအများစု၌ မြင့်မားသော အချိုးအစားဖြင့် ဒွန်တွဲ၍ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခုလုံးတွင် ဤကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ ဒွန်တွဲပေါင်းစပ်မှုကို အလွန်နည်းပါးစွာသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြားအုပ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုနည်းပါးဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတစ်ခုအနေဖြင့် ရေရှည်ရပ်တည်ခဲ့သည့် သီးခြားမျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဒီအန်အေ သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="You2020">{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}</ref> ==အမည်သုံးစွဲမှု== '''ခရာ-ဒိုင်''' (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိက အကိုင်းအခက်နှစ်ခုဖြစ်သော '''ခရာ''' (Kra) နှင့် '''တိုင်''' (Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယခင်က "တိုင်-ခဒိုင်" (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က "ခဒိုင်" (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက "Kadai" သည် "Tai" နှင့် "Kra" ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျသော "ခရာ-ဒိုင်" (Kra–Dai) ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။ ယခင်က ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအထောက်အထားများကြောင့် ၎င်းကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည် - * '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' [[Paul K. Benedict]] က "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ * '''၁၉၇၇ ခုနှစ်:''' Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က ခရာ-ဒိုင် နှင့် တရုတ်-တိဗက် အကြားတွင် ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ (Regular sound correspondences) မရှိကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ * '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား အခြေခံဝေါဟာရ (Core vocabulary) တူညီမှု မရှိကြောင်း၊ ရှိနေသော တူညီချက်များသည်လည်း နှစ်ရှည်လများ ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ * '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင်:''' Glottolog၊ Ethnologue နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက "Sino-Tai" သီအိုရီကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] 029mk4jrcsebtz5cguf5w82lujuh3in 1037818 1037817 2026-06-13T04:55:41Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ */ 1037818 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင် (ရှမ်း) |region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]] |child2=[[Kam–Sui languages|ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)]] |child3=[[Biao language|ဗြောင် (Biao)]]–[[Lakkia language|လက္ကီးယား (Lakkia)]] |child4=[[Be languages|ဘီ (Be)]]–[[Jizhao language|ကျိကျောက် (Jizhao)]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]] |child6=[[Hlai languages|လှာအီ (Hlai)]]–[[Jiamao language|ကျားမောင့် (Jiamao)]] |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{Col-end}} |ethnicity=[[တိုင်လူမျိုးများ]] }} ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤမိသားစုသည် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian languages) နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း "Austro-Tai theory" ကို တင်ပြထားကြပြီး ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်လက်သုတေသနပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း == ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားများကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက အသိအမှတ်ပြုလာစေရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက တစ်စုတစ်စည်းတည်း အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ထွန်းမှုကို အောက်ပါအတိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားတင်ပြအပ်ပါသည်။ === ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းကာလများတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] (Sino-Tibetan) ၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် လွဲမှားစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Davies1909">Davies, H. R. (1909). ''Yün-nan: The Link Between India and the Yangtze''. Cambridge University Press. pp. 331-338.</ref> ထိုသို့ ယူဆခဲ့ကြခြင်းမှာ ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားများသည် ဟန်တရုတ်စကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ (Monosyllabic) ရှိခြင်းနှင့် အခြေခံဝေါဟာရအချို့ ဆင်တူနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအယူအဆကို ဘာသာဗေဒသမိုင်းတွင် "တရုတ်-တိုင်" (Sino-Tai) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Lafont1960">Lafont, P. B. (1960). "Les écritures tai". ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient'', 50(1), 77-93.</ref> === ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) === ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို သမိုင်းဦးခေတ် စကားလုံးများ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့် စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟိုင်နန်ကျွန်းနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အသေးစိတ်လေ့လာပြီးနောက် "Kadai" ဟူသော ဝေါဟာရကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942">Benedict, P. K. (1942). "Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia". ''American Anthropologist'', 44(4), 576-601.</ref> "Kadai" အမည်၏ ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းဘာသာစကားများတွင် "လူ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို စုစည်းပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ၊ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian) ဖြစ်သည့် မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း ထင်ရှားလှသော "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြကာ လမ်းခွဲခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942"/> === ၃။ ထိုင်း-တရုတ် (Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) === ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကမ္ဘာကျော် တိုင်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာစကား နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများ (Comparative Linguistics) ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင်စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှေးဟောင်းတရုတ်စကား (Old Chinese) ထံမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ ငှားယူထားသော "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။<ref name="Li1977">Li, F. K. (1977). ''A Handbook of Comparative Tai''. University Press of Hawaii. pp. 12-19.</ref> ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒအဖွဲ့အစည်းများက "Sino-Tai" သီအိုရီကို လုံးဝလက်မခံတော့ဘဲ ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် ပြောင်းလဲလက်ခံခဲ့ကြသည်။<ref name="Gedney1989">Gedney, W. J. (1989). ''Selected Papers on Comparative Tai Studies''. Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan. pp. 45-51.</ref> === ၄။ ခေတ်သစ် "ခရာ-ဒိုင်" (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း === ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော "Kadai" ဟူသော အမည်သည် ဒေသန္တရအုပ်စုခွဲများနှင့် ရှေးဦးဗဟိုချက်ကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ထင်ရှားသော ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက Kra-Dai (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော သိပ္ပံနည်းကျ အမည်အဖြစ် ပြောင်းလဲအဆိုပြုခဲ့သည်။<ref name="Ostapirat2005">Ostapirat, W. (2005). "Kra-Dai Languages". ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 107-111.</ref> ဤသတ်မှတ်ချက်သည် မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခု၏ အခြေခံဝေါဟာရများအပေါ် အခြေခံထားသည် - Kra (ခရာ): ယင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို "လူ" ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Ostapirat2000">Ostapirat, W. (2000). "Proto-Kra". ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 23(1), 1-251.</ref> Dai (ဒိုင်/တိုင်): တိုင်မျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း၊ တိုင်၊ ရှမ်း၊ လာအို ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Diller2008">Diller, A. V., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 7-12.</ref> === ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ === ယနေ့ခေတ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်) နိုင်ငံတကာ ဘာသာစကား သိပ္ပံစစ်တမ်းများ ဖြစ်ကြသည့် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် ကမ္ဘာ့မနုဿဗေဒ အဖွဲ့အစည်းများအားလုံးက ခရာ-ဒိုင်ကို အရှေ့တောင်အာရှ၏ သီးခြားလွတ်လပ်သော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခု အဖြစ် အခိုင်အမာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသိအမှတ်ပြု ထားကြပြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Glottolog">Hammarström, H., Forkel, R., & Haspelmath, M. (eds.). (2025). ''Glottolog 5.0: Families - Kra-Dai''. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.</ref> == မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Ostapirat2005">{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ယနေ့ခေတ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြဆဲဖြစ်သော [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် "[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越) ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Pain2008">{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}</ref> ပိုင်ယွဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးအတွင်းမှ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤမနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်ပြိုင်ဘာသာစကားဗေဒ အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="Pittayaporn2014">{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ == မျိုးရိုးဗီဇဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုပြ သစ်ပင်ပုံစံ လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မျိုးနွယ်များ]] ([[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] စသည်) သည် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးဖြစ်သော O1b branch (အထူးသဖြင့် O-M95 နှင့် O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆိုပါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးသည် လမ်းကြောင်းခွဲ၍ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင်) နှင့် ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) ဟူ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bellwood2018">{{cite book |last=Bellwood |first=P. |title=First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective |publisher=Wiley-Blackwell |year=2018}}</ref> ခရာ-ဒိုင် (တိုင်-ကဒိုင်) လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် အဓိကတွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သည့် O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တို့၏ ပေါင်းစပ်တည်ရှိပုံသည် သီးခြားဝိသေသလက္ခဏာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}</ref> အဆိုပါ ဗီဇနှစ်ခုအနက် O-M95 ဗီဇကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နွယ်ဝင်များတွင်လည်းကောင်း၊ O-M7 ဗီဇကို တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] အချို့တွင်လည်းကောင်း သီးခြားစီ အသီးသီး တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ဗီဇတစ်ခုမှာ ပါဝင်မှုမရှိသလောက် အလွန်နည်းပါးသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း၊ ကျွမ်း) လူမျိုးစုများတွင်မူ အဆိုပါ O-M95 ရော O-M7 ဗီဇနှစ်ခုစလုံးသည် လူဦးရေအများစု၌ မြင့်မားသော အချိုးအစားဖြင့် ဒွန်တွဲ၍ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခုလုံးတွင် ဤကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ ဒွန်တွဲပေါင်းစပ်မှုကို အလွန်နည်းပါးစွာသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြားအုပ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုနည်းပါးဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတစ်ခုအနေဖြင့် ရေရှည်ရပ်တည်ခဲ့သည့် သီးခြားမျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဒီအန်အေ သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="You2020">{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}</ref> ==အမည်သုံးစွဲမှု== '''ခရာ-ဒိုင်''' (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိက အကိုင်းအခက်နှစ်ခုဖြစ်သော '''ခရာ''' (Kra) နှင့် '''တိုင်''' (Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယခင်က "တိုင်-ခဒိုင်" (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က "ခဒိုင်" (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက "Kadai" သည် "Tai" နှင့် "Kra" ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျသော "ခရာ-ဒိုင်" (Kra–Dai) ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။ ယခင်က ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအထောက်အထားများကြောင့် ၎င်းကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည် - * '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' [[Paul K. Benedict]] က "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ * '''၁၉၇၇ ခုနှစ်:''' Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က ခရာ-ဒိုင် နှင့် တရုတ်-တိဗက် အကြားတွင် ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ (Regular sound correspondences) မရှိကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ * '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား အခြေခံဝေါဟာရ (Core vocabulary) တူညီမှု မရှိကြောင်း၊ ရှိနေသော တူညီချက်များသည်လည်း နှစ်ရှည်လများ ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ * '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင်:''' Glottolog၊ Ethnologue နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက "Sino-Tai" သီအိုရီကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] gkz495tvsijo94efu56366dc1i54131 1037819 1037818 2026-06-13T04:56:36Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037819 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင် (ရှမ်း) |region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]] |child2=[[Kam–Sui languages|ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)]] |child3=[[Biao language|ဗြောင် (Biao)]]–[[Lakkia language|လက္ကီးယား (Lakkia)]] |child4=[[Be languages|ဘီ (Be)]]–[[Jizhao language|ကျိကျောက် (Jizhao)]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]] |child6=[[Hlai languages|လှာအီ (Hlai)]]–[[Jiamao language|ကျားမောင့် (Jiamao)]] |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{Col-end}} |ethnicity=[[တိုင်လူမျိုးများ]] }} ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤမိသားစုသည် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian languages) နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း "Austro-Tai theory" ကို တင်ပြထားကြပြီး ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်လက်သုတေသနပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း == ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားများကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက အသိအမှတ်ပြုလာစေရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက တစ်စုတစ်စည်းတည်း အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ထွန်းမှုကို အောက်ပါအတိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားတင်ပြအပ်ပါသည်။ === ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းကာလများတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] (Sino-Tibetan) ၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် လွဲမှားစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Davies1909">Davies, H. R. (1909). ''Yün-nan: The Link Between India and the Yangtze''. Cambridge University Press. pp. 331-338.</ref> ထိုသို့ ယူဆခဲ့ကြခြင်းမှာ ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားများသည် ဟန်တရုတ်စကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ (Monosyllabic) ရှိခြင်းနှင့် အခြေခံဝေါဟာရအချို့ ဆင်တူနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအယူအဆကို ဘာသာဗေဒသမိုင်းတွင် "တရုတ်-တိုင်" (Sino-Tai) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Lafont1960">Lafont, P. B. (1960). "Les écritures tai". ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient'', 50(1), 77-93.</ref> === ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) === ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို သမိုင်းဦးခေတ် စကားလုံးများ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့် စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟိုင်နန်ကျွန်းနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အသေးစိတ်လေ့လာပြီးနောက် "Kadai" ဟူသော ဝေါဟာရကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942">Benedict, P. K. (1942). "Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia". ''American Anthropologist'', 44(4), 576-601.</ref> "Kadai" အမည်၏ ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းဘာသာစကားများတွင် "လူ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို စုစည်းပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ၊ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian) ဖြစ်သည့် မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း ထင်ရှားလှသော "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြကာ လမ်းခွဲခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942"/> === ၃။ ထိုင်း-တရုတ် (Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) === ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကမ္ဘာကျော် တိုင်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာစကား နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများ (Comparative Linguistics) ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင်စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှေးဟောင်းတရုတ်စကား (Old Chinese) ထံမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ ငှားယူထားသော "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။<ref name="Li1977">Li, F. K. (1977). ''A Handbook of Comparative Tai''. University Press of Hawaii. pp. 12-19.</ref> ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒအဖွဲ့အစည်းများက "Sino-Tai" သီအိုရီကို လုံးဝလက်မခံတော့ဘဲ ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် ပြောင်းလဲလက်ခံခဲ့ကြသည်။<ref name="Gedney1989">Gedney, W. J. (1989). ''Selected Papers on Comparative Tai Studies''. Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan. pp. 45-51.</ref> === ၄။ ခေတ်သစ် "ခရာ-ဒိုင်" (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း === ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော "Kadai" ဟူသော အမည်သည် ဒေသန္တရအုပ်စုခွဲများနှင့် ရှေးဦးဗဟိုချက်ကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ထင်ရှားသော ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက Kra-Dai (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော သိပ္ပံနည်းကျ အမည်အဖြစ် ပြောင်းလဲအဆိုပြုခဲ့သည်။<ref name="Ostapirat2005">Ostapirat, W. (2005). "Kra-Dai Languages". ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 107-111.</ref> ဤသတ်မှတ်ချက်သည် မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခု၏ အခြေခံဝေါဟာရများအပေါ် အခြေခံထားသည် - Kra (ခရာ): ယင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို "လူ" ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Ostapirat2000">Ostapirat, W. (2000). "Proto-Kra". ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 23(1), 1-251.</ref> Dai (ဒိုင်/တိုင်): တိုင်မျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း၊ တိုင်၊ ရှမ်း၊ လာအို ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Diller2008">Diller, A. V., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 7-12.</ref> === ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ === ယနေ့ခေတ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်) နိုင်ငံတကာ ဘာသာစကား သိပ္ပံစစ်တမ်းများ ဖြစ်ကြသည့် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် ကမ္ဘာ့မနုဿဗေဒ အဖွဲ့အစည်းများအားလုံးက ခရာ-ဒိုင်ကို အရှေ့တောင်အာရှ၏ သီးခြားလွတ်လပ်သော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခု အဖြစ် အခိုင်အမာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသိအမှတ်ပြု ထားကြပြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Glottolog">Hammarström, H., Forkel, R., & Haspelmath, M. (eds.). (2025). ''Glottolog 5.0: Families - Kra-Dai''. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.</ref> == မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Ostapirat2005">{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ယနေ့ခေတ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြဆဲဖြစ်သော [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် "[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越) ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Pain2008">{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}</ref> ပိုင်ယွဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးအတွင်းမှ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤမနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်ပြိုင်ဘာသာစကားဗေဒ အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="Pittayaporn2014">{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ == မျိုးရိုးဗီဇဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုပြ သစ်ပင်ပုံစံ လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မျိုးနွယ်များ]] ([[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] စသည်) သည် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးဖြစ်သော O1b branch (အထူးသဖြင့် O-M95 နှင့် O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆိုပါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးသည် လမ်းကြောင်းခွဲ၍ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင်) နှင့် ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) ဟူ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bellwood2018">{{cite book |last=Bellwood |first=P. |title=First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective |publisher=Wiley-Blackwell |year=2018}}</ref> ခရာ-ဒိုင် (တိုင်-ကဒိုင်) လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် အဓိကတွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သည့် O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တို့၏ ပေါင်းစပ်တည်ရှိပုံသည် သီးခြားဝိသေသလက္ခဏာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}</ref> အဆိုပါ ဗီဇနှစ်ခုအနက် O-M95 ဗီဇကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နွယ်ဝင်များတွင်လည်းကောင်း၊ O-M7 ဗီဇကို တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] အချို့တွင်လည်းကောင်း သီးခြားစီ အသီးသီး တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ဗီဇတစ်ခုမှာ ပါဝင်မှုမရှိသလောက် အလွန်နည်းပါးသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း၊ ကျွမ်း) လူမျိုးစုများတွင်မူ အဆိုပါ O-M95 ရော O-M7 ဗီဇနှစ်ခုစလုံးသည် လူဦးရေအများစု၌ မြင့်မားသော အချိုးအစားဖြင့် ဒွန်တွဲ၍ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခုလုံးတွင် ဤကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ ဒွန်တွဲပေါင်းစပ်မှုကို အလွန်နည်းပါးစွာသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြားအုပ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုနည်းပါးဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတစ်ခုအနေဖြင့် ရေရှည်ရပ်တည်ခဲ့သည့် သီးခြားမျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဒီအန်အေ သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="You2020">{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}</ref> ==အမည်သုံးစွဲမှု== '''ခရာ-ဒိုင်''' (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိက အကိုင်းအခက်နှစ်ခုဖြစ်သော '''ခရာ''' (Kra) နှင့် '''တိုင်''' (Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယခင်က "တိုင်-ခဒိုင်" (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က "ခဒိုင်" (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက "Kadai" သည် "Tai" နှင့် "Kra" ကို သီးခြားသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျသော "ခရာ-ဒိုင်" (Kra–Dai) ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။ ယခင်က ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအထောက်အထားများကြောင့် ၎င်းကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည် - * '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' [[Paul K. Benedict]] က "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ * '''၁၉၇၇ ခုနှစ်:''' Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က ခရာ-ဒိုင် နှင့် တရုတ်-တိဗက် အကြားတွင် ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ (Regular sound correspondences) မရှိကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ * '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ:''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား အခြေခံဝေါဟာရ (Core vocabulary) တူညီမှု မရှိကြောင်း၊ ရှိနေသော တူညီချက်များသည်လည်း နှစ်ရှည်လများ ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ * '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင်:''' Glottolog၊ Ethnologue နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက "Sino-Tai" သီအိုရီကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] pazuh2b9hya4kpjjyyzjkg9hbxvp4k8 1037824 1037819 2026-06-13T05:03:11Z Chenzeyan29 141880 /* အမည်သုံးစွဲမှု */ 1037824 wikitext text/x-wiki '''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။ {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု |name=ခရာ-ဒိုင် |altname=တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင် (ရှမ်း) |region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]] |familycolor=Tai-Kadai |protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]] |family= ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကားမိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု |child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]] |child2=[[Kam–Sui languages|ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)]] |child3=[[Biao language|ဗြောင် (Biao)]]–[[Lakkia language|လက္ကီးယား (Lakkia)]] |child4=[[Be languages|ဘီ (Be)]]–[[Jizhao language|ကျိကျောက် (Jizhao)]] |child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]] |child6=[[Hlai languages|လှာအီ (Hlai)]]–[[Jiamao language|ကျားမောင့် (Jiamao)]] |glotto=taik1256 |glottorefname=Tai–Kadai |map=Taikadai-en.svg |mapcaption=ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}} {{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}} {{Col-end}} |ethnicity=[[တိုင်လူမျိုးများ]] }} ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}</ref> ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော "Sino-Tai" (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref> လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤမိသားစုသည် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian languages) နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း "Austro-Tai theory" ကို တင်ပြထားကြပြီး ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်လက်သုတေသနပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း == ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားများကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက အသိအမှတ်ပြုလာစေရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက တစ်စုတစ်စည်းတည်း အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ထွန်းမှုကို အောက်ပါအတိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားတင်ပြအပ်ပါသည်။ === ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းကာလများတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] (Sino-Tibetan) ၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် လွဲမှားစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Davies1909">Davies, H. R. (1909). ''Yün-nan: The Link Between India and the Yangtze''. Cambridge University Press. pp. 331-338.</ref> ထိုသို့ ယူဆခဲ့ကြခြင်းမှာ ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားများသည် ဟန်တရုတ်စကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ (Monosyllabic) ရှိခြင်းနှင့် အခြေခံဝေါဟာရအချို့ ဆင်တူနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအယူအဆကို ဘာသာဗေဒသမိုင်းတွင် "တရုတ်-တိုင်" (Sino-Tai) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Lafont1960">Lafont, P. B. (1960). "Les écritures tai". ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient'', 50(1), 77-93.</ref> === ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) === ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို သမိုင်းဦးခေတ် စကားလုံးများ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့် စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟိုင်နန်ကျွန်းနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အသေးစိတ်လေ့လာပြီးနောက် "Kadai" ဟူသော ဝေါဟာရကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942">Benedict, P. K. (1942). "Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia". ''American Anthropologist'', 44(4), 576-601.</ref> "Kadai" အမည်၏ ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းဘာသာစကားများတွင် "လူ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို စုစည်းပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ၊ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian) ဖြစ်သည့် မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း ထင်ရှားလှသော "Austro-Tai" သီအိုရီကို တင်ပြကာ လမ်းခွဲခဲ့သည်။<ref name="Benedict1942"/> === ၃။ ထိုင်း-တရုတ် (Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) === ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကမ္ဘာကျော် တိုင်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာစကား နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများ (Comparative Linguistics) ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင်စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှေးဟောင်းတရုတ်စကား (Old Chinese) ထံမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ ငှားယူထားသော "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။<ref name="Li1977">Li, F. K. (1977). ''A Handbook of Comparative Tai''. University Press of Hawaii. pp. 12-19.</ref> ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒအဖွဲ့အစည်းများက "Sino-Tai" သီအိုရီကို လုံးဝလက်မခံတော့ဘဲ ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် ပြောင်းလဲလက်ခံခဲ့ကြသည်။<ref name="Gedney1989">Gedney, W. J. (1989). ''Selected Papers on Comparative Tai Studies''. Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan. pp. 45-51.</ref> === ၄။ ခေတ်သစ် "ခရာ-ဒိုင်" (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း === ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော "Kadai" ဟူသော အမည်သည် ဒေသန္တရအုပ်စုခွဲများနှင့် ရှေးဦးဗဟိုချက်ကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ထင်ရှားသော ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက Kra-Dai (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော သိပ္ပံနည်းကျ အမည်အဖြစ် ပြောင်းလဲအဆိုပြုခဲ့သည်။<ref name="Ostapirat2005">Ostapirat, W. (2005). "Kra-Dai Languages". ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 107-111.</ref> ဤသတ်မှတ်ချက်သည် မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခု၏ အခြေခံဝေါဟာရများအပေါ် အခြေခံထားသည် - Kra (ခရာ): ယင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို "လူ" ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Ostapirat2000">Ostapirat, W. (2000). "Proto-Kra". ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 23(1), 1-251.</ref> Dai (ဒိုင်/တိုင်): တိုင်မျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း၊ တိုင်၊ ရှမ်း၊ လာအို ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။<ref name="Diller2008">Diller, A. V., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 7-12.</ref> === ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ === ယနေ့ခေတ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်) နိုင်ငံတကာ ဘာသာစကား သိပ္ပံစစ်တမ်းများ ဖြစ်ကြသည့် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် ကမ္ဘာ့မနုဿဗေဒ အဖွဲ့အစည်းများအားလုံးက ခရာ-ဒိုင်ကို အရှေ့တောင်အာရှ၏ သီးခြားလွတ်လပ်သော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခု အဖြစ် အခိုင်အမာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသိအမှတ်ပြု ထားကြပြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Glottolog">Hammarström, H., Forkel, R., & Haspelmath, M. (eds.). (2025). ''Glottolog 5.0: Families - Kra-Dai''. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.</ref> == မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ == ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Ostapirat2005">{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ယနေ့ခေတ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြဆဲဖြစ်သော [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် "[[ပိုင်ယွဲ့]]" (Bai Yue; 百越) ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Pain2008">{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}</ref> ပိုင်ယွဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးအတွင်းမှ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤမနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်ပြိုင်ဘာသာစကားဗေဒ အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="Pittayaporn2014">{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ == မျိုးရိုးဗီဇဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုပြ သစ်ပင်ပုံစံ လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မျိုးနွယ်များ]] ([[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] စသည်) သည် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးဖြစ်သော O1b branch (အထူးသဖြင့် O-M95 နှင့် O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆိုပါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးသည် လမ်းကြောင်းခွဲ၍ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင်) နှင့် ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) ဟူ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bellwood2018">{{cite book |last=Bellwood |first=P. |title=First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective |publisher=Wiley-Blackwell |year=2018}}</ref> ခရာ-ဒိုင် (တိုင်-ကဒိုင်) လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် အဓိကတွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သည့် O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တို့၏ ပေါင်းစပ်တည်ရှိပုံသည် သီးခြားဝိသေသလက္ခဏာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sun2013">{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}</ref> အဆိုပါ ဗီဇနှစ်ခုအနက် O-M95 ဗီဇကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နွယ်ဝင်များတွင်လည်းကောင်း၊ O-M7 ဗီဇကို တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] အချို့တွင်လည်းကောင်း သီးခြားစီ အသီးသီး တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ဗီဇတစ်ခုမှာ ပါဝင်မှုမရှိသလောက် အလွန်နည်းပါးသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း၊ ကျွမ်း) လူမျိုးစုများတွင်မူ အဆိုပါ O-M95 ရော O-M7 ဗီဇနှစ်ခုစလုံးသည် လူဦးရေအများစု၌ မြင့်မားသော အချိုးအစားဖြင့် ဒွန်တွဲ၍ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Kutanan2018">{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခုလုံးတွင် ဤကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ ဒွန်တွဲပေါင်းစပ်မှုကို အလွန်နည်းပါးစွာသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြားအုပ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုနည်းပါးဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတစ်ခုအနေဖြင့် ရေရှည်ရပ်တည်ခဲ့သည့် သီးခြားမျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဒီအန်အေ သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="You2020">{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}</ref> ==အမည်သုံးစွဲမှု== ခရာ-ဒိုင် (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤဘာသာစကားမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိကအကိုင်းအခက်ကြီး နှစ်ခုဖြစ်သော ခရာ (Kra) နှင့် တိုင်(Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခင်က ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကတွင် ဤအုပ်စုကို "တိုင်-ခဒိုင်" (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ်က သုံးစွဲခဲ့သော "ခဒိုင်" (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက "Kadai" ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် "Tai" နှင့် "Kra" အုပ်စုနှစ်ခုကြား သီးခြားကွဲပြားမှုကို တိကျစွာ မပြသနိုင်ဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းမျိုး ဖြစ်နေသည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျမှုရှိသော '''"ခရာ-ဒိုင်" (Kra–Dai)''' ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်း သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။ ==== တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ်မှ ပယ်ဖျက်ခြင်းဆိုင်ရာ မှတ်တိုင်များ ==== သမိုင်းတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် နှစ်ရှည်လများ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအချက်အလက်များနှင့် သုတေသန မှတ်တိုင်များကြောင့် ၎င်းအယူအဆကို လုံးဝပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည် - * '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ (Austro-Tai သီအိုရီ):''' ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က "Austro-Tai" သီအိုရီကို မိတ်ဆက်တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ်မှ ခွဲထုတ်ကာ အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) ဘာသာစကားများနှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ပထမဆုံးအကြိမ် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ * '''၁၉၇၇ ခုနှစ် (အသံစနစ် သက်သေပြချက်):''' ပညာရှင် Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့၏ သုတေသနများအရ ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများအကြားတွင် မျိုးရိုးတူညီပါက မလွဲမသွေရှိရမည့် "ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ" (Regular sound correspondences) လုံးဝမရှိကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ * '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ (အခြေခံဝေါဟာရ ခွဲခြားခြင်း):''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီမှုကိုပြသည့် "အခြေခံဝေါဟာရ" (Core vocabulary) များ တူညီမှုမရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အကြား တွေ့ရှိရသော တူညီချက်များသည် နှစ်ရှည်လများ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် "မွေးစားစကားလုံးများ" (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပညာရှင်များက ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။ * '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင် (သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုဖြစ်ခြင်း):''' ကမ္ဘာ့ဘာသာစကား စစ်တမ်းများဖြစ်သော Glottolog၊ Ethnologue နှင့် ခေတ်သစ်နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက "Sino-Tai" သီအိုရီကို တရားဝင် လုံးဝပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို ကမ္ဘာ့အဓိက သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် အခိုင်အမာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ == Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ - '''သဒ္ဒါပုံစံ''' SVO word order (Subject–Verb–Object) ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“ (မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။) '''Tonal system''' Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။ '''Monosyllabic words''' Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။ '''Serial verb constructions''' Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား) == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] e8t27fg61kr8x5muvjar070mg0279eo 0 274167 1037826 1035682 2026-06-13T05:07:53Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037826 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | agency_name = မြန်မာအာကာသအေဂျင်စီ | native_name = Myanmar Space Agency | abbreviation = MSA | seal = Myanmar Space Agency logo.png | seal_width = 150px | seal_caption = မြန်မာ အာကာသအေဂျင်စီ၏ အမှတ်တံဆိပ် | formed = {{start date and age|2025|06|01}} | jurisdiction = {{flagicon|Myanmar}} မြန်မာနိုင်ငံ | headquarters = ပါရမီလမ်း၊[[လှိုင်မြို့နယ်]]၊[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] | chief1_name ={{Bulleted list | ဒေါက်တာ စိုးမြင့်မောင် <br/> {{small|(အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်)}} | ဒေါက်တာ မျိုးသန့် <br/> {{small|(ဒုတိယအမှုဆောင်အရာရှိချုပ်)}} }} | parent_department = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] တိုက်ရိုက် ကွပ်ကဲသည့် အေဂျင်စီ | agency_type = အစိုးရ အေဂျင်စီ | website = http://msa.gov.mm }} '''မြန်မာ အာကာသ အေဂျင်စီ''' (အင်္ဂလိပ်: '''Myanmar Space Agency'''; အတိုကောက် '''MSA''') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] လက်အောက်ရှိ အစိုးရအေဂျင်စီ ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁ ရက်တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] အမိန့်အမှတ် (၃၈/၂၀၂၅) ဖြင့် တရားဝင် စတင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။အေဂျင်စီသည် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကွဲမှုအောက်တွင် ရှိပြီး အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်က ဦးဆောင်သည်။ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်ရာထူးကို ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဆင့်နှင့် တူညီစွာထားရှိသော်လည်း သီးသန့်အရာထမ်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ လက်ရှိအမှုဆောင်အရာရှိချုပ်မှာ ဒေါက်တာ စိုးမြင့်မောင် ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယအမှုဆောင်အရာရှိချုပ်မှာ ဒေါက်တာ မျိုးသန့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/07/09/61570|title=စစ်ကောင်စီက မြန်မာအာကာသအေဂျင်စီ(MSA) ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်|work=Mizzima Burmese|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၅}}</ref> == ရည်ရွယ်ချက် == အေဂျင်စီ၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ငြိမ်းချမ်းသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အာကာသစူးစမ်းလေ့လာမှုများ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဆောင်ရွက်မှုများသည် အမျိုးသားလုံခြုံရေး၊သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် သယံဇာတထိန်းသိမ်းရေး၊စိုက်ပျိုးရေး၊သဘာဝဘေးအန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် တုံ့ပြန်ရေး၊ပြည်သူ့လူမှုဘဝဖွံ့ဖြိုးရေး စသည့် ရည်ရွယ်ချက်များအတွက် အထောက်အကူပြုရန် ဖြစ်သည်ဟု ထုတ်ပြန်ထားသည်။ထို့အပြင် ယင်းအေဂျင်စီသည် အာကာသနည်းပညာကျွမ်းကျင်သူ မျိုးဆက်သစ်များ မွေးထုတ်ပေးခြင်း၊ နိုင်ငံပိုင်နှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် ဂြိုဟ်တုများ လွှတ်တင်ခြင်း၊ ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် လည်ပတ်စောင့်ရှောက်ခြင်းစသည့် လုပ်ငန်းများကိုလည်း လက်ခံဆောင်ရွက်သွားမည်ဟုလည်း ကြေညာထားသည်။ == အေဂျင်စီ၏ ဆောင်ရွက်မှုများ == မြန်မာအာကာသအေဂျင်စီ (MSA) သည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ဆောင်ရွက်သည့် နိုင်ငံတော်တစ်ဝန်းလုံးရှိ လူဦးရေနှင့် သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရေးလုပ်ငန်းစဉ်၌ အေဂျင်စီ၏ ERS နည်းပညာနှင့် GIS နည်းပညာများ အသုံးပြုကာ ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံများ ရယူခဲ့ပြီး အချက်အလက်သိပ္ပံနည်းပညာဌာနမှ အခြားသော ဒေတာများနှင့် ပေါင်းစပ်စိစစ်၍ အနီးစပ်ဆုံးသော လူဦးရေသန်းခေါင်စာရင်းကို ခန့်မှန်းတွက်ချက်ခြင်းလုပ်ငန်းများတွင် ပူးပေါင်းပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် အင်အားပြင်းထန်သော [[၂၀၂၅ မြန်မာ ငလျင်|မန္တလေးငလျင်]] နှင့် ပတ်သက်၍လည်း အချက်အလက်သိပ္ပံနည်းပညာနှင့် ဂြိုဟ်တုနည်းပညာများ အသုံးပြုကာ ငလျင်ကြောင့် ပျက်စီးပြောင်းလဲသွားသည့် မြေပြင်အခြေအနေ ဆန်းစစ်ဖော်ထုတ်ချက်များကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး၊ ငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ထိခိုက်ခဲ့သည့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များကို ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံများ ရိုက်ကူး၍ အချက်အလက်သိပ္ပံနည်းပညာများဖြင့် စိစစ်အကဲဖြတ်ကာ တိကျသည့် ဒေတာများကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ထိုဖော်ထုတ်မှုသည် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုများနှင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်များအတွက် ကောင်းစွာအထောက်အကူပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ကလေးငယ်များ၏ အာကာသနှင့် သိပ္ပံဆိုင်ရာ စိတ်ကူးစိတ်သန်းများကို လှုံ့ဆော်ပေးရန်နှင့် အနာဂတ်မြန်မာနိုင်ငံတွင် အာကာသယာဉ်မှူးများ၊ သိပ္ပံပညာရှင်များ၊ အင်ဂျင်နီယာများနှင့် ကဏ္ဍအလိုက် ပညာရှင်များ ပေါ်ထွက်လာစေရန် ရည်ရွယ်ချက်များဖြင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ [[ပြည်သူ့ရင်ပြင်နှင့် ပြည်သူ့ဥယျာဉ်|ပြည်သူ့ရင်ပြင်]]၌ [[အာကာသပြတိုက် (ရန်ကုန်)]] ကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။လက်ရှိတွင် မြန်မာအကာသအေဂျင်စီသည် [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန]]၊ [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန]]၊ [[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန]]၊ [[စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန]]နှင့် [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန]] စသည့် ဝန်ကြီးဌာနများနှင့် ပူးပေါင်းကာ အချက်အလက်သိပ္ပံနှင့် ဂြိုဟ်တုနည်းပညာများကို အသုံးပြု၍ နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အကူပြုလုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ == နောက်ခံသမိုင်းအချက်အလက်များ == === အစောပိုင်းကာလများ === မြန်မာနိုင်ငံသည် ၁၉၇၉ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၂ ရက် တွင် ဂြိုဟ်တု ဆက်သွယ်ရေး စနစ်ကို   Geostationary ပတ်လမ်း Indian Ocean Region (IOR) 60 Degree East တည်နေရာရှိ Intelsat V ဂြိုဟ်တုကို အသုံးပြုပြီး၊ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး နှင့် TV receiving တို့ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဇန်နဝါရီလက စ၍ နယ်စပ်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အတွက် ပြည်တွင်း ဂြိုဟ်တု ဆက်သွယ်ရေး စနစ်ကို Geostationary ပတ်လမ်းရှိ AsiaSat-1 ကို အသုံးပြု၍ ပြည်တွင်း တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး နှင့် TV ထပ်ဆင့်လွှင့် စနစ်များကို ဆက်လက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ပြည်တွင်း ဂြိုဟ်တု ဆက်သွယ်ရေး စနစ်ကိုမူ ၁၉၉၈ ခုနှစ်၊ ဇွန်လတွင် Geostationary ပတ်လမ်း ရှိ  ThaiCom 3 အား ပြောင်းလဲပြီး အသုံးပြုခဲ့သည်။အထက်ပါ ဂြိုဟ်တု အသုံးပြုခြင်းများသည် တခြားနိုင်ငံများမှ လွှင့်တင်ထားခြင်းများကို ငှားရမ်း အသုံးပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-plan-to-set-up-own-satellite-system/3831588.html|title=ဂြိုဟ်တုဆက်သွယ်ရေးစနစ် မြန်မာ စတော့မည်|work=VOA|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၃၀ ဧပြီ ၂၀၁၇}}</ref> === ၂၀၁၁ - ၂၀၁၆ === ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ဇွန်လ တွင် [[ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ|ဦးသိန်းစိန်အစိုးရ]]၊ [[ဆက်သွယ်ရေး၊ စာတိုက်နှင့် ကြေးနန်းဝန်ကြီးဌာန|ဆက်သွယ်ရေး၊ စာတိုက်နှင့် ကြေးနန်း ဝန်ကြီးဌာန]] ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးတင့်လွင် သည် မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၂ဝဝ ခန့် ကုန်ကျမည့် ဂြိုဟ်တုတစ်လုံးကို ဝယ်ယူပြီးလျှင်၊ ရုရှား၊ တရုတ်၊ ဂျပန် ဂြိုဟ်တုကုမ္ပဏီ များနှင့် ပူးပေါင်းကာ လွှတ်တင်သွားရန် ရှိကြောင်း ပြောဆိုခဲ့ခြင်းဖြင့် ကိုယ်ပိုင်ဂြိုဟ်တု လွှတ်တင်နိုင်ရေး ခြေလှမ်း အစပျိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2011/06/110614_burma_space|title=မြန်မာပြည်က ဂြိုဟ်တု ပူးတွဲဝယ်မည်|work=BBC|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၄ ဇွန် ၂၀၁၁}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်၊ဧပြီလ တွင် [[ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ|ဦးသိန်းစိန်အစိုးရ]]သည် လက်ကိုင်တယ်လီဖုန်း ဆင်းမ်ကတ် (SIM Card) ဈေးများ ကျဆင်းနိုင်ရေးအား ရည်ရွယ်သည့် မြန်မာနိုင်ငံ အနေဖြင့် ဂြိုဟ်တုတလုံး လွှတ်တင်ရန်အတွက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကြေးနန်းဆက်သွယ်ရေး အဖွဲ့ (International Telecommunication Union – ITU) နှင့် ပူးပေါင်းပြီး ၁၈ လကြာ အကောင်အထည် ဖော်သွားမည့် ဆွေးနွေးနေသည့် အစီအစဉ်အား စတင်ချပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2012/04/19/8694.html|title=ဖုန်းဈေးတွေ ဖြည်းဖြည်းချင်းတော့ ကျသွားမှာပါ|work=The Irrawaddy|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၉ ဧပြီ ၂၀၁၂}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ်၊ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဦးသိန်းစိန်အစိုးရ သည် မြန်မာနိုင်ငံ အတွက် ပထမဆုံး တိုက်ရိုက် သုံးနိုင်မည့် ဂျပန် အကူအညီ ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ အတွက် ကမ္ဘာ မြေပြင် လေ့လာရေး ဂြိုဟ်တု တစ်ခု ကို ၂ဝ၁၃-၁၄ ခုနှစ် တွင် လွှတ်တင်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ Earth Observation Satellite ဟုခေါ်သည့် ကမ္ဘာမြေ လေ့လာရေး ဂြိုဟ်တု လွှတ်တင်နိုင်ရေး ကြိုးပမ်းမှုသည် ယခင် တခြားနိုင်ငံဂြိုဟ်တုများမှ တဆင့်ခံ သုံးစရာ မလိုတော့ဘဲ သတင်းအချက်အလက်များကို တိုက်ရိုက်ယူပြီး အသုံးချနိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2013/02/130226_burmesesatellite|title=မြန်မာ ဂြိုဟ်တု လွှတ်ဖို့ ဂျပန်ကူ|work=BBC|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၃}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ဒီဇင်ဘာ တွင် နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဂြိုဟ်တုကို ငါးနှစ်အတွင်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီး ပတ်လမ်းကြောင်းသို့ လည်ပတ်ရန် အစီအစဉ်ကို ဦးသိန်းစိန်အစိုးရသည် အကြမ်းဖျင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.satellitetoday.com/government-military/2014/12/11/myanmar-to-own-first-satellite-in-five-years-time/|title=Myanmar to Own First Satellite in Five Years Time|work=Via Satellite|access-date=1 Sep 2025|date=11 Dec 2014}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊မေ ၁ ရက် တွင် မြန်မာအစိုးရသည် MyanmarSat-1 ကို တောင်အမေရိကတိုက်၊ ဂိုင်ယားနိုင်ငံ၊ ကော်ရီးကမ်းခြေမြို့ရှိ ဂြိုဟ်တုလွတ်တင်ရေးစခန်းမှ Geostationary orbit သို့ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ထိုဂြိုဟ်တုသည် ငှားရမ်းအသုံးပြုသည့် ဂြိုဟ်တု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-49087623|title=ဆက်သွယ်ရေးဂြိုဟ်တု Myanmar Sat-2 ကို ဩဂုတ် ၃ ရက်မှာ လွှတ်တင်မယ်|work=BBC|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၁၉}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/124500|title=မိတ္ထီလာ မြန်မာ့လေကြောင်းနှင့် အာကာသပညာတက္ကသိုလ်က ထိန်းချုပ်မည့် အနိမ့်ပျံ မြေပြင်စူးစမ်း လေ့လာရေး ကိုယ်ပိုင်ဂြိုဟ်တုကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလဆန်းခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံမှလွှတ်တင်မည်|work=Eleven Media Group|access-date=၁ စစက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၁၉|archive-date=12 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912210133/https://news-eleven.com/article/124500|url-status=dead}}</ref> === ၂၀၁၇ - ၂၀၂၁ === [[ဦးထင်ကျော်အစိုးရ]] သည်၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂၅ ရက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံပိုင်ဂြိုဟ်တုစနစ်တည်ထောင်ရေးဦးဆောင်ကော်မတီ ကို ဒုတိယသမ္မတ [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] ဦးဆောင်၍ အဖွဲ့ဝင်(၁၃)ဦးဖြင့် လည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံပိုင်ဂြိုဟ်တုစနစ်တည်ထောင်ရေးလုပ်ငန်းကော်မတီကို [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး [[သန့်စင်မောင်|ဦးသန့်စင်မောင်]] ဦးဆောင်၍ (၉)ဦးဖြင့် လည်းကောင်း ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၂၈ ရက် တွင် မြန်မာအစိုးရသည် မြန်မာနိုင်ငံပိုင်ဂြိုဟ်တုစနစ်တည်ထောင်ရေးဦးဆောင်ကော်မတီ ၏ ပထမအကြိမ် စည်းဝေးပွဲကို ပြုလုပ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံ Space Agency အာကာသဌာန တည်ထောင်ရေးအတွက် စတင် အကောင်အထည် ဖော်သွားမည့် သတင်းစကားကိုလည်း ဖြန့်ဝေအသိပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-plan-to-set-up-own-satellite-system/3831588.html|title=ဂြိုဟ်တုဆက်သွယ်ရေးစနစ် မြန်မာ စတော့မည်|work=VOA|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၃၀ ဧပြီ ၂၀၁၇}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇွန် ၁ ရက် တွင် Myanmar Sat 2 ဂြိုဟ်တု တည်ဆောက်နိုင်ရေး မြန်မာနိုင်ငံ ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်ရှိ သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ နှင့် ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးဦးစီးဌာန နှင့် Intelsat Global Sales & Marketing Limited တို့ သဘောတူ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ စုစုပေါင်းကုန်ကျစရိတ်သည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၅၅ ဒသမ ၇ သန်း ရှိ သည်။<ref>{{cite web|url=https://mm.myanmartechpress.com/myanmarsatellitesystem/|title=မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကိုယ်ပိုင်ဂြိုဟ်တုတည်ထောင်နိုင်ရန် အဆင့်(၃)ဆင့် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိ|work=Myanmar Tech Press|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၂ ဧပြီ ၂၀၁၉}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.dvb.no/post/341057|title=Myanmar Sat 2 ဂြိုဟ်တု လွှတ်တင် (ရုပ်သံ - Live)|work=DVB|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၉}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇွန်လ နှင့် ဇူလိုင်လတို့တွင် အချိုးကျ ပူးတွဲပိုင်ဆိုင်မည့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၅၅ ဒသမ ၇ သန်းတန် MyanmarSat-2 ဂြိုဟ်တုကို အာကာသသို့ လွှတ်တင်ရန် လျာထားခဲ့သည်။သို့သော်လည်း ထိုလျာထားဆောင်ရွက်ချက်မှာ အတူတကွ လွှတ်တင်မည့်အခြားအဖွဲ့အစည်းပိုင်ဂြိုဟ်တုများ အဆင်သင့်ဖြစ်မှုနှောင့်နှေးခဲ့ခြင်းကြောင့် ပျက်ပြယ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.duwun.com.mm/article/mnmaiupiu-kuiypuigiltu-lttmkkui-eui-id17296|title=မြန်မာနိုင်ငံပိုင် ကိုယ်ပိုင်ဂြိုဟ်တု လွှတ်တင်မည့်ရက်ကို ရွှေ့ဆိုင်း|work=Duwun|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၀၁၉}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၆ ရက်နေ့ အင်္ဂါနေ့ ဒေသ စံတော်ချိန် ညနေ ၄ နာရီခွဲ (၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၇ ရက်၊ မြန်မာစံတော်ချိန် နံနက် ၂ နာရီ အချိန်) တွင် တောင်အမေရိကတိုက် ရှိ ပြင်သစ်နိုင်ငံ Arianespace Launch အာကာသစခန်းမှနေ၍ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် ကြေးနန်းဆက်သွယ်ရေး ပိုအားကောင်းလာစေမည့် Myanmar Sat 2 အတွက် အဓိက ဝန်ဆောင်ပေးမည့် Intelsat 39 ဆက်သွယ်ရေး ဂြိုဟ်တုကို အောင်မြင်စွာ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ အချိုးကျ ပူးတွဲပိုင်ဆိုင်မည့် MyanmarSat-2 ဆက်သွယ်ရေး ဂြိုဟ်တု သည် Maxar Technologies က ထုတ်လုပ်ပြီး Arianespace ဂြိုဟ်တု လွှတ်တင်စင်မှ Ariane 5 ဂြိုဟ်တု ဖြင့် ပစ်လွှတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။အဆိုပါ Intelsat 39 ဆက်သွယ်ရေး ဂြိုဟ်တုသည် ကမ္ဘာပတ် လမ်းကြောင်း ပေါ်ရှိ ကမ္ဘာကြီး၏ အီကွေတာမျဉ်း နှင့် လောင်တီကျူ့အရှေ့ ၆၂ ဒီဂရီ တွင် လည်ပတ်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-sat-2-launch-sucessfully-/5032125.html|title=မြန်မာ့ဆက်သွယ်ရေးပိုကောင်းစေမယ့် Intelsat 39 ဂြိုဟ်တုအောင်မြင်စွာ လွှတ်တင်|work=VOA Burmese|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၉}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ဩဂုတ် ၃၀ ရက် တွင် [[ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ|ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ]] သည် မြန်မာနိုင်ငံက အလုံးစုံပိုင်ဆိုင်သည့် ကိုယ်ပိုင်ဂြိုဟ်တုလွှတ်တင်ရေး အတွက် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ Hokkaido တက္ကသိုလ်က ကမ်းလှမ်းထားသည့်အကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/duttiysmmtt-uumngche-mnmaaniungngnpiunggiuhttucnc-ttnnytheaangre-uucheaangkeaamttiie-chtttthmakim|title= ဒုတိယသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေ မြန်မာနိုင်ငံပိုင်ဂြိုဟ်တုစနစ် တည်ထောင်ရေး ဦးဆောင်ကော်မတီ၏ ဆဋ္ဌမအကြိမ် လုပ်ငန်းညှိနှိုင်းအစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက် အမှာစကားပြောကြား |work=Myanmar Digital News|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၃၀ ဩဂုတ် ၂၀၁၉}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊မေ ၁၁ ရက် တွင် မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် ပထမဆုံးသော ဂြိုဟ်တုလွှတ်တင်မှုကို ဂျပန်နိုင်ငံ ၏ နည်းပညာအကူအညီ ဖြင့် ၂၀၂၁ ခုနှစ် တွင် စတင်နိုင်မည်ဟု ဂျပန်အခြေစိုက် Nikkei Asian Review က သတင်းရေးသား ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.dvb.no/post/387578|title=မြန်မာပိုင် ပထမဆုံးဂြိုဟ်တု ဂျပန်အကူအညီဖြင့် ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် စတင်လွှတ်တင်မည်|work=DVB|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၂ မေ ၂၀၂၀}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀ ရက် တွင် မြန်မာ့ ပထမဆုံးဂြိုဟ်တု ([[လောကနတ်-၁|လောကနတ် -၁]] ) ကို NASA အမေရိကန်အာကာသစူးစမ်းရေးဌာန မှ ISS နိုင်ငံတကာအာကာသစခန်းဆီသို့ တခြား ပစ္စည်းကရိယာများနှင့်အတူ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ဂျပန်အာကာသစူးစမ်းရေး JAXA ၏ Kibo စူးစမ်းရေးယာဉ်ထဲတွင် သိမ်းဆည်းခဲ့သည်။ ထို မြန်မာ့ ပထမဆုံးဂြိုဟ်တု သည် မြန်မာနိုင်ငံ လေကြောင်း နှင့် အာကာသ ပညာ တက္ကသိုလ် MAEU နှင့် ပူးတွဲပြုလုပ်သည့် စီမံကိန်းအရ ဂျပန်နိုင်ငံ Hokkaido တက္ကသိုလ်က တည်ဆောက်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ဂြိုဟ်တု တွင် ကီလိုဂရမ် ၅၀ လေးသည့် microsatellites ဂြိုဟ်တုသေးလေး ၂ ခုပါဝင်ပြီး နိုင်ငံတွင်း စိုက်ပျိုးရေး နှင့် ငါးလုပ်ငန်းဌာနအတွက် စောင့်ကြည့်လေ့လာမှုများ လုပ်ဆောင်မည့် ကင်မရာများ တပ်ဆင်ထားသည်။<ref>{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/business/aerospace-defense-industries/myanmar-to-launch-its-first-satellite-in-2021-with-japan-s-help|title=Myanmar to launch its first satellite in 2021 with Japan's help|work=Nikkei Asia|access-date=1 Sep 2025|date=11 May 2020}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊မတ်လတွင် ကမ္ဘာ့မြေပြင်အထက် မိုင် ၂၅၀ ကျော် တွင် ရှိသည့် မြန်မာ့ ပထမဆုံးဂြိုဟ်တု ([[လောကနတ်-၁|လောကနတ် -၁]] ) ကို ISS နိုင်ငံတကာအာကာသ စခန်း တွင် အသုံးမပြုသေးဘဲ ယာယီသိမ်းထားရန် ဂျပန်အာကာသအေဂျင်စီ နှင့် ဂျပန်တက္ကသိုလ်တို့က ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/Myanmar-aero-and-space-satellite-japan-Hokkaido-iss-/5812609.html|title=မြန်မာ့ပထမဆုံးဂြိုဟ်တု နိုင်ငံတကာအာကာသစခန်းမှာ ယာယီသိမ်းထားမည်|work=VOA|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၂ မတ် ၂၀၂၁}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း အခြေအနေ === ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ဇူလိုင် ၁၁ ရက် တွင် စစ်ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] သည် ရုရှားနိုင်ငံ၊မော်စကိုမြို့ တွင် ရုရှားသမ္မတ၏နိုင်ငံတကာအာကာသဆိုင်ရာအထူးသံတမန် နှင့် Roscosmos အထွေထွေညွန်ကြားရေးမှူးချုပ် Dr.Dmity Rogozin နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://cincds.gov.mm/node/18647?d=1|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ နိုင်ငံတော် ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံနှင့် နှစ်နိုင်ငံကဏ္ဍပေါင်းစုံ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ တိုးမြှင့်နိုင်ရေး ဆွေးနွေးဆောင်ရွက်|work=CINCDS Myanmar|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၂}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊စက်တင်ဘာ ၉ ရက် တွင် စစ်ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် သည် ရုရှားရှိ Vostochny Cosmodrome အာကာသယာဉ် လွှတ်တင်ရေးစခန်းသို့ သွားရောက်လေ့လာခဲ့သည်။ရုရှားအာကာသကော်ပိုရေးရှင်း State Space Corporation “Roscosmos” အထွေထွေညွန်ကြားရေးမှူးချုပ် Mr.Yuri Borisov နှင့် တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/30175|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် မြန်မာအဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ Vostochny Cosmodrome အာကာသယာဉ်လွှတ်တင်ရေးစခန်းသို့ သွားရောက်လေ့လာ|work=MWD Webportal|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက် တွင် NLD အစိုးရလက်ထက် ဖွဲ့စည်းထားခဲ့သည့် မြန်မာနိုင်ငံပိုင် ဂြိုဟ်တုစနစ်တည်ထောင်ရေး လုပ်ငန်းကော်မတီကို စစ်ခေါင်းဆောင်က ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီး၊ယင်းအစား [[မြထွန်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီးမြထွန်းဦး]] ပါဝင်သည့် မြန်မာနိုင်ငံပိုင်ဂြိုဟ်တုစနစ် တည်ထောင်ရေးလုပ်ငန်းကော်မတီ အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၂၀၂၅ ခုနှစ်၊မတ် ၄ ရက် တွင် ရုရှားနိုင်ငံ၊မော်စကိုမြို့ တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် မြန်မာအစိုးရ နှင့် ရုရှားအစိုးရ တို့အကြား မော်စကိုသဘောတူညီချက် (၁၀)ချက် လက်မှတ်ရေးထိုးကြစဉ်၊ အာကာသစူးစမ်းလေ့လာမှုနှင့်အသုံးပြုမှုနားလည်မှုစာချွန်လွှာ သည် တစ်ခုအနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/700591|title=မြန်မာနိုင်ငံပိုင် ဂြိုဟ်တုစနစ်တည်ထောင်ရေးလုပ်ငန်းကော်မတီကို စစ်ဗိုလ်ချုပ်များဖြင့် အသစ် ပြန်ဖွဲ့|work=DVB|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၃ ဧပြီ ၂၀၂၅}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇွန် ၁ ရက်တွင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် (၃၈/၂၀၂၅) ဖြင့် မြန်မာ အာကာသ အေဂျင်စီ ကို မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရအဖွဲ့ လက်အောက်ရှိ အစိုးရအေဂျင်စီတစ်ခု အဖြစ် တရားဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ဇူလိုင် ၁၇ ရက် တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] သည် မြန်မာ အာကာသအေဂျင်စီ ၏ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် ကို ခန့်ထားသည်။၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ဩဂုတ် ၁ ရက် တွင် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သည် မြန်မာ အာကာသအေဂျင်စီ ၏ ဒုတိယ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် ကို ခန့်ထားသည်။၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ဩဂုတ် ၃၁ ရက် တွင် ယာယီသမ္မတ [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် တရုတ်နိုင်ငံ၊ တီယန်ကျင်းမြို့ရှိ Tangla Hotel ၌ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ ဝူဟန်တက္ကသိုလ်၏ ဒုတိယအဓိပတိပါမောက္ခ Prof. Gong Wei ဦးဆောင်သော တာဝန်ရှိသူများနှင့် ဂြိုဟ်တုနည်းပညာ ရရှိရေးဆွေးနွေး တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74362|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ယာယီသမ္မတ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ ဝူဟန်တက္ကသိုလ်မှ ဒုတိယအဓိပတိနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေး|work=MOI Myanmar|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၃၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊စက်တင်ဘာ ၂၆ ရက် တွင် ယာယီသမ္မတ [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ၎င်း၏ရုရှားခရီးစဉ်အတွင်း ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ State Space Corporation “Roscosmos” ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် Mr. Dmitry V. Bakanov နှင့် Roscosmos ရုံးချုပ်၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးသည်။တွေ့ဆုံဆွေးနွေးအပြီး ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရနှင့် ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံအစိုးရတို့အကြား ငြိမ်းချမ်းသော ရည်ရွယ်ချက်များအတွက် ပြင်ပအာကာသစူးစမ်း လေ့လာရေးနှင့် အသုံးပြုမှုနယ်ပယ်တွင် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်များကို ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ State Space Corporation “Roscosmos” ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် Mr. Dmitry V. Bakanov နှင့် မြန်မာအာကာသအေဂျင်စီအမှုဆောင်ချုပ် ဒေါက်တာ စိုးမြင့်မောင်တို့က လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/75440|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ယာယီသမ္မတ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ State Space Corporation “Roscosmos” ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် Mr. Dmitry V. Bakanov နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေး|work=MOI Myanmar|access-date=၂၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref>ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ၊ မော်စကိုမြို့တွင် ရုရှား-မြန်မာ ဂြိုဟ်တုနည်းပညာဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးပွဲ ကို ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာအာကာသအေဂျင်စီမှ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တို့သည် ထိုဆွေးနွေးပွဲအတွက် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၉ ရက်နေ့မှ ၂၆ ရက်နေ့အထိ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့ တွင် မြန်မာအာကာသအေဂျင်စီ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် ဒေါက်တာစိုးမြင့်မောင် ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် တရုတ်အမျိုးသားအာကာသစီမံအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ (CNSA)၏ ဒုတိယအကြီးအကဲ Mr. Bian Zhigang ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့အား သွားရောက်တွေ့ဆုံ၍ နှစ်နိုင်ငံပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ဆွေးနွေးခဲ့သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်၌ ပြုလုပ်ခဲ့သော မြန်မာ-တရုတ် နှစ်နိုင်ငံ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးများ၏ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် တရုတ် အမျိုးသား အာကာသ စီမံခန့်ခွဲမှုဌာန (CNSA) နှင့် မြန်မာအာကာသအေဂျင်စီ တို့အကြား အာကာသပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် အာကာသဟင်းလင်းပြင် ငြိမ်းချမ်းစွာ အသုံးပြုမှုဆိုင်ရာ နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MoU) ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=မြန်မာအာကာသအေဂျင်စီနှင့် တရုတ်အမျိုးသားအာကာသစီမံခန့်ခွဲမှုဌာနတို့အကြား နားလည်မှုစာချွန်လွှာ လဲလှယ် – မြန်မာအာကာသအေဂျင်စီ |url=https://msa.gov.mm/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%9E%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%82%E1%80%BB%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84-2/ |access-date=2026-06-03 |website=msa.gov.mm}}</ref> == အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်များ == {| class="wikitable" !ရာထူး !အမည် !စတင်ထမ်းဆောင်သည့်ရက် !ရာထူးအဆင့်အတန်း |- |အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် |ဒေါက်တာ စိုးမြင့်မောင် |၁၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဆင့်နှင့် တူညီ |- |ဒုတိယ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် |ဒေါက်တာ မျိုးသန့် |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ |ဒုတိယဝန်ကြီး အဆင့်နှင့် တူညီ |} == မြန်မာနိုင်ငံ အာကာသစနစ် အကျဉ်းချုပ် == {| class="wikitable" !ရက်စွဲ !ဂြိုဟ်တု / စနစ်အမည် !Orbit / ပတ်လမ်း !Launch Site / လွှတ်တင်နေရာ !ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်သူ / ထောက်ပံ့သူ !အဓိက ရည်ရွယ်ချက် |- |၁၉၇၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ |Intelsat V |Geostationary (IOR 60°E) |အခြားနိုင်ငံစနစ် |အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အစိုးရ / လွှင့်တင်သူ |အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး နှင့် TV receiving |- |၁၉၉၀ ဇန်နဝါရီ |AsiaSat-1 |Geostationary |အခြားနိုင်ငံစနစ် |အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အစိုးရ / လွှင့်တင်သူ |ပြည်တွင်း တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး နှင့် TV လွှင့်မှု |- |၁၉၉၈ ဇွန် |ThaiCom 3 |Geostationary |အခြားနိုင်ငံစနစ် |အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အစိုးရ / လွှင့်တင်သူ |ပြည်တွင်း ဆက်သွယ်ရေးစနစ် |- |၂၀၁၆ မေ ၁ |MyanmarSat-1 |Geostationary |ဂိုင်ယား, တောင်အမေရိကတိုက် |ဂျပန် Hokkaido တက္ကသိုလ်, MAEU |တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး၊ TV၊စိုက်ပျိုးရေး ၊ ငါးလုပ်ငန်းစောင့်ကြည့် |- |၂၀၁၉ ဩဂုတ် ၇ |MyanmarSat-2 |Geostationary (62°E) |Arianespace, Ariane 5, ပြင်သစ် |Maxar Technologies, Intelsat 39 |ဆက်သွယ်ရေး အတွက် အဓိကဝန်ဆောင်မှု |- |၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀ |[[လောကနတ်-၁|လောကနတ် - ၁]] (MAEU & Hokkaido) |ISS / JAXA Kibo module |NASA ISS |JAXA, MAEU |စိုက်ပျိုးရေး နှင့် ငါးလုပ်ငန်း စောင့်ကြည့် |} == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:အာကာသ အေဂျင်စီများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]] 9e5prnfj28dbpmwyafeoqhopqp8xy9e 0 282009 1037853 1019904 2026-06-13T06:30:41Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037853 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာထူးချွန်ဆု'''({{lang-en|''' Lifelong Academy Award ''' }})သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ ရုပ်ရှင်အစည်းအရုံး|မြန်မာနိုင်ငံရုပ်ရှင်အစည်းအရုံး]]မှ ကျင်းပပြုလုပ်သော [[မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု]]ချီးမြှင့်ပွဲအခမ်းအနားတွင် ပေးအပ်သော ဆုတစ်ဆုဖြစ်သည်။ဆုအဖြစ် ရွှေစင်ငါးကျပ်သားပါရှိသည့်ရွှေစင်ရုပ်တုကို ချီးမြှင့်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.myanmaritv.com/news/academy-award-2025-gold-statuettes-fashion-awards-presented|title=ACADEMY AWARD 2025: GOLD STATUETTES & FASHION AWARDS PRESENTED|work=MITV|access-date=22 Feb 2026|date=8 Feb 2026}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၌ [[မေတ္တာ နှင့် သူရာ|မေတ္တာနှင့်သူရာဇာတ်ကား]]ဖြင့် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်သမိုင်းကို စတင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီ ကို စတင်ကျင်းပ၍ ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုများ ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ စတင်ချီးမြှင့်စဉ်က ဇာတ်ကားဆု (၃) ဆုနှင့် အမျိုးသားသရုပ်ဆောင်ပညာသည်ဆု၊ အမျိုးသမီးသရုပ်ဆောင်ပညာသည်ဆု ဟူ၍ စုစုပေါင်း (၅) ဆု ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာထူးချွန်ဆုကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[တင်ယု (ဒါရိုက်တာ)|ဒါရိုက်တာ ဦးတင်ယု]]အား ပထမဆုံး ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ထိုဆုကို ဦးတင်ယု၏ အသက် ၉၀ ပြည့် မွေးနေ့အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် [[ကြည်စိုးထွန်း|ဦးကြည်စိုးထွန်း]]၊ ဦးအေးကြူလေး၊ [[ဝင်းငြိမ်း|ဦးဝင်းငြိမ်း]] အပါအဝင် ရုပ်ရှင်လောကသားအချို့က အကယ်ဒမီရွှေစင်ရုပ်တုဖြင့် အိမ်တိုင်ယာရောက် ဂုဏ်ပြုချီးမြှင့်ခဲ့ကြရာမှ ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာထူးချွန်ဆု စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သည့် ၆၂ ကြိမ်မြောက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုချီးမြှင့်ပွဲအခမ်းအနား၌ [[ဗိုလ်ကလေးတင့်အောင်]] အား မြန်မာ့ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာထူးချွန်ဆုကို ချီးမြှင့်ခဲ့ခြင်းဖြင့် အဆိုပါဆုသည် တရားဝင်ဂုဏ်ပြုဆုတစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံခဲ့ရသည်။ ယင်းဆုကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဒါရိုက်တာ ဦးတင်ယု အား လည်းကောင်း၊ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် စည်သူ ဗိုလ်ကလေးတင့်အောင်အား လည်းကောင်း<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/news/45260|title=၂၀၁၇ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုပေးပွဲ အခမ်းအနားသို့ နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ ်ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တက်ရောက်ခဲ့ပြီး အကယ်ဒမီထူးချွန်ဆု ၁၁ ဆုနှင့် ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာ ထူးချွန်ဆုတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းချီးမြှင့်ခဲ့|work=Eleven Media Group|access-date=၂၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆|date=၂၄ မတ် ၂၀၁၈|archive-date=7 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007203328/http://news-eleven.com/news/45260|url-status=dead}}</ref>၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် အကယ်ဒမီ ဒေါ်မြင့်မြင့်ခင်အား လည်းကောင်း<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/2018-khuncattk-mnmaaruprngthuukhnchu-ttcskttaa-ruprngthuukhnchukiu-demngmngkhng-rri|title= ၂၀၁၈ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု တစ်သက်တာ ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုကို ဒေါ်မြင့်မြင့်ခင် ရရှိ |work=Myanmar Digital News|access-date=၂၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆|date=၂၃ မတ် ၂၀၁၉}}</ref>   မြန်မာနိုင်ငံရုပ်ရှင် အစည်းအရုံး၏ အစီအစဉ်ဖြင့်   ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၀ပြည့်နှစ်၊ ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာ ထူးချွန်ဆုရရှိသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များအား [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က တစ်ဦးလျှင်     ရွှေစင်ငါးကျပ်သားရှိ ရွှေစင်ကြယ်နှင့် အကယ်ဒမီ ရွှေစင်ရုပ်တုများကို   ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/102ncmeaak-mnmaaruprngne-athimamtt-ruprngttcskttaa-thuukhnchukiu-akydmiinnynwngnng|title=(၁၀၂)နှစ်မြောက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်နေ့ အထိမ်းအမှတ် ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာ ထူးချွန်ဆုကို အကယ်ဒမီညွန့်ဝင်းနှင့် အကယ်ဒမီအောင်လွင်ရရှိ၊ မြန်မာ့ရုပ်ရှင် သမိုင်းပြတိုက်ဖွင့်ပွဲနှင့် ရုပ်ရှင်သက်ကြီး ပူဇော်ပွဲကျင်းပ |work=မြဝတီနေ့စဉ်|access-date=၂၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆|date=၁၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂}}</ref> ထိုသို့ပေးအပ်ချီးမြှင့်မှုအား ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊အောက်တိုဘာ ၁၃ရက် တွင် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး ဗဟန်းမြို့နယ်  ဝင်္ကပါလမ်းရှိ မြန်မာနိုင်ငံရုပ်ရှင် အစည်းအရုံး၌ ကျင်းပသည့် (၁၀၂)နှစ်မြောက်   မြန်မာ့ရုပ်ရှင်နေ့ အထိမ်းအမှတ် ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာ ထူးချွန် ဆုပေးပွဲ၊ မြန်မာ့ရုပ်ရှင်သမိုင်းပြတိုက်ဖွင့်ပွဲနှင့် (၄၅)ကြိမ်မြောက်  ရုပ်ရှင်သက်ကြီး ပူဇော်ပွဲ အခမ်းအနားတွင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ မူလအစပိုင်းတွင် ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာထူးချွန်ဆုရရှိသူများအား လစဉ်ထောက်ပံ့ကြေးပေးအပ်ခဲ့သော်လည်း မြန်မာ့ရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီ ၏ ရန်ပုံငွေအခက်အခဲကြောင့် ရှေးပိုင်းဆုရရှိသူများမှအပ အလင်္ကာကျော်စွာ ဦးအောင်မြင့်မြတ်မှစ၍ နောက်ပိုင်းဆုရရှိသူများကို လစဉ်ထောက်ပံ့ကြေး ပေးအပ်သည့်မူကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။ == တစ်သက်တာဆုရွေးချယ်ရေးမူများ == မြန်မာ့ရုပ်ရှင်တစ်သက်တာထူးချွန်ဆုကို မြန်မာနိုင်ငံရုပ်ရှင်အစည်းအရုံးနှင့် ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန တို့မှပူးပေါင်း၍ပေးအပ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် အောက်ပါအရည်အချင်းများကို မူတည်၍ ရွေးချယ်ကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံရုပ်ရှင်အစည်းအရုံးမှတရားဝင်ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ (က) အသက်(၈၀)ပြည့်ပြီးသူဖြစ်ရမည်။ (ခ) မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုရရှိသူ (သို့မဟုတ်) နိုင်ငံတော်မှပေးအပ်သည့်ဘွဲ့ထူးဂုဏ်ထူးတစ်ခုခုရရှိသူဖြစ်ရမည်။ (ဂ) မြန်မာ့ရုပ်ရှင်လောကဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက်ထူးကဲစွာဆောင်ရွက်သူဖြစ်ရမည်။ == ဆုရရှိသူများစာရင်း == {| class="wikitable" |+ !စဉ် !ချီးမြှင့်သည့်ခုနှစ် !အမည် !ဆုရရှိချိန်အသက် !ဆုရရှိချိန် ရုပ်ရှင်ဖြတ်သန်းခဲ့သည့်ကာလ !ရရှိခဲ့သည့် ဂုဏ်ထူး/ဘွဲ့ထူး/အတွေ့အကြုံ !မှတ်ချက် |- |၁။ |၂၀၁၀ |[[တင်ယု (ဒါရိုက်တာ)|တင်ယု]] |၉၀ |၆၃ |အကယ်ဒမီဆုရှင် |အိမ်တိုင်ယာရောက်ပေးအပ်ခြင်း |- |၂။ |၂၀၁၇ |[[ဗိုလ်ကလေးတင့်အောင်]] |၉၅ |၆၀ |အကယ်ဒမီဆုရှင်၊အလင်္ကာကျော်စွာ၊စည်သူ၊ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ |အခမ်းအနားဖြင့်စပေး |- |၃။ |၂၀၁၈ |[[မြင့်မြင့်ခင် (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)|မြင့်မြင့်ခင်]] |၈၄ |၆၈ |စည်သူ၊အကယ်ဒမီများရှင် |အခမ်းအနားဖြင့် |- |၄။ | rowspan="2" |၂၀၂၀ |[[ညွန့်ဝင်း]] |၈၂ |၅၉ |အလင်္ကာကျော်စွာ၊စည်သူ၊အကယ်ဒမီများရှင် | rowspan="2" |Covid-19 ကပ်ရောဂါကာလဖြစ်သဖြင့် ရုပ်ရှင်သက်ကြီးပူဇော်ပွဲတွင် ပေးအပ်ခဲ့သည်။ |- |၅။ |[[အောင်လွင်]] |၈၇ |၆၃ |အလင်္ကာကျော်စွာ၊အကယ်ဒမီဆုရှင် |- |၆။ | rowspan="3" |၂၀၂၃ |အောင်မြင့်မြတ် |၈၂ |၅၅ |စည်သူ | rowspan="10" |လစဉ်ချီးမြှင့်ငွေပေးအပ်နိုင်ခြင်းမရှိပါ။ |- |၇။ |[[နွဲ့နွဲ့စန်း]] |၈၁ |၅၃ |စည်သူ၊အကယ်ဒမီဆုရှင် |- |၈။ |ပန်းချီစိုးမိုး |၈၂ |၆၃ |အကယ်ဒမီ ၂ဆုရှင်၊အလင်္ကာကျော်စွာ၊ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ |- |၉။ | rowspan="4" |၂၀၂၄ |ကြည်စိုး | ၉၁ |၆၅ |အလင်္ကာကျော်စွာ |- |၁၀။ |[[ခင်သန်းနု]] |၈၄ |၆၃ |အကယ်ဒမီ ၃ဆုရှင်၊အလင်္ကာကျော်စွာ၊စည်သူ |- |၁၁။ |[[ဝါဝါဝင်းရွှေ]] |၈၂ |၆၃ |အကယ်ဒမီ ၃ဆုရှင်၊အလင်္ကာကျော်စွာ၊စည်သူ |- |၁၂။ |မောင်နှင်းမိုး |၇၉ |၆၂ |အလင်္ကာကျော်စွာ |- |၁၃။ | rowspan="3" |၂၀၂၅ |ဌေးအောင် |၉၃ |၇၀ |ဂုဏ်ထူးဆောင်မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ |- |၁၄။ |[[ခင်လေးဆွေ]] |၉၃ |၇၂ |အသံတိတ်ခေတ်ရုပ်ရှင်မင်းသမီးကြီး |- |၁၅။ |[[ကြည်စိုးထွန်း]] |၈၀ |၅၃ |အကယ်ဒမီများရှင်၊အလင်္ကာကျော်စွာ၊စည်သူ၊ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ |} = ကိုးကား = {{reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ရုပ်ရှင်ဆုများ]] nrnwk7dsfw19m9w49dgslzp9vemt2lx 0 282622 1037875 1018889 2026-06-13T09:06:10Z ~2026-34690-37 144322 /* ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ */ 1037875 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ | native_name = Mojtaba Hosseini Khamenei | native_name_lang = fa | image = Mojtaba Khamenei 2019.jpg | alt = Khameini, age 48, in clerical clothing | caption = Khamenei in 2019 | order = တတိယမြောက် | office = အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် | president = [[မာဆော့ ပါဇက်ရှ်ကီရမ်]] | term_start = ၈ မတ် ၂၀၂၆<ref name="constitution">{{cite web |title=Iran - Constitution Iran - Constitution |url=http://www.parliament.am/library/sahmanadrutyunner2019/iran.pdf |access-date=2026-03-08 |website=[[Parliament of Armenia|parliament.am]]}}</ref> | term_end = | predecessor = [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] <ref name=":0">{{Cite web|last=Reals|first=Tucker|last2=|first2=|last3=|first3=|last4=|last5=|first5=|last6=|first6=|last7=|first7=|last8=|first8=|last9=|first9=|date=1 March 2026|title=Iran names three men for interim Leadership Council to pick next supreme leader|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|access-date=1 March 2026|website=CBS News|language=en-US|archive-date=1 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301140937/https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|url-status=live}}</ref> | successor = | office1 = အီရန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းခေါင်းဆောင်ရုံး<br> {{small|(နိုင်ငံရေးနှင့်လုံခြုံရေး)}} | 1blankname1 = အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် | 1namedata1 = [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] (၁၉၉၇–၂၀၂၆) | 2blankname1 = အလုပ်အဖွဲ့ဦးဆောင် | 2namedata1 = မိုဟာမက် မိုဟာမဒီ ဂေါလ်ပယီဂန်နီ | term_start1 = ၁၉၉၉(ခန့်မှန်းနှစ်) | term_end1 = ၈ မတ် ၂၀၂၆ | predecessor1 = ရာထူးအသစ် | successor1 = | birth_name = မိုဂျ်တာဘာ ဟိုဆေယနီ ခါမေနီ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1969|9|8}} | death_date = | birth_place = မက်ရှဒ်၊[[အီရန်နိုင်ငံ]] | education = [[ကုရ်အာန်ကျမ်းစာ]]ဘာသာရေးသင်တန်းကျောင်း | occupation = | blank1 = နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ | data1 = အစ္စလာမ်တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ <ref>{{cite web|url= https://www.iranintl.com/en/202603083539|title= Mojtaba Khamenei: The shadow prince who rose to became Iran's supreme leader|publisher=Iran International|date=8 March 2026|access-date=8 March 2026}}</ref> | spouse = ဇာဟရာ ဟဒတ်-အဒဲလ် | children = ၃ဦး (၁ဦးဆုံးပါး) | parents = [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] | relatives = ခါမေနီ မိသားစု | allegiance = အီရန် | branch = {{flagicon|Iran}}[[အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ|အီရန်စစ်တပ်]] | signature = Signature of Mojtaba Khamenei.svg | serviceyears = *၁၉၈၇–၁၉၈၈<br> [[အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ|အီရန်စစ်တပ်]] *၂၀၀၉–လက်ရှိ<br> {{flagicon image|Flag of Basij.svg}}ပြည်သူ့စစ် | rank = | battles = {{tree list}} * [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ|အီရန် - အီရတ် စစ်ပွဲ]] * [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်စစ်ပွဲ (၂၀၂၆)]] {{tree list/end}} | module = {{Infobox religious biography|embed=yes | religion = [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] }} | leader = | 1blankname = ယာယီခေါင်းဆောင် | 1namedata = အာလီ လာရီဂျာနီ<ref>{{cite news |last1=Janjevic |first1=Darko |title=Who is Ali Larijani, the unofficial strongman in Iran? |url=https://www.dw.com/en/who-is-ali-larijani-the-unofficial-strongman-in-iran/a-76202526 |access-date=9 March 2026 |work=DW |date=2026-03-03 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |title=De Facto Wartime Leader Steers Iran’s Defiant Response to U.S. |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/de-facto-wartime-leader-steers-irans-defiant-response-to-u-s-f8fe0680 |access-date=9 March 2026 |work=The Wall Street Journal |date=8 March 2026}}</ref> }} '''မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ''' ({{lang-en|'''Mojtaba Khamenei'''}};၈ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၉ မွေးဖွား) သည် အီရန်နိုင်ငံရေးသမားနှင့် [[ရှီယာ မူဆလင်၏ သမိုင်း|ရှီအာအစ္စလာမ်]] ဘာသာရေးပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၈ ရက်မှစ၍ အီရန်နိုင်ငံ၏ တတိယမြောက် အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အဖြစ် တင်မြှောက်ခံရသူဖြစ်သည်။ဤသူသည် [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီခါမေနီ]]၏ ဒုတိယမြောက်သားဖြစ်ပြီး၊ [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်စစ်ပွဲ(၂၀၂၆)]]အတွင်း ပေါ်ထွက်လာသော အီရန်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝနှင့်ပညာရေး == မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ ကို [[အီရန်နိုင်ငံ]]ရှိ ဩဇာကြီး ခါမေနီမိသားစုမှ ၁၉၆၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၈ ရက်နေ့တွင် မရှ်ဟတ်မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး၊ညီအစ်ကို ၅ ဦးအနက် ဒုတိယမြောက်သားဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ဖခင်သည် အီရန်နိုင်ငံရေးတွင် အရေးပါသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ချိန်တွင် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီမှာ အသက် ၉ နှစ်သာရှိခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အီရန်နိုင်ငံ ကာဒိုစတန် ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း အီရန်-အီရတ်နယ်စပ်အနီးရှိ ဆာဒတ်ရှ့် နှင့် မဟာဘတ်တို့တွင် အစောပိုင်းပညာရေးကို လေ့လာခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် [[တီဟီရန်မြို့|တီရီဟန်မြို့]]တွင် အထက်တန်းပညာကို ပြီးမြောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖခင်ဖြစ်သူ၏ လမ်းညွှန်မှုအောက်တွင် အစ္စလာမ်ဘာသာရေးပညာကို ဆက်လက်လေ့လာခဲ့သည်။ ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် [[အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ|အစ္စလာမ်စစ်တပ်]] သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]]တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် ဘာသာရေးပညာရှင်ဖြစ်လာရန် ကိုမ်သို့ သွားရောက်ကာ ပညာဆက်လက်လေ့လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ကိုမ် ဘာသာရေးသင်တန်းကျောင်းတွင် သာသနာရေးပညာ သင်ကြားသူအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အီရန်၏ အမျိုးသားလုံခြုံရေးနှင့် ဆက်နွယ်သော စေတနာ့ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည့် Basij ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ကို ထိန်းချုပ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးဖြတ်သန်းမှုများ == မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီသည် အထက်တန်းကျောင်းပြီးနောက် အနီးစပ်ဆုံး ၁၉၈၇ ခုနှစ်ပိုင်း အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ်တွင် [[အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ|အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့]] သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ထိုကာလအတွင်း Operation Beit ol-Moqaddas 2, Operation Dawn 10 နှင့် Operation Mersad တို့အပါအဝင် စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် သူသည် ကိုမ်မြို့ တွင် ဘာသာရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်စေရန်အတွက် သင်ယူမှုများ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီသည် ဘာဆစ် (Basij)ခေါ် အီရန် ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ သူဦးဆောင်သော ဘာဆစ်အဖွဲ့သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ် အီရန်သမ္မတရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာ ဆန္ဒပြမှုများကို အင်အားသုံးဖြိုခွင်းမှုတွင် အဓိက တာဝန်ရှိသည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။ == အမြင့်ဆုံး ဦးဆောင်မှု == [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]] တွင် [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] သေဆုံးပြီးနောက် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီကို သူ၏ ဖခင်နေရာတွင် အစားထိုးမည့် အမြင့်ဆုံး ဦးဆောင်သူ အသစ်အနေဖြင့် အလားအလာရှိသူတစ်ဦးအဖြစ် အစောပိုင်းသတင်းများက ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၆ မတ် ၅ ရက်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သမ္မတ|အမေရိကန် သမ္မတ]] [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်]] သည် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီအား အမြင့်ဆုံး ဦးဆောင်သူအဖြစ် ရွေးချယ်သည့် သတင်းများကို ကြားပြီး –<blockquote>“သူတို့အချိန်ဖြုန်းနေကြတယ်။ ခါမေနီ၏သားဟာ အင်အားနည်းသူ ဖြစ်တယ်။ ငါအနေနဲ့ ရွေးချယ်မှုမှာ ပါဝင်ရမယ်” ဟု ပြောခဲ့သည်။ ထို့အပြင် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီအား ရွေးချယ်ခြင်းအား လက်မခံနိုင် ဟုပြောခဲ့သည်။</blockquote>သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ မတ် ၈ ရက်တွင် အီရန်နိုင်ငံပိုင်ရုပ်သံက အဖွဲ့ဝင် ၈၈ ဦးပါသည့် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်အား ရွေးချယ်ရေးအဖွဲ့သည် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီကို '''“အတည်ပြုသော မဲဖြင့်”'''အမြင့်ဆုံး ဦးဆောင်သူအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=8 March 2026 |title=Ali Khamenei's son Mojtaba chosen as Iran's new supreme leader |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/ali-khameneis-son-mojtaba-chosen-as-irans-new-supreme-leader |access-date=8 March 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီသည် အိမ်ထောင်သည်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဇနီးဖြစ်သူ ဇာရာ ဟဒဒ်-အဒယ် နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး ကလေး ၃ဦး ရှိသည်။၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံးကလေးကို မွေးဖွားခဲ့သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ် အီရန်အစိုးရအဆိုအရ – ၎င်း၏ဇနီး၊ ဖခင်မိဘများနှင့် သားတစ်ဦး တို့သည် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]တွင် သေဆုံးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |date=4 March 2026 |title=A son of Iran's late supreme leader is a possible candidate to replace his father as war rages |url=https://www.arabnews.com/node/2635219/middle-east |access-date=8 March 2026 |website=Arab News}}</ref><ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Daughter and grandchild of Iran's Khamenei killed in US-Israeli strikes, state media says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/daughter-grandchild-irans-khamenei-killed-us-israeli-strikes-state-media-says-2026-03-01/ |access-date=9 March 2026 |website=Reuters}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၆၉|}} [[Category:အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အီရန်နိုင်ငံ‌ရေးသမားများ]] [[Category:နိုင်ငံတကာ ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်များ‎]] kdcangp73ji7mzs0qwpml1ci4y8kjwz 1037920 1037875 2026-06-13T11:41:07Z Zawzawaungthwin 100038 [[Special:Contributions/~2026-34690-37|~2026-34690-37]] ([[User talk:~2026-34690-37|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1037875|1037875]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည် 1037920 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ | native_name = Mojtaba Hosseini Khamenei | native_name_lang = fa | image = Mojtaba Khamenei 2019.jpg | alt = Khameini, age 48, in clerical clothing | caption = Khamenei in 2019 | order = တတိယမြောက် | office = အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် | president = [[မာဆော့ ပါဇက်ရှ်ကီရမ်]] | term_start = ၈ မတ် ၂၀၂၆<ref name="constitution">{{cite web |title=Iran - Constitution Iran - Constitution |url=http://www.parliament.am/library/sahmanadrutyunner2019/iran.pdf |access-date=2026-03-08 |website=[[Parliament of Armenia|parliament.am]]}}</ref> | term_end = | predecessor = [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] <ref name=":0">{{Cite web|last=Reals|first=Tucker|last2=|first2=|last3=|first3=|last4=|last5=|first5=|last6=|first6=|last7=|first7=|last8=|first8=|last9=|first9=|date=1 March 2026|title=Iran names three men for interim Leadership Council to pick next supreme leader|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|access-date=1 March 2026|website=CBS News|language=en-US|archive-date=1 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301140937/https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|url-status=live}}</ref> | successor = | office1 = အီရန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းခေါင်းဆောင်ရုံး<br> {{small|(နိုင်ငံရေးနှင့်လုံခြုံရေး)}} | 1blankname1 = အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် | 1namedata1 = [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] (၁၉၉၇–၂၀၂၆) | 2blankname1 = အလုပ်အဖွဲ့ဦးဆောင် | 2namedata1 = မိုဟာမက် မိုဟာမဒီ ဂေါလ်ပယီဂန်နီ | term_start1 = ၁၉၉၉(ခန့်မှန်းနှစ်) | term_end1 = ၈ မတ် ၂၀၂၆ | predecessor1 = ရာထူးအသစ် | successor1 = | birth_name = မိုဂျ်တာဘာ ဟိုဆေယနီ ခါမေနီ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1969|9|8}} | death_date = | birth_place = မက်ရှဒ်၊[[အီရန်နိုင်ငံ]] | education = [[ကုရ်အာန်ကျမ်းစာ]]ဘာသာရေးသင်တန်းကျောင်း | occupation = | blank1 = နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ | data1 = အစ္စလာမ်တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ <ref>{{cite web|url= https://www.iranintl.com/en/202603083539|title= Mojtaba Khamenei: The shadow prince who rose to became Iran's supreme leader|publisher=Iran International|date=8 March 2026|access-date=8 March 2026}}</ref> | spouse = ဇာဟရာ ဟဒတ်-အဒဲလ် | children = ၃ဦး (၁ဦးဆုံးပါး) | parents = [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] | relatives = ခါမေနီ မိသားစု | allegiance = အီရန် | branch = {{flagicon|Iran}}[[အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ|အီရန်စစ်တပ်]] | signature = Signature of Mojtaba Khamenei.svg | serviceyears = *၁၉၈၇–၁၉၈၈<br> [[အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ|အီရန်စစ်တပ်]] *၂၀၀၉–လက်ရှိ<br> {{flagicon image|Flag of Basij.svg}}ပြည်သူ့စစ် | rank = | battles = {{tree list}} * [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ|အီရန် - အီရတ် စစ်ပွဲ]] * [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်စစ်ပွဲ (၂၀၂၆)]] {{tree list/end}} | module = {{Infobox religious biography|embed=yes | religion = [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] }} | leader = | 1blankname = ယာယီခေါင်းဆောင် | 1namedata = အာလီ လာရီဂျာနီ<ref>{{cite news |last1=Janjevic |first1=Darko |title=Who is Ali Larijani, the unofficial strongman in Iran? |url=https://www.dw.com/en/who-is-ali-larijani-the-unofficial-strongman-in-iran/a-76202526 |access-date=9 March 2026 |work=DW |date=2026-03-03 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |title=De Facto Wartime Leader Steers Iran’s Defiant Response to U.S. |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/de-facto-wartime-leader-steers-irans-defiant-response-to-u-s-f8fe0680 |access-date=9 March 2026 |work=The Wall Street Journal |date=8 March 2026}}</ref> }} '''မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ''' ({{lang-en|'''Mojtaba Khamenei'''}};၈ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၉ မွေးဖွား) သည် အီရန်နိုင်ငံရေးသမားနှင့် [[ရှီယာ မူဆလင်၏ သမိုင်း|ရှီအာအစ္စလာမ်]] ဘာသာရေးပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၈ ရက်မှစ၍ အီရန်နိုင်ငံ၏ တတိယမြောက် အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အဖြစ် တင်မြှောက်ခံရသူဖြစ်သည်။ဤသူသည် [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီခါမေနီ]]၏ ဒုတိယမြောက်သားဖြစ်ပြီး၊ [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်စစ်ပွဲ(၂၀၂၆)]]အတွင်း ပေါ်ထွက်လာသော အီရန်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝနှင့်ပညာရေး == မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ ကို [[အီရန်နိုင်ငံ]]ရှိ ဩဇာကြီး ခါမေနီမိသားစုမှ ၁၉၆၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၈ ရက်နေ့တွင် မရှ်ဟတ်မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး၊ညီအစ်ကို ၅ ဦးအနက် ဒုတိယမြောက်သားဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ဖခင်သည် အီရန်နိုင်ငံရေးတွင် အရေးပါသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ချိန်တွင် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီမှာ အသက် ၉ နှစ်သာရှိခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အီရန်နိုင်ငံ ကာဒိုစတန် ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း အီရန်-အီရတ်နယ်စပ်အနီးရှိ ဆာဒတ်ရှ့် နှင့် မဟာဘတ်တို့တွင် အစောပိုင်းပညာရေးကို လေ့လာခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် [[တီဟီရန်မြို့|တီရီဟန်မြို့]]တွင် အထက်တန်းပညာကို ပြီးမြောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖခင်ဖြစ်သူ၏ လမ်းညွှန်မှုအောက်တွင် အစ္စလာမ်ဘာသာရေးပညာကို ဆက်လက်လေ့လာခဲ့သည်။ ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် [[အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ|အစ္စလာမ်စစ်တပ်]] သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]]တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် ဘာသာရေးပညာရှင်ဖြစ်လာရန် ကိုမ်သို့ သွားရောက်ကာ ပညာဆက်လက်လေ့လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ကိုမ် ဘာသာရေးသင်တန်းကျောင်းတွင် သာသနာရေးပညာ သင်ကြားသူအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အီရန်၏ အမျိုးသားလုံခြုံရေးနှင့် ဆက်နွယ်သော စေတနာ့ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည့် Basij ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ကို ထိန်းချုပ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးဖြတ်သန်းမှုများ == မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီသည် အထက်တန်းကျောင်းပြီးနောက် အနီးစပ်ဆုံး ၁၉၈၇ ခုနှစ်ပိုင်း အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ်တွင် [[အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ|အီရန်အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့]] သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ထိုကာလအတွင်း Operation Beit ol-Moqaddas 2, Operation Dawn 10 နှင့် Operation Mersad တို့အပါအဝင် စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် သူသည် ကိုမ်မြို့ တွင် ဘာသာရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်စေရန်အတွက် သင်ယူမှုများ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီသည် ဘာဆစ် (Basij)ခေါ် အီရန် ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ သူဦးဆောင်သော ဘာဆစ်အဖွဲ့သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ် အီရန်သမ္မတရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာ ဆန္ဒပြမှုများကို အင်အားသုံးဖြိုခွင်းမှုတွင် အဓိက တာဝန်ရှိသည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။ == အမြင့်ဆုံး ဦးဆောင်မှု == [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]] တွင် [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] သေဆုံးပြီးနောက် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီကို သူ၏ ဖခင်နေရာတွင် အစားထိုးမည့် အမြင့်ဆုံး ဦးဆောင်သူ အသစ်အနေဖြင့် အလားအလာရှိသူတစ်ဦးအဖြစ် အစောပိုင်းသတင်းများက ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၆ မတ် ၅ ရက်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သမ္မတ|အမေရိကန် သမ္မတ]] [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်]] သည် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီအား အမြင့်ဆုံး ဦးဆောင်သူအဖြစ် ရွေးချယ်သည့် သတင်းများကို ကြားပြီး –<blockquote>“သူတို့အချိန်ဖြုန်းနေကြတယ်။ ခါမေနီ၏သားဟာ အင်အားနည်းသူ ဖြစ်တယ်။ ငါအနေနဲ့ ရွေးချယ်မှုမှာ ပါဝင်ရမယ်” ဟု ပြောခဲ့သည်။ ထို့အပြင် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီအား ရွေးချယ်ခြင်းအား လက်မခံနိုင် ဟုပြောခဲ့သည်။</blockquote>သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ မတ် ၈ ရက်တွင် အီရန်နိုင်ငံပိုင်ရုပ်သံက အဖွဲ့ဝင် ၈၈ ဦးပါသည့် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်အား ရွေးချယ်ရေးအဖွဲ့သည် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီကို '''“အတည်ပြုသော မဲဖြင့်”'''အမြင့်ဆုံး ဦးဆောင်သူအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=8 March 2026 |title=Ali Khamenei's son Mojtaba chosen as Iran's new supreme leader |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/ali-khameneis-son-mojtaba-chosen-as-irans-new-supreme-leader |access-date=8 March 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီသည် အိမ်ထောင်သည်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဇနီးဖြစ်သူ ဇာရာ ဟဒဒ်-အဒယ် နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး ကလေး ၃ဦး ရှိသည်။၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံးကလေးကို မွေးဖွားခဲ့သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ် အီရန်အစိုးရအဆိုအရ – ၎င်း၏ဇနီး၊ ဖခင်မိဘများနှင့် သားတစ်ဦး တို့သည် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]တွင် သေဆုံးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |date=4 March 2026 |title=A son of Iran's late supreme leader is a possible candidate to replace his father as war rages |url=https://www.arabnews.com/node/2635219/middle-east |access-date=8 March 2026 |website=Arab News}}</ref><ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Daughter and grandchild of Iran's Khamenei killed in US-Israeli strikes, state media says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/daughter-grandchild-irans-khamenei-killed-us-israeli-strikes-state-media-says-2026-03-01/ |access-date=9 March 2026 |website=Reuters}}</ref> မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီသည် Bank Ayandeh ကဲ့သို့သော ဘဏ်များတွင် အကြီးမားဆုံး ငွေကြေးပိုင်ဆိုင်မှုများကို ထိန်းချုပ်စီမံသူအဖြစ် စွပ်စွဲခံထားရသည်။<ref>{{cite web |last1=Borger |first1=Julian |date=8 July 2009 |title=Khamenei's son takes control of Iran's anti-protest militia |url=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225180842/https://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia |archive-date=25 February 2017 |access-date=3 February 2017 |work=The Guardian}}</ref> ၎င်းသည် လန်ဒန်နှင့် ဒူဘိုင်းရှိ မြင့်မားသောတန်ဖိုးရှိ အိမ်ခြံမြေများ၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ ဘဏ်ဆိုင်ရာ နှင့် ဥရောပရှိ ဟိုတယ်လုပ်ငန်းများ ပိုင်ဆိုင်သူအဖြစ် Bloombergသတင်းက ၁ နှစ်ကြာ စုံစမ်းမှုတွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="auto1">{{Cite web |last=Bartenstein |first=Ben |date=28 January 2026 |title=How the Son of Iran's Supreme Leader Built a Global Property Empire |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-28/how-iran-supreme-leader-khamenei-s-son-built-a-global-property-empire |access-date=8 March 2026 |website=Bloomberg}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၆၉|}} [[Category:အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အီရန်နိုင်ငံ‌ရေးသမားများ]] [[Category:နိုင်ငံတကာ ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်များ‎]] kswwxg2qp29rpbdu0883quf1igxz2my 0 282752 1037747 1026413 2026-06-12T16:19:04Z Salai Rungtoi 22844 /* နောက်ခံ */ 1037747 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|title=၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း|partof=the [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]]|image=Straße von Hormuz.jpg|alt=|caption= ရေလက်ကြားကို ဝေဟင်မှ လှမ်းမြင်ရပုံ |date={{Start date|2026|02|28|df=y}} &ndash; လက်ရှိ|place=[[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား]]|coordinates=|also known as= |cause=[[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်အပေါ် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှု]]နှင့် အီရန်၏ လက်တုံ့ပြန်မှု။ |participants=[[အီရန်နိုင်ငံ]], [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]], [[အစ္စရေးနိုင်ငံ]], သင်္ဘောလိုင်း ကုမ္ပဏီများ |outcome=ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ဈေးနှုန်းများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် မြင့်တက်လာခြင်း |casualties1=သင်္ဘောသား ၈ ဦး သေဆုံးပြီး အနည်းဆုံး ရေနံတင်သင်္ဘော ၄ စင်း ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |title=Crew member killed after projectile hits tanker off Oman, manager says|website=CNA|access-date=2 March 2026|archive-date=1 March 2026|archive-url= https://web.archive.org/web/20260301210512/https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |url-status=live}}</ref><br>One port worker killed in Bahrain ဘရိန်းနိုင်ငံတွင် ဆိပ်ကမ်းလုပ်သားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <br>ဘရိန်းနိုင်ငံတွင် ဆိပ်ကမ်းလုပ်သား နှစ်ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့သည်။ |casualties2=|notes=}} ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စွမ်းအင်ကုန်သွယ်မှုအတွက် အဓိကကျသော ရေကြောင်းဗျူဟာမြောက်နေရာဖြစ်သည့် [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား|ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား]] (Strait of Hormuz) သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့မှစတင်ကာ ပထဝီနိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အနှောင့်အယှက်များနှင့် ဆက်တိုက်ကြုံတွေ့နေရသည်။ ၎င်းသည် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ ပူးပေါင်း၍ [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်နိုင်ငံအပေါ် စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်မှုများ]] ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီခါမေနီ]] (Ali Khamenei) သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်သည် အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်းများ၊ အစ္စရေးပိုင်နက်များနှင့် အခြားသော [[ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ|ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများ]]အပေါ် ဒုံးကျည်နှင့် ဒရုန်းများဖြင့် လက်တုံ့ပြန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့်အပြင်၊ အီရန်တော်လှန်ရေး အစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) ကလည်း ရေလက်ကြားအတွင်း သင်္ဘောများ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ပိတ်ပင်တားမြစ်ကြောင်း သတိပေးချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သဖြင့် ရေကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများ ထိရောက်စွာ ရပ်တန့်သွားခဲ့ရသည်။ ထိုသတိပေးချက်များနှင့် သင်္ဘောများအပေါ် နောက်ဆက်တွဲ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ရေကြောင်းဖြတ်သန်းမှု သိသိသာသာ လျော့ကျသွားခဲ့ပြီး ရေနံတင်သင်္ဘော သွားလာမှုသည် ကနဦးတွင် ၇၀% ခန့်အထိ ကျဆင်းသွားကာ ဘေးအန္တရာယ်ကို ရှောင်ရှားရန်အတွက် သင်္ဘောအစင်းရေ ၁၅၀ ကျော်မှာ ရေလက်ကြားအပြင်ဘက်တွင် ကျောက်ချရပ်နားခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> မကြာမီအချိန်အတွင်းမှာပင် ရေကြောင်းသွားလာမှုသည် သုညအထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ဤပြတ်တောက်မှုသည် ကမ္ဘာ့နေ့စဉ် ရေနံထောက်ပံ့မှု၏ ၂၀% ခန့်နှင့် [[အယ်လ်အန်ဂျီ (LNG)|သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည်]] (LNG) အမြောက်အမြားအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သဖြင့် အဓိက သင်္ဘောလိုင်းကြီးများက ထိုဒေသအတွင်း လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုများကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့ကြသည်။ ရေရှည်ထောက်ပံ့မှု ပြတ်တောက်မည်ကို စိုးရိမ်ခြင်းကြောင့် ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး <ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref>ဘရန့် (Brent) ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် လေးနှစ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၀ အထက်သို့ ကျော်လွန်သွားကာ အမြင့်ဆုံးအနေဖြင့် ၁၂၆ ဒေါ်လာအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=8 March 2026 |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |access-date=8 March 2026 |work=CNBC}}</ref>ဤရေလက်ကြား ပိတ်ဆို့မှုကို ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက ရေနံအကျပ်အတည်းနောက်ပိုင်း အကြီးမားဆုံးသော စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှု ပြတ်တောက်မှုအဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Burke |first=Jason |date=11 March 2026 |title=Iran escalates attacks on infrastructure and transport networks across the Gulf |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/iran-escalates-attacks-on-infrastructure-and-transport-networks-across-the-gulf |access-date=11 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> အကျပ်အတည်းကြောင့် ဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုဒဏ်ကို ခံစားခဲ့ရသည့် အခြားသောကုန်စည်ဈေးကွက်များတွင် [[အလူမီနီယမ်|အလူမီနီယံ]]<ref>{{Cite web |last=Burton |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ |access-date=21 March 2026 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref>၊ [[မြေဩဇာ]]နှင့် [[ဟီလီယမ်|ဟီလီယံဓာတ်ငွေ့]]တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |last=Buchanan |first=Naomi |date=21 March 2026 |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 |access-date=21 March 2026 |work=[[Business Insider]]}}</ref> ဧပြီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံက လေဘနွန်နိုင်ငံရှိ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကာလအတွင်း ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား မှတစ်ဆင့် ကုန်သွယ်ရေးသင်္ဘောများ ဖြတ်သန်းသွားလာမှုကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=2026-04-17 |title=Iran declares Strait of Hormuz open to shipping but Trump says U.S. blockade still active |url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-war-hormuz-strait-israel-lebanon-ceasefire.html |access-date=2026-04-18 |website=CNBC |language=en}}</ref>ယင်းကဲ့သို့ တိုးတက်မှုများ ရှိနေသော်လည်း အီရန်ဆိပ်ကမ်းများသို့ ဆိုက်ကပ်မည့် သို့မဟုတ် အီရန်ဆိပ်ကမ်းများမှ ထွက်ခွာမည့် သင်္ဘောများကို အမေရိကန်က ဆက်လက်ပိတ်ဆို့ထားဆဲဖြစ်ကြောင်း သမ္မတ ထရန့်က နောက်ပိုင်းတွင် ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref>အမေရိကန်၏ ထိုသို့ ဆက်လက်ပိတ်ဆို့ထားမှုကြောင့် အီရန်သည် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးမည့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ သင်္ဘောများ ရေလက်ကြားမှ ပြန်လှည့်သွားကြသည့် ဗီဒီယိုမှတ်တမ်းများလည်း ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |last1=Loria |first1=Michael |date=April 17, 2026 |title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/ |accessdate=April 18, 2026 |work=USA Today |first2=Christopher |last2=Cann |first3=Andrea |last3=Riquier}}</ref><ref>{{cite news |last=Kendall |first=Spencer |date=April 17, 2026 |title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open |url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html |accessdate=April 18, 2026 |work=CNBC}}</ref>ဧပြီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင်မူ အမေရိကန်က ရေတပ်ပိတ်ဆို့ထားမှုကို ရုပ်သိမ်းရန် ငြင်းဆန်ခြင်းကြောင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို တစ်ကျော့ပြန် ပိတ်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း အီရန်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{#invoke:Cite|web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်နယ်ထရမ့်က ပင်လယ်ကွေ့အတွင်းရှိ ကုန်သည်သင်္ဘောများကို လုံခြုံရေးအရ လိုက်ပါစောင့်ရှောက်ပေးမည့် အမေရိကန်ရေတပ်၏ စစ်ဆင်ရေးတစ်ခုဖြစ်သော "Operation Project Freedom" ကို စတင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာနေသည့် ရေကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများ ပြင်းထန်စွာ ကန့်သတ်ပိတ်ပင်ခံနေရပြီး ကုန်သွယ်ရေးသင်္ဘောအများအပြား ကြန့်ကြာမှုများဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ထိုလမ်းကြောင်းမှ ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ခြင်း မရှိတော့သည့် အခြေအနေတွင် ယခုကဲ့သို့ ကြေညာချက် ထွက်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |language=en |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |language=en |agency=The Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>ဤလုပ်ဆောင်ချက်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်ကို ချိုးဖောက်ရာရောက်လိမ့်မည်ဟု အီရန်စစ်တပ်က သတိပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် သဘောတူညီချက်တစ်ခု ရရှိနိုင်ရေးအတွက် "ကြီးမားသော တိုးတက်မှု" ရှိလာခြင်းကြောင့် "Project Freedom" စစ်ဆင်ရေးကို ခေတ္တရပ်ဆိုင်းထားကြောင်း ထရမ့်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |access-date=6 May 2026 |website=Al Jazeera}}</ref> ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင်၊ ဒေါ်နယ်ထရမ့်သည် အီရန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများ ရပ်တန့်သွားခြင်းကြောင့် ပြင်းထန်သော စစ်ရေးတုံ့ပြန်မှုများ ပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့ရာမှ အမေရိကန်တို့က အီရန်ပစ်မှတ်များကို လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{#invoke:cite|web|url=https://edition.cnn.com/2026/06/09/world/live-news/iran-war-trump-israel|title=Trump vows to attack Iran again today|website=CNN|date=10 June 2026}}</ref> တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်စစ်ဌာနချုပ်က ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ကို ပိတ်လိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းရန် ကြိုးပမ်းသည့် မည်သည့်သင်္ဘောကိုမဆို တိုက်ခိုက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2026-06-11 |title=အမေရိကန်တိုက်ခိုက်မှုအပြီး ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပိတ်ကြောင်း အီရန်ကြေညာ - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%A1/ |access-date=2026-06-12 |work=New Day Myanmar |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံ == [[ဖိုင်:Strait_of_Hormuz_daily_average_of_LNG_(2024).svg|thumb|၂၀၂၄ ခုနှစ် ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် နေ့စဉ်ပျမ်းမျှ LNG သယ်ယူပို့ဆောင်မှုကို ပြသထားသော ပုံ]] ရေလက်ကြားသည် ၎င်း၏ အကျဉ်းဆုံးနေရာတွင် မိုင် ၂၁ (၃၄ ကီလိုမီတာ) အကျယ်ရှိပြီး အီရန်နှင့် [[အိုမန်နိုင်ငံ|အိုမန်]]နိုင်ငံအကြား ပင်လယ်လမ်းကြောင်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ ၎င်း၏ တစ်ဖက်သတ် ပင်လယ်လမ်းကြောင်း နှစ်ခုသည် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည်ပေါင်း ၂၀ သန်းခန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို လွယ်ကူချောမွေ့စေပြီး အဓိကအားဖြင့် [[ဆော်ဒီအာရေးဘီးယားနိုင်ငံ|ဆော်ဒီအာရေဗျ]] ၊ [[အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ|အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု]] ၊ [[အီရတ်နိုင်ငံ|အီရတ်]] နှင့် [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]] ကဲ့သို့သော ထုတ်လုပ်သူများထံမှ ကမ္ဘာ့ရေနံကုန်သွယ်မှု၏ ၂၀% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=What is the strait of Hormuz and why is it crucial for oil supplies? |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/01/us-israel-strikes-iran-oil-price |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ထိုရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ရေနံစိမ်းနှင့် အငွေ့ရည်ပို့ဆောင်မှု ၈၄% သည် အာရှဈေးကွက်များသို့ ဦးတည်သွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> ဥရောပသည် ၎င်း၏ LNG ၏ ၁၂% မှ ၁၄% ကို [[ကာတာနိုင်ငံ]]မှ ထိုရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ရရှိသည်။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303043332/https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |archive-date=3 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်မတိုင်မီတွင် အီရန်၊ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့အကြား တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး [[ဂျနီဗာမြို့|ဂျီနီဗာ]]မြို့တွင် ကျင်းပခဲ့သော နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ မအောင်မြင်ခြင်း နှင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ယခင် [[အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ|၁၂ ရက်ကြာ လေကြောင်းပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားခြင်း]] တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news |date=22 February 2026 |title=Iran-US tensions: What would blocking Strait of Hormuz mean for oil, LNG? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/22/iran-us-tensions-what-would-blocking-strait-of-hormuz-mean-for-oil-lng |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> အီရန်သည် ခြိမ်းခြောက်မှုများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေနိုင်သည့် အလားအလာကို အချက်ပြခဲ့ပြီး၊ ထိုအထဲတွင် လအစောပိုင်းတွင် ယာယီတစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပိတ်ပစ်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ <ref name="Iran" /> ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်မှ ၂၀ ရက်အတွင်း အီရန်သည် ၎င်း၏ ရေနံတင်ပို့မှုကို ပုံမှန်နှုန်းထား သုံးဆတိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး အနှောင့်အယှက်များဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေကို လျှော့ချရန် ရေနံသိုလှောင်မှုကို လျှော့ချခဲ့သည်။ ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံသည်လည်း အလားတူလုပ်ဆောင်မှုများကို ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Paraskova |first=Tsvetana |date=26 February 2026 |title=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |website=OilPrice.com |language=en|url-status=live}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုများမတိုင်မီရက်များတွင် ရေလက်ကြားအတွက် စစ်ပွဲအန္တရာယ်ရှိသော သင်္ဘော[[အာမခံလုပ်ငန်း|အာမခံပရီမီယံများ]]သည် တစ်ကြိမ်လျှင် သင်္ဘောအာမခံတန်ဖိုး၏ ၀.၁၂၅% မှ ၀.၂% မှ ၀.၄% အထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ အလွန်ကြီးမားသော ရေနံတင်သင်္ဘောများအတွက် ၎င်းသည် ဒေါ်လာ နှစ်သိန်းခွဲ တိုးလာခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=AIS Ship Tracking in the Strait of Hormuz: Inside the Crisis Shutting Down Global Oil |url=https://www.worldwideais.org/post/strait-of-hormuz-ais-tracking-iran-crisis |website=Worldwide AIS Network |language=en}}</ref> == တင်းမာမှုမြင့်တက်ခြင်း == ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|Operation Epic Fury]] အောက်တွင် အီရန်အပေါ် ညှိနှိုင်းထားသော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို စတင်ခဲ့ပြီး စစ်ဘက်အဆောက်အအုံများ၊ နျူကလီးယားနေရာများနှင့် ခေါင်းဆောင်များကို ပစ်မှတ်ထားခဲ့ပြီး [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်|အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီခါမေနီ]] သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Crude oil on edge as Middle East conflict deepens, will crude prices surge toward $100 per barrel? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302034124/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |work=The Times of India}}</ref> အီရန်သည် ယူအေအီး၊ [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]] နှင့် [[ဘာရိန်းနိုင်ငံ|ဘာရိန်း]] အပါအဝင် ပင်လယ်ကွေ့ရှိ အစ္စရေးမြို့များနှင့် အမေရိကန်အခြေစိုက်စခန်းများကို ဒုံးကျည်များဖြင့် တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ထိခိုက်သေဆုံးမှုများနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=After Iran's salvo hit their skylines, will Gulf states enter the war? |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/2/after-irans-salvo-hit-their-skylines-will-the-gulf-states-enter-the-war |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US-Israel war on Iran live updates: conflict spreads to Lebanon as IDF strikes Hezbollah after attack on Israel |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> ပဋိပက္ခသည် လက်ဘနွန်သို့ ကျယ်ပြန့်သွားပြီး အီရန်ကျောထောက်နောက်ခံပြု ဟစ်ဇ်ဘိုလာက အစ္စရေးနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရော့ကက်များ ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ အစ္စရေး၏ တန်ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Live Updates: Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် အီရန်က အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးသံအမတ်များကို နှင်ထုတ်သော နိုင်ငံများသို့ လုံခြုံရေးလမ်းကြောင်းများ ပိုမိုယူဆောင်လာမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Iran signals Hormuz safe passage to countries expelling U.S. and Israeli diplomats {{!}} investingLive |url=https://investinglive.com/commodities/iran-signals-hormuz-safe-passage-to-countries-expelling-us-and-israeli-diplomats-20260309/ |access-date=2026-03-10 |website=News & Analysis for Stocks, Crypto & Forex {{!}} investingLive |language=en}}</ref> မတ်လ ၉ ရက်နေ့အထိ၊ ရေလက်ကြားအတွက် သင်္ဘောအာမခံနှုန်းထားများသည် ယခင်အပတ်ထက် လေးဆမှ ခြောက်ဆအထိ မြင့်တက်လာကြောင်း သတင်းပို့ခဲ့ပြီး အမေရိကန်အစိုးရသည် အကြမ်းဖက်မှုအန္တရာယ်အာမခံဥပဒေအရ အာမခံကုမ္ပဏီများကို ကူညီရန် စတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Brewer |first=Contessa |date=9 March 2026 |title=There's another big reason why shipping companies and insurers aren't willing to risk the Strait of Hormuz |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/one-big-reason-ships-and-insurers-are-unwilling-to-risk-strait-of-hormuz.html |access-date=11 March 2026 |publisher=CNBC News}}</ref> == ရေလက်ကြားပိတ်ခြင်း == === အချိန်ဇယား === တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားပြီး နာရီပိုင်းအတွင်း IRGC သည် VHF ရေဒီယိုမှတစ်ဆင့် ရေလက်ကြားရှိ သင်္ဘောများထံ သတိပေးချက်များ ပေးပို့ခဲ့ပြီး မည်သည့်သင်္ဘောကိုမျှ ဖြတ်သန်းခွင့်မပြုကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> <ref name="The Guardian">{{Cite news |date=2 March 2026 |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Iran's revolutionary guards tell ships passage through Strait of Hormuz 'not allowed', EU naval mission official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-revolutionary-guards-tell-ships-passage-through-strait-hormuz-not-allowed-2026-02-28/ |access-date=28 February 2026 |work=Reuters}}</ref> အီရန်သည် တရားဝင်ပိတ်ဆို့မှု မကြေညာထားသောကြောင့် ပိတ်သိမ်းမှုသည် တရားဝင်စည်းနှောင်မှု မရှိသော်လည်း၊ ဘေးကင်းရေးကို အာမမခံနိုင်ကြောင်း စစ်ဘက်နှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းသတင်းရင်းမြစ်များက ပြောကြားခဲ့ပြီး သင်္ဘောအများအပြားသည် ဆိပ်ကမ်းတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည် သို့မဟုတ် နောက်ပြန်ဆုတ်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran closes Strait of Hormuz after US-Israel strikes, reports say |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-strait-of-hormuz-closed-oil-shipments-suspended-us-attack-b2929506.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302084927/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-strait-of-hormuz-closed-oil-shipments-suspended-us-attack-b2929506.html |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |website=[[The Independent]] |language=en}}</ref> ခြိမ်းခြောက်မှုများကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပိတ်သိမ်းခဲ့ရပြီး သင်္ဘောခြေရာခံဒေတာများအရ ယာဉ်အသွားအလာ ၇၀% လျော့ကျသွားကြောင်း ပထမဆုံးပြသခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် အိုမန်နိုင်ငံ၊ ခါဆက် မြောက်ဘက်ရှိ ''Skylight'' ရေနံတင်သင်္ဘောသည် ဒုံးကျည်တစ်စင်းဖြင့် ထိမှန်ခံခဲ့ရပြီး အိန္ဒိယသင်္ဘောသားနှစ်ဦး သေဆုံးပြီး သုံးဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ကျန်သင်္ဘောသား ၂၀ ဦးကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့သည်။ အီရန်၏ အရိပ်သင်္ဘောအုပ်စု နှင့် ဆက်စပ်မှုဖြင့် အမေရိကန်ဘဏ္ဍာရေးဌာနက ပိတ်ဆို့အရေးယူခဲ့သည်။ ''MKD VYOM'' သည် ဒရုန်းသင်္ဘော တစ်စင်း၏ ထိမှန်မှုကြောင့် မီးလောင်မှုနှင့် အင်ဂျင်ခန်းတွင် ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အိန္ဒိယရေတပ်သားတစ်ဦး သေဆုံးပြီး ပနားမားအလံလွှင့်ထူထားသော MV ''SAND'' သင်္ဘောပေါ်ရှိ သင်္ဘောသား ၂၁ ဦးကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Another oil tanker hit by drone boat as Strait of Hormuz tensions rise |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/another-oil-tanker-hit-by-drone-boat-as-strait-of-hormuz-tensions-rise |access-date=4 March 2026 |website=Euronews}}</ref> ''LCT Ayeh'' သင်္ဘောပေါ်တွင် အိန္ဒိယသင်္ဘောသားတစ်ဦး ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html |access-date=4 March 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Epstein |first=Jake |last2=Baker |first2=Sinéad |title=Fighting with Iran has spread to tankers at sea. Ships are coming under fire around the busy Strait of Hormuz. |url=https://www.businessinsider.com/fight-iran-spread-oil-tankers-vessels-strait-of-hormuz-2026-3 |access-date=4 March 2026 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် IRGC မှ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက ထိုရေလက်ကြားကို ပိတ်ထားကြောင်း တရားဝင်အတည်ပြုခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းမှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းသွားသော သင်္ဘောတိုင်းကို ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=Iran threatens to set ships on fire if they enter Strait of Hormuz |url=https://globalnews.ca/news/11713355/iran-strait-of-hormuz-ships-threat/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302220910/https://globalnews.ca/news/11713355/iran-strait-of-hormuz-ships-threat/ |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |work=Global News}}</ref> အမေရိကန်အလံလွှင့်ထူထားသော ''Stena Imperative သည်'' ဘာရိန်းဆိပ်ကမ်းတွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရပြီး မီးလောင်မှုဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=4 March 2026 |work=Reuters}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုတွင် ဆိပ်ကမ်းဝန်ထမ်းတစ်ဦး သေဆုံးပြီး အခြားနှစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သော်လည်း သင်္ဘောအမှုထမ်းများမှာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခြင်း မရှိပေ။ <ref>{{Cite web |last=Mongilio |first=Heather |date=2 March 2026 |title=Shipyard Worker Dead, Fire Breaks Out on U.S.-Flagged Tanker After Iranian Attack on Bahrain Port |url=https://news.usni.org/2026/03/02/shipyard-worker-dead-fire-breaks-out-on-u-s-flagged-tanker-after-iranian-attack-on-bahrain-port |access-date=4 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref> အီရန်နှင့် ဆက်စပ်နေသော ''Athe Nova'' သည် Hormuz ရေလက်ကြားကို တရားမဝင်ဖြတ်ကျော်ရန် ကြိုးစားပြီးနောက် ဒရုန်းနှစ်စင်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရကြောင်း IRGC နှင့် ချိတ်ဆက်ထားသော Tasnim သတင်းဌာန၏ အဆိုအရ သိရသည်။ <ref>{{Cite web |title=Iran Claims Strike on Iran-Linked Bitumen Tanker |url=https://maritime-executive.com/article/iran-claims-strike-on-iran-linked-bitumen-tanker |access-date=4 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> မတ်လ ၂ ရက်နေ့ သန်းခေါင်ယံကျော်ပြီးချိန်တွင် ရေလက်ကြားရှိ ရေနံတင်သင်္ဘောများသည် ယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့မှုနည်းပါးခြင်း သို့မဟုတ် မရှိခြင်းကို ညွှန်ပြ သည့် အလိုအလျောက် ခွဲခြားသတ်မှတ်သည့်စနစ် အချက်ပြမှုများကို မထုတ်လွှင့်ခဲ့ကြပါ။ <ref> သို့သော် မယုံကြည်ရသော အချက်အလက်နှင့် ဂြိုဟ်တုလမ်းကြောင်းပြကိရိယာကို အခြေခံ၍သာ ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=AIS Ship Tracking in the Strait of Hormuz: Inside the Crisis Shutting Down Global Oil |url=https://www.worldwideais.org/post/strait-of-hormuz-ais-tracking-iran-crisis |website=Worldwide AIS Network |language=en}}</ref> မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် အကာအကွယ်နှင့် လျော်ကြေးအာမခံကို ဖယ်ရှားလိုက်သောကြောင့် သင်္ဘောပိုင်ရှင်များအတွက် ရေလက်ကြားကို အသုံးပြုရန် စီးပွားရေးအန္တရာယ် အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်။ ရေလက်ကြားကို အန္တရာယ်များသောဇုန်အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး သင်္ဘောသားများအတွက် အပိုလုပ်ခနှင့် ငြင်းဆိုခွင့်ကို ရရှိစေခဲ့သည်။ ရေလက်ကြားသည် နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းနေသော်လည်း ထိရောက်စွာ ပိတ်ထားသည်။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Tanker Traffic in Hormuz Drops to Zero as P&I Clubs Pull War Risk Cover |url=https://maritime-executive.com/article/tanker-traffic-in-hormuz-drops-to-zero-as-p-i-clubs-pull-war-risk-cover |website=The Maritime Executive |language=en |quote=The Strait is technically open, but commercial tanker passage has effectively ceased}}</ref> မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် IRGC မှ ၎င်းတို့သည် ရေလက်ကြားကို လုံးဝထိန်းချုပ်နိုင်ပြီဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Iran’s IRGC say they have ‘complete control’ over Strait of Hormuz |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-irgc-say-they-have-complete-control-over-strait-of-hormuz/ |access-date=4 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909 |agency=Agence France-Presse}}</ref> ထိုအချိန်တွင် အနည်းဆုံး သင်္ဘော ရှစ်စင်း ပျက်စီးသွားခဲ့သည်။ မော်လ်တာအလံလွှင့်ထူထားသော ''Safeen Prestige'' သင်္ဘောတစ်စင်းသည် ထိမှန်ခဲ့ပြီး သင်္ဘောသားများကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင်၊ အစောပိုင်းက ၎င်း၏ AIS transponder ကို ပိတ်ထားသော ''Pola'' သင်္ဘောသည် ပိတ်ဆို့ထားသော်လည်း ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းကာ UAE သို့ ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများကို ပို့ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Gulf shipping crisis deepens as tankers stranded for fifth day, US sinks Iranian warship |url=https://www.reuters.com/business/energy/hormuz-shutdown-worsens-after-us-hits-iranian-warship-tankers-stranded-fifth-day-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ညဉ့်နက်ပိုင်းတွင် ပင်လယ်ဒရုန်းတစ်စင်းကြောင့် ကြီးမားသောပေါက်ကွဲမှုတစ်ခု <ref>{{Cite news |date=11 March 2026 |title=Sea drones target oil tankers in the Middle East as conflict risks widen |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/sea-drones-target-oil-tankers-middle-east-conflict-risks-widen-2026-03-11/ |access-date=11 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ကူဝိတ်နိုင်ငံ၊ Mubarak Al Kabeer ဆိပ်ကမ်း အနီးတွင် ကျောက်ချထားသော ရေနံတင်သင်္ဘော ''Sonangol Namibe'' ကို ထိမှန်ခဲ့ပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အန္တရာယ်ဖြစ်စေသည့် ရေနံယိုဖိတ် မှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ခိုက်မှုအပြီးတွင် သင်္ဘောငယ်တစ်စင်း ထွက်ခွာသွားသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Explosion reported off tanker near Kuwait, crew safe, UKMTO says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/explosion-reported-near-tanker-off-kuwait-crew-safe-ukmto-says-2026-03-05/ |access-date=5 March 2026 |work=Reuters}}</ref> <ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Explosion Hits Tanker Off Kuwait, Causing Oil Spill as Regional War Expands Across Middle East |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/898093/slug |access-date=5 March 2026 |website=Kurdistan24 |language=en}}</ref> IRGC မှ အမေရိကန် ရေနံတင်သင်္ဘောတစ်စင်းကို ထိမှန်ခဲ့သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Suezmax tanker attacked in Middle East Gulf |url=https://www.lloydslist.com/LL1156523/Suezmax-tanker-attacked-in-Middle-East-Gulf |access-date=5 March 2026 |website=Lloyd's List}}</ref> မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ''Safeen Prestige ကို'' ကူညီရန် စေလွှတ်ထားသော tugboat တစ်စင်းသည် ဒုံးကျည်နှစ်စင်း ထိမှန်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် နစ်မြုပ်သွားခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သင်္ဘောသား သုံးဦး ပျောက်ဆုံးနေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Salvage Tug Reported Attacked Near Straits of Hormuz with Crew Feared Dead |url=https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |access-date=7 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news |date=8 March 2026 |title=Three Indonesian crew missing after UAE tugboat sinks in Strait of Hormuz |url=https://www.newarab.com/news/three-indonesian-crew-missing-after-uae-tugboat-sinks-strait-hormuz?amp |access-date=8 March 2026 |work=The New Arab}}</ref> မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် IRGC သည် [[ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့]] တွင် ဒရုန်းတစ်စင်းဖြင့် ရေနံတင်သင်္ဘော ''Prima ကို'' ထိမှန်ခဲ့သည်ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး <ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |access-date=7 March 2026 |work=Al Jazeera}}</ref> အမေရိကန် ရေနံတင်သင်္ဘော "Louise P" ကို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားတွင် ဒရုန်းတစ်စင်းဖြင့် ထိမှန်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>{{Cite web |title=Iran says it hit tanker in Strait of Hormuz |url=https://www.dw.com/en/iran-says-it-hit-tanker-in-strait-of-hormuz/liveblog-post-76260521 |access-date=7 March 2026 |website=DW |language=en}}</ref> မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ကုန်တင်သင်္ဘောတစ်စင်းသည် အနီးအနားတွင် ရေပက်ဖျန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် {{Convert|36|nmi}} အကွာတွင် ပေါက်ကွဲမှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း သတင်းပို့ခဲ့သည်။ သည် [[အဘူဒါဘီမြို့|အဘူဒါဘီ]] ကမ်းလွန်တွင် ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ပထမဆုံး သတင်းပို့ထားသော ရေကြောင်းမတော်တဆမှုဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |last=Guerry |first=Yannick |date=2026-03-10 |title=Ship master reports 'loud bang and splash' north of Abu Dhabi |url=https://www.tradewindsnews.com/bulkers/ship-master-reports-loud-bang-and-splash-north-of-abu-dhabi/2-1-1957481 |access-date=2026-03-10 |website=Tradewinds |language=en}}</ref> ထိုနေ့တွင်ပင် အမေရိကန်စစ်ဘက်ထောက်လှမ်းရေးသတင်းရင်းမြစ်များက အီရန်သည် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားတွင် ရေတပ်မိုင်းများ ထောင်ရန် စတင်နေပြီဟု သတင်းပို့ခဲ့သည်။ သတင်းများအပြီးတွင် အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်|ဒေါ်နယ်ထရမ့်က]] အီရန်သည် ၎င်းတို့ထောင်ထားသော မိုင်းများကို ချက်ချင်းဖယ်ရှားရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး အမေရိကန်စစ်တပ်က အီရန် မိုင်းခွဲသမား ၁၆ ဦးကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Bertrand |first=Natasha |date=2026-03-10 |title=Iran begins laying mines in Strait of Hormuz, sources say |url=https://www.cnn.com/2026/03/10/politics/iran-begins-laying-mines-in-strait-of-hormuz |access-date=2026-03-11 |website=CNN |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=US says 16 Iranian mine-laying ships 'eliminated', as Iran launches attacks across region |url=https://www.bbc.com/news/live/cd70wzw9vqlt |access-date=2026-03-11 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် သင်္ဘောများကို ကြီးမားသောတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သင်္ဘောသုံးစင်း ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=11 March 2026 |title=Three vessels hit by projectiles in Strait of Hormuz |url=https://www.reuters.com/world/cargo-ship-hit-by-projectile-strait-hormuz-crew-evacuates-2026-03-11/ |access-date=11 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ထိုင်းအလံလွှင့်ထူထားသော ''Mayuree Naree'' သင်္ဘောမှ သင်္ဘောသား ၂၀ ကို သင်္ဘောမီးလောင်ပြီးနောက် အိုမန်တော်ဝင်ရေတပ်မှ ကယ်တင်ခဲ့ပြီး အခြားသုံးဦးမှာ ပျောက်ဆုံးနေသည်။ <ref>{{Cite news |date=11 March 2026 |title=Thailand says 3 crew missing after ship hit by projectiles in Strait of Hormuz |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thailand-says-3-crew-missing-after-ship-hit-by-projectiles-strait-hormuz-2026-03-11/ |access-date=11 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အတည်မပြုနိုင်သော တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခုကိုလည်း IRGC မှ ''Express Rome'' တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Three crew believed trapped on Thai ship hit in Strait of Hormuz |url=https://www.seatrade-maritime.com/security/three-crew-believed-trapped-on-precious-ship-hit-in-strait-of-hormuz |access-date=2026-03-12 |website=Seatrade Maritime News |language=en}}</ref> ထိုနေ့နှောင်းပိုင်းတွင် အီရတ်နိုင်ငံ၊ ဘာဆရာဆိပ်ကမ်း အနီးတွင် အီရန်ဒရုန်းလှေတစ်စင်းမှ ရေနံတင်သင်္ဘောနှစ်စင်းကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မီးရှို့ခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သင်္ဘောသားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ အီရတ်ဆိပ်ကမ်းများအတွက် နိုင်ငံတော်ကုမ္ပဏီသည် သင်္ဘောနှစ်စင်းလုံးပေါ်ရှိ သင်္ဘောသား ၃၈ ဦးကို ကယ်တင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=1 dead and 38 rescued from oil tankers ablaze in Gulf as Iran claims responsibility |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-11-26?post-id=cmmmlkxrp000c3b6r2xbe7vsa |access-date=2026-03-12 |website=CNN |language=en}}</ref> === ပိတ်ဆို့မှုအတွက် ခြွင်းချက်များ === မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် အီရန်သည် တရုတ်သင်္ဘောများကို သာ ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းခွင့်ပြုမည်ဟု သတင်းများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ပဋိပက္ခပြင်းထန်လာပြီးနောက် အီရန်အပေါ် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်၏]] ထောက်ခံမှုရပ်တည်ချက်ကို ကိုးကားဖော်ပြခဲ့သည်။ တရုတ်နိုင်ငံသည် အီရန်ရေနံ ၏ အကြီးဆုံးဝယ်ယူသူဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သင်္ဘောလမ်းကြောင်းများကို ကာကွယ်ရန် အရေးကြီးကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Iran to allow only Chinese vessels through Strait of Hormuz amid escalating conflict |url=https://www.businesstoday.in/world/middle-east/story/iran-to-allow-only-chinese-vessels-through-strait-of-hormuz-amid-escalating-conflict-519114-2026-03-04 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Kaul |first=Aditya Raj |date=4 March 2026 |title=Iran To Allow Only Chinese Vessels Through Strait Of Hormuz: Sources |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-to-allow-only-chinese-vessels-through-strait-of-hormuz-sources-11167611 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ထို့နောက် မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် Cetus Maritime Shanghai Ltd. မှ လည်ပတ်သော ''Iron Maiden'' ကုန်တင်သင်္ဘောသည် "တရုတ်ပိုင်ရှင်" ဟု အချက်ပြခြင်းဖြင့် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ အစောပိုင်းတွင် [[အယ်လ်ပီဂျီ (LPG)|LPG]] ရေနံတင်သင်္ဘော ''Bogazici သည်'' [[မွတ်စလင်မ်|မွတ်စလင်]] ပိုင်နှင့် [[တူရကီနိုင်ငံ|တူရကီ]] ပိုင် သင်္ဘောတစ်စင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး အောင်မြင်စွာ ဖြတ်သန်းသွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Gemmell |first=Katherine |date=5 March 2026 |title=Bulk carrier claiming to be Chinese passes through Hormuz Strait |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/bulk-carrier-claiming-to-be-chinese-passes-through-hormuz-strait/articleshow/129069362.cms?from=mdr |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[The Economic Times]]}}</ref> မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် လိုက်ဘေးရီးယားအလံလွှင့်ထူထားသော ''Sino Ocean သည်'' UAE ၏ Mina Saqr ဆိပ်ကမ်းမှ ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများကို ကောက်ယူပြီးနောက် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းရန် တရုတ်ပိုင်နှင့် လည်ပတ်သည့် အဆင့်အတန်းကို ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Cheong |first=Serene ([[Bloomberg]]) |date=8 March 2026 |title=Second Bulk Carrier Claiming To Be Chinese Passes Through Strait Of Hormuz |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-second-bulk-carrier-claiming-to-be-chinese-passes-through-strait-of-hormuz-11184752 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် IRGC သည် အီရန်သည် အမေရိကန်၊ အစ္စရေးနှင့် ၎င်းတို့၏ အနောက်တိုင်းမဟာမိတ်များမှ သင်္ဘောများကိုသာ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပိတ်ထားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ၎င်းကို ထပ်မံအတည်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Mishra |first=Samiran |date=5 March 2026 |title=Oil Hope For India? Iran Says Hormuz Strait Only Closed To US, Israel, Europe |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-strait-of-hormuz-oil-hope-for-india-iran-says-hormuz-strait-only-closed-to-us-israel-europe-11172257 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Shankar |first=Priyanka |date=8 March 2026 |title=Iran war: What is happening on day nine of US-Israel attacks? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/8/iran-war-what-is-happening-on-day-nine-of-us-israel-attacks |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[Al Jazeera]]}}</ref> === ကျော်လွှားခြင်းနှင့် လိုက်ပါပို့ဆောင်ခြင်း === ရေလက်ကြားရှိ အီရန်ဧရိယာကို တောင်ဘက်ရှိ အိုမန်နှင့် UAE တို့၏ နယ်မြေရေပိုင်နက်များ မှတစ်ဆင့် သီအိုရီအရ ရှောင်ရှားနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ရေလက်ကြားအပြင်ဘက်ရှိ အာရေဗျပင်လယ်ရှိ Duqm ၊ Salalah နှင့် Sohar ရေနက်ဆိပ်ကမ်းများသည် ရေနံတင်သင်္ဘောများအား choke point ကို ကျော်လွှားနိုင်စေပါသည်။ <ref >{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Drone attacks test Oman's bid as Hormuz bypass |url=https://www.argusmedia.com/en/news-and-insights/latest-market-news/2798301-drone-attacks-test-oman-s-bid-as-hormuz-bypass |access-date=11 March 2026 |publisher=[[Argus Media]]}}</ref> သို့သော် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဒရုန်းများစွာသည် Duqm နှင့် Salalah တို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး Duqm ရှိ လောင်စာဆီသိုလှောင်ကန် အနည်းဆုံး တစ်ခု ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref/> Sohar သည် အာမခံကုမ္ပဏီတစ်ခု၏ စစ်ပွဲအန္တရာယ်ဧရိယာအတွင်း ကျရောက်ခဲ့ပြီး သင်္ဘောများအတွက် စင်းလုံးငှားခနှင့် အာမခံကုန်ကျစရိတ်များကို မြင့်တက်စေနိုင်သည်။ <ref/> လန်ဒန်အာမခံဈေးကွက်၏ ပူးတွဲစစ်ပွဲကော်မတီသည် အိုမန်တစ်ဝိုက်ရှိ ရေပြင်များကို အန္တရာယ်များသော ရေကြောင်းဧရိယာများစာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ <ref/> သင်္ဘောကုမ္ပဏီအများစုသည် အာဖရိက၏ တောင်ဘက်အစွန်ဆုံး မှတစ်ဆင့် ပိုမိုရှည်လျားသော ရှောင်ကွင်းလမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=What are the challenges in securing shipping through the Strait of Hormuz? |url=https://www.reuters.com/business/energy/what-are-challenges-securing-shipping-through-strait-hormuz-2026-03-10/ |access-date=11 March 2026 |publisher=[[Reuters]]}}</ref> Maersk ကုမ္ပဏီသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှစ၍ [[ဆူးအက် တူးမြောင်း|Suez တူးမြောင်း]] ကို အသုံးပြုမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref/> ရေတိုအတွင်း အီရန်၏ အသေးစားရေငုပ်သင်္ဘောများမှ အန္တရာယ်ပေါ် မူတည်၍ [[ဖျက်သင်္ဘော]] ၇ စင်းမှ ၈ စင်းဖြင့် လေကြောင်းအကာအကွယ်ပေးကာ တစ်နေ့လျှင် စီးပွားဖြစ်သင်္ဘော ၃-၄ စင်းကို လိုက်ပါစောင့်ရှောက် ရန် ဖြစ်နိုင်သည်။ <ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=What are the challenges in securing shipping through the Strait of Hormuz? |url=https://www.reuters.com/business/energy/what-are-challenges-securing-shipping-through-strait-hormuz-2026-03-10/ |access-date=11 March 2026 |publisher=[[Reuters]]}}</ref> သို့သော် လပေါင်းများစွာ ရေရှည်တည်တံ့စွာ လုပ်ဆောင်ရန်မှာ အရင်းအမြစ်များ ပိုမိုလိုအပ်ပါသည်။ == သက်ရောက်မှုများ == === ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းခြင်း === ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့ နှောင်းပိုင်းတွင် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှ ထွက်ခွာသွားလာမှုများ များပြားပြီး ဝင်ရောက်သွားလာမှုများမှာ နည်းပါးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iranian Naval Response to "Operation Epic Fury" Unclear |url=https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301024821/https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |archive-date=1 March 2026 |access-date=2 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> အိုမန်ကမ်းလွန်တွင် မီးရှို့ခံခဲ့ရသော တစ်စင်းအပါအဝင် အနည်းဆုံး ရေနံတင်သင်္ဘော သုံးစင်းသည် ရေလက်ကြားအနီးတွင် ထိမှန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Black smoke pours from oil tanker near Strait of Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301190519/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |archive-date=1 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အနည်းဆုံး ရေနံတင်သင်္ဘော ၁၇ စင်းသည် ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ဆက်လက်သွားလာနေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Oil Tankers Avoiding Vital Hormuz Strait After U.S. Bombs Iran {{!}} SupplyChainBrain |url=https://www.supplychainbrain.com/articles/43560-oil-tankers-avoiding-vital-hormuz-strait-after-us-bombs-iran |website=www.supplychainbrain.com |language=en}}</ref> မတ်လ ၁ ရက်နှင့် ၂ ရက်နေ့တွင် ရေလက်ကြားတွင် သင်္ဘောများ မပေါ်ထွက်ခဲ့ပါ။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Tanker Traffic in Hormuz Drops to Zero as P&I Clubs Pull War Risk Cover |url=https://maritime-executive.com/article/tanker-traffic-in-hormuz-drops-to-zero-as-p-i-clubs-pull-war-risk-cover |website=The Maritime Executive |language=en |quote=The Strait is technically open, but commercial tanker passage has effectively ceased}}</ref> Maersk ၊ CMA CGM နှင့် Hapag-Lloyd အပါအဝင် အဓိက ကွန်တိန်နာ သင်္ဘောကုမ္ပဏီများသည် ထိုရေလက်ကြားနှင့် [[ပင်လယ်နီ]] ကဲ့သို့သော ဆက်စပ်လမ်းကြောင်းများကို ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရပ်ဆိုင်းထားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Maersk to Halt Some Red Sea Shipping in Sign of War's Disruption to Global Supply Chain |url=https://www.nytimes.com/2026/03/01/world/middleeast/maersk-red-sea-iran-war.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Japan shippers halt Hormuz operations after US, Israel strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-shippers-halt-hormuz-operations-after-us-israel-strikes-iran-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ဟူသီထိန်းချုပ်ထားသော ယီမင်နိုင်ငံက ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးနှင့် ပင်လယ်နီရှိ စီးပွားဖြစ်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်မှုများ ပြန်လည်စတင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့ပြီး <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Boycotts and arrests: Houthi rebels focus inward after halting attacks on Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=1 March 2026 |website=The Times of Israel |agency=Associated Press}}</ref> ဆူးအက်တူးမြောင်း လမ်းကြောင်းကို အာဖရိကရှိ [[ဂွတ်ဟုပ်အငူ]] တစ်ဝိုက်တွင် ပြန်လည်လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သယ်ယူပို့ဆောင်ချိန်များကို ရက်သတ္တပတ်များစွာ တိုးစေပြီး သင်္ဘောကုန်ကျစရိတ်များ မြင့်တက်လာစေခဲ့သည်။ အကျပ်အတည်းသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုများကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေခဲ့ပြီး ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့ရှိ ရေနံတင်သင်္ဘောများ သောင်တင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=The Whole World Is Watching This Critical Energy Chokepoint As Iran Conflict Enters More Dangerous Phase |url=https://www.realnewshub.com/whole-world-watching-critical-energy |access-date=2 March 2026 |work=Real News Hub}}</ref> [[အပျော်စီးသင်္ဘော|အပျော်စီးသင်္ဘောများသည်]] ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့ရှိ လှုပ်ရှားမှုများကို လျှော့ချပြီး ရေလက်ကြားကို အသုံးပြုခြင်းကို ရပ်တန့်လိုက်သောကြောင့် <ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Cruise Lines Navigate Gulf Conflict Amidst Continued Iranian Strikes |url=https://maritime-executive.com/article/cruise-lines-navigate-gulf-conflict-amidst-continued-iranian-strikes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302160713/https://maritime-executive.com/article/cruise-lines-navigate-gulf-conflict-amidst-continued-iranian-strikes |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> အဓိက အပျော်စီးသင်္ဘောခြောက်စင်းပေါ်တွင် ခရီးသည် ၁၅၀၀၀ သောင်တင်နေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Yeğinsu |first=Ceylan |date=6 March 2026 |title=MSC Steps Up to Return Cruise Passengers Stranded in Dubai |url=https://www.nytimes.com/2026/03/06/travel/stranded-cruise-passengers-gulf-war.html |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး === အကျပ်အတည်းသည် ကမ္ဘာ့စွမ်းအင်ဈေးကွက်များတွင် တုန်လှုပ်ချောက်ချားမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုများကို မြင့်တက်စေခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ့ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့၏ ၂၀% ခန့်သည် ပုံမှန်အားဖြင့် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာလေ့ရှိပြီး အနှောင့်အယှက်များကြောင့် Brent ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းများသည် အစောပိုင်းကုန်သွယ်မှုတွင် ၁၀-၁၃% မြင့်တက်ခဲ့ပြီး အနှောင့်အယှက်များ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေပါက တစ်စည်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၀၀ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍ ရောက်ရှိနိုင်ကြောင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသူများက သတိပေးခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil price expected to surge after Iran strikes and strait of Hormuz closure |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/01/oil-price-surge-iran-us-israel-strikes-markets |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil Prices Climb After Iran Attack, Pointing to Economic Risks |url=https://www.nytimes.com/2026/03/01/business/energy-environment/iran-war-oil-prices.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်လာခြင်းသည် အထူးသဖြင့် အာရှတွင် ပြဿနာရှိပြီး တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယကဲ့သို့သော အဓိကတင်သွင်းသူများသည် ထောက်ပံ့မှုပြတ်လပ်မှုနှင့် ဈေးနှုန်းမတည်ငြိမ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ရနိုင်သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=War with Iran chokes flows of oil and natural gas, highlighting energy security risks for Asia |url=https://apnews.com/article/8041a26142b8b7ce122c8b548f375924 |access-date=5 March 2026 |agency=Associated Press}}</ref> ဥရောပရှိ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်းများသည်လည်း မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး ပြီးခဲ့သည့်အပတ်က €30/MWh မှ မတ်လ ၂ ရက် တနင်္လာနေ့တွင် €46/MWh အထိ၊ <ref name="q45">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303043332/https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |archive-date=3 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> မတ်လ ၃ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် €60/MWh အထက်သို့ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး (ယခင်အပတ်ထက် နှစ်ဆနီးပါး)၊ <ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Passage denied: Oil and gas prices swing wildly as Hormuz crisis drags on |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/03/gas-prices-nearly-double-as-europe-braces-for-iran-war-energy-shocks |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> မတ်လ ၄ ရက် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် €48/MWh အထိ ပြန်လည်ကျဆင်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Passage denied: Oil and gas swing wildly as Hormuz crisis drags on |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/04/passage-denied-hormuz-shutdown-keeps-oil-prices-on-an-upward-trajectory |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> သင်္ဘောလိုင်းပြတ်တောက်မှုသည် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]] စွမ်းအင်ဈေးကွက်များတွင် မတည်ငြိမ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး လက်ကားဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်း မြင့်တက်လာခြင်းသည် အိမ်ထောင်စု စွမ်းအင်ဘေလ်များကို မြင့်တက်စေပြီး ကမ္ဘာ့လောင်စာဆီဈေးကွက်အပေါ် နိုင်ငံ၏ မှီခိုမှုကို ဖော်ထုတ်နိုင်သည်ဟု ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသူများက သတိပေးထားသည်။ <ref>{{Cite news |last=Ambrose |first=Jillian |date=4 March 2026 |title=Energy bills could rise by £160 after Iran conflict pushes gas prices higher |url=https://www.theguardian.com/money/2026/mar/04/iran-conflict-energy-bills-gas-prices |access-date=9 March 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ၎င်းသည် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ ရေနံအကျပ်အတည်း နောက်ပိုင်း စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုအတွက် အကြီးမားဆုံး ပြတ်တောက်မှုအဖြစ် ဖော်ပြခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |last=Burke |first=Jason |date=11 March 2026 |title=Iran escalates attacks on infrastructure and transport networks across the Gulf |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/iran-escalates-attacks-on-infrastructure-and-transport-networks-across-the-gulf |access-date=11 March 2026 |website=The Guardian}}</ref> [[အိုပက်|OPEC+ သည်]] ရေနံပြတ်လပ်မှုကို လျှော့ချရန်အတွက် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည် ၂၀၆,၀၀၀ တိုးမြှင့်ထုတ်လုပ်ရန် ကတိပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အနှောင့်အယှက်များကြောင့် ရေနံတင်သွင်းသည့်နိုင်ငံများတွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှင့် စီးပွားရေးကျဆင်းမှုအလားအလာများအပေါ် စိုးရိမ်မှုများလည်း မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Iran war throws oil market into biggest crisis in decades |url=https://www.reuters.com/markets/commodities/iran-war-throws-oil-market-into-biggest-crisis-decades-2026-02-28 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Barclays နှင့် Goldman Sachs ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများမှ လေ့လာသုံးသပ်သူများက ရေလက်ကြားကို ပိုမိုကြာရှည်စွာ ကန့်သတ်ထားပါက ရေနံဈေးနှုန်းများ မြင့်မားနေနိုင်သည့် အန္တရာယ်များကို မီးမောင်းထိုးပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Crude oil on edge as Middle East conflict deepens, will crude prices surge toward $100 per barrel? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302034124/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |work=The Times of India}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN}}</ref> မတ်လ ၃ ရက်နေ့တွင် ''Bloomberg သတင်းဌာန'' က အီရတ်နိုင်ငံသည် သိုလှောင်ရန်နေရာ မလုံလောက်မှုကြောင့် Rumaila ရေနံမြေ ရှိ လုပ်ငန်းများကို ရပ်ဆိုင်းလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ရေနံတင်သင်္ဘောများသည် ရေလက်ကြားမှ ထွက်ခွာနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ <ref>{{Cite web |last=El Wardany |first=Salma |last2=Smith |first2=Grant |date=3 March 2026 |title=Iraq Starts Shutting Oil Output at Rumaila as Storage Fills Up |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-03/iraq-starts-shutting-oil-output-at-rumaila-as-storage-fills-up?embedded-checkout=true |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် တင်သွင်းလာသော ရေနံအပေါ် မှီခိုနေရပြီး ပိတ်သိမ်းမှုကြောင့် အခြားတင်ပို့မှုလမ်းကြောင်းများကို ရှာဖွေနေသော [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]] သည် ဆော်ဒီအာရေဗျအား ယန်ဘူ၏ ပင်လယ်နီဆိပ်ကမ်း မှတစ်ဆင့် ရေနံထောက်ပံ့မှုများကို ပြန်လည်လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် တရားဝင်တောင်းဆိုခဲ့ပြီး ဆော်ဒီအာရေဗျက အာမခံချက်များပေးကာ ပိတ်သိမ်းထားသော ရေလက်ကြားကို ရှောင်ကွင်းရန် အနည်းဆုံး ရေနံစိမ်းတင်ပို့မှုတစ်ခု စီစဉ်ပေးခဲ့သည်။ ဆော်ဒီအာဏာပိုင်များသည်လည်း အနှောင့်အယှက်၏ သက်ရောက်မှုကို လျှော့ချရန်အတွက် ၎င်းတို့၏ ရေနံစိမ်းတင်ပို့မှုအချို့ကို ယန်ဘူ မှတစ်ဆင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် စဉ်းစားနေကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Pakistan seeks Saudi oil supplies via Yanbu port after Hormuz disruption |url=https://www.reuters.com/business/energy/pakistan-seeks-saudi-oil-supplies-via-yanbu-port-after-hormuz-disruption-2026-03-04/ |access-date=5 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အမေရိကန်၊ အစ္စရေးနှင့် အီရန်တို့ပါဝင်သည့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် ဂျပန်ရေနံချက်စက်ရုံများသည် အစိုးရအား ၎င်းတို့၏ သိုလှောင်ထားသော ရေနံအချို့ကို ထုတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ရေနံချက်စက်ရုံများသည် ၎င်းတို့၏ ရေနံစိမ်း ၉၅% ခန့်ကို ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ ကူဝိတ်၊ အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနှင့် ကာတာတို့မှ ရရှိကြသည်။ ရေနံချက်စက်ရုံများ ချောမွေ့စွာလည်ပတ်နိုင်စေရန်နှင့် လုံလောက်သော ရေနံစိမ်းထောက်ပံ့မှုကို သေချာစေရန်အတွက် ဤရေနံသိုလှောင်မှုကို ရယူရန် ၎င်းတို့သည် ကြိုးပမ်းကြသည်။ ဤအရှေ့အလယ်ပိုင်းရေနံ၏ ၇၀% ခန့်ကို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားသော သင်္ဘောများဖြင့် ဂျပန်သို့ ပို့ဆောင်ပေးပါသည်။ <ref>{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Japan Oil Refiners Ask Government to Tap Strategic Reserves |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-05/japanese-oil-refiners-ask-government-to-tap-strategic-reserves?srnd=homepage-asia |access-date=6 March 2026 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ကာတာစွမ်းအင်ဝန်ကြီး Saad Sherida al-Kaabi က စစ်ပွဲဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပါက အခြားပင်လယ်ကွေ့စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်သူများသည် ပို့ကုန်များကို ရပ်တန့်ရန်နှင့် ''force majeure'' (ကာတာသည် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်မှုကို ရပ်တန့်ပြီး မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ဓာတ်ငွေ့စာချုပ်များအပေါ် Force Majeure ကြေညာခဲ့သည်) ကြေညာရနိုင်ကြောင်းနှင့် "၎င်းသည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးများကို ကျဆင်းစေလိမ့်မည်" ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=England |first=Andrew |date=6 March 2026 |title=Qatar warns war will force Gulf to stop energy exports ‘within days’ |url=https://www.ft.com/content/be122b17-e667-478d-be19-89d605e978ea |access-date=6 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> ဤကြေညာချက်သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရေနံဈေးနှုန်းများ ခုန်တက်သွားစေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Oil price jumps after Qatar minister warns all Gulf production could stop |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy031ylgepro |access-date=6 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> အိန္ဒိယအစိုးရသည် ရရှိသော ရေနံထောက်ပံ့မှုများကို ကာကွယ်ရန် အိန္ဒိယရေတပ်ကို ချထားရန်လည်း အဆိုပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Ghosh |first=M. Kalyanaraman & Saptaparno |date=7 March 2026 |title=Govt. mulling deploying Indian Navy to escort ships stranded in Persian Gulf, says source |url=https://www.thehindu.com/news/national/govt-mulling-deploying-indian-navy-to-escort-ships-stranded-in-persian-gulf-govt-source/article70716105.ece |access-date=8 March 2026 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ကူဝိတ်နိုင်ငံသည် ''force majeure'' ကြေညာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ရေနံထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Kuwait declares force majeure, cuts crude oil output due to Middle East conflict |url=https://www.reuters.com/business/energy/kuwait-cuts-oil-production-precaution-amid-iran-tensions-kpc-says-2026-03-07 |access-date=8 March 2026 |publisher=Reuters}}</ref> အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုသည်လည်း ၎င်း၏ ရေနံထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=8 March 2026 |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |access-date=8 March 2026 |website=CNBC}}</ref> မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ရုရှားက ယူကရိန်းကို ကျူးကျော် ပြီးနောက်ပိုင်း လေးနှစ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းများသည် တစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၀ ကျော်သွားခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှစ၍ အီရတ်တောင်ပိုင်းရှိ အဓိက ရေနံမြေသုံးခု၏ ထုတ်လုပ်မှုသည် စစ်ပွဲစတင်ချိန်မှစ၍ ၇၀% ကျဆင်းခဲ့ပြီး တစ်နေ့လျှင် စည်ပေါင်း ၄.၃ သန်းမှ ၁.၃ သန်းအထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=8 March 2026 |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |access-date=8 March 2026 |website=CNBC}}</ref> မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စွမ်းအင်အေဂျင်စီ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ၃၂ နိုင်ငံသည် ၎င်းတို့၏ အရေးပေါ်အရန်ငွေမှ လေးရက်စာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုပမာဏကို ကိုယ်စားပြုသည့် ရေနံစည်ပေါင်း ၄၀၀ သန်းကို ထုတ်လွှတ်ရန် တညီတညွတ်တည်း သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news |last=Elliott |first=Rebecca F. |date=2026-03-11 |title=World Leaders Will Release 400 Million Barrels of Oil to Stabilize Prices |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/business/energy-environment/iran-oil-reserves-release.html |access-date=2026-03-11 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ဒုတိယအပတ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် အီရန်တို့၏ ပဋိပက္ခကြောင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ဓာတ်ဆီဈေးနှုန်းများသည် တစ်ဂါလံလျှင် ၅ ဒေါ်လာ ကျော်သွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=California gas prices rise above $5 a gallon amid US war with Iran |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/mar/09/california-gas-prices-iran-war |website=The Guardian}}</ref>မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဒူဘိုင်းရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းသည် တစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၆၆ အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက် အမြင့်ဆုံးစံချိန်တင်ခဲ့ပါသည်။<ref>{{Cite web |last=Harring |first=Alex |date=19 March 2026 |title=$166 a barrel? Middle East oil gives clue to where all prices could be headed if Iran war drags on |url=https://www.cnbc.com/2026/03/19/166-a-barrel-middle-east-oil-gives-clue-to-where-all-prices-could-be-headed-if-iran-war-drags-on.html |access-date=20 March 2026 |work=CNBC}}</ref> === နိုင်ငံတကာတုံ့ပြန်မှုများ === မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် ပြင်သစ်သမ္မတ [[အီမန်နျူရယ် မက်ခရွန်]] က ပြင်သစ်နှင့် အခြားနိုင်ငံအများအပြားသည် Operation Aspides ၏ မူဘောင်အတွင်း ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာသော ကုန်သည်သင်္ဘောများအတွက် "သက်သက် ခုခံကာကွယ်ရန်၊ သက်သက် ထောက်ပံ့ရန်" လိုက်ပါပို့ဆောင်ရေးမစ်ရှင်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းနေကြောင်းနှင့် ပြင်သစ်သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းသို့ သင်္ဘောတစ်ဒါဇင် စေလွှတ်မည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ရေတပ်က ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာသော သင်္ဘောများကို လိုက်ပါပို့ဆောင်ရန် ဖရီးဂိတ်နှစ်စင်း စေလွှတ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Mahadzir |first=Dzirhan |date=9 March 2026 |title=French Navy Pledges 10 Additional Warships to Middle East, Escorts for Strait of Hormuz |url=https://news.usni.org/2026/03/09/french-navy-pledges-10-additional-warships-to-middle-east-escorts-for-strait-of-hormuz |access-date=10 March 2026 |website=[[USNI News]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Porter |first=Catherine |last2=Castelain |first2=Ana |date=9 March 2026 |title=France Is Sending a Large Naval Force to the Middle East |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/france-warships-middle-east.html |access-date=10 March 2026 |website=The New York Times}}</ref> မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့အထိ ဗြိတိန်သည် ဂျာမနီနှင့် အီတလီတို့နှင့်အတူ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် စီးပွားဖြစ်သင်္ဘောများကို ပံ့ပိုးရန် လုပ်ဆောင်နေကြသည်။ <ref>{{Cite news |last=Smout |first=Alistair |date=10 March 2026 |editor-last=Young |editor-first=Sarah |title=Britain working with allies to support shipping through Strait of Hormuz |url=https://www.reuters.com/world/britain-working-with-allies-support-shipping-through-strait-hormuz-2026-03-10 |access-date=10 March 2026 |work=[[Reuters]] |location=London, England}}</ref> မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် G7 နိုင်ငံများသည် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာသော သင်္ဘောများကို လိုက်ပါပို့ဆောင်ရန် ဖြစ်နိုင်ခြေကို လေ့လာရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |last=Hafezi |first=Parisa |last2=Cornwell |first2=Alexander |date=11 March 2026 |title=Trump and Iran signal no quick end to war as tankers burn in Iraqi waters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-iran-signal-no-quick-end-war-tankers-burn-iraqi-waters-2026-03-12/ |access-date=11 March 2026 |website=Reuters}}</ref> မတ်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်]] [[အန်တိုနီယို ဂူတာရက်စ်]] (António Guterres) ကဟော်မုဇ် ရေလက်ကြားအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး၊ ယင်းရေလက်ကြား လုံခြုံစိတ်ချရစေရန်အတွက် ကုလသမဂ္ဂအနေဖြင့် ကူညီဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ကြောင်း အကြံပြုပြောကြားခဲ့ပါသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=UN chief urges end to Hormuz closure, offers UN role |url=https://www.iranintl.com/en/202603214139 |access-date=2026-03-22 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> === မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် သက်ရောက်မှု === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၃) ရက်နေ့တွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအတွင်း၌ စစ်ရေး ပဋိပက္ခများကြောင့် လောင်စာဆီတင်သွင်းသည့်သင်္ဘောများဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရာ ရေလမ်းကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် အတားအဆီး၊ အဟန့်အတားပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်မှစတင်၍ ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ယာဉ်များ လစဉ် စုံရက်များတွင် စုံအက္ခရာနှင့် မ ရက်များတွင် မ အက္ခရာ နံပါတ်ပါယာဉ်များ ​မောင်းနှင်အသုံးပြုရန် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းထုတ်ပြန်​ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80530|access-date=2026-03-04|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့မှ စတင်ကာ စက်သုံးဆီ ပြတ်လပ်မှုနှင့် ဆီဆိုင်များတွင် အကြိမ်ကြိမ် တန်းစီဝယ်ယူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]၊ [[ရန်ကုန်မြို့|ရန်ကုန်]]၊ [[မန္တလေးမြို့|မန္တလေး]]နှင့် [[တောင်ကြီးမြို့]]တို့ရှိ စက်သုံးဆီအရောင်းဆိုင်များတွင် တယ်လီဖုန်း Application အသုံးပြု၍ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချသည့်စနစ်ကို စမ်းသပ်အသုံးပြုသည်။ ဤစနစ်အရ မော်တော်ယာဉ်ပိုင်ရှင်များအနေဖြင့် သီးခြား Registration ပြုလုပ်ရန်မလိုဘဲ ယာဉ်၏ Wheel Tax ပါ Barcode သို့မဟုတ် ဆိုင်ကယ်များအတွက် အသစ်ထုတ်ပေးသည့် QR Code ကို အသုံးပြုကာ တစ်ရက်လျှင် တစ်ကြိမ်သာ ဝယ်ယူခွင့်ရရှိမည်ဖြစ်ပြီး၊ သတ်မှတ်ထားသော ယာဉ်အသုံးပြုခွင့်ရက်များအတိုင်းသာ စနစ်မှ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချပေးသည်။ [[စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]]၏ Online Monitoring Center မှတစ်ဆင့် ဆီတင်သွင်းမှုနှင့် ဖြန့်ဖြူးမှုအဆင့်ဆင့်ကို အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ စောင့်ကြည့်ကြပ်မတ်နေပြီး စနစ်သစ်အား စစ်ဆေးပြုပြင်မှုများ ပြီးစီးပါက ကျန်မြို့ကြီးများတွင်လည်း ဆက်လက်တိုးချဲ့ အကောင်အထည်ဖော်သွားရန် စီစဉ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံ အသိပေးထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80768 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်မြို့ရှိ စက်သုံးဆီဆိုင်များတွင် မော်တော်ယာဉ်များကို QR Code ဖြင့် စက်သုံးဆီ စမ်းသပ်ရောင်းချ |url=https://news-eleven.com/article/310451 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် လေယာဉ်ဆီအကန့်အသတ်ဖြစ်မှုကြောင့် ခရီးသည်တစ်ဦးကို ၁၀ ကီလိုသာ ထပ်တိုးသယ်ယူခွင့်ပြုမည်ဟု [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်းလိုင်း]] (MAI)နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသာလေကြောင်းလိုင်း]] (MNA) တို့က အသီးသီးကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-20 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt |access-date=2026-03-20 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> မတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်း ပဋိပက္ခကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်သုံးဆီပြတ်လပ်မှုကို ကြိုတင်ကာကွယ်သည့်အနေဖြင့် အစိုးရရုံးများမှ ဝန်ထမ်းများသည် ရုံးသို့လာရောက်ခြင်းမပြုဘဲ မိမိတို့၏နေအိမ် သို့မဟုတ် အဆောင်များတွင်သာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရန် သတ်မှတ်လိုက်ကြောင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၊ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည်။ ယင်းသို့ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်း (work from home) စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်မှစတင်၍ အပတ်စဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တိုင်း ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလိကအလုပ်ဌာနများအနေဖြင့်လည်း အလားတူ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်းစနစ်ကို အတတ်နိုင်ဆုံး လိုက်နာဆောင်ရွက်သွားရန် ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web|title=အပတ်စဉ်ဗုဒ္ဓဟူးနေ့အား အစိုးရရုံးဌာနများ၏ ရုံးလုပ်ငန်းများကို နေအိမ်မှသာဆောင်ရွက်ကြရန် သတ်မှတ်ကြေညာ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81059|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-23|language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] miy24hh72qn869livafrrky96siglj3 1037749 1037747 2026-06-12T16:20:21Z Salai Rungtoi 22844 1037749 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|title=၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း|partof=[[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]]|image=Straße von Hormuz.jpg|alt=|caption= ရေလက်ကြားကို ဝေဟင်မှ လှမ်းမြင်ရပုံ |date={{Start date|2026|02|28|df=y}} &ndash; လက်ရှိ|place=[[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား]]|coordinates=|also known as= |cause=[[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်အပေါ် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှု]]နှင့် အီရန်၏ လက်တုံ့ပြန်မှု။ |participants=[[အီရန်နိုင်ငံ]], [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]], [[အစ္စရေးနိုင်ငံ]], သင်္ဘောလိုင်း ကုမ္ပဏီများ |outcome=ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ဈေးနှုန်းများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် မြင့်တက်လာခြင်း |casualties1=သင်္ဘောသား ၈ ဦး သေဆုံးပြီး အနည်းဆုံး ရေနံတင်သင်္ဘော ၄ စင်း ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |title=Crew member killed after projectile hits tanker off Oman, manager says|website=CNA|access-date=2 March 2026|archive-date=1 March 2026|archive-url= https://web.archive.org/web/20260301210512/https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |url-status=live}}</ref><br>One port worker killed in Bahrain ဘရိန်းနိုင်ငံတွင် ဆိပ်ကမ်းလုပ်သားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <br>ဘရိန်းနိုင်ငံတွင် ဆိပ်ကမ်းလုပ်သား နှစ်ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့သည်။ |casualties2=|notes=}} ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စွမ်းအင်ကုန်သွယ်မှုအတွက် အဓိကကျသော ရေကြောင်းဗျူဟာမြောက်နေရာဖြစ်သည့် [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား|ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား]] (Strait of Hormuz) သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့မှစတင်ကာ ပထဝီနိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အနှောင့်အယှက်များနှင့် ဆက်တိုက်ကြုံတွေ့နေရသည်။ ၎င်းသည် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ ပူးပေါင်း၍ [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်နိုင်ငံအပေါ် စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်မှုများ]] ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီခါမေနီ]] (Ali Khamenei) သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်သည် အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်းများ၊ အစ္စရေးပိုင်နက်များနှင့် အခြားသော [[ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ|ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများ]]အပေါ် ဒုံးကျည်နှင့် ဒရုန်းများဖြင့် လက်တုံ့ပြန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့်အပြင်၊ အီရန်တော်လှန်ရေး အစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) ကလည်း ရေလက်ကြားအတွင်း သင်္ဘောများ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ပိတ်ပင်တားမြစ်ကြောင်း သတိပေးချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သဖြင့် ရေကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများ ထိရောက်စွာ ရပ်တန့်သွားခဲ့ရသည်။ ထိုသတိပေးချက်များနှင့် သင်္ဘောများအပေါ် နောက်ဆက်တွဲ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ရေကြောင်းဖြတ်သန်းမှု သိသိသာသာ လျော့ကျသွားခဲ့ပြီး ရေနံတင်သင်္ဘော သွားလာမှုသည် ကနဦးတွင် ၇၀% ခန့်အထိ ကျဆင်းသွားကာ ဘေးအန္တရာယ်ကို ရှောင်ရှားရန်အတွက် သင်္ဘောအစင်းရေ ၁၅၀ ကျော်မှာ ရေလက်ကြားအပြင်ဘက်တွင် ကျောက်ချရပ်နားခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> မကြာမီအချိန်အတွင်းမှာပင် ရေကြောင်းသွားလာမှုသည် သုညအထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ဤပြတ်တောက်မှုသည် ကမ္ဘာ့နေ့စဉ် ရေနံထောက်ပံ့မှု၏ ၂၀% ခန့်နှင့် [[အယ်လ်အန်ဂျီ (LNG)|သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည်]] (LNG) အမြောက်အမြားအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သဖြင့် အဓိက သင်္ဘောလိုင်းကြီးများက ထိုဒေသအတွင်း လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုများကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့ကြသည်။ ရေရှည်ထောက်ပံ့မှု ပြတ်တောက်မည်ကို စိုးရိမ်ခြင်းကြောင့် ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး <ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref>ဘရန့် (Brent) ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် လေးနှစ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၀ အထက်သို့ ကျော်လွန်သွားကာ အမြင့်ဆုံးအနေဖြင့် ၁၂၆ ဒေါ်လာအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=8 March 2026 |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |access-date=8 March 2026 |work=CNBC}}</ref>ဤရေလက်ကြား ပိတ်ဆို့မှုကို ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက ရေနံအကျပ်အတည်းနောက်ပိုင်း အကြီးမားဆုံးသော စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှု ပြတ်တောက်မှုအဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Burke |first=Jason |date=11 March 2026 |title=Iran escalates attacks on infrastructure and transport networks across the Gulf |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/iran-escalates-attacks-on-infrastructure-and-transport-networks-across-the-gulf |access-date=11 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> အကျပ်အတည်းကြောင့် ဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုဒဏ်ကို ခံစားခဲ့ရသည့် အခြားသောကုန်စည်ဈေးကွက်များတွင် [[အလူမီနီယမ်|အလူမီနီယံ]]<ref>{{Cite web |last=Burton |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ |access-date=21 March 2026 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref>၊ [[မြေဩဇာ]]နှင့် [[ဟီလီယမ်|ဟီလီယံဓာတ်ငွေ့]]တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |last=Buchanan |first=Naomi |date=21 March 2026 |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 |access-date=21 March 2026 |work=[[Business Insider]]}}</ref> ဧပြီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံက လေဘနွန်နိုင်ငံရှိ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကာလအတွင်း ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား မှတစ်ဆင့် ကုန်သွယ်ရေးသင်္ဘောများ ဖြတ်သန်းသွားလာမှုကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=2026-04-17 |title=Iran declares Strait of Hormuz open to shipping but Trump says U.S. blockade still active |url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-war-hormuz-strait-israel-lebanon-ceasefire.html |access-date=2026-04-18 |website=CNBC |language=en}}</ref>ယင်းကဲ့သို့ တိုးတက်မှုများ ရှိနေသော်လည်း အီရန်ဆိပ်ကမ်းများသို့ ဆိုက်ကပ်မည့် သို့မဟုတ် အီရန်ဆိပ်ကမ်းများမှ ထွက်ခွာမည့် သင်္ဘောများကို အမေရိကန်က ဆက်လက်ပိတ်ဆို့ထားဆဲဖြစ်ကြောင်း သမ္မတ ထရန့်က နောက်ပိုင်းတွင် ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref>အမေရိကန်၏ ထိုသို့ ဆက်လက်ပိတ်ဆို့ထားမှုကြောင့် အီရန်သည် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးမည့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ သင်္ဘောများ ရေလက်ကြားမှ ပြန်လှည့်သွားကြသည့် ဗီဒီယိုမှတ်တမ်းများလည်း ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |last1=Loria |first1=Michael |date=April 17, 2026 |title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/ |accessdate=April 18, 2026 |work=USA Today |first2=Christopher |last2=Cann |first3=Andrea |last3=Riquier}}</ref><ref>{{cite news |last=Kendall |first=Spencer |date=April 17, 2026 |title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open |url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html |accessdate=April 18, 2026 |work=CNBC}}</ref>ဧပြီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင်မူ အမေရိကန်က ရေတပ်ပိတ်ဆို့ထားမှုကို ရုပ်သိမ်းရန် ငြင်းဆန်ခြင်းကြောင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို တစ်ကျော့ပြန် ပိတ်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း အီရန်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{#invoke:Cite|web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်နယ်ထရမ့်က ပင်လယ်ကွေ့အတွင်းရှိ ကုန်သည်သင်္ဘောများကို လုံခြုံရေးအရ လိုက်ပါစောင့်ရှောက်ပေးမည့် အမေရိကန်ရေတပ်၏ စစ်ဆင်ရေးတစ်ခုဖြစ်သော "Operation Project Freedom" ကို စတင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာနေသည့် ရေကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများ ပြင်းထန်စွာ ကန့်သတ်ပိတ်ပင်ခံနေရပြီး ကုန်သွယ်ရေးသင်္ဘောအများအပြား ကြန့်ကြာမှုများဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ထိုလမ်းကြောင်းမှ ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ခြင်း မရှိတော့သည့် အခြေအနေတွင် ယခုကဲ့သို့ ကြေညာချက် ထွက်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |language=en |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |language=en |agency=The Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>ဤလုပ်ဆောင်ချက်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်ကို ချိုးဖောက်ရာရောက်လိမ့်မည်ဟု အီရန်စစ်တပ်က သတိပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် သဘောတူညီချက်တစ်ခု ရရှိနိုင်ရေးအတွက် "ကြီးမားသော တိုးတက်မှု" ရှိလာခြင်းကြောင့် "Project Freedom" စစ်ဆင်ရေးကို ခေတ္တရပ်ဆိုင်းထားကြောင်း ထရမ့်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |access-date=6 May 2026 |website=Al Jazeera}}</ref> ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင်၊ ဒေါ်နယ်ထရမ့်သည် အီရန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများ ရပ်တန့်သွားခြင်းကြောင့် ပြင်းထန်သော စစ်ရေးတုံ့ပြန်မှုများ ပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့ရာမှ အမေရိကန်တို့က အီရန်ပစ်မှတ်များကို လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{#invoke:cite|web|url=https://edition.cnn.com/2026/06/09/world/live-news/iran-war-trump-israel|title=Trump vows to attack Iran again today|website=CNN|date=10 June 2026}}</ref> တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်စစ်ဌာနချုပ်က ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ကို ပိတ်လိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းရန် ကြိုးပမ်းသည့် မည်သည့်သင်္ဘောကိုမဆို တိုက်ခိုက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2026-06-11 |title=အမေရိကန်တိုက်ခိုက်မှုအပြီး ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပိတ်ကြောင်း အီရန်ကြေညာ - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%A1/ |access-date=2026-06-12 |work=New Day Myanmar |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံ == [[ဖိုင်:Strait_of_Hormuz_daily_average_of_LNG_(2024).svg|thumb|၂၀၂၄ ခုနှစ် ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် နေ့စဉ်ပျမ်းမျှ LNG သယ်ယူပို့ဆောင်မှုကို ပြသထားသော ပုံ]] ရေလက်ကြားသည် ၎င်း၏ အကျဉ်းဆုံးနေရာတွင် မိုင် ၂၁ (၃၄ ကီလိုမီတာ) အကျယ်ရှိပြီး အီရန်နှင့် [[အိုမန်နိုင်ငံ|အိုမန်]]နိုင်ငံအကြား ပင်လယ်လမ်းကြောင်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ ၎င်း၏ တစ်ဖက်သတ် ပင်လယ်လမ်းကြောင်း နှစ်ခုသည် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည်ပေါင်း ၂၀ သန်းခန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို လွယ်ကူချောမွေ့စေပြီး အဓိကအားဖြင့် [[ဆော်ဒီအာရေးဘီးယားနိုင်ငံ|ဆော်ဒီအာရေဗျ]] ၊ [[အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ|အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု]] ၊ [[အီရတ်နိုင်ငံ|အီရတ်]] နှင့် [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]] ကဲ့သို့သော ထုတ်လုပ်သူများထံမှ ကမ္ဘာ့ရေနံကုန်သွယ်မှု၏ ၂၀% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=What is the strait of Hormuz and why is it crucial for oil supplies? |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/01/us-israel-strikes-iran-oil-price |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ထိုရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ရေနံစိမ်းနှင့် အငွေ့ရည်ပို့ဆောင်မှု ၈၄% သည် အာရှဈေးကွက်များသို့ ဦးတည်သွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> ဥရောပသည် ၎င်း၏ LNG ၏ ၁၂% မှ ၁၄% ကို [[ကာတာနိုင်ငံ]]မှ ထိုရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ရရှိသည်။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303043332/https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |archive-date=3 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်မတိုင်မီတွင် အီရန်၊ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့အကြား တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး [[ဂျနီဗာမြို့|ဂျီနီဗာ]]မြို့တွင် ကျင်းပခဲ့သော နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ မအောင်မြင်ခြင်း နှင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ယခင် [[အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ|၁၂ ရက်ကြာ လေကြောင်းပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားခြင်း]] တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news |date=22 February 2026 |title=Iran-US tensions: What would blocking Strait of Hormuz mean for oil, LNG? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/22/iran-us-tensions-what-would-blocking-strait-of-hormuz-mean-for-oil-lng |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> အီရန်သည် ခြိမ်းခြောက်မှုများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေနိုင်သည့် အလားအလာကို အချက်ပြခဲ့ပြီး၊ ထိုအထဲတွင် လအစောပိုင်းတွင် ယာယီတစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပိတ်ပစ်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ <ref name="Iran" /> ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်မှ ၂၀ ရက်အတွင်း အီရန်သည် ၎င်း၏ ရေနံတင်ပို့မှုကို ပုံမှန်နှုန်းထား သုံးဆတိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး အနှောင့်အယှက်များဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေကို လျှော့ချရန် ရေနံသိုလှောင်မှုကို လျှော့ချခဲ့သည်။ ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံသည်လည်း အလားတူလုပ်ဆောင်မှုများကို ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Paraskova |first=Tsvetana |date=26 February 2026 |title=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |website=OilPrice.com |language=en|url-status=live}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုများမတိုင်မီရက်များတွင် ရေလက်ကြားအတွက် စစ်ပွဲအန္တရာယ်ရှိသော သင်္ဘော[[အာမခံလုပ်ငန်း|အာမခံပရီမီယံများ]]သည် တစ်ကြိမ်လျှင် သင်္ဘောအာမခံတန်ဖိုး၏ ၀.၁၂၅% မှ ၀.၂% မှ ၀.၄% အထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ အလွန်ကြီးမားသော ရေနံတင်သင်္ဘောများအတွက် ၎င်းသည် ဒေါ်လာ နှစ်သိန်းခွဲ တိုးလာခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=AIS Ship Tracking in the Strait of Hormuz: Inside the Crisis Shutting Down Global Oil |url=https://www.worldwideais.org/post/strait-of-hormuz-ais-tracking-iran-crisis |website=Worldwide AIS Network |language=en}}</ref> == တင်းမာမှုမြင့်တက်ခြင်း == ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|Operation Epic Fury]] အောက်တွင် အီရန်အပေါ် ညှိနှိုင်းထားသော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို စတင်ခဲ့ပြီး စစ်ဘက်အဆောက်အအုံများ၊ နျူကလီးယားနေရာများနှင့် ခေါင်းဆောင်များကို ပစ်မှတ်ထားခဲ့ပြီး [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်|အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီခါမေနီ]] သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Crude oil on edge as Middle East conflict deepens, will crude prices surge toward $100 per barrel? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302034124/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |work=The Times of India}}</ref> အီရန်သည် ယူအေအီး၊ [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]] နှင့် [[ဘာရိန်းနိုင်ငံ|ဘာရိန်း]] အပါအဝင် ပင်လယ်ကွေ့ရှိ အစ္စရေးမြို့များနှင့် အမေရိကန်အခြေစိုက်စခန်းများကို ဒုံးကျည်များဖြင့် တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ထိခိုက်သေဆုံးမှုများနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=After Iran's salvo hit their skylines, will Gulf states enter the war? |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/2/after-irans-salvo-hit-their-skylines-will-the-gulf-states-enter-the-war |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US-Israel war on Iran live updates: conflict spreads to Lebanon as IDF strikes Hezbollah after attack on Israel |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> ပဋိပက္ခသည် လက်ဘနွန်သို့ ကျယ်ပြန့်သွားပြီး အီရန်ကျောထောက်နောက်ခံပြု ဟစ်ဇ်ဘိုလာက အစ္စရေးနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရော့ကက်များ ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ အစ္စရေး၏ တန်ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Live Updates: Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် အီရန်က အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးသံအမတ်များကို နှင်ထုတ်သော နိုင်ငံများသို့ လုံခြုံရေးလမ်းကြောင်းများ ပိုမိုယူဆောင်လာမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Iran signals Hormuz safe passage to countries expelling U.S. and Israeli diplomats {{!}} investingLive |url=https://investinglive.com/commodities/iran-signals-hormuz-safe-passage-to-countries-expelling-us-and-israeli-diplomats-20260309/ |access-date=2026-03-10 |website=News & Analysis for Stocks, Crypto & Forex {{!}} investingLive |language=en}}</ref> မတ်လ ၉ ရက်နေ့အထိ၊ ရေလက်ကြားအတွက် သင်္ဘောအာမခံနှုန်းထားများသည် ယခင်အပတ်ထက် လေးဆမှ ခြောက်ဆအထိ မြင့်တက်လာကြောင်း သတင်းပို့ခဲ့ပြီး အမေရိကန်အစိုးရသည် အကြမ်းဖက်မှုအန္တရာယ်အာမခံဥပဒေအရ အာမခံကုမ္ပဏီများကို ကူညီရန် စတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Brewer |first=Contessa |date=9 March 2026 |title=There's another big reason why shipping companies and insurers aren't willing to risk the Strait of Hormuz |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/one-big-reason-ships-and-insurers-are-unwilling-to-risk-strait-of-hormuz.html |access-date=11 March 2026 |publisher=CNBC News}}</ref> == ရေလက်ကြားပိတ်ခြင်း == === အချိန်ဇယား === တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားပြီး နာရီပိုင်းအတွင်း IRGC သည် VHF ရေဒီယိုမှတစ်ဆင့် ရေလက်ကြားရှိ သင်္ဘောများထံ သတိပေးချက်များ ပေးပို့ခဲ့ပြီး မည်သည့်သင်္ဘောကိုမျှ ဖြတ်သန်းခွင့်မပြုကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> <ref name="The Guardian">{{Cite news |date=2 March 2026 |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Iran's revolutionary guards tell ships passage through Strait of Hormuz 'not allowed', EU naval mission official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-revolutionary-guards-tell-ships-passage-through-strait-hormuz-not-allowed-2026-02-28/ |access-date=28 February 2026 |work=Reuters}}</ref> အီရန်သည် တရားဝင်ပိတ်ဆို့မှု မကြေညာထားသောကြောင့် ပိတ်သိမ်းမှုသည် တရားဝင်စည်းနှောင်မှု မရှိသော်လည်း၊ ဘေးကင်းရေးကို အာမမခံနိုင်ကြောင်း စစ်ဘက်နှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းသတင်းရင်းမြစ်များက ပြောကြားခဲ့ပြီး သင်္ဘောအများအပြားသည် ဆိပ်ကမ်းတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည် သို့မဟုတ် နောက်ပြန်ဆုတ်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran closes Strait of Hormuz after US-Israel strikes, reports say |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-strait-of-hormuz-closed-oil-shipments-suspended-us-attack-b2929506.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302084927/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-strait-of-hormuz-closed-oil-shipments-suspended-us-attack-b2929506.html |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |website=[[The Independent]] |language=en}}</ref> ခြိမ်းခြောက်မှုများကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပိတ်သိမ်းခဲ့ရပြီး သင်္ဘောခြေရာခံဒေတာများအရ ယာဉ်အသွားအလာ ၇၀% လျော့ကျသွားကြောင်း ပထမဆုံးပြသခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် အိုမန်နိုင်ငံ၊ ခါဆက် မြောက်ဘက်ရှိ ''Skylight'' ရေနံတင်သင်္ဘောသည် ဒုံးကျည်တစ်စင်းဖြင့် ထိမှန်ခံခဲ့ရပြီး အိန္ဒိယသင်္ဘောသားနှစ်ဦး သေဆုံးပြီး သုံးဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ကျန်သင်္ဘောသား ၂၀ ဦးကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့သည်။ အီရန်၏ အရိပ်သင်္ဘောအုပ်စု နှင့် ဆက်စပ်မှုဖြင့် အမေရိကန်ဘဏ္ဍာရေးဌာနက ပိတ်ဆို့အရေးယူခဲ့သည်။ ''MKD VYOM'' သည် ဒရုန်းသင်္ဘော တစ်စင်း၏ ထိမှန်မှုကြောင့် မီးလောင်မှုနှင့် အင်ဂျင်ခန်းတွင် ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အိန္ဒိယရေတပ်သားတစ်ဦး သေဆုံးပြီး ပနားမားအလံလွှင့်ထူထားသော MV ''SAND'' သင်္ဘောပေါ်ရှိ သင်္ဘောသား ၂၁ ဦးကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Another oil tanker hit by drone boat as Strait of Hormuz tensions rise |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/another-oil-tanker-hit-by-drone-boat-as-strait-of-hormuz-tensions-rise |access-date=4 March 2026 |website=Euronews}}</ref> ''LCT Ayeh'' သင်္ဘောပေါ်တွင် အိန္ဒိယသင်္ဘောသားတစ်ဦး ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html |access-date=4 March 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Epstein |first=Jake |last2=Baker |first2=Sinéad |title=Fighting with Iran has spread to tankers at sea. Ships are coming under fire around the busy Strait of Hormuz. |url=https://www.businessinsider.com/fight-iran-spread-oil-tankers-vessels-strait-of-hormuz-2026-3 |access-date=4 March 2026 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် IRGC မှ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက ထိုရေလက်ကြားကို ပိတ်ထားကြောင်း တရားဝင်အတည်ပြုခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းမှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းသွားသော သင်္ဘောတိုင်းကို ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=Iran threatens to set ships on fire if they enter Strait of Hormuz |url=https://globalnews.ca/news/11713355/iran-strait-of-hormuz-ships-threat/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302220910/https://globalnews.ca/news/11713355/iran-strait-of-hormuz-ships-threat/ |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |work=Global News}}</ref> အမေရိကန်အလံလွှင့်ထူထားသော ''Stena Imperative သည်'' ဘာရိန်းဆိပ်ကမ်းတွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရပြီး မီးလောင်မှုဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=4 March 2026 |work=Reuters}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုတွင် ဆိပ်ကမ်းဝန်ထမ်းတစ်ဦး သေဆုံးပြီး အခြားနှစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သော်လည်း သင်္ဘောအမှုထမ်းများမှာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခြင်း မရှိပေ။ <ref>{{Cite web |last=Mongilio |first=Heather |date=2 March 2026 |title=Shipyard Worker Dead, Fire Breaks Out on U.S.-Flagged Tanker After Iranian Attack on Bahrain Port |url=https://news.usni.org/2026/03/02/shipyard-worker-dead-fire-breaks-out-on-u-s-flagged-tanker-after-iranian-attack-on-bahrain-port |access-date=4 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref> အီရန်နှင့် ဆက်စပ်နေသော ''Athe Nova'' သည် Hormuz ရေလက်ကြားကို တရားမဝင်ဖြတ်ကျော်ရန် ကြိုးစားပြီးနောက် ဒရုန်းနှစ်စင်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရကြောင်း IRGC နှင့် ချိတ်ဆက်ထားသော Tasnim သတင်းဌာန၏ အဆိုအရ သိရသည်။ <ref>{{Cite web |title=Iran Claims Strike on Iran-Linked Bitumen Tanker |url=https://maritime-executive.com/article/iran-claims-strike-on-iran-linked-bitumen-tanker |access-date=4 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> မတ်လ ၂ ရက်နေ့ သန်းခေါင်ယံကျော်ပြီးချိန်တွင် ရေလက်ကြားရှိ ရေနံတင်သင်္ဘောများသည် ယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့မှုနည်းပါးခြင်း သို့မဟုတ် မရှိခြင်းကို ညွှန်ပြ သည့် အလိုအလျောက် ခွဲခြားသတ်မှတ်သည့်စနစ် အချက်ပြမှုများကို မထုတ်လွှင့်ခဲ့ကြပါ။ <ref> သို့သော် မယုံကြည်ရသော အချက်အလက်နှင့် ဂြိုဟ်တုလမ်းကြောင်းပြကိရိယာကို အခြေခံ၍သာ ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=AIS Ship Tracking in the Strait of Hormuz: Inside the Crisis Shutting Down Global Oil |url=https://www.worldwideais.org/post/strait-of-hormuz-ais-tracking-iran-crisis |website=Worldwide AIS Network |language=en}}</ref> မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် အကာအကွယ်နှင့် လျော်ကြေးအာမခံကို ဖယ်ရှားလိုက်သောကြောင့် သင်္ဘောပိုင်ရှင်များအတွက် ရေလက်ကြားကို အသုံးပြုရန် စီးပွားရေးအန္တရာယ် အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်။ ရေလက်ကြားကို အန္တရာယ်များသောဇုန်အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး သင်္ဘောသားများအတွက် အပိုလုပ်ခနှင့် ငြင်းဆိုခွင့်ကို ရရှိစေခဲ့သည်။ ရေလက်ကြားသည် နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းနေသော်လည်း ထိရောက်စွာ ပိတ်ထားသည်။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Tanker Traffic in Hormuz Drops to Zero as P&I Clubs Pull War Risk Cover |url=https://maritime-executive.com/article/tanker-traffic-in-hormuz-drops-to-zero-as-p-i-clubs-pull-war-risk-cover |website=The Maritime Executive |language=en |quote=The Strait is technically open, but commercial tanker passage has effectively ceased}}</ref> မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် IRGC မှ ၎င်းတို့သည် ရေလက်ကြားကို လုံးဝထိန်းချုပ်နိုင်ပြီဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Iran’s IRGC say they have ‘complete control’ over Strait of Hormuz |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-irgc-say-they-have-complete-control-over-strait-of-hormuz/ |access-date=4 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909 |agency=Agence France-Presse}}</ref> ထိုအချိန်တွင် အနည်းဆုံး သင်္ဘော ရှစ်စင်း ပျက်စီးသွားခဲ့သည်။ မော်လ်တာအလံလွှင့်ထူထားသော ''Safeen Prestige'' သင်္ဘောတစ်စင်းသည် ထိမှန်ခဲ့ပြီး သင်္ဘောသားများကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင်၊ အစောပိုင်းက ၎င်း၏ AIS transponder ကို ပိတ်ထားသော ''Pola'' သင်္ဘောသည် ပိတ်ဆို့ထားသော်လည်း ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းကာ UAE သို့ ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများကို ပို့ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Gulf shipping crisis deepens as tankers stranded for fifth day, US sinks Iranian warship |url=https://www.reuters.com/business/energy/hormuz-shutdown-worsens-after-us-hits-iranian-warship-tankers-stranded-fifth-day-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ညဉ့်နက်ပိုင်းတွင် ပင်လယ်ဒရုန်းတစ်စင်းကြောင့် ကြီးမားသောပေါက်ကွဲမှုတစ်ခု <ref>{{Cite news |date=11 March 2026 |title=Sea drones target oil tankers in the Middle East as conflict risks widen |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/sea-drones-target-oil-tankers-middle-east-conflict-risks-widen-2026-03-11/ |access-date=11 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ကူဝိတ်နိုင်ငံ၊ Mubarak Al Kabeer ဆိပ်ကမ်း အနီးတွင် ကျောက်ချထားသော ရေနံတင်သင်္ဘော ''Sonangol Namibe'' ကို ထိမှန်ခဲ့ပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အန္တရာယ်ဖြစ်စေသည့် ရေနံယိုဖိတ် မှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ခိုက်မှုအပြီးတွင် သင်္ဘောငယ်တစ်စင်း ထွက်ခွာသွားသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Explosion reported off tanker near Kuwait, crew safe, UKMTO says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/explosion-reported-near-tanker-off-kuwait-crew-safe-ukmto-says-2026-03-05/ |access-date=5 March 2026 |work=Reuters}}</ref> <ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Explosion Hits Tanker Off Kuwait, Causing Oil Spill as Regional War Expands Across Middle East |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/898093/slug |access-date=5 March 2026 |website=Kurdistan24 |language=en}}</ref> IRGC မှ အမေရိကန် ရေနံတင်သင်္ဘောတစ်စင်းကို ထိမှန်ခဲ့သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Suezmax tanker attacked in Middle East Gulf |url=https://www.lloydslist.com/LL1156523/Suezmax-tanker-attacked-in-Middle-East-Gulf |access-date=5 March 2026 |website=Lloyd's List}}</ref> မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ''Safeen Prestige ကို'' ကူညီရန် စေလွှတ်ထားသော tugboat တစ်စင်းသည် ဒုံးကျည်နှစ်စင်း ထိမှန်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် နစ်မြုပ်သွားခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သင်္ဘောသား သုံးဦး ပျောက်ဆုံးနေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Salvage Tug Reported Attacked Near Straits of Hormuz with Crew Feared Dead |url=https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |access-date=7 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news |date=8 March 2026 |title=Three Indonesian crew missing after UAE tugboat sinks in Strait of Hormuz |url=https://www.newarab.com/news/three-indonesian-crew-missing-after-uae-tugboat-sinks-strait-hormuz?amp |access-date=8 March 2026 |work=The New Arab}}</ref> မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် IRGC သည် [[ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့]] တွင် ဒရုန်းတစ်စင်းဖြင့် ရေနံတင်သင်္ဘော ''Prima ကို'' ထိမှန်ခဲ့သည်ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး <ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |access-date=7 March 2026 |work=Al Jazeera}}</ref> အမေရိကန် ရေနံတင်သင်္ဘော "Louise P" ကို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားတွင် ဒရုန်းတစ်စင်းဖြင့် ထိမှန်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>{{Cite web |title=Iran says it hit tanker in Strait of Hormuz |url=https://www.dw.com/en/iran-says-it-hit-tanker-in-strait-of-hormuz/liveblog-post-76260521 |access-date=7 March 2026 |website=DW |language=en}}</ref> မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ကုန်တင်သင်္ဘောတစ်စင်းသည် အနီးအနားတွင် ရေပက်ဖျန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် {{Convert|36|nmi}} အကွာတွင် ပေါက်ကွဲမှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း သတင်းပို့ခဲ့သည်။ သည် [[အဘူဒါဘီမြို့|အဘူဒါဘီ]] ကမ်းလွန်တွင် ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ပထမဆုံး သတင်းပို့ထားသော ရေကြောင်းမတော်တဆမှုဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |last=Guerry |first=Yannick |date=2026-03-10 |title=Ship master reports 'loud bang and splash' north of Abu Dhabi |url=https://www.tradewindsnews.com/bulkers/ship-master-reports-loud-bang-and-splash-north-of-abu-dhabi/2-1-1957481 |access-date=2026-03-10 |website=Tradewinds |language=en}}</ref> ထိုနေ့တွင်ပင် အမေရိကန်စစ်ဘက်ထောက်လှမ်းရေးသတင်းရင်းမြစ်များက အီရန်သည် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားတွင် ရေတပ်မိုင်းများ ထောင်ရန် စတင်နေပြီဟု သတင်းပို့ခဲ့သည်။ သတင်းများအပြီးတွင် အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်|ဒေါ်နယ်ထရမ့်က]] အီရန်သည် ၎င်းတို့ထောင်ထားသော မိုင်းများကို ချက်ချင်းဖယ်ရှားရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး အမေရိကန်စစ်တပ်က အီရန် မိုင်းခွဲသမား ၁၆ ဦးကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Bertrand |first=Natasha |date=2026-03-10 |title=Iran begins laying mines in Strait of Hormuz, sources say |url=https://www.cnn.com/2026/03/10/politics/iran-begins-laying-mines-in-strait-of-hormuz |access-date=2026-03-11 |website=CNN |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=US says 16 Iranian mine-laying ships 'eliminated', as Iran launches attacks across region |url=https://www.bbc.com/news/live/cd70wzw9vqlt |access-date=2026-03-11 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် သင်္ဘောများကို ကြီးမားသောတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သင်္ဘောသုံးစင်း ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=11 March 2026 |title=Three vessels hit by projectiles in Strait of Hormuz |url=https://www.reuters.com/world/cargo-ship-hit-by-projectile-strait-hormuz-crew-evacuates-2026-03-11/ |access-date=11 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ထိုင်းအလံလွှင့်ထူထားသော ''Mayuree Naree'' သင်္ဘောမှ သင်္ဘောသား ၂၀ ကို သင်္ဘောမီးလောင်ပြီးနောက် အိုမန်တော်ဝင်ရေတပ်မှ ကယ်တင်ခဲ့ပြီး အခြားသုံးဦးမှာ ပျောက်ဆုံးနေသည်။ <ref>{{Cite news |date=11 March 2026 |title=Thailand says 3 crew missing after ship hit by projectiles in Strait of Hormuz |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thailand-says-3-crew-missing-after-ship-hit-by-projectiles-strait-hormuz-2026-03-11/ |access-date=11 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အတည်မပြုနိုင်သော တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခုကိုလည်း IRGC မှ ''Express Rome'' တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Three crew believed trapped on Thai ship hit in Strait of Hormuz |url=https://www.seatrade-maritime.com/security/three-crew-believed-trapped-on-precious-ship-hit-in-strait-of-hormuz |access-date=2026-03-12 |website=Seatrade Maritime News |language=en}}</ref> ထိုနေ့နှောင်းပိုင်းတွင် အီရတ်နိုင်ငံ၊ ဘာဆရာဆိပ်ကမ်း အနီးတွင် အီရန်ဒရုန်းလှေတစ်စင်းမှ ရေနံတင်သင်္ဘောနှစ်စင်းကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မီးရှို့ခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သင်္ဘောသားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ အီရတ်ဆိပ်ကမ်းများအတွက် နိုင်ငံတော်ကုမ္ပဏီသည် သင်္ဘောနှစ်စင်းလုံးပေါ်ရှိ သင်္ဘောသား ၃၈ ဦးကို ကယ်တင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=1 dead and 38 rescued from oil tankers ablaze in Gulf as Iran claims responsibility |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-11-26?post-id=cmmmlkxrp000c3b6r2xbe7vsa |access-date=2026-03-12 |website=CNN |language=en}}</ref> === ပိတ်ဆို့မှုအတွက် ခြွင်းချက်များ === မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် အီရန်သည် တရုတ်သင်္ဘောများကို သာ ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းခွင့်ပြုမည်ဟု သတင်းများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ပဋိပက္ခပြင်းထန်လာပြီးနောက် အီရန်အပေါ် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်၏]] ထောက်ခံမှုရပ်တည်ချက်ကို ကိုးကားဖော်ပြခဲ့သည်။ တရုတ်နိုင်ငံသည် အီရန်ရေနံ ၏ အကြီးဆုံးဝယ်ယူသူဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သင်္ဘောလမ်းကြောင်းများကို ကာကွယ်ရန် အရေးကြီးကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Iran to allow only Chinese vessels through Strait of Hormuz amid escalating conflict |url=https://www.businesstoday.in/world/middle-east/story/iran-to-allow-only-chinese-vessels-through-strait-of-hormuz-amid-escalating-conflict-519114-2026-03-04 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Kaul |first=Aditya Raj |date=4 March 2026 |title=Iran To Allow Only Chinese Vessels Through Strait Of Hormuz: Sources |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-to-allow-only-chinese-vessels-through-strait-of-hormuz-sources-11167611 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ထို့နောက် မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် Cetus Maritime Shanghai Ltd. မှ လည်ပတ်သော ''Iron Maiden'' ကုန်တင်သင်္ဘောသည် "တရုတ်ပိုင်ရှင်" ဟု အချက်ပြခြင်းဖြင့် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ အစောပိုင်းတွင် [[အယ်လ်ပီဂျီ (LPG)|LPG]] ရေနံတင်သင်္ဘော ''Bogazici သည်'' [[မွတ်စလင်မ်|မွတ်စလင်]] ပိုင်နှင့် [[တူရကီနိုင်ငံ|တူရကီ]] ပိုင် သင်္ဘောတစ်စင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး အောင်မြင်စွာ ဖြတ်သန်းသွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Gemmell |first=Katherine |date=5 March 2026 |title=Bulk carrier claiming to be Chinese passes through Hormuz Strait |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/bulk-carrier-claiming-to-be-chinese-passes-through-hormuz-strait/articleshow/129069362.cms?from=mdr |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[The Economic Times]]}}</ref> မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် လိုက်ဘေးရီးယားအလံလွှင့်ထူထားသော ''Sino Ocean သည်'' UAE ၏ Mina Saqr ဆိပ်ကမ်းမှ ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများကို ကောက်ယူပြီးနောက် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းရန် တရုတ်ပိုင်နှင့် လည်ပတ်သည့် အဆင့်အတန်းကို ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Cheong |first=Serene ([[Bloomberg]]) |date=8 March 2026 |title=Second Bulk Carrier Claiming To Be Chinese Passes Through Strait Of Hormuz |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-second-bulk-carrier-claiming-to-be-chinese-passes-through-strait-of-hormuz-11184752 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် IRGC သည် အီရန်သည် အမေရိကန်၊ အစ္စရေးနှင့် ၎င်းတို့၏ အနောက်တိုင်းမဟာမိတ်များမှ သင်္ဘောများကိုသာ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပိတ်ထားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ၎င်းကို ထပ်မံအတည်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Mishra |first=Samiran |date=5 March 2026 |title=Oil Hope For India? Iran Says Hormuz Strait Only Closed To US, Israel, Europe |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-strait-of-hormuz-oil-hope-for-india-iran-says-hormuz-strait-only-closed-to-us-israel-europe-11172257 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Shankar |first=Priyanka |date=8 March 2026 |title=Iran war: What is happening on day nine of US-Israel attacks? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/8/iran-war-what-is-happening-on-day-nine-of-us-israel-attacks |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[Al Jazeera]]}}</ref> === ကျော်လွှားခြင်းနှင့် လိုက်ပါပို့ဆောင်ခြင်း === ရေလက်ကြားရှိ အီရန်ဧရိယာကို တောင်ဘက်ရှိ အိုမန်နှင့် UAE တို့၏ နယ်မြေရေပိုင်နက်များ မှတစ်ဆင့် သီအိုရီအရ ရှောင်ရှားနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ရေလက်ကြားအပြင်ဘက်ရှိ အာရေဗျပင်လယ်ရှိ Duqm ၊ Salalah နှင့် Sohar ရေနက်ဆိပ်ကမ်းများသည် ရေနံတင်သင်္ဘောများအား choke point ကို ကျော်လွှားနိုင်စေပါသည်။ <ref >{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Drone attacks test Oman's bid as Hormuz bypass |url=https://www.argusmedia.com/en/news-and-insights/latest-market-news/2798301-drone-attacks-test-oman-s-bid-as-hormuz-bypass |access-date=11 March 2026 |publisher=[[Argus Media]]}}</ref> သို့သော် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဒရုန်းများစွာသည် Duqm နှင့် Salalah တို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး Duqm ရှိ လောင်စာဆီသိုလှောင်ကန် အနည်းဆုံး တစ်ခု ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref/> Sohar သည် အာမခံကုမ္ပဏီတစ်ခု၏ စစ်ပွဲအန္တရာယ်ဧရိယာအတွင်း ကျရောက်ခဲ့ပြီး သင်္ဘောများအတွက် စင်းလုံးငှားခနှင့် အာမခံကုန်ကျစရိတ်များကို မြင့်တက်စေနိုင်သည်။ <ref/> လန်ဒန်အာမခံဈေးကွက်၏ ပူးတွဲစစ်ပွဲကော်မတီသည် အိုမန်တစ်ဝိုက်ရှိ ရေပြင်များကို အန္တရာယ်များသော ရေကြောင်းဧရိယာများစာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ <ref/> သင်္ဘောကုမ္ပဏီအများစုသည် အာဖရိက၏ တောင်ဘက်အစွန်ဆုံး မှတစ်ဆင့် ပိုမိုရှည်လျားသော ရှောင်ကွင်းလမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=What are the challenges in securing shipping through the Strait of Hormuz? |url=https://www.reuters.com/business/energy/what-are-challenges-securing-shipping-through-strait-hormuz-2026-03-10/ |access-date=11 March 2026 |publisher=[[Reuters]]}}</ref> Maersk ကုမ္ပဏီသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှစ၍ [[ဆူးအက် တူးမြောင်း|Suez တူးမြောင်း]] ကို အသုံးပြုမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref/> ရေတိုအတွင်း အီရန်၏ အသေးစားရေငုပ်သင်္ဘောများမှ အန္တရာယ်ပေါ် မူတည်၍ [[ဖျက်သင်္ဘော]] ၇ စင်းမှ ၈ စင်းဖြင့် လေကြောင်းအကာအကွယ်ပေးကာ တစ်နေ့လျှင် စီးပွားဖြစ်သင်္ဘော ၃-၄ စင်းကို လိုက်ပါစောင့်ရှောက် ရန် ဖြစ်နိုင်သည်။ <ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=What are the challenges in securing shipping through the Strait of Hormuz? |url=https://www.reuters.com/business/energy/what-are-challenges-securing-shipping-through-strait-hormuz-2026-03-10/ |access-date=11 March 2026 |publisher=[[Reuters]]}}</ref> သို့သော် လပေါင်းများစွာ ရေရှည်တည်တံ့စွာ လုပ်ဆောင်ရန်မှာ အရင်းအမြစ်များ ပိုမိုလိုအပ်ပါသည်။ == သက်ရောက်မှုများ == === ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းခြင်း === ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့ နှောင်းပိုင်းတွင် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှ ထွက်ခွာသွားလာမှုများ များပြားပြီး ဝင်ရောက်သွားလာမှုများမှာ နည်းပါးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iranian Naval Response to "Operation Epic Fury" Unclear |url=https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301024821/https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |archive-date=1 March 2026 |access-date=2 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> အိုမန်ကမ်းလွန်တွင် မီးရှို့ခံခဲ့ရသော တစ်စင်းအပါအဝင် အနည်းဆုံး ရေနံတင်သင်္ဘော သုံးစင်းသည် ရေလက်ကြားအနီးတွင် ထိမှန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Black smoke pours from oil tanker near Strait of Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301190519/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |archive-date=1 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အနည်းဆုံး ရေနံတင်သင်္ဘော ၁၇ စင်းသည် ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ဆက်လက်သွားလာနေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Oil Tankers Avoiding Vital Hormuz Strait After U.S. Bombs Iran {{!}} SupplyChainBrain |url=https://www.supplychainbrain.com/articles/43560-oil-tankers-avoiding-vital-hormuz-strait-after-us-bombs-iran |website=www.supplychainbrain.com |language=en}}</ref> မတ်လ ၁ ရက်နှင့် ၂ ရက်နေ့တွင် ရေလက်ကြားတွင် သင်္ဘောများ မပေါ်ထွက်ခဲ့ပါ။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Tanker Traffic in Hormuz Drops to Zero as P&I Clubs Pull War Risk Cover |url=https://maritime-executive.com/article/tanker-traffic-in-hormuz-drops-to-zero-as-p-i-clubs-pull-war-risk-cover |website=The Maritime Executive |language=en |quote=The Strait is technically open, but commercial tanker passage has effectively ceased}}</ref> Maersk ၊ CMA CGM နှင့် Hapag-Lloyd အပါအဝင် အဓိက ကွန်တိန်နာ သင်္ဘောကုမ္ပဏီများသည် ထိုရေလက်ကြားနှင့် [[ပင်လယ်နီ]] ကဲ့သို့သော ဆက်စပ်လမ်းကြောင်းများကို ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရပ်ဆိုင်းထားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Maersk to Halt Some Red Sea Shipping in Sign of War's Disruption to Global Supply Chain |url=https://www.nytimes.com/2026/03/01/world/middleeast/maersk-red-sea-iran-war.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Japan shippers halt Hormuz operations after US, Israel strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-shippers-halt-hormuz-operations-after-us-israel-strikes-iran-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ဟူသီထိန်းချုပ်ထားသော ယီမင်နိုင်ငံက ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးနှင့် ပင်လယ်နီရှိ စီးပွားဖြစ်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်မှုများ ပြန်လည်စတင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့ပြီး <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Boycotts and arrests: Houthi rebels focus inward after halting attacks on Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=1 March 2026 |website=The Times of Israel |agency=Associated Press}}</ref> ဆူးအက်တူးမြောင်း လမ်းကြောင်းကို အာဖရိကရှိ [[ဂွတ်ဟုပ်အငူ]] တစ်ဝိုက်တွင် ပြန်လည်လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သယ်ယူပို့ဆောင်ချိန်များကို ရက်သတ္တပတ်များစွာ တိုးစေပြီး သင်္ဘောကုန်ကျစရိတ်များ မြင့်တက်လာစေခဲ့သည်။ အကျပ်အတည်းသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုများကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေခဲ့ပြီး ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့ရှိ ရေနံတင်သင်္ဘောများ သောင်တင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=The Whole World Is Watching This Critical Energy Chokepoint As Iran Conflict Enters More Dangerous Phase |url=https://www.realnewshub.com/whole-world-watching-critical-energy |access-date=2 March 2026 |work=Real News Hub}}</ref> [[အပျော်စီးသင်္ဘော|အပျော်စီးသင်္ဘောများသည်]] ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့ရှိ လှုပ်ရှားမှုများကို လျှော့ချပြီး ရေလက်ကြားကို အသုံးပြုခြင်းကို ရပ်တန့်လိုက်သောကြောင့် <ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Cruise Lines Navigate Gulf Conflict Amidst Continued Iranian Strikes |url=https://maritime-executive.com/article/cruise-lines-navigate-gulf-conflict-amidst-continued-iranian-strikes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302160713/https://maritime-executive.com/article/cruise-lines-navigate-gulf-conflict-amidst-continued-iranian-strikes |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> အဓိက အပျော်စီးသင်္ဘောခြောက်စင်းပေါ်တွင် ခရီးသည် ၁၅၀၀၀ သောင်တင်နေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Yeğinsu |first=Ceylan |date=6 March 2026 |title=MSC Steps Up to Return Cruise Passengers Stranded in Dubai |url=https://www.nytimes.com/2026/03/06/travel/stranded-cruise-passengers-gulf-war.html |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး === အကျပ်အတည်းသည် ကမ္ဘာ့စွမ်းအင်ဈေးကွက်များတွင် တုန်လှုပ်ချောက်ချားမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုများကို မြင့်တက်စေခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ့ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့၏ ၂၀% ခန့်သည် ပုံမှန်အားဖြင့် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာလေ့ရှိပြီး အနှောင့်အယှက်များကြောင့် Brent ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းများသည် အစောပိုင်းကုန်သွယ်မှုတွင် ၁၀-၁၃% မြင့်တက်ခဲ့ပြီး အနှောင့်အယှက်များ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေပါက တစ်စည်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၀၀ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍ ရောက်ရှိနိုင်ကြောင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသူများက သတိပေးခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil price expected to surge after Iran strikes and strait of Hormuz closure |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/01/oil-price-surge-iran-us-israel-strikes-markets |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil Prices Climb After Iran Attack, Pointing to Economic Risks |url=https://www.nytimes.com/2026/03/01/business/energy-environment/iran-war-oil-prices.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်လာခြင်းသည် အထူးသဖြင့် အာရှတွင် ပြဿနာရှိပြီး တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယကဲ့သို့သော အဓိကတင်သွင်းသူများသည် ထောက်ပံ့မှုပြတ်လပ်မှုနှင့် ဈေးနှုန်းမတည်ငြိမ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ရနိုင်သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=War with Iran chokes flows of oil and natural gas, highlighting energy security risks for Asia |url=https://apnews.com/article/8041a26142b8b7ce122c8b548f375924 |access-date=5 March 2026 |agency=Associated Press}}</ref> ဥရောပရှိ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်းများသည်လည်း မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး ပြီးခဲ့သည့်အပတ်က €30/MWh မှ မတ်လ ၂ ရက် တနင်္လာနေ့တွင် €46/MWh အထိ၊ <ref name="q45">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303043332/https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |archive-date=3 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> မတ်လ ၃ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် €60/MWh အထက်သို့ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး (ယခင်အပတ်ထက် နှစ်ဆနီးပါး)၊ <ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Passage denied: Oil and gas prices swing wildly as Hormuz crisis drags on |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/03/gas-prices-nearly-double-as-europe-braces-for-iran-war-energy-shocks |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> မတ်လ ၄ ရက် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် €48/MWh အထိ ပြန်လည်ကျဆင်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Passage denied: Oil and gas swing wildly as Hormuz crisis drags on |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/04/passage-denied-hormuz-shutdown-keeps-oil-prices-on-an-upward-trajectory |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> သင်္ဘောလိုင်းပြတ်တောက်မှုသည် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]] စွမ်းအင်ဈေးကွက်များတွင် မတည်ငြိမ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး လက်ကားဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်း မြင့်တက်လာခြင်းသည် အိမ်ထောင်စု စွမ်းအင်ဘေလ်များကို မြင့်တက်စေပြီး ကမ္ဘာ့လောင်စာဆီဈေးကွက်အပေါ် နိုင်ငံ၏ မှီခိုမှုကို ဖော်ထုတ်နိုင်သည်ဟု ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသူများက သတိပေးထားသည်။ <ref>{{Cite news |last=Ambrose |first=Jillian |date=4 March 2026 |title=Energy bills could rise by £160 after Iran conflict pushes gas prices higher |url=https://www.theguardian.com/money/2026/mar/04/iran-conflict-energy-bills-gas-prices |access-date=9 March 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ၎င်းသည် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ ရေနံအကျပ်အတည်း နောက်ပိုင်း စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုအတွက် အကြီးမားဆုံး ပြတ်တောက်မှုအဖြစ် ဖော်ပြခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |last=Burke |first=Jason |date=11 March 2026 |title=Iran escalates attacks on infrastructure and transport networks across the Gulf |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/iran-escalates-attacks-on-infrastructure-and-transport-networks-across-the-gulf |access-date=11 March 2026 |website=The Guardian}}</ref> [[အိုပက်|OPEC+ သည်]] ရေနံပြတ်လပ်မှုကို လျှော့ချရန်အတွက် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည် ၂၀၆,၀၀၀ တိုးမြှင့်ထုတ်လုပ်ရန် ကတိပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အနှောင့်အယှက်များကြောင့် ရေနံတင်သွင်းသည့်နိုင်ငံများတွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှင့် စီးပွားရေးကျဆင်းမှုအလားအလာများအပေါ် စိုးရိမ်မှုများလည်း မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Iran war throws oil market into biggest crisis in decades |url=https://www.reuters.com/markets/commodities/iran-war-throws-oil-market-into-biggest-crisis-decades-2026-02-28 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Barclays နှင့် Goldman Sachs ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများမှ လေ့လာသုံးသပ်သူများက ရေလက်ကြားကို ပိုမိုကြာရှည်စွာ ကန့်သတ်ထားပါက ရေနံဈေးနှုန်းများ မြင့်မားနေနိုင်သည့် အန္တရာယ်များကို မီးမောင်းထိုးပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Crude oil on edge as Middle East conflict deepens, will crude prices surge toward $100 per barrel? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302034124/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |work=The Times of India}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN}}</ref> မတ်လ ၃ ရက်နေ့တွင် ''Bloomberg သတင်းဌာန'' က အီရတ်နိုင်ငံသည် သိုလှောင်ရန်နေရာ မလုံလောက်မှုကြောင့် Rumaila ရေနံမြေ ရှိ လုပ်ငန်းများကို ရပ်ဆိုင်းလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ရေနံတင်သင်္ဘောများသည် ရေလက်ကြားမှ ထွက်ခွာနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ <ref>{{Cite web |last=El Wardany |first=Salma |last2=Smith |first2=Grant |date=3 March 2026 |title=Iraq Starts Shutting Oil Output at Rumaila as Storage Fills Up |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-03/iraq-starts-shutting-oil-output-at-rumaila-as-storage-fills-up?embedded-checkout=true |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် တင်သွင်းလာသော ရေနံအပေါ် မှီခိုနေရပြီး ပိတ်သိမ်းမှုကြောင့် အခြားတင်ပို့မှုလမ်းကြောင်းများကို ရှာဖွေနေသော [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]] သည် ဆော်ဒီအာရေဗျအား ယန်ဘူ၏ ပင်လယ်နီဆိပ်ကမ်း မှတစ်ဆင့် ရေနံထောက်ပံ့မှုများကို ပြန်လည်လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် တရားဝင်တောင်းဆိုခဲ့ပြီး ဆော်ဒီအာရေဗျက အာမခံချက်များပေးကာ ပိတ်သိမ်းထားသော ရေလက်ကြားကို ရှောင်ကွင်းရန် အနည်းဆုံး ရေနံစိမ်းတင်ပို့မှုတစ်ခု စီစဉ်ပေးခဲ့သည်။ ဆော်ဒီအာဏာပိုင်များသည်လည်း အနှောင့်အယှက်၏ သက်ရောက်မှုကို လျှော့ချရန်အတွက် ၎င်းတို့၏ ရေနံစိမ်းတင်ပို့မှုအချို့ကို ယန်ဘူ မှတစ်ဆင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် စဉ်းစားနေကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Pakistan seeks Saudi oil supplies via Yanbu port after Hormuz disruption |url=https://www.reuters.com/business/energy/pakistan-seeks-saudi-oil-supplies-via-yanbu-port-after-hormuz-disruption-2026-03-04/ |access-date=5 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အမေရိကန်၊ အစ္စရေးနှင့် အီရန်တို့ပါဝင်သည့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် ဂျပန်ရေနံချက်စက်ရုံများသည် အစိုးရအား ၎င်းတို့၏ သိုလှောင်ထားသော ရေနံအချို့ကို ထုတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ရေနံချက်စက်ရုံများသည် ၎င်းတို့၏ ရေနံစိမ်း ၉၅% ခန့်ကို ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ ကူဝိတ်၊ အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနှင့် ကာတာတို့မှ ရရှိကြသည်။ ရေနံချက်စက်ရုံများ ချောမွေ့စွာလည်ပတ်နိုင်စေရန်နှင့် လုံလောက်သော ရေနံစိမ်းထောက်ပံ့မှုကို သေချာစေရန်အတွက် ဤရေနံသိုလှောင်မှုကို ရယူရန် ၎င်းတို့သည် ကြိုးပမ်းကြသည်။ ဤအရှေ့အလယ်ပိုင်းရေနံ၏ ၇၀% ခန့်ကို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားသော သင်္ဘောများဖြင့် ဂျပန်သို့ ပို့ဆောင်ပေးပါသည်။ <ref>{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Japan Oil Refiners Ask Government to Tap Strategic Reserves |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-05/japanese-oil-refiners-ask-government-to-tap-strategic-reserves?srnd=homepage-asia |access-date=6 March 2026 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ကာတာစွမ်းအင်ဝန်ကြီး Saad Sherida al-Kaabi က စစ်ပွဲဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပါက အခြားပင်လယ်ကွေ့စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်သူများသည် ပို့ကုန်များကို ရပ်တန့်ရန်နှင့် ''force majeure'' (ကာတာသည် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်မှုကို ရပ်တန့်ပြီး မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ဓာတ်ငွေ့စာချုပ်များအပေါ် Force Majeure ကြေညာခဲ့သည်) ကြေညာရနိုင်ကြောင်းနှင့် "၎င်းသည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးများကို ကျဆင်းစေလိမ့်မည်" ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=England |first=Andrew |date=6 March 2026 |title=Qatar warns war will force Gulf to stop energy exports ‘within days’ |url=https://www.ft.com/content/be122b17-e667-478d-be19-89d605e978ea |access-date=6 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> ဤကြေညာချက်သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရေနံဈေးနှုန်းများ ခုန်တက်သွားစေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Oil price jumps after Qatar minister warns all Gulf production could stop |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy031ylgepro |access-date=6 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> အိန္ဒိယအစိုးရသည် ရရှိသော ရေနံထောက်ပံ့မှုများကို ကာကွယ်ရန် အိန္ဒိယရေတပ်ကို ချထားရန်လည်း အဆိုပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Ghosh |first=M. Kalyanaraman & Saptaparno |date=7 March 2026 |title=Govt. mulling deploying Indian Navy to escort ships stranded in Persian Gulf, says source |url=https://www.thehindu.com/news/national/govt-mulling-deploying-indian-navy-to-escort-ships-stranded-in-persian-gulf-govt-source/article70716105.ece |access-date=8 March 2026 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ကူဝိတ်နိုင်ငံသည် ''force majeure'' ကြေညာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ရေနံထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Kuwait declares force majeure, cuts crude oil output due to Middle East conflict |url=https://www.reuters.com/business/energy/kuwait-cuts-oil-production-precaution-amid-iran-tensions-kpc-says-2026-03-07 |access-date=8 March 2026 |publisher=Reuters}}</ref> အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုသည်လည်း ၎င်း၏ ရေနံထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=8 March 2026 |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |access-date=8 March 2026 |website=CNBC}}</ref> မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ရုရှားက ယူကရိန်းကို ကျူးကျော် ပြီးနောက်ပိုင်း လေးနှစ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းများသည် တစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၀ ကျော်သွားခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှစ၍ အီရတ်တောင်ပိုင်းရှိ အဓိက ရေနံမြေသုံးခု၏ ထုတ်လုပ်မှုသည် စစ်ပွဲစတင်ချိန်မှစ၍ ၇၀% ကျဆင်းခဲ့ပြီး တစ်နေ့လျှင် စည်ပေါင်း ၄.၃ သန်းမှ ၁.၃ သန်းအထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=8 March 2026 |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |access-date=8 March 2026 |website=CNBC}}</ref> မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စွမ်းအင်အေဂျင်စီ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ၃၂ နိုင်ငံသည် ၎င်းတို့၏ အရေးပေါ်အရန်ငွေမှ လေးရက်စာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုပမာဏကို ကိုယ်စားပြုသည့် ရေနံစည်ပေါင်း ၄၀၀ သန်းကို ထုတ်လွှတ်ရန် တညီတညွတ်တည်း သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news |last=Elliott |first=Rebecca F. |date=2026-03-11 |title=World Leaders Will Release 400 Million Barrels of Oil to Stabilize Prices |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/business/energy-environment/iran-oil-reserves-release.html |access-date=2026-03-11 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ဒုတိယအပတ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် အီရန်တို့၏ ပဋိပက္ခကြောင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ဓာတ်ဆီဈေးနှုန်းများသည် တစ်ဂါလံလျှင် ၅ ဒေါ်လာ ကျော်သွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=California gas prices rise above $5 a gallon amid US war with Iran |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/mar/09/california-gas-prices-iran-war |website=The Guardian}}</ref>မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဒူဘိုင်းရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းသည် တစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၆၆ အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက် အမြင့်ဆုံးစံချိန်တင်ခဲ့ပါသည်။<ref>{{Cite web |last=Harring |first=Alex |date=19 March 2026 |title=$166 a barrel? Middle East oil gives clue to where all prices could be headed if Iran war drags on |url=https://www.cnbc.com/2026/03/19/166-a-barrel-middle-east-oil-gives-clue-to-where-all-prices-could-be-headed-if-iran-war-drags-on.html |access-date=20 March 2026 |work=CNBC}}</ref> === နိုင်ငံတကာတုံ့ပြန်မှုများ === မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် ပြင်သစ်သမ္မတ [[အီမန်နျူရယ် မက်ခရွန်]] က ပြင်သစ်နှင့် အခြားနိုင်ငံအများအပြားသည် Operation Aspides ၏ မူဘောင်အတွင်း ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာသော ကုန်သည်သင်္ဘောများအတွက် "သက်သက် ခုခံကာကွယ်ရန်၊ သက်သက် ထောက်ပံ့ရန်" လိုက်ပါပို့ဆောင်ရေးမစ်ရှင်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းနေကြောင်းနှင့် ပြင်သစ်သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းသို့ သင်္ဘောတစ်ဒါဇင် စေလွှတ်မည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ရေတပ်က ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာသော သင်္ဘောများကို လိုက်ပါပို့ဆောင်ရန် ဖရီးဂိတ်နှစ်စင်း စေလွှတ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Mahadzir |first=Dzirhan |date=9 March 2026 |title=French Navy Pledges 10 Additional Warships to Middle East, Escorts for Strait of Hormuz |url=https://news.usni.org/2026/03/09/french-navy-pledges-10-additional-warships-to-middle-east-escorts-for-strait-of-hormuz |access-date=10 March 2026 |website=[[USNI News]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Porter |first=Catherine |last2=Castelain |first2=Ana |date=9 March 2026 |title=France Is Sending a Large Naval Force to the Middle East |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/france-warships-middle-east.html |access-date=10 March 2026 |website=The New York Times}}</ref> မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့အထိ ဗြိတိန်သည် ဂျာမနီနှင့် အီတလီတို့နှင့်အတူ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် စီးပွားဖြစ်သင်္ဘောများကို ပံ့ပိုးရန် လုပ်ဆောင်နေကြသည်။ <ref>{{Cite news |last=Smout |first=Alistair |date=10 March 2026 |editor-last=Young |editor-first=Sarah |title=Britain working with allies to support shipping through Strait of Hormuz |url=https://www.reuters.com/world/britain-working-with-allies-support-shipping-through-strait-hormuz-2026-03-10 |access-date=10 March 2026 |work=[[Reuters]] |location=London, England}}</ref> မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် G7 နိုင်ငံများသည် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာသော သင်္ဘောများကို လိုက်ပါပို့ဆောင်ရန် ဖြစ်နိုင်ခြေကို လေ့လာရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |last=Hafezi |first=Parisa |last2=Cornwell |first2=Alexander |date=11 March 2026 |title=Trump and Iran signal no quick end to war as tankers burn in Iraqi waters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-iran-signal-no-quick-end-war-tankers-burn-iraqi-waters-2026-03-12/ |access-date=11 March 2026 |website=Reuters}}</ref> မတ်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်]] [[အန်တိုနီယို ဂူတာရက်စ်]] (António Guterres) ကဟော်မုဇ် ရေလက်ကြားအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး၊ ယင်းရေလက်ကြား လုံခြုံစိတ်ချရစေရန်အတွက် ကုလသမဂ္ဂအနေဖြင့် ကူညီဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ကြောင်း အကြံပြုပြောကြားခဲ့ပါသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=UN chief urges end to Hormuz closure, offers UN role |url=https://www.iranintl.com/en/202603214139 |access-date=2026-03-22 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> === မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် သက်ရောက်မှု === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၃) ရက်နေ့တွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအတွင်း၌ စစ်ရေး ပဋိပက္ခများကြောင့် လောင်စာဆီတင်သွင်းသည့်သင်္ဘောများဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရာ ရေလမ်းကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် အတားအဆီး၊ အဟန့်အတားပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်မှစတင်၍ ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ယာဉ်များ လစဉ် စုံရက်များတွင် စုံအက္ခရာနှင့် မ ရက်များတွင် မ အက္ခရာ နံပါတ်ပါယာဉ်များ ​မောင်းနှင်အသုံးပြုရန် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းထုတ်ပြန်​ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80530|access-date=2026-03-04|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့မှ စတင်ကာ စက်သုံးဆီ ပြတ်လပ်မှုနှင့် ဆီဆိုင်များတွင် အကြိမ်ကြိမ် တန်းစီဝယ်ယူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]၊ [[ရန်ကုန်မြို့|ရန်ကုန်]]၊ [[မန္တလေးမြို့|မန္တလေး]]နှင့် [[တောင်ကြီးမြို့]]တို့ရှိ စက်သုံးဆီအရောင်းဆိုင်များတွင် တယ်လီဖုန်း Application အသုံးပြု၍ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချသည့်စနစ်ကို စမ်းသပ်အသုံးပြုသည်။ ဤစနစ်အရ မော်တော်ယာဉ်ပိုင်ရှင်များအနေဖြင့် သီးခြား Registration ပြုလုပ်ရန်မလိုဘဲ ယာဉ်၏ Wheel Tax ပါ Barcode သို့မဟုတ် ဆိုင်ကယ်များအတွက် အသစ်ထုတ်ပေးသည့် QR Code ကို အသုံးပြုကာ တစ်ရက်လျှင် တစ်ကြိမ်သာ ဝယ်ယူခွင့်ရရှိမည်ဖြစ်ပြီး၊ သတ်မှတ်ထားသော ယာဉ်အသုံးပြုခွင့်ရက်များအတိုင်းသာ စနစ်မှ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချပေးသည်။ [[စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]]၏ Online Monitoring Center မှတစ်ဆင့် ဆီတင်သွင်းမှုနှင့် ဖြန့်ဖြူးမှုအဆင့်ဆင့်ကို အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ စောင့်ကြည့်ကြပ်မတ်နေပြီး စနစ်သစ်အား စစ်ဆေးပြုပြင်မှုများ ပြီးစီးပါက ကျန်မြို့ကြီးများတွင်လည်း ဆက်လက်တိုးချဲ့ အကောင်အထည်ဖော်သွားရန် စီစဉ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံ အသိပေးထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80768 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်မြို့ရှိ စက်သုံးဆီဆိုင်များတွင် မော်တော်ယာဉ်များကို QR Code ဖြင့် စက်သုံးဆီ စမ်းသပ်ရောင်းချ |url=https://news-eleven.com/article/310451 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် လေယာဉ်ဆီအကန့်အသတ်ဖြစ်မှုကြောင့် ခရီးသည်တစ်ဦးကို ၁၀ ကီလိုသာ ထပ်တိုးသယ်ယူခွင့်ပြုမည်ဟု [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်းလိုင်း]] (MAI)နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသာလေကြောင်းလိုင်း]] (MNA) တို့က အသီးသီးကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-20 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt |access-date=2026-03-20 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> မတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်း ပဋိပက္ခကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်သုံးဆီပြတ်လပ်မှုကို ကြိုတင်ကာကွယ်သည့်အနေဖြင့် အစိုးရရုံးများမှ ဝန်ထမ်းများသည် ရုံးသို့လာရောက်ခြင်းမပြုဘဲ မိမိတို့၏နေအိမ် သို့မဟုတ် အဆောင်များတွင်သာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရန် သတ်မှတ်လိုက်ကြောင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၊ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည်။ ယင်းသို့ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်း (work from home) စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်မှစတင်၍ အပတ်စဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တိုင်း ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလိကအလုပ်ဌာနများအနေဖြင့်လည်း အလားတူ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်းစနစ်ကို အတတ်နိုင်ဆုံး လိုက်နာဆောင်ရွက်သွားရန် ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web|title=အပတ်စဉ်ဗုဒ္ဓဟူးနေ့အား အစိုးရရုံးဌာနများ၏ ရုံးလုပ်ငန်းများကို နေအိမ်မှသာဆောင်ရွက်ကြရန် သတ်မှတ်ကြေညာ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81059|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-23|language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] k3j5r7yocqmt8ixc9a2sqbrax7uwt3e 1037751 1037749 2026-06-12T16:20:59Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၀၂၆]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်၊ [[Category:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037751 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|title=၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း|partof=[[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]]|image=Straße von Hormuz.jpg|alt=|caption= ရေလက်ကြားကို ဝေဟင်မှ လှမ်းမြင်ရပုံ |date={{Start date|2026|02|28|df=y}} &ndash; လက်ရှိ|place=[[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား]]|coordinates=|also known as= |cause=[[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်အပေါ် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှု]]နှင့် အီရန်၏ လက်တုံ့ပြန်မှု။ |participants=[[အီရန်နိုင်ငံ]], [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]], [[အစ္စရေးနိုင်ငံ]], သင်္ဘောလိုင်း ကုမ္ပဏီများ |outcome=ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ဈေးနှုန်းများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် မြင့်တက်လာခြင်း |casualties1=သင်္ဘောသား ၈ ဦး သေဆုံးပြီး အနည်းဆုံး ရေနံတင်သင်္ဘော ၄ စင်း ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |title=Crew member killed after projectile hits tanker off Oman, manager says|website=CNA|access-date=2 March 2026|archive-date=1 March 2026|archive-url= https://web.archive.org/web/20260301210512/https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |url-status=live}}</ref><br>One port worker killed in Bahrain ဘရိန်းနိုင်ငံတွင် ဆိပ်ကမ်းလုပ်သားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <br>ဘရိန်းနိုင်ငံတွင် ဆိပ်ကမ်းလုပ်သား နှစ်ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့သည်။ |casualties2=|notes=}} ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စွမ်းအင်ကုန်သွယ်မှုအတွက် အဓိကကျသော ရေကြောင်းဗျူဟာမြောက်နေရာဖြစ်သည့် [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား|ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား]] (Strait of Hormuz) သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့မှစတင်ကာ ပထဝီနိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အနှောင့်အယှက်များနှင့် ဆက်တိုက်ကြုံတွေ့နေရသည်။ ၎င်းသည် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ ပူးပေါင်း၍ [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အီရန်နိုင်ငံအပေါ် စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်မှုများ]] ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီခါမေနီ]] (Ali Khamenei) သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်သည် အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်းများ၊ အစ္စရေးပိုင်နက်များနှင့် အခြားသော [[ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ|ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများ]]အပေါ် ဒုံးကျည်နှင့် ဒရုန်းများဖြင့် လက်တုံ့ပြန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့်အပြင်၊ အီရန်တော်လှန်ရေး အစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) ကလည်း ရေလက်ကြားအတွင်း သင်္ဘောများ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ပိတ်ပင်တားမြစ်ကြောင်း သတိပေးချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သဖြင့် ရေကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများ ထိရောက်စွာ ရပ်တန့်သွားခဲ့ရသည်။ ထိုသတိပေးချက်များနှင့် သင်္ဘောများအပေါ် နောက်ဆက်တွဲ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ရေကြောင်းဖြတ်သန်းမှု သိသိသာသာ လျော့ကျသွားခဲ့ပြီး ရေနံတင်သင်္ဘော သွားလာမှုသည် ကနဦးတွင် ၇၀% ခန့်အထိ ကျဆင်းသွားကာ ဘေးအန္တရာယ်ကို ရှောင်ရှားရန်အတွက် သင်္ဘောအစင်းရေ ၁၅၀ ကျော်မှာ ရေလက်ကြားအပြင်ဘက်တွင် ကျောက်ချရပ်နားခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> မကြာမီအချိန်အတွင်းမှာပင် ရေကြောင်းသွားလာမှုသည် သုညအထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ဤပြတ်တောက်မှုသည် ကမ္ဘာ့နေ့စဉ် ရေနံထောက်ပံ့မှု၏ ၂၀% ခန့်နှင့် [[အယ်လ်အန်ဂျီ (LNG)|သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည်]] (LNG) အမြောက်အမြားအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သဖြင့် အဓိက သင်္ဘောလိုင်းကြီးများက ထိုဒေသအတွင်း လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုများကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့ကြသည်။ ရေရှည်ထောက်ပံ့မှု ပြတ်တောက်မည်ကို စိုးရိမ်ခြင်းကြောင့် ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး <ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref>ဘရန့် (Brent) ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် လေးနှစ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၀ အထက်သို့ ကျော်လွန်သွားကာ အမြင့်ဆုံးအနေဖြင့် ၁၂၆ ဒေါ်လာအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=8 March 2026 |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |access-date=8 March 2026 |work=CNBC}}</ref>ဤရေလက်ကြား ပိတ်ဆို့မှုကို ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက ရေနံအကျပ်အတည်းနောက်ပိုင်း အကြီးမားဆုံးသော စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှု ပြတ်တောက်မှုအဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Burke |first=Jason |date=11 March 2026 |title=Iran escalates attacks on infrastructure and transport networks across the Gulf |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/iran-escalates-attacks-on-infrastructure-and-transport-networks-across-the-gulf |access-date=11 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> အကျပ်အတည်းကြောင့် ဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုဒဏ်ကို ခံစားခဲ့ရသည့် အခြားသောကုန်စည်ဈေးကွက်များတွင် [[အလူမီနီယမ်|အလူမီနီယံ]]<ref>{{Cite web |last=Burton |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ |access-date=21 March 2026 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref>၊ [[မြေဩဇာ]]နှင့် [[ဟီလီယမ်|ဟီလီယံဓာတ်ငွေ့]]တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |last=Buchanan |first=Naomi |date=21 March 2026 |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 |access-date=21 March 2026 |work=[[Business Insider]]}}</ref> ဧပြီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံက လေဘနွန်နိုင်ငံရှိ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကာလအတွင်း ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား မှတစ်ဆင့် ကုန်သွယ်ရေးသင်္ဘောများ ဖြတ်သန်းသွားလာမှုကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=2026-04-17 |title=Iran declares Strait of Hormuz open to shipping but Trump says U.S. blockade still active |url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-war-hormuz-strait-israel-lebanon-ceasefire.html |access-date=2026-04-18 |website=CNBC |language=en}}</ref>ယင်းကဲ့သို့ တိုးတက်မှုများ ရှိနေသော်လည်း အီရန်ဆိပ်ကမ်းများသို့ ဆိုက်ကပ်မည့် သို့မဟုတ် အီရန်ဆိပ်ကမ်းများမှ ထွက်ခွာမည့် သင်္ဘောများကို အမေရိကန်က ဆက်လက်ပိတ်ဆို့ထားဆဲဖြစ်ကြောင်း သမ္မတ ထရန့်က နောက်ပိုင်းတွင် ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref>အမေရိကန်၏ ထိုသို့ ဆက်လက်ပိတ်ဆို့ထားမှုကြောင့် အီရန်သည် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးမည့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ သင်္ဘောများ ရေလက်ကြားမှ ပြန်လှည့်သွားကြသည့် ဗီဒီယိုမှတ်တမ်းများလည်း ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |last1=Loria |first1=Michael |date=April 17, 2026 |title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/ |accessdate=April 18, 2026 |work=USA Today |first2=Christopher |last2=Cann |first3=Andrea |last3=Riquier}}</ref><ref>{{cite news |last=Kendall |first=Spencer |date=April 17, 2026 |title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open |url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html |accessdate=April 18, 2026 |work=CNBC}}</ref>ဧပြီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင်မူ အမေရိကန်က ရေတပ်ပိတ်ဆို့ထားမှုကို ရုပ်သိမ်းရန် ငြင်းဆန်ခြင်းကြောင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို တစ်ကျော့ပြန် ပိတ်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း အီရန်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{#invoke:Cite|web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်နယ်ထရမ့်က ပင်လယ်ကွေ့အတွင်းရှိ ကုန်သည်သင်္ဘောများကို လုံခြုံရေးအရ လိုက်ပါစောင့်ရှောက်ပေးမည့် အမေရိကန်ရေတပ်၏ စစ်ဆင်ရေးတစ်ခုဖြစ်သော "Operation Project Freedom" ကို စတင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာနေသည့် ရေကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများ ပြင်းထန်စွာ ကန့်သတ်ပိတ်ပင်ခံနေရပြီး ကုန်သွယ်ရေးသင်္ဘောအများအပြား ကြန့်ကြာမှုများဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ထိုလမ်းကြောင်းမှ ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ခြင်း မရှိတော့သည့် အခြေအနေတွင် ယခုကဲ့သို့ ကြေညာချက် ထွက်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |language=en |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |language=en |agency=The Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>ဤလုပ်ဆောင်ချက်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်ကို ချိုးဖောက်ရာရောက်လိမ့်မည်ဟု အီရန်စစ်တပ်က သတိပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် သဘောတူညီချက်တစ်ခု ရရှိနိုင်ရေးအတွက် "ကြီးမားသော တိုးတက်မှု" ရှိလာခြင်းကြောင့် "Project Freedom" စစ်ဆင်ရေးကို ခေတ္တရပ်ဆိုင်းထားကြောင်း ထရမ့်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |access-date=6 May 2026 |website=Al Jazeera}}</ref> ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင်၊ ဒေါ်နယ်ထရမ့်သည် အီရန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများ ရပ်တန့်သွားခြင်းကြောင့် ပြင်းထန်သော စစ်ရေးတုံ့ပြန်မှုများ ပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့ရာမှ အမေရိကန်တို့က အီရန်ပစ်မှတ်များကို လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{#invoke:cite|web|url=https://edition.cnn.com/2026/06/09/world/live-news/iran-war-trump-israel|title=Trump vows to attack Iran again today|website=CNN|date=10 June 2026}}</ref> တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်စစ်ဌာနချုပ်က ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ကို ပိတ်လိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းရန် ကြိုးပမ်းသည့် မည်သည့်သင်္ဘောကိုမဆို တိုက်ခိုက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2026-06-11 |title=အမေရိကန်တိုက်ခိုက်မှုအပြီး ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပိတ်ကြောင်း အီရန်ကြေညာ - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%A1/ |access-date=2026-06-12 |work=New Day Myanmar |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံ == [[ဖိုင်:Strait_of_Hormuz_daily_average_of_LNG_(2024).svg|thumb|၂၀၂၄ ခုနှစ် ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် နေ့စဉ်ပျမ်းမျှ LNG သယ်ယူပို့ဆောင်မှုကို ပြသထားသော ပုံ]] ရေလက်ကြားသည် ၎င်း၏ အကျဉ်းဆုံးနေရာတွင် မိုင် ၂၁ (၃၄ ကီလိုမီတာ) အကျယ်ရှိပြီး အီရန်နှင့် [[အိုမန်နိုင်ငံ|အိုမန်]]နိုင်ငံအကြား ပင်လယ်လမ်းကြောင်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ ၎င်း၏ တစ်ဖက်သတ် ပင်လယ်လမ်းကြောင်း နှစ်ခုသည် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည်ပေါင်း ၂၀ သန်းခန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို လွယ်ကူချောမွေ့စေပြီး အဓိကအားဖြင့် [[ဆော်ဒီအာရေးဘီးယားနိုင်ငံ|ဆော်ဒီအာရေဗျ]] ၊ [[အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ|အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု]] ၊ [[အီရတ်နိုင်ငံ|အီရတ်]] နှင့် [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]] ကဲ့သို့သော ထုတ်လုပ်သူများထံမှ ကမ္ဘာ့ရေနံကုန်သွယ်မှု၏ ၂၀% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=What is the strait of Hormuz and why is it crucial for oil supplies? |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/01/us-israel-strikes-iran-oil-price |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ထိုရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ရေနံစိမ်းနှင့် အငွေ့ရည်ပို့ဆောင်မှု ၈၄% သည် အာရှဈေးကွက်များသို့ ဦးတည်သွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> ဥရောပသည် ၎င်း၏ LNG ၏ ၁၂% မှ ၁၄% ကို [[ကာတာနိုင်ငံ]]မှ ထိုရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ရရှိသည်။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303043332/https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |archive-date=3 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်မတိုင်မီတွင် အီရန်၊ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့အကြား တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး [[ဂျနီဗာမြို့|ဂျီနီဗာ]]မြို့တွင် ကျင်းပခဲ့သော နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ မအောင်မြင်ခြင်း နှင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ယခင် [[အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ|၁၂ ရက်ကြာ လေကြောင်းပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားခြင်း]] တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news |date=22 February 2026 |title=Iran-US tensions: What would blocking Strait of Hormuz mean for oil, LNG? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/22/iran-us-tensions-what-would-blocking-strait-of-hormuz-mean-for-oil-lng |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> အီရန်သည် ခြိမ်းခြောက်မှုများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေနိုင်သည့် အလားအလာကို အချက်ပြခဲ့ပြီး၊ ထိုအထဲတွင် လအစောပိုင်းတွင် ယာယီတစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပိတ်ပစ်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ <ref name="Iran" /> ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်မှ ၂၀ ရက်အတွင်း အီရန်သည် ၎င်း၏ ရေနံတင်ပို့မှုကို ပုံမှန်နှုန်းထား သုံးဆတိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး အနှောင့်အယှက်များဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေကို လျှော့ချရန် ရေနံသိုလှောင်မှုကို လျှော့ချခဲ့သည်။ ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံသည်လည်း အလားတူလုပ်ဆောင်မှုများကို ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Paraskova |first=Tsvetana |date=26 February 2026 |title=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |website=OilPrice.com |language=en|url-status=live}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုများမတိုင်မီရက်များတွင် ရေလက်ကြားအတွက် စစ်ပွဲအန္တရာယ်ရှိသော သင်္ဘော[[အာမခံလုပ်ငန်း|အာမခံပရီမီယံများ]]သည် တစ်ကြိမ်လျှင် သင်္ဘောအာမခံတန်ဖိုး၏ ၀.၁၂၅% မှ ၀.၂% မှ ၀.၄% အထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ အလွန်ကြီးမားသော ရေနံတင်သင်္ဘောများအတွက် ၎င်းသည် ဒေါ်လာ နှစ်သိန်းခွဲ တိုးလာခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=AIS Ship Tracking in the Strait of Hormuz: Inside the Crisis Shutting Down Global Oil |url=https://www.worldwideais.org/post/strait-of-hormuz-ais-tracking-iran-crisis |website=Worldwide AIS Network |language=en}}</ref> == တင်းမာမှုမြင့်တက်ခြင်း == ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|Operation Epic Fury]] အောက်တွင် အီရန်အပေါ် ညှိနှိုင်းထားသော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို စတင်ခဲ့ပြီး စစ်ဘက်အဆောက်အအုံများ၊ နျူကလီးယားနေရာများနှင့် ခေါင်းဆောင်များကို ပစ်မှတ်ထားခဲ့ပြီး [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်|အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီခါမေနီ]] သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Crude oil on edge as Middle East conflict deepens, will crude prices surge toward $100 per barrel? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302034124/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |work=The Times of India}}</ref> အီရန်သည် ယူအေအီး၊ [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]] နှင့် [[ဘာရိန်းနိုင်ငံ|ဘာရိန်း]] အပါအဝင် ပင်လယ်ကွေ့ရှိ အစ္စရေးမြို့များနှင့် အမေရိကန်အခြေစိုက်စခန်းများကို ဒုံးကျည်များဖြင့် တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ထိခိုက်သေဆုံးမှုများနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=After Iran's salvo hit their skylines, will Gulf states enter the war? |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/2/after-irans-salvo-hit-their-skylines-will-the-gulf-states-enter-the-war |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US-Israel war on Iran live updates: conflict spreads to Lebanon as IDF strikes Hezbollah after attack on Israel |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> ပဋိပက္ခသည် လက်ဘနွန်သို့ ကျယ်ပြန့်သွားပြီး အီရန်ကျောထောက်နောက်ခံပြု ဟစ်ဇ်ဘိုလာက အစ္စရေးနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရော့ကက်များ ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ အစ္စရေး၏ တန်ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Live Updates: Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် အီရန်က အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးသံအမတ်များကို နှင်ထုတ်သော နိုင်ငံများသို့ လုံခြုံရေးလမ်းကြောင်းများ ပိုမိုယူဆောင်လာမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Iran signals Hormuz safe passage to countries expelling U.S. and Israeli diplomats {{!}} investingLive |url=https://investinglive.com/commodities/iran-signals-hormuz-safe-passage-to-countries-expelling-us-and-israeli-diplomats-20260309/ |access-date=2026-03-10 |website=News & Analysis for Stocks, Crypto & Forex {{!}} investingLive |language=en}}</ref> မတ်လ ၉ ရက်နေ့အထိ၊ ရေလက်ကြားအတွက် သင်္ဘောအာမခံနှုန်းထားများသည် ယခင်အပတ်ထက် လေးဆမှ ခြောက်ဆအထိ မြင့်တက်လာကြောင်း သတင်းပို့ခဲ့ပြီး အမေရိကန်အစိုးရသည် အကြမ်းဖက်မှုအန္တရာယ်အာမခံဥပဒေအရ အာမခံကုမ္ပဏီများကို ကူညီရန် စတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Brewer |first=Contessa |date=9 March 2026 |title=There's another big reason why shipping companies and insurers aren't willing to risk the Strait of Hormuz |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/one-big-reason-ships-and-insurers-are-unwilling-to-risk-strait-of-hormuz.html |access-date=11 March 2026 |publisher=CNBC News}}</ref> == ရေလက်ကြားပိတ်ခြင်း == === အချိန်ဇယား === တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားပြီး နာရီပိုင်းအတွင်း IRGC သည် VHF ရေဒီယိုမှတစ်ဆင့် ရေလက်ကြားရှိ သင်္ဘောများထံ သတိပေးချက်များ ပေးပို့ခဲ့ပြီး မည်သည့်သင်္ဘောကိုမျှ ဖြတ်သန်းခွင့်မပြုကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> <ref name="The Guardian">{{Cite news |date=2 March 2026 |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Iran's revolutionary guards tell ships passage through Strait of Hormuz 'not allowed', EU naval mission official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-revolutionary-guards-tell-ships-passage-through-strait-hormuz-not-allowed-2026-02-28/ |access-date=28 February 2026 |work=Reuters}}</ref> အီရန်သည် တရားဝင်ပိတ်ဆို့မှု မကြေညာထားသောကြောင့် ပိတ်သိမ်းမှုသည် တရားဝင်စည်းနှောင်မှု မရှိသော်လည်း၊ ဘေးကင်းရေးကို အာမမခံနိုင်ကြောင်း စစ်ဘက်နှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းသတင်းရင်းမြစ်များက ပြောကြားခဲ့ပြီး သင်္ဘောအများအပြားသည် ဆိပ်ကမ်းတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည် သို့မဟုတ် နောက်ပြန်ဆုတ်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran closes Strait of Hormuz after US-Israel strikes, reports say |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-strait-of-hormuz-closed-oil-shipments-suspended-us-attack-b2929506.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302084927/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-strait-of-hormuz-closed-oil-shipments-suspended-us-attack-b2929506.html |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |website=[[The Independent]] |language=en}}</ref> ခြိမ်းခြောက်မှုများကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပိတ်သိမ်းခဲ့ရပြီး သင်္ဘောခြေရာခံဒေတာများအရ ယာဉ်အသွားအလာ ၇၀% လျော့ကျသွားကြောင်း ပထမဆုံးပြသခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် အိုမန်နိုင်ငံ၊ ခါဆက် မြောက်ဘက်ရှိ ''Skylight'' ရေနံတင်သင်္ဘောသည် ဒုံးကျည်တစ်စင်းဖြင့် ထိမှန်ခံခဲ့ရပြီး အိန္ဒိယသင်္ဘောသားနှစ်ဦး သေဆုံးပြီး သုံးဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ကျန်သင်္ဘောသား ၂၀ ဦးကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့သည်။ အီရန်၏ အရိပ်သင်္ဘောအုပ်စု နှင့် ဆက်စပ်မှုဖြင့် အမေရိကန်ဘဏ္ဍာရေးဌာနက ပိတ်ဆို့အရေးယူခဲ့သည်။ ''MKD VYOM'' သည် ဒရုန်းသင်္ဘော တစ်စင်း၏ ထိမှန်မှုကြောင့် မီးလောင်မှုနှင့် အင်ဂျင်ခန်းတွင် ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အိန္ဒိယရေတပ်သားတစ်ဦး သေဆုံးပြီး ပနားမားအလံလွှင့်ထူထားသော MV ''SAND'' သင်္ဘောပေါ်ရှိ သင်္ဘောသား ၂၁ ဦးကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Another oil tanker hit by drone boat as Strait of Hormuz tensions rise |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/another-oil-tanker-hit-by-drone-boat-as-strait-of-hormuz-tensions-rise |access-date=4 March 2026 |website=Euronews}}</ref> ''LCT Ayeh'' သင်္ဘောပေါ်တွင် အိန္ဒိယသင်္ဘောသားတစ်ဦး ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html |access-date=4 March 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Epstein |first=Jake |last2=Baker |first2=Sinéad |title=Fighting with Iran has spread to tankers at sea. Ships are coming under fire around the busy Strait of Hormuz. |url=https://www.businessinsider.com/fight-iran-spread-oil-tankers-vessels-strait-of-hormuz-2026-3 |access-date=4 March 2026 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် IRGC မှ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက ထိုရေလက်ကြားကို ပိတ်ထားကြောင်း တရားဝင်အတည်ပြုခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းမှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းသွားသော သင်္ဘောတိုင်းကို ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=Iran threatens to set ships on fire if they enter Strait of Hormuz |url=https://globalnews.ca/news/11713355/iran-strait-of-hormuz-ships-threat/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302220910/https://globalnews.ca/news/11713355/iran-strait-of-hormuz-ships-threat/ |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |work=Global News}}</ref> အမေရိကန်အလံလွှင့်ထူထားသော ''Stena Imperative သည်'' ဘာရိန်းဆိပ်ကမ်းတွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရပြီး မီးလောင်မှုဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=4 March 2026 |work=Reuters}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုတွင် ဆိပ်ကမ်းဝန်ထမ်းတစ်ဦး သေဆုံးပြီး အခြားနှစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သော်လည်း သင်္ဘောအမှုထမ်းများမှာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခြင်း မရှိပေ။ <ref>{{Cite web |last=Mongilio |first=Heather |date=2 March 2026 |title=Shipyard Worker Dead, Fire Breaks Out on U.S.-Flagged Tanker After Iranian Attack on Bahrain Port |url=https://news.usni.org/2026/03/02/shipyard-worker-dead-fire-breaks-out-on-u-s-flagged-tanker-after-iranian-attack-on-bahrain-port |access-date=4 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref> အီရန်နှင့် ဆက်စပ်နေသော ''Athe Nova'' သည် Hormuz ရေလက်ကြားကို တရားမဝင်ဖြတ်ကျော်ရန် ကြိုးစားပြီးနောက် ဒရုန်းနှစ်စင်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရကြောင်း IRGC နှင့် ချိတ်ဆက်ထားသော Tasnim သတင်းဌာန၏ အဆိုအရ သိရသည်။ <ref>{{Cite web |title=Iran Claims Strike on Iran-Linked Bitumen Tanker |url=https://maritime-executive.com/article/iran-claims-strike-on-iran-linked-bitumen-tanker |access-date=4 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> မတ်လ ၂ ရက်နေ့ သန်းခေါင်ယံကျော်ပြီးချိန်တွင် ရေလက်ကြားရှိ ရေနံတင်သင်္ဘောများသည် ယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့မှုနည်းပါးခြင်း သို့မဟုတ် မရှိခြင်းကို ညွှန်ပြ သည့် အလိုအလျောက် ခွဲခြားသတ်မှတ်သည့်စနစ် အချက်ပြမှုများကို မထုတ်လွှင့်ခဲ့ကြပါ။ <ref> သို့သော် မယုံကြည်ရသော အချက်အလက်နှင့် ဂြိုဟ်တုလမ်းကြောင်းပြကိရိယာကို အခြေခံ၍သာ ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=AIS Ship Tracking in the Strait of Hormuz: Inside the Crisis Shutting Down Global Oil |url=https://www.worldwideais.org/post/strait-of-hormuz-ais-tracking-iran-crisis |website=Worldwide AIS Network |language=en}}</ref> မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် အကာအကွယ်နှင့် လျော်ကြေးအာမခံကို ဖယ်ရှားလိုက်သောကြောင့် သင်္ဘောပိုင်ရှင်များအတွက် ရေလက်ကြားကို အသုံးပြုရန် စီးပွားရေးအန္တရာယ် အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်။ ရေလက်ကြားကို အန္တရာယ်များသောဇုန်အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး သင်္ဘောသားများအတွက် အပိုလုပ်ခနှင့် ငြင်းဆိုခွင့်ကို ရရှိစေခဲ့သည်။ ရေလက်ကြားသည် နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းနေသော်လည်း ထိရောက်စွာ ပိတ်ထားသည်။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Tanker Traffic in Hormuz Drops to Zero as P&I Clubs Pull War Risk Cover |url=https://maritime-executive.com/article/tanker-traffic-in-hormuz-drops-to-zero-as-p-i-clubs-pull-war-risk-cover |website=The Maritime Executive |language=en |quote=The Strait is technically open, but commercial tanker passage has effectively ceased}}</ref> မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် IRGC မှ ၎င်းတို့သည် ရေလက်ကြားကို လုံးဝထိန်းချုပ်နိုင်ပြီဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Iran’s IRGC say they have ‘complete control’ over Strait of Hormuz |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-irgc-say-they-have-complete-control-over-strait-of-hormuz/ |access-date=4 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909 |agency=Agence France-Presse}}</ref> ထိုအချိန်တွင် အနည်းဆုံး သင်္ဘော ရှစ်စင်း ပျက်စီးသွားခဲ့သည်။ မော်လ်တာအလံလွှင့်ထူထားသော ''Safeen Prestige'' သင်္ဘောတစ်စင်းသည် ထိမှန်ခဲ့ပြီး သင်္ဘောသားများကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင်၊ အစောပိုင်းက ၎င်း၏ AIS transponder ကို ပိတ်ထားသော ''Pola'' သင်္ဘောသည် ပိတ်ဆို့ထားသော်လည်း ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းကာ UAE သို့ ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများကို ပို့ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Gulf shipping crisis deepens as tankers stranded for fifth day, US sinks Iranian warship |url=https://www.reuters.com/business/energy/hormuz-shutdown-worsens-after-us-hits-iranian-warship-tankers-stranded-fifth-day-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ညဉ့်နက်ပိုင်းတွင် ပင်လယ်ဒရုန်းတစ်စင်းကြောင့် ကြီးမားသောပေါက်ကွဲမှုတစ်ခု <ref>{{Cite news |date=11 March 2026 |title=Sea drones target oil tankers in the Middle East as conflict risks widen |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/sea-drones-target-oil-tankers-middle-east-conflict-risks-widen-2026-03-11/ |access-date=11 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ကူဝိတ်နိုင်ငံ၊ Mubarak Al Kabeer ဆိပ်ကမ်း အနီးတွင် ကျောက်ချထားသော ရေနံတင်သင်္ဘော ''Sonangol Namibe'' ကို ထိမှန်ခဲ့ပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အန္တရာယ်ဖြစ်စေသည့် ရေနံယိုဖိတ် မှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ခိုက်မှုအပြီးတွင် သင်္ဘောငယ်တစ်စင်း ထွက်ခွာသွားသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Explosion reported off tanker near Kuwait, crew safe, UKMTO says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/explosion-reported-near-tanker-off-kuwait-crew-safe-ukmto-says-2026-03-05/ |access-date=5 March 2026 |work=Reuters}}</ref> <ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Explosion Hits Tanker Off Kuwait, Causing Oil Spill as Regional War Expands Across Middle East |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/898093/slug |access-date=5 March 2026 |website=Kurdistan24 |language=en}}</ref> IRGC မှ အမေရိကန် ရေနံတင်သင်္ဘောတစ်စင်းကို ထိမှန်ခဲ့သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Suezmax tanker attacked in Middle East Gulf |url=https://www.lloydslist.com/LL1156523/Suezmax-tanker-attacked-in-Middle-East-Gulf |access-date=5 March 2026 |website=Lloyd's List}}</ref> မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ''Safeen Prestige ကို'' ကူညီရန် စေလွှတ်ထားသော tugboat တစ်စင်းသည် ဒုံးကျည်နှစ်စင်း ထိမှန်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် နစ်မြုပ်သွားခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သင်္ဘောသား သုံးဦး ပျောက်ဆုံးနေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Salvage Tug Reported Attacked Near Straits of Hormuz with Crew Feared Dead |url=https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |access-date=7 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news |date=8 March 2026 |title=Three Indonesian crew missing after UAE tugboat sinks in Strait of Hormuz |url=https://www.newarab.com/news/three-indonesian-crew-missing-after-uae-tugboat-sinks-strait-hormuz?amp |access-date=8 March 2026 |work=The New Arab}}</ref> မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် IRGC သည် [[ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့]] တွင် ဒရုန်းတစ်စင်းဖြင့် ရေနံတင်သင်္ဘော ''Prima ကို'' ထိမှန်ခဲ့သည်ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး <ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |access-date=7 March 2026 |work=Al Jazeera}}</ref> အမေရိကန် ရေနံတင်သင်္ဘော "Louise P" ကို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားတွင် ဒရုန်းတစ်စင်းဖြင့် ထိမှန်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>{{Cite web |title=Iran says it hit tanker in Strait of Hormuz |url=https://www.dw.com/en/iran-says-it-hit-tanker-in-strait-of-hormuz/liveblog-post-76260521 |access-date=7 March 2026 |website=DW |language=en}}</ref> မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ကုန်တင်သင်္ဘောတစ်စင်းသည် အနီးအနားတွင် ရေပက်ဖျန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် {{Convert|36|nmi}} အကွာတွင် ပေါက်ကွဲမှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း သတင်းပို့ခဲ့သည်။ သည် [[အဘူဒါဘီမြို့|အဘူဒါဘီ]] ကမ်းလွန်တွင် ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ပထမဆုံး သတင်းပို့ထားသော ရေကြောင်းမတော်တဆမှုဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |last=Guerry |first=Yannick |date=2026-03-10 |title=Ship master reports 'loud bang and splash' north of Abu Dhabi |url=https://www.tradewindsnews.com/bulkers/ship-master-reports-loud-bang-and-splash-north-of-abu-dhabi/2-1-1957481 |access-date=2026-03-10 |website=Tradewinds |language=en}}</ref> ထိုနေ့တွင်ပင် အမေရိကန်စစ်ဘက်ထောက်လှမ်းရေးသတင်းရင်းမြစ်များက အီရန်သည် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားတွင် ရေတပ်မိုင်းများ ထောင်ရန် စတင်နေပြီဟု သတင်းပို့ခဲ့သည်။ သတင်းများအပြီးတွင် အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်|ဒေါ်နယ်ထရမ့်က]] အီရန်သည် ၎င်းတို့ထောင်ထားသော မိုင်းများကို ချက်ချင်းဖယ်ရှားရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး အမေရိကန်စစ်တပ်က အီရန် မိုင်းခွဲသမား ၁၆ ဦးကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Bertrand |first=Natasha |date=2026-03-10 |title=Iran begins laying mines in Strait of Hormuz, sources say |url=https://www.cnn.com/2026/03/10/politics/iran-begins-laying-mines-in-strait-of-hormuz |access-date=2026-03-11 |website=CNN |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=US says 16 Iranian mine-laying ships 'eliminated', as Iran launches attacks across region |url=https://www.bbc.com/news/live/cd70wzw9vqlt |access-date=2026-03-11 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် သင်္ဘောများကို ကြီးမားသောတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သင်္ဘောသုံးစင်း ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=11 March 2026 |title=Three vessels hit by projectiles in Strait of Hormuz |url=https://www.reuters.com/world/cargo-ship-hit-by-projectile-strait-hormuz-crew-evacuates-2026-03-11/ |access-date=11 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ထိုင်းအလံလွှင့်ထူထားသော ''Mayuree Naree'' သင်္ဘောမှ သင်္ဘောသား ၂၀ ကို သင်္ဘောမီးလောင်ပြီးနောက် အိုမန်တော်ဝင်ရေတပ်မှ ကယ်တင်ခဲ့ပြီး အခြားသုံးဦးမှာ ပျောက်ဆုံးနေသည်။ <ref>{{Cite news |date=11 March 2026 |title=Thailand says 3 crew missing after ship hit by projectiles in Strait of Hormuz |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thailand-says-3-crew-missing-after-ship-hit-by-projectiles-strait-hormuz-2026-03-11/ |access-date=11 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အတည်မပြုနိုင်သော တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခုကိုလည်း IRGC မှ ''Express Rome'' တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Three crew believed trapped on Thai ship hit in Strait of Hormuz |url=https://www.seatrade-maritime.com/security/three-crew-believed-trapped-on-precious-ship-hit-in-strait-of-hormuz |access-date=2026-03-12 |website=Seatrade Maritime News |language=en}}</ref> ထိုနေ့နှောင်းပိုင်းတွင် အီရတ်နိုင်ငံ၊ ဘာဆရာဆိပ်ကမ်း အနီးတွင် အီရန်ဒရုန်းလှေတစ်စင်းမှ ရေနံတင်သင်္ဘောနှစ်စင်းကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မီးရှို့ခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သင်္ဘောသားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ အီရတ်ဆိပ်ကမ်းများအတွက် နိုင်ငံတော်ကုမ္ပဏီသည် သင်္ဘောနှစ်စင်းလုံးပေါ်ရှိ သင်္ဘောသား ၃၈ ဦးကို ကယ်တင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=1 dead and 38 rescued from oil tankers ablaze in Gulf as Iran claims responsibility |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-11-26?post-id=cmmmlkxrp000c3b6r2xbe7vsa |access-date=2026-03-12 |website=CNN |language=en}}</ref> === ပိတ်ဆို့မှုအတွက် ခြွင်းချက်များ === မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် အီရန်သည် တရုတ်သင်္ဘောများကို သာ ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းခွင့်ပြုမည်ဟု သတင်းများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ပဋိပက္ခပြင်းထန်လာပြီးနောက် အီရန်အပေါ် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်၏]] ထောက်ခံမှုရပ်တည်ချက်ကို ကိုးကားဖော်ပြခဲ့သည်။ တရုတ်နိုင်ငံသည် အီရန်ရေနံ ၏ အကြီးဆုံးဝယ်ယူသူဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သင်္ဘောလမ်းကြောင်းများကို ကာကွယ်ရန် အရေးကြီးကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Iran to allow only Chinese vessels through Strait of Hormuz amid escalating conflict |url=https://www.businesstoday.in/world/middle-east/story/iran-to-allow-only-chinese-vessels-through-strait-of-hormuz-amid-escalating-conflict-519114-2026-03-04 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Kaul |first=Aditya Raj |date=4 March 2026 |title=Iran To Allow Only Chinese Vessels Through Strait Of Hormuz: Sources |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-to-allow-only-chinese-vessels-through-strait-of-hormuz-sources-11167611 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ထို့နောက် မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် Cetus Maritime Shanghai Ltd. မှ လည်ပတ်သော ''Iron Maiden'' ကုန်တင်သင်္ဘောသည် "တရုတ်ပိုင်ရှင်" ဟု အချက်ပြခြင်းဖြင့် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ အစောပိုင်းတွင် [[အယ်လ်ပီဂျီ (LPG)|LPG]] ရေနံတင်သင်္ဘော ''Bogazici သည်'' [[မွတ်စလင်မ်|မွတ်စလင်]] ပိုင်နှင့် [[တူရကီနိုင်ငံ|တူရကီ]] ပိုင် သင်္ဘောတစ်စင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး အောင်မြင်စွာ ဖြတ်သန်းသွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Gemmell |first=Katherine |date=5 March 2026 |title=Bulk carrier claiming to be Chinese passes through Hormuz Strait |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/bulk-carrier-claiming-to-be-chinese-passes-through-hormuz-strait/articleshow/129069362.cms?from=mdr |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[The Economic Times]]}}</ref> မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် လိုက်ဘေးရီးယားအလံလွှင့်ထူထားသော ''Sino Ocean သည်'' UAE ၏ Mina Saqr ဆိပ်ကမ်းမှ ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများကို ကောက်ယူပြီးနောက် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းရန် တရုတ်ပိုင်နှင့် လည်ပတ်သည့် အဆင့်အတန်းကို ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Cheong |first=Serene ([[Bloomberg]]) |date=8 March 2026 |title=Second Bulk Carrier Claiming To Be Chinese Passes Through Strait Of Hormuz |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-second-bulk-carrier-claiming-to-be-chinese-passes-through-strait-of-hormuz-11184752 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် IRGC သည် အီရန်သည် အမေရိကန်၊ အစ္စရေးနှင့် ၎င်းတို့၏ အနောက်တိုင်းမဟာမိတ်များမှ သင်္ဘောများကိုသာ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပိတ်ထားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ၎င်းကို ထပ်မံအတည်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Mishra |first=Samiran |date=5 March 2026 |title=Oil Hope For India? Iran Says Hormuz Strait Only Closed To US, Israel, Europe |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-strait-of-hormuz-oil-hope-for-india-iran-says-hormuz-strait-only-closed-to-us-israel-europe-11172257 |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Shankar |first=Priyanka |date=8 March 2026 |title=Iran war: What is happening on day nine of US-Israel attacks? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/8/iran-war-what-is-happening-on-day-nine-of-us-israel-attacks |url-status=live |access-date=8 March 2026 |work=[[Al Jazeera]]}}</ref> === ကျော်လွှားခြင်းနှင့် လိုက်ပါပို့ဆောင်ခြင်း === ရေလက်ကြားရှိ အီရန်ဧရိယာကို တောင်ဘက်ရှိ အိုမန်နှင့် UAE တို့၏ နယ်မြေရေပိုင်နက်များ မှတစ်ဆင့် သီအိုရီအရ ရှောင်ရှားနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ရေလက်ကြားအပြင်ဘက်ရှိ အာရေဗျပင်လယ်ရှိ Duqm ၊ Salalah နှင့် Sohar ရေနက်ဆိပ်ကမ်းများသည် ရေနံတင်သင်္ဘောများအား choke point ကို ကျော်လွှားနိုင်စေပါသည်။ <ref >{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Drone attacks test Oman's bid as Hormuz bypass |url=https://www.argusmedia.com/en/news-and-insights/latest-market-news/2798301-drone-attacks-test-oman-s-bid-as-hormuz-bypass |access-date=11 March 2026 |publisher=[[Argus Media]]}}</ref> သို့သော် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဒရုန်းများစွာသည် Duqm နှင့် Salalah တို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး Duqm ရှိ လောင်စာဆီသိုလှောင်ကန် အနည်းဆုံး တစ်ခု ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref/> Sohar သည် အာမခံကုမ္ပဏီတစ်ခု၏ စစ်ပွဲအန္တရာယ်ဧရိယာအတွင်း ကျရောက်ခဲ့ပြီး သင်္ဘောများအတွက် စင်းလုံးငှားခနှင့် အာမခံကုန်ကျစရိတ်များကို မြင့်တက်စေနိုင်သည်။ <ref/> လန်ဒန်အာမခံဈေးကွက်၏ ပူးတွဲစစ်ပွဲကော်မတီသည် အိုမန်တစ်ဝိုက်ရှိ ရေပြင်များကို အန္တရာယ်များသော ရေကြောင်းဧရိယာများစာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ <ref/> သင်္ဘောကုမ္ပဏီအများစုသည် အာဖရိက၏ တောင်ဘက်အစွန်ဆုံး မှတစ်ဆင့် ပိုမိုရှည်လျားသော ရှောင်ကွင်းလမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=What are the challenges in securing shipping through the Strait of Hormuz? |url=https://www.reuters.com/business/energy/what-are-challenges-securing-shipping-through-strait-hormuz-2026-03-10/ |access-date=11 March 2026 |publisher=[[Reuters]]}}</ref> Maersk ကုမ္ပဏီသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှစ၍ [[ဆူးအက် တူးမြောင်း|Suez တူးမြောင်း]] ကို အသုံးပြုမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref/> ရေတိုအတွင်း အီရန်၏ အသေးစားရေငုပ်သင်္ဘောများမှ အန္တရာယ်ပေါ် မူတည်၍ [[ဖျက်သင်္ဘော]] ၇ စင်းမှ ၈ စင်းဖြင့် လေကြောင်းအကာအကွယ်ပေးကာ တစ်နေ့လျှင် စီးပွားဖြစ်သင်္ဘော ၃-၄ စင်းကို လိုက်ပါစောင့်ရှောက် ရန် ဖြစ်နိုင်သည်။ <ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=What are the challenges in securing shipping through the Strait of Hormuz? |url=https://www.reuters.com/business/energy/what-are-challenges-securing-shipping-through-strait-hormuz-2026-03-10/ |access-date=11 March 2026 |publisher=[[Reuters]]}}</ref> သို့သော် လပေါင်းများစွာ ရေရှည်တည်တံ့စွာ လုပ်ဆောင်ရန်မှာ အရင်းအမြစ်များ ပိုမိုလိုအပ်ပါသည်။ == သက်ရောက်မှုများ == === ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းခြင်း === ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့ နှောင်းပိုင်းတွင် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှ ထွက်ခွာသွားလာမှုများ များပြားပြီး ဝင်ရောက်သွားလာမှုများမှာ နည်းပါးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iranian Naval Response to "Operation Epic Fury" Unclear |url=https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301024821/https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |archive-date=1 March 2026 |access-date=2 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> အိုမန်ကမ်းလွန်တွင် မီးရှို့ခံခဲ့ရသော တစ်စင်းအပါအဝင် အနည်းဆုံး ရေနံတင်သင်္ဘော သုံးစင်းသည် ရေလက်ကြားအနီးတွင် ထိမှန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Black smoke pours from oil tanker near Strait of Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301190519/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |archive-date=1 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အနည်းဆုံး ရေနံတင်သင်္ဘော ၁၇ စင်းသည် ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် ဆက်လက်သွားလာနေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Oil Tankers Avoiding Vital Hormuz Strait After U.S. Bombs Iran {{!}} SupplyChainBrain |url=https://www.supplychainbrain.com/articles/43560-oil-tankers-avoiding-vital-hormuz-strait-after-us-bombs-iran |website=www.supplychainbrain.com |language=en}}</ref> မတ်လ ၁ ရက်နှင့် ၂ ရက်နေ့တွင် ရေလက်ကြားတွင် သင်္ဘောများ မပေါ်ထွက်ခဲ့ပါ။ <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Tanker Traffic in Hormuz Drops to Zero as P&I Clubs Pull War Risk Cover |url=https://maritime-executive.com/article/tanker-traffic-in-hormuz-drops-to-zero-as-p-i-clubs-pull-war-risk-cover |website=The Maritime Executive |language=en |quote=The Strait is technically open, but commercial tanker passage has effectively ceased}}</ref> Maersk ၊ CMA CGM နှင့် Hapag-Lloyd အပါအဝင် အဓိက ကွန်တိန်နာ သင်္ဘောကုမ္ပဏီများသည် ထိုရေလက်ကြားနှင့် [[ပင်လယ်နီ]] ကဲ့သို့သော ဆက်စပ်လမ်းကြောင်းများကို ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရပ်ဆိုင်းထားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Maersk to Halt Some Red Sea Shipping in Sign of War's Disruption to Global Supply Chain |url=https://www.nytimes.com/2026/03/01/world/middleeast/maersk-red-sea-iran-war.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Japan shippers halt Hormuz operations after US, Israel strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-shippers-halt-hormuz-operations-after-us-israel-strikes-iran-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> ဟူသီထိန်းချုပ်ထားသော ယီမင်နိုင်ငံက ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးနှင့် ပင်လယ်နီရှိ စီးပွားဖြစ်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်မှုများ ပြန်လည်စတင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့ပြီး <ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Boycotts and arrests: Houthi rebels focus inward after halting attacks on Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=1 March 2026 |website=The Times of Israel |agency=Associated Press}}</ref> ဆူးအက်တူးမြောင်း လမ်းကြောင်းကို အာဖရိကရှိ [[ဂွတ်ဟုပ်အငူ]] တစ်ဝိုက်တွင် ပြန်လည်လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သယ်ယူပို့ဆောင်ချိန်များကို ရက်သတ္တပတ်များစွာ တိုးစေပြီး သင်္ဘောကုန်ကျစရိတ်များ မြင့်တက်လာစေခဲ့သည်။ အကျပ်အတည်းသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုများကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေခဲ့ပြီး ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့ရှိ ရေနံတင်သင်္ဘောများ သောင်တင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=The Whole World Is Watching This Critical Energy Chokepoint As Iran Conflict Enters More Dangerous Phase |url=https://www.realnewshub.com/whole-world-watching-critical-energy |access-date=2 March 2026 |work=Real News Hub}}</ref> [[အပျော်စီးသင်္ဘော|အပျော်စီးသင်္ဘောများသည်]] ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့ရှိ လှုပ်ရှားမှုများကို လျှော့ချပြီး ရေလက်ကြားကို အသုံးပြုခြင်းကို ရပ်တန့်လိုက်သောကြောင့် <ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Cruise Lines Navigate Gulf Conflict Amidst Continued Iranian Strikes |url=https://maritime-executive.com/article/cruise-lines-navigate-gulf-conflict-amidst-continued-iranian-strikes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302160713/https://maritime-executive.com/article/cruise-lines-navigate-gulf-conflict-amidst-continued-iranian-strikes |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |website=The Maritime Executive |language=en}}</ref> အဓိက အပျော်စီးသင်္ဘောခြောက်စင်းပေါ်တွင် ခရီးသည် ၁၅၀၀၀ သောင်တင်နေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Yeğinsu |first=Ceylan |date=6 March 2026 |title=MSC Steps Up to Return Cruise Passengers Stranded in Dubai |url=https://www.nytimes.com/2026/03/06/travel/stranded-cruise-passengers-gulf-war.html |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး === အကျပ်အတည်းသည် ကမ္ဘာ့စွမ်းအင်ဈေးကွက်များတွင် တုန်လှုပ်ချောက်ချားမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုများကို မြင့်တက်စေခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ့ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့၏ ၂၀% ခန့်သည် ပုံမှန်အားဖြင့် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာလေ့ရှိပြီး အနှောင့်အယှက်များကြောင့် Brent ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းများသည် အစောပိုင်းကုန်သွယ်မှုတွင် ၁၀-၁၃% မြင့်တက်ခဲ့ပြီး အနှောင့်အယှက်များ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေပါက တစ်စည်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၀၀ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍ ရောက်ရှိနိုင်ကြောင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသူများက သတိပေးခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil price expected to surge after Iran strikes and strait of Hormuz closure |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/01/oil-price-surge-iran-us-israel-strikes-markets |access-date=2 March 2026 |work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil Prices Climb After Iran Attack, Pointing to Economic Risks |url=https://www.nytimes.com/2026/03/01/business/energy-environment/iran-war-oil-prices.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်လာခြင်းသည် အထူးသဖြင့် အာရှတွင် ပြဿနာရှိပြီး တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယကဲ့သို့သော အဓိကတင်သွင်းသူများသည် ထောက်ပံ့မှုပြတ်လပ်မှုနှင့် ဈေးနှုန်းမတည်ငြိမ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ရနိုင်သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=War with Iran chokes flows of oil and natural gas, highlighting energy security risks for Asia |url=https://apnews.com/article/8041a26142b8b7ce122c8b548f375924 |access-date=5 March 2026 |agency=Associated Press}}</ref> ဥရောပရှိ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်းများသည်လည်း မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး ပြီးခဲ့သည့်အပတ်က €30/MWh မှ မတ်လ ၂ ရက် တနင်္လာနေ့တွင် €46/MWh အထိ၊ <ref name="q45">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303043332/https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |archive-date=3 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> မတ်လ ၃ ရက် အင်္ဂါနေ့တွင် €60/MWh အထက်သို့ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး (ယခင်အပတ်ထက် နှစ်ဆနီးပါး)၊ <ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Passage denied: Oil and gas prices swing wildly as Hormuz crisis drags on |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/03/gas-prices-nearly-double-as-europe-braces-for-iran-war-energy-shocks |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> မတ်လ ၄ ရက် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် €48/MWh အထိ ပြန်လည်ကျဆင်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Passage denied: Oil and gas swing wildly as Hormuz crisis drags on |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/04/passage-denied-hormuz-shutdown-keeps-oil-prices-on-an-upward-trajectory |publisher=[[euronews]] |language=en}}</ref> သင်္ဘောလိုင်းပြတ်တောက်မှုသည် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]] စွမ်းအင်ဈေးကွက်များတွင် မတည်ငြိမ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး လက်ကားဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်း မြင့်တက်လာခြင်းသည် အိမ်ထောင်စု စွမ်းအင်ဘေလ်များကို မြင့်တက်စေပြီး ကမ္ဘာ့လောင်စာဆီဈေးကွက်အပေါ် နိုင်ငံ၏ မှီခိုမှုကို ဖော်ထုတ်နိုင်သည်ဟု ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသူများက သတိပေးထားသည်။ <ref>{{Cite news |last=Ambrose |first=Jillian |date=4 March 2026 |title=Energy bills could rise by £160 after Iran conflict pushes gas prices higher |url=https://www.theguardian.com/money/2026/mar/04/iran-conflict-energy-bills-gas-prices |access-date=9 March 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ၎င်းသည် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ ရေနံအကျပ်အတည်း နောက်ပိုင်း စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုအတွက် အကြီးမားဆုံး ပြတ်တောက်မှုအဖြစ် ဖော်ပြခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |last=Burke |first=Jason |date=11 March 2026 |title=Iran escalates attacks on infrastructure and transport networks across the Gulf |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/iran-escalates-attacks-on-infrastructure-and-transport-networks-across-the-gulf |access-date=11 March 2026 |website=The Guardian}}</ref> [[အိုပက်|OPEC+ သည်]] ရေနံပြတ်လပ်မှုကို လျှော့ချရန်အတွက် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည် ၂၀၆,၀၀၀ တိုးမြှင့်ထုတ်လုပ်ရန် ကတိပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အနှောင့်အယှက်များကြောင့် ရေနံတင်သွင်းသည့်နိုင်ငံများတွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှင့် စီးပွားရေးကျဆင်းမှုအလားအလာများအပေါ် စိုးရိမ်မှုများလည်း မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Iran war throws oil market into biggest crisis in decades |url=https://www.reuters.com/markets/commodities/iran-war-throws-oil-market-into-biggest-crisis-decades-2026-02-28 |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Barclays နှင့် Goldman Sachs ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများမှ လေ့လာသုံးသပ်သူများက ရေလက်ကြားကို ပိုမိုကြာရှည်စွာ ကန့်သတ်ထားပါက ရေနံဈေးနှုန်းများ မြင့်မားနေနိုင်သည့် အန္တရာယ်များကို မီးမောင်းထိုးပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Crude oil on edge as Middle East conflict deepens, will crude prices surge toward $100 per barrel? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302034124/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/crude-oil-on-edge-as-middle-east-conflict-deepens-will-crude-prices-surge-toward-100-per-barrel/articleshow/128922970.cms |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |work=The Times of India}}</ref> <ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |archive-date=2 March 2026 |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN}}</ref> မတ်လ ၃ ရက်နေ့တွင် ''Bloomberg သတင်းဌာန'' က အီရတ်နိုင်ငံသည် သိုလှောင်ရန်နေရာ မလုံလောက်မှုကြောင့် Rumaila ရေနံမြေ ရှိ လုပ်ငန်းများကို ရပ်ဆိုင်းလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ရေနံတင်သင်္ဘောများသည် ရေလက်ကြားမှ ထွက်ခွာနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ <ref>{{Cite web |last=El Wardany |first=Salma |last2=Smith |first2=Grant |date=3 March 2026 |title=Iraq Starts Shutting Oil Output at Rumaila as Storage Fills Up |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-03/iraq-starts-shutting-oil-output-at-rumaila-as-storage-fills-up?embedded-checkout=true |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် တင်သွင်းလာသော ရေနံအပေါ် မှီခိုနေရပြီး ပိတ်သိမ်းမှုကြောင့် အခြားတင်ပို့မှုလမ်းကြောင်းများကို ရှာဖွေနေသော [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]] သည် ဆော်ဒီအာရေဗျအား ယန်ဘူ၏ ပင်လယ်နီဆိပ်ကမ်း မှတစ်ဆင့် ရေနံထောက်ပံ့မှုများကို ပြန်လည်လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် တရားဝင်တောင်းဆိုခဲ့ပြီး ဆော်ဒီအာရေဗျက အာမခံချက်များပေးကာ ပိတ်သိမ်းထားသော ရေလက်ကြားကို ရှောင်ကွင်းရန် အနည်းဆုံး ရေနံစိမ်းတင်ပို့မှုတစ်ခု စီစဉ်ပေးခဲ့သည်။ ဆော်ဒီအာဏာပိုင်များသည်လည်း အနှောင့်အယှက်၏ သက်ရောက်မှုကို လျှော့ချရန်အတွက် ၎င်းတို့၏ ရေနံစိမ်းတင်ပို့မှုအချို့ကို ယန်ဘူ မှတစ်ဆင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် စဉ်းစားနေကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Pakistan seeks Saudi oil supplies via Yanbu port after Hormuz disruption |url=https://www.reuters.com/business/energy/pakistan-seeks-saudi-oil-supplies-via-yanbu-port-after-hormuz-disruption-2026-03-04/ |access-date=5 March 2026 |work=Reuters}}</ref> အမေရိကန်၊ အစ္စရေးနှင့် အီရန်တို့ပါဝင်သည့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် ဂျပန်ရေနံချက်စက်ရုံများသည် အစိုးရအား ၎င်းတို့၏ သိုလှောင်ထားသော ရေနံအချို့ကို ထုတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ရေနံချက်စက်ရုံများသည် ၎င်းတို့၏ ရေနံစိမ်း ၉၅% ခန့်ကို ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ ကူဝိတ်၊ အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနှင့် ကာတာတို့မှ ရရှိကြသည်။ ရေနံချက်စက်ရုံများ ချောမွေ့စွာလည်ပတ်နိုင်စေရန်နှင့် လုံလောက်သော ရေနံစိမ်းထောက်ပံ့မှုကို သေချာစေရန်အတွက် ဤရေနံသိုလှောင်မှုကို ရယူရန် ၎င်းတို့သည် ကြိုးပမ်းကြသည်။ ဤအရှေ့အလယ်ပိုင်းရေနံ၏ ၇၀% ခန့်ကို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားသော သင်္ဘောများဖြင့် ဂျပန်သို့ ပို့ဆောင်ပေးပါသည်။ <ref>{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Japan Oil Refiners Ask Government to Tap Strategic Reserves |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-05/japanese-oil-refiners-ask-government-to-tap-strategic-reserves?srnd=homepage-asia |access-date=6 March 2026 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ကာတာစွမ်းအင်ဝန်ကြီး Saad Sherida al-Kaabi က စစ်ပွဲဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပါက အခြားပင်လယ်ကွေ့စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်သူများသည် ပို့ကုန်များကို ရပ်တန့်ရန်နှင့် ''force majeure'' (ကာတာသည် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်မှုကို ရပ်တန့်ပြီး မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ဓာတ်ငွေ့စာချုပ်များအပေါ် Force Majeure ကြေညာခဲ့သည်) ကြေညာရနိုင်ကြောင်းနှင့် "၎င်းသည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးများကို ကျဆင်းစေလိမ့်မည်" ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=England |first=Andrew |date=6 March 2026 |title=Qatar warns war will force Gulf to stop energy exports ‘within days’ |url=https://www.ft.com/content/be122b17-e667-478d-be19-89d605e978ea |access-date=6 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> ဤကြေညာချက်သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရေနံဈေးနှုန်းများ ခုန်တက်သွားစေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Oil price jumps after Qatar minister warns all Gulf production could stop |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy031ylgepro |access-date=6 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> အိန္ဒိယအစိုးရသည် ရရှိသော ရေနံထောက်ပံ့မှုများကို ကာကွယ်ရန် အိန္ဒိယရေတပ်ကို ချထားရန်လည်း အဆိုပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Ghosh |first=M. Kalyanaraman & Saptaparno |date=7 March 2026 |title=Govt. mulling deploying Indian Navy to escort ships stranded in Persian Gulf, says source |url=https://www.thehindu.com/news/national/govt-mulling-deploying-indian-navy-to-escort-ships-stranded-in-persian-gulf-govt-source/article70716105.ece |access-date=8 March 2026 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ကူဝိတ်နိုင်ငံသည် ''force majeure'' ကြေညာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ရေနံထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Kuwait declares force majeure, cuts crude oil output due to Middle East conflict |url=https://www.reuters.com/business/energy/kuwait-cuts-oil-production-precaution-amid-iran-tensions-kpc-says-2026-03-07 |access-date=8 March 2026 |publisher=Reuters}}</ref> အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုသည်လည်း ၎င်း၏ ရေနံထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=8 March 2026 |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |access-date=8 March 2026 |website=CNBC}}</ref> မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ရုရှားက ယူကရိန်းကို ကျူးကျော် ပြီးနောက်ပိုင်း လေးနှစ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းများသည် တစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၀ ကျော်သွားခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှစ၍ အီရတ်တောင်ပိုင်းရှိ အဓိက ရေနံမြေသုံးခု၏ ထုတ်လုပ်မှုသည် စစ်ပွဲစတင်ချိန်မှစ၍ ၇၀% ကျဆင်းခဲ့ပြီး တစ်နေ့လျှင် စည်ပေါင်း ၄.၃ သန်းမှ ၁.၃ သန်းအထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |date=8 March 2026 |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |access-date=8 March 2026 |website=CNBC}}</ref> မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စွမ်းအင်အေဂျင်စီ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ၃၂ နိုင်ငံသည် ၎င်းတို့၏ အရေးပေါ်အရန်ငွေမှ လေးရက်စာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုပမာဏကို ကိုယ်စားပြုသည့် ရေနံစည်ပေါင်း ၄၀၀ သန်းကို ထုတ်လွှတ်ရန် တညီတညွတ်တည်း သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news |last=Elliott |first=Rebecca F. |date=2026-03-11 |title=World Leaders Will Release 400 Million Barrels of Oil to Stabilize Prices |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/business/energy-environment/iran-oil-reserves-release.html |access-date=2026-03-11 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ဒုတိယအပတ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် အီရန်တို့၏ ပဋိပက္ခကြောင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ဓာတ်ဆီဈေးနှုန်းများသည် တစ်ဂါလံလျှင် ၅ ဒေါ်လာ ကျော်သွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=California gas prices rise above $5 a gallon amid US war with Iran |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/mar/09/california-gas-prices-iran-war |website=The Guardian}}</ref>မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဒူဘိုင်းရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းသည် တစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၆၆ အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက် အမြင့်ဆုံးစံချိန်တင်ခဲ့ပါသည်။<ref>{{Cite web |last=Harring |first=Alex |date=19 March 2026 |title=$166 a barrel? Middle East oil gives clue to where all prices could be headed if Iran war drags on |url=https://www.cnbc.com/2026/03/19/166-a-barrel-middle-east-oil-gives-clue-to-where-all-prices-could-be-headed-if-iran-war-drags-on.html |access-date=20 March 2026 |work=CNBC}}</ref> === နိုင်ငံတကာတုံ့ပြန်မှုများ === မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် ပြင်သစ်သမ္မတ [[အီမန်နျူရယ် မက်ခရွန်]] က ပြင်သစ်နှင့် အခြားနိုင်ငံအများအပြားသည် Operation Aspides ၏ မူဘောင်အတွင်း ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာသော ကုန်သည်သင်္ဘောများအတွက် "သက်သက် ခုခံကာကွယ်ရန်၊ သက်သက် ထောက်ပံ့ရန်" လိုက်ပါပို့ဆောင်ရေးမစ်ရှင်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းနေကြောင်းနှင့် ပြင်သစ်သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းသို့ သင်္ဘောတစ်ဒါဇင် စေလွှတ်မည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ရေတပ်က ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာသော သင်္ဘောများကို လိုက်ပါပို့ဆောင်ရန် ဖရီးဂိတ်နှစ်စင်း စေလွှတ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Mahadzir |first=Dzirhan |date=9 March 2026 |title=French Navy Pledges 10 Additional Warships to Middle East, Escorts for Strait of Hormuz |url=https://news.usni.org/2026/03/09/french-navy-pledges-10-additional-warships-to-middle-east-escorts-for-strait-of-hormuz |access-date=10 March 2026 |website=[[USNI News]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Porter |first=Catherine |last2=Castelain |first2=Ana |date=9 March 2026 |title=France Is Sending a Large Naval Force to the Middle East |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/france-warships-middle-east.html |access-date=10 March 2026 |website=The New York Times}}</ref> မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့အထိ ဗြိတိန်သည် ဂျာမနီနှင့် အီတလီတို့နှင့်အတူ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် စီးပွားဖြစ်သင်္ဘောများကို ပံ့ပိုးရန် လုပ်ဆောင်နေကြသည်။ <ref>{{Cite news |last=Smout |first=Alistair |date=10 March 2026 |editor-last=Young |editor-first=Sarah |title=Britain working with allies to support shipping through Strait of Hormuz |url=https://www.reuters.com/world/britain-working-with-allies-support-shipping-through-strait-hormuz-2026-03-10 |access-date=10 March 2026 |work=[[Reuters]] |location=London, England}}</ref> မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် G7 နိုင်ငံများသည် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းသွားလာသော သင်္ဘောများကို လိုက်ပါပို့ဆောင်ရန် ဖြစ်နိုင်ခြေကို လေ့လာရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |last=Hafezi |first=Parisa |last2=Cornwell |first2=Alexander |date=11 March 2026 |title=Trump and Iran signal no quick end to war as tankers burn in Iraqi waters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-iran-signal-no-quick-end-war-tankers-burn-iraqi-waters-2026-03-12/ |access-date=11 March 2026 |website=Reuters}}</ref> မတ်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်]] [[အန်တိုနီယို ဂူတာရက်စ်]] (António Guterres) ကဟော်မုဇ် ရေလက်ကြားအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး၊ ယင်းရေလက်ကြား လုံခြုံစိတ်ချရစေရန်အတွက် ကုလသမဂ္ဂအနေဖြင့် ကူညီဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ကြောင်း အကြံပြုပြောကြားခဲ့ပါသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=UN chief urges end to Hormuz closure, offers UN role |url=https://www.iranintl.com/en/202603214139 |access-date=2026-03-22 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> === မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် သက်ရောက်မှု === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၃) ရက်နေ့တွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအတွင်း၌ စစ်ရေး ပဋိပက္ခများကြောင့် လောင်စာဆီတင်သွင်းသည့်သင်္ဘောများဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရာ ရေလမ်းကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် အတားအဆီး၊ အဟန့်အတားပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်မှစတင်၍ ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ယာဉ်များ လစဉ် စုံရက်များတွင် စုံအက္ခရာနှင့် မ ရက်များတွင် မ အက္ခရာ နံပါတ်ပါယာဉ်များ ​မောင်းနှင်အသုံးပြုရန် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းထုတ်ပြန်​ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80530|access-date=2026-03-04|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့မှ စတင်ကာ စက်သုံးဆီ ပြတ်လပ်မှုနှင့် ဆီဆိုင်များတွင် အကြိမ်ကြိမ် တန်းစီဝယ်ယူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]၊ [[ရန်ကုန်မြို့|ရန်ကုန်]]၊ [[မန္တလေးမြို့|မန္တလေး]]နှင့် [[တောင်ကြီးမြို့]]တို့ရှိ စက်သုံးဆီအရောင်းဆိုင်များတွင် တယ်လီဖုန်း Application အသုံးပြု၍ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချသည့်စနစ်ကို စမ်းသပ်အသုံးပြုသည်။ ဤစနစ်အရ မော်တော်ယာဉ်ပိုင်ရှင်များအနေဖြင့် သီးခြား Registration ပြုလုပ်ရန်မလိုဘဲ ယာဉ်၏ Wheel Tax ပါ Barcode သို့မဟုတ် ဆိုင်ကယ်များအတွက် အသစ်ထုတ်ပေးသည့် QR Code ကို အသုံးပြုကာ တစ်ရက်လျှင် တစ်ကြိမ်သာ ဝယ်ယူခွင့်ရရှိမည်ဖြစ်ပြီး၊ သတ်မှတ်ထားသော ယာဉ်အသုံးပြုခွင့်ရက်များအတိုင်းသာ စနစ်မှ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချပေးသည်။ [[စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]]၏ Online Monitoring Center မှတစ်ဆင့် ဆီတင်သွင်းမှုနှင့် ဖြန့်ဖြူးမှုအဆင့်ဆင့်ကို အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ စောင့်ကြည့်ကြပ်မတ်နေပြီး စနစ်သစ်အား စစ်ဆေးပြုပြင်မှုများ ပြီးစီးပါက ကျန်မြို့ကြီးများတွင်လည်း ဆက်လက်တိုးချဲ့ အကောင်အထည်ဖော်သွားရန် စီစဉ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံ အသိပေးထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80768 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်မြို့ရှိ စက်သုံးဆီဆိုင်များတွင် မော်တော်ယာဉ်များကို QR Code ဖြင့် စက်သုံးဆီ စမ်းသပ်ရောင်းချ |url=https://news-eleven.com/article/310451 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် လေယာဉ်ဆီအကန့်အသတ်ဖြစ်မှုကြောင့် ခရီးသည်တစ်ဦးကို ၁၀ ကီလိုသာ ထပ်တိုးသယ်ယူခွင့်ပြုမည်ဟု [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်းလိုင်း]] (MAI)နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသာလေကြောင်းလိုင်း]] (MNA) တို့က အသီးသီးကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-20 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt |access-date=2026-03-20 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> မတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်း ပဋိပက္ခကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်သုံးဆီပြတ်လပ်မှုကို ကြိုတင်ကာကွယ်သည့်အနေဖြင့် အစိုးရရုံးများမှ ဝန်ထမ်းများသည် ရုံးသို့လာရောက်ခြင်းမပြုဘဲ မိမိတို့၏နေအိမ် သို့မဟုတ် အဆောင်များတွင်သာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရန် သတ်မှတ်လိုက်ကြောင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၊ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည်။ ယင်းသို့ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်း (work from home) စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်မှစတင်၍ အပတ်စဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တိုင်း ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလိကအလုပ်ဌာနများအနေဖြင့်လည်း အလားတူ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်းစနစ်ကို အတတ်နိုင်ဆုံး လိုက်နာဆောင်ရွက်သွားရန် ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web|title=အပတ်စဉ်ဗုဒ္ဓဟူးနေ့အား အစိုးရရုံးဌာနများ၏ ရုံးလုပ်ငန်းများကို နေအိမ်မှသာဆောင်ရွက်ကြရန် သတ်မှတ်ကြေညာ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81059|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-23|language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] 8eiflwputlxigndjgegdagz0xhhcn9w 0 283041 1037922 1035286 2026-06-13T11:43:00Z Mkant00 135890 1037922 wikitext text/x-wiki ဖန်ရှင် (function) <math>f</math> တစ်ခု၏ ပစ်မှတ် (codomain) ရှိ အစုဝင် (element) တစ်ခုစီတိုင်းသည် <math>f</math> အရ မူလပုံရိပ် (preimage) အများဆုံး တစ်ခုသာရှိလျှင် ထိုဖန်ရှင်ကို '''အင်ဂျက်တစ်'''(injective) သို့မဟုတ် '''အင်ဂျက်ရှင်း''' (injection) ဟု ခေါ်သည် ။ ၎င်းမှာ <math>f</math> ဖြင့် အရင်းအမြစ် (domain) ရှိ မတူညီသော အစုဝင်နှစ်ခုကို ပုံဖော်ရာတွင် တူညီသော ပုံရိပ် (image) မရရှိနိုင်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည် ။ အကယ်၍ အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင် (injective function) တစ်ခုသည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) လည်း ဖြစ်ပါက ၎င်းကို ဘိုင်ဂျက်တစ် (bijective) ဟု ခေါ်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == [[ဖိုင်:Representation_Injection.svg|alt=Représentation graphique de la notion d'injection|thumb|368x368px|အင်ဂျက်ရှင်း သဘောတရား၏ ဂရပ်ဖစ်ကိုယ်စားပြုမှု - <math>Y</math> ၏ မည်သည့် <math>y</math> အတွက်မဆို <math>y=f(x)</math> ဖြစ်စေမည့် <math>X</math>၏ <math>x</math> သည် အများဆုံး တစ်ခုသာ ရှိသည်။]] <math>Y</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>y \in Y</math> အတွက်မဆို <math>f(x)=y</math> ဖြစ်စေမည့် <math>X</math> အတွင်းရှိ <math>x \in X</math> အများဆုံး တစ်ခုသာ ရှိပါက ဖန်ရှင် <math>f:X\rightarrow Y</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း ရေးသားနိုင်သည်။ <center><math>\forall (x,x')\in X^2,(f(x) = f(x')\Rightarrow x =x')</math></center> အထက်ပါ အဆိုသည် ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contrapositive) နှင့် အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီသည် (equivalent) ။ <center><math>\forall (x,x')\in X^2,(x\ne x'\Rightarrow f(x)\ne f(x'))</math></center> == ဥပမာများ == === လက်တွေ့ဥပမာ === ခရီးသွားဧည့်သည်အုပ်စုတစ်စု တည်းခိုရမည့် အပန်းဖြေစခန်းဟိုတယ်တစ်ခု၏ အခြေအနေကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဤခရီးသွားများကို ဟိုတယ်အခန်းများထဲသို့ ခွဲဝေနေရာချသည့် နည်းလမ်းတစ်ခုစီတိုင်းကို ခရီးသွားများပါဝင်သော အစု (set) <math>X</math> မှ အခန်းများပါဝင်သော အစု <math>Y</math> သို့သွားသည့် ဖန်ရှင် (function) တစ်ခုအနေဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ ခရီးသွားတစ်ဦးစီတိုင်းအတွက် အခန်းတစ်ခန်းစီ သတ်မှတ်ပေးထားသည်ဟု ယူဆပါ။ *ဟိုတယ်ပိုင်ရှင်က ယင်းဖန်ရှင်ကို '''ဆာဂျက်တစ်''' (surjective) ဖြစ်စေချင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ''အခန်းတိုင်းတွင် လူပြည့်နေစေချင်သည်''။ ခရီးသွားအရေအတွက်သည် အခန်းအရေအတွက်နှင့် အနည်းဆုံးတူညီနေမှသာလျှင် ဤအခြေအနေ ဖြစ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ *ခရီးသွားများကမူ ယင်းဖန်ရှင်ကို '''အင်ဂျက်တစ်''' (injective) ဖြစ်စေချင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ''သူတို့တစ်ဦးစီတိုင်းသည် သီးသန့်အခန်းတစ်ခန်းစီ ရရှိလိုကြသည်''။ ခရီးသွားအရေအတွက်သည် အခန်းအရေအတွက်ထက် မပိုမှသာလျှင် ဤအခြေအနေ ဖြစ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ *ခရီးသွားအရေအတွက်နှင့် အခန်းအရေအတွက် တူညီနေမှသာ ဤကန့်သတ်ချက်နှစ်ခုလုံးကို တစ်ပြိုင်နက် ပြည့်မီစေမည်။ ထိုအခြေအနေတွင် အခန်းတစ်ခန်း၌ ခရီးသွားတစ်ဦးတည်းသာရှိပြီး အခန်းအားလုံးလည်း ပြည့်နေမည်။ ထိုအခါ ဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် လည်းဖြစ် ဆာဂျက်တစ် လည်းဖြစ်သွားပြီး ၎င်းကို '''ဘိုင်ဂျက်တစ်''' (bijective) ဖြစ်သည်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အနန္တအစု (infinite set) များတွင်မူ အခြေအနေမှာ သိသိသာသာ ကွဲပြားသွားပြီး ၎င်းကို ဟီလ်ဘတ်၏ ဟိုတယ် (Hilbert's hotel) က ကောင်းစွာ သရုပ်ဖော်ပြသသည်။ === အခြား ဥပမာများ === *မည်သည့် အစု (set) <math>X</math> နှင့် ၎င်း၏ အစုပိုင်း (subset) <math>S \subseteq X</math> တိုင်းအတွက်မဆို အစုဝင် <math>s \in S</math> တိုင်းကို <math>X</math> အတွင်းရှိ ၎င်းကိုယ်တိုင်ထံသို့သာ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ပေးသော ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>S \to X</math> သည်အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity function) <math>X \to X</math> သည် အမြဲတမ်း အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ အရင်းအမြစ် (domain) သည် ဗလာအစု (empty set) ဖြစ်နေပါက ယင်းဖန်ရှင်သည် ဗလာအစု ဖန်ရှင် (empty function) ဖြစ်ပြီး အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်တွင် အစုဝင် (element) တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်ပါက (၎င်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု သို့မဟုတ် singleton set ဖြစ်ပါက) ယင်းဖန်ရှင်သည် အမြဲတမ်း အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ *<math>f(x) = 2x + 1</math> ဖြင့် ဖန်ရှင် <math>f : \mathbb{R} \to \mathbb{R}</math> ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ အလိုရှိသလောက် (arbitrary) ရွေးချယ်ထားသော မည်သည့် ကိန်းစစ်များ (real numbers) <math>x</math> နှင့် <math>x'</math> အတွက်မဆို <math>2x+1 = 2x'+1</math> ဖြစ်လျှင် <math>2x = 2x'</math> ဖြစ်ပြီး <math>x = x'</math> ဖြစ်သောကြောင့် ဤဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သည်။ *ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>g(x) = x^2</math> ဖြင့် ဖန်ရှင် <math>g : \mathbb{R} \to \mathbb{R}</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ''မဟုတ်ပါ'' ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥပမာအားဖြင့် <math>g(1) = 1 = g(-1)</math> ဖြစ်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ *ဖန်ရှင် <math>h : \mathbb{R}_+ \to \mathbb{R}</math> ကို <math>g</math> ၏ ဖန်ရှင်ဖြင့် တူညီစွာသတ်မှတ်ပါ။ သို့သော် ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို အပေါင်း ကိန်းစစ်များအစု (positive real numbers) ထံသို့သာ ကန့်သတ်လိုက်မည် (restricted) ဆိုပါက ထိုဖန်ရှင် <math>h</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည် ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပေးထားသော မည်သည့် အပေါင်းကိန်းစစ် <math>x</math> နှင့် <math>x'</math> အတွက်မဆို <math>x^2 = x'^2</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းတို့၏ ပကတိတန်ဖိုး (absolute value) များအရ <math>|x| = |x'|</math> ဖြစ်သွားပြီး <math>x = x'</math> ရရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ *<math>\exp(x) = e^x</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function) <math>\exp : \R \to \R</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ သို့သော် မည်သည့်ကိန်းစစ်ကိုမျှ အနုတ်ကိန်း သို့ ပုံမဖော်နိုင်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဆာဂျက်တစ် (surjective) မဟုတ်ပါ။ *<math>x \mapsto \ln x</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ လော်ဂရစ်သမ် (natural logarithm) ဖန်ရှင် <math>\ln : (0, \infty) \to \R</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ *<math>g(x) = x^n - x </math> အား <math> n \geq 1 </math> ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင် <math>g : \R \to \R</math> သည် အင်ဂျက်တစ် မဟုတ်ပါ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥပမာအားဖြင့် <math> g(0) = g(1) = 0</math> ဖြစ်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == ဂုဏ်သတ္တိများ == <math>X</math>သည် ဗလာမဟုတ်သော အစုတစ်ခုဖြစ်မည်ဆိုပါက ဖန်ရှင် <math>f : X \to Y</math>တစ်ခု အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>g \circ f</math>သည် <math>X</math>၏ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity function) နှင့် ထပ်တူကျစေမည့် ဖန်ရှင် <math>g : Y \to X</math> တစ်ခု တည်ရှိနေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>f</math> အတွက် ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left-invertible) ရှိသည်။ ထိုဖန်ရှင် <math>g</math> ကို ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) ဟုခေါ်ပြီး ၎င်းသည် ဆာဂျက်တစ် (surjective) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဖန်ရှင် <math>f</math> တစ်ခု အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ၎င်းသည် ဘယ်ဘက်မှ ချေဖျက်နိုင်သော (left-cancellative) ဖန်ရှင် ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းဆိုရသော် မည်သည့် ဖန်ရှင်များ <math>g, h : Z \to X</math> အတွက်မဆို <math>f \circ g = f \circ h</math> ဖြစ်လျှင် <math>g = h</math> ဖြစ်သွားစေသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုရသော် အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များသည် Set [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ| ကတ်တဂိုရီ]] (category of sets) ၏ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ (monomorphisms) ပင် ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် မည်သည့် ဖန်ရှင် <math>h : Z \to Y</math> ကိုမဆို သင့်လျော်သော အင်ဂျက်ရှင်း <math>f</math> နှင့် ဆာဂျက်ရှင်း <math>g</math> တို့ဖြင့် <math>h = f \circ g</math> အဖြစ် ခွဲခြမ်းဖော်ပြနိုင်သည်။ ဤသို့ ခွဲခြမ်းဖော်ပြခြင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုအထိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည် (unique up to isomorphism)။ ထို့ပြင် <math>f</math> ကို <math>h</math> ၏ ပုံရိပ် <math>h(Z)</math> မှ ၎င်း၏ ပစ်မှတ်အစု <math>Y</math> ဆက်သွယ်ပေးသော ပုံမှန်အင်ဂျက်ရှင်း (canonical injection) တစ်ခုအဖြစ်လည်း သတ်မှတ်ရွေးချယ်နိုင်သည်။ <math>X </math> မှ <math>Y </math> သို့သွားသော မည်သည့် ဖန်ရှင် <math>f</math> နှင့် <math>Y</math> မှ <math>Z</math> သို့သွားသော မည်သည့် ဖန်ရှင် <math>g</math> အတွက်မဆို- *ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် (composite function) <math>g \circ f</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ *<math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပါက <math>g \circ f</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ *<math>f</math> သည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ပြီး <math>g \circ f</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပါက <math>g</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:မော်ဖစ်ဇင်]] 4r05bgqjsx0827t6arungm2t1t5doop 0 283873 1037925 1036633 2026-06-13T11:56:06Z Mkant00 135890 1037925 wikitext text/x-wiki အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) တွင် <nowiki>'''ဖိုက်ဘာအစည်း'''</nowiki> (fiber bundle) ဆိုသည်မှာ ဒေသအလိုက် (locally) တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းနှစ်ခု၏ ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းဆင်တူမှုကို ကိုယ်စားပြုသည့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုပါဝင်သည်။ ဖိုက်ဘာအစည်းများသည် ဟိုမိုတိုပီ သီအိုရီ (homotopy theory)၊ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ (differential geometry) နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (differential topology) တို့တွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ [[ဖိုင်:Roundhairbrush.JPG|thumb|စလင်ဒါပုံ ခေါင်းဖြီးတစ်ခုသည် ဖိုက်ဘာအစည်း၏ သဘောတရားကို ပြသနိုင်သော ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဥပမာတွင် အခြေခံရပ်ဝန်း (base space)သည် စလင်ဒါတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဖိုက်ဘာများသည် မျဉ်းပိုင်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သော ဖြီး၏အမျှင်တစ်ခုစီ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\pi\colon E \to B</math> သည် မည်သည့်အမျှင်ပေါ်ရှိ အမှတ်ကိုမဆို စလင်ဒါပေါ်ရှိ ၎င်း၏ အခြေခံအမှတ်သို့ ပုံဖော်ပေးသည်။]] == သမိုင်းကြောင်း == မန်နီဖိုးများ (manifolds) ၏ တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology) နှင့် ဂျီဩမေတြီ (geometry) တို့နှင့် ဆက်စပ်၍ ဖိုက်ဘာအစည်း (fiber bundle) ဟူသော သဘောတရားသည် ပထမဆုံး ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Seifert |first=Herbert |title=Topologie Dreidimensionaler Gefaserter Räume |journal=Acta Mathematica |volume=60 |date=1933 |pages=147–238 |doi=10.1007/BF02398271}}</ref> ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် ဟဲရားဘတ် ဇိုင်ဖတ် (Herbert Seifert) သည် '''ဖိုက်ဘာ''' (fiber) နှင့် '''ဖိုက်ဘာပါသော ရပ်ဝန်း''' (fibered space) ဟူသော ဝေါဟာရများကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Whitney |first=Hassler |title=Sphere-Spaces |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1935-07-15_21_7/page/464 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=21 |issue=7 |date=1935-06-12 |pages=464–468 |doi=10.1073/pnas.21.7.464 |pmc=1076627}}</ref> ဖိုက်ဘာအစည်း၏ ပထမဆုံး အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် ဟက်စ်လာ ဝှစ်တနီ (Hassler Whitney) က စက်လုံးရပ်ဝန်း (sphere space) ဟူသော အမည်ဖြင့် ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၁၉၃၅ မှ ၁၉၄၀ ခုနှစ်များအတွင်း ဖိုက်ဘာအစည်းများသည် သင်္ချာဘာသာရပ်တွင် သီးခြား သုတေသနနယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဝှစ်တနီ၊ ဟိန့်ဇ် ဟော့ဖ် (Heinz Hopf) နှင့် အက်ဒ်ဝပ် ချတီးဖဲလ် (Eduard Stiefel) တို့၏ သုတေသနစာတမ်းများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီနှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီတို့တွင် ဖိုက်ဘာအစည်းများ၏ အရေးပါမှုကို ထင်ရှားစေခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |url=https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=1951 |isbn=0-691-08055-0}} Preface</ref> ၁၉၅၀ ခုနှစ်အရောက်တွင် ဖိုက်ဘာအစည်း၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ရှင်းလင်းစွာ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ပြီး ဆင်းရှန်းချန် (Shiing-Shen Chern)၊ လစ်ဗ် ပွန်ထရီယာဂင် (Lev Pontryagin)၊ ချတီးဖဲလ် နှင့် ဝှစ်တနီ အပါအဝင် သင်္ချာပညာရှင် အများအပြားက ဖိုက်ဘာအစည်းများ၏ ဟိုမိုတိုပီ ခွဲခြားခြင်း (homotopy classification) နှင့် ဝိသေသလက္ခဏာ အတန်းအစားများ (characteristic classes) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တိုးတက်စေခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ မှ ၁၉၅၅ ခုနှစ်များအတွင်း ဖရီးဒရစ် ဟာဇဘရွတ်ခ် (Friedrich Hirzebruch) သည် ဖိုက်ဘာအစည်းများ၏ ဝိသေသလက္ခဏာ အတန်းအစားများကို အသုံးပြု၍ ဟာဇဘရွတ်ခ်-ရီးမန်း-ရော့ခ် သီအိုရမ် (Hirzebruch-Riemann-Roch theorem) ကို သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ဂျွန် မေးလ်နော (John Milnor) သည် မည်သည့် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အုပ်စုများ (topological groups) အတွက်မဆို အသုံးပြုနိုင်သော စကြဝဠာ ဖိုက်ဘာအစည်း (universal fiber bundle) ကိုတည်ဆောက်ပုံဖော်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် အလက်ဇန္ဒား ဂရိုသန်ဒိခ် (Alexander Grothendieck)၊ မိုက်ကယ် အာတီယာ (Michael Atiyah) နှင့် ဟာဇဘရွတ်ခ် တို့သည် ယေဘုယျကျသော ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (cohomology) သီအိုရီ တစ်ခုဖြစ်သည့် K-သီအိုရီ (K-theory) ကို ဗက်တာအစည်းများ (vector bundles) ၏ တည်ငြိမ်မှု အတန်းအစားများကို အသုံးပြု၍ တီထွင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Husemoller |first=Dale |title=Fibre Bundles |publisher=Springer-Verlag |location=Princeton, NJ |date=1994 |isbn=0-387-94087-1 |at=Preface}}</ref> == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == ရပ်ဝန်း <math>E</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာ <math>F</math> ပါဝင်သော ဖိုက်ဘာအစည်း (fiber bundle) တစ်ခုတွင် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi \colon E \to B</math> တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ဤတွင် <math>B</math> ၏ အမှတ်တိုင်းအတွက် ပတ်ဝန်းကျင် (neighbourhood) <math>U</math> တစ်ခုစီရှိပြီး အောက်ပါပုံကြမ်းကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိဖြင့်ပြည့်စုံစေသည့် (diagram commutes) ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\varphi \colon \pi^{-1}(U) \to U \times F</math> တစ်ခုရှိသည်။ [[File:Fibre bundle local trivial.svg|center|Fibre bundle local trivial]] ထိုပုံကြမ်းရှိ ပုံဖော်မှု <math>\operatorname{proj}_1</math> သည် ပထမ အစိတ်အပိုင်း(factor)အပေါ်သို့ သက်ရောက်သော ပရိုဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ ပုံကြမ်း၏ ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိခြင်းဆိုသည်မှာ <math>\varphi</math> သည် ဖိုက်ဘာ <math>F_b = \pi^{-1}(b)</math> တစ်ခုစီတိုင်းကို <math>F</math> ၏ မိတ္တူ (copy) ဖြစ်သော <math>{b} \times F</math> အပေါ်သို့ ဟိုမီယိုမောဖစ် (homeomorphically) ဖြစ်စွာ သယ်ဆောင်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဖိုက်ဘာ <math>F_b</math> များသည် ဒေသအလိုက်အားဖြင့် မြှောက်လဒ် <math>B \times F</math> ကဲ့သို့ စီစဉ်ဖွဲ့စည်းထားသော်လည်း စုပေါင်းအားဖြင့် (globally) ထိုသို့ဖြစ်ရန် မလိုအပ်ပေ။ အထက်ပါ <math>\varphi</math> ကဲ့သို့သော ပုံဖော်မှုကို အစည်း၏ '''ဒေသအလိုက် အသေးအဖွဲဖြစ်စေခြင်း''' (local trivialization) ဟု ခေါ်သည်။ <math>\varphi</math> ၏ ပထမ ကိုဩဒိနိတ်သည် <math>\pi</math> သာဖြစ်သောကြောင့် <math>\varphi</math> ကို ၎င်း၏ ဒုတိယ ကိုဩဒိနိတ်ဖြစ်သော <math>\pi^{-1}(U) \to F</math> ပုံဖော်မှုဖြင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထိုပုံဖော်မှုသည် ဖိုက်ဘာ <math>F_b</math> တစ်ခုစီတိုင်းအပေါ်တွင် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖိုက်ဘာအစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi \colon E \to B</math> ဖြင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်သော်လည်း ဖိုက်ဘာကို ဖော်ပြလိုသောအခါ ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုကို <math>F \to E \to B</math> ဟူ၍ 'ရပ်ဝန်းများ၏ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း' (short exact sequence of spaces) အဖြစ် တစ်ခါတစ်ရံ ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ရပ်ဝန်း <math>B</math> ကို အစည်း၏ '''အခြေခံရပ်ဝန်း''' (base space) ဟုခေါ်ပြီး <math>E</math> ကို '''စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း''' (total space) ဟု ခေါ်သည်။ <ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=376-377}}</ref> ဖိုက်ဘာအစည်းတိုင်းသည် ဆဲရ် ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း (Serre fibration) တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=379}}</ref> == ဥပမာများ == === အသေးအဖွဲ အစည်း (Trivial Bundle) === <math>E = B \times F</math> နှင့် <math>\pi \colon E \to B</math> တို့သည် ပထမအစိတ်အပိုင်းအပေါ်သို့ ပရိုဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>E</math> သည် ဒေသအလိုက် မြှောက်လဒ်တစ်ခုဖြစ်ရုံသာမက စုပေါင်းအားဖြင့်လည်း မြှောက်လဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဖိုက်ဘာအစည်းကို '''အသေးအဖွဲ အစည်း''' (trivial bundle) သို့မဟုတ် '''မြှောက်လဒ်အစည်း''' (product bundle) ဟု ခေါ်သည်။<ref>{{cite book |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |url=https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=1951 |isbn=0-691-08055-0 |page=[https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee/page/2 3]}}}}</ref> === ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း (Covering Space) === တစ်ပိုင်းတစ်စ (discrete) ဖြစ်သော ဖိုက်ဘာပါရှိသည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုသည် ဖုံးအုပ်ခြင်းရပ်ဝန်း (covering space) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာ ဖိုက်ဘာများအားလုံး တူညီသော အစုအရွယ်အစား (cardinality) ရှိသည့် မည်သည့် ဖုံးအုပ်ခြင်းမဆိုသည် တစ်ပိုင်းတစ်စဖြစ်သော ဖိုက်ဘာပါရှိသည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆက်စပ်နေသော (connected) အခြေခံရပ်ဝန်းတစ်ခုအပေါ်ရှိ ဖုံးအုပ်ခြင်းရပ်ဝန်းတစ်ခုသည် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=377}}</ref> === မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း (Möbius strip) === [[ဖိုင်:MobiusStrip-01.svg|thumb|မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း]] မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း (Möbius strip) သည် အသေးအဖွဲမဟုတ်သော ဖိုက်ဘာအစည်း (nontrivial fiber bundle) တစ်ခုအတွက် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အခြေခံရပ်ဝန်း (base space) သည် ကြိုးကွင်း၏ အလယ်ဗဟိုတစ်လျှောက် ဖြတ်သန်းသွားသော စက်ဝိုင်းမျဉ်း <math>S^1</math> ဖြစ်သည်။ ဖိုက်ဘာ (fiber) သည် အပိတ် ကြားပိုင်း (closed interval) တစ်ခုဖြစ်ပြီးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>[-1, 1]</math> ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း (total space) ကို စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) <math>E = ([0, 1] \times [-1, 1]) / \sim</math> ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ဤတွင် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက် (equivalence relation) <math>\sim</math> ကို <math>(0, a) \sim (1, -a)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အစည်း၏ ပရိုဂျက်ရှင်း <math>\pi \colon E \to S^1</math> သည် ပရိုဂျက်ရှင်း <math>\operatorname{proj} \colon [0, 1] \times [-1, 1] \to [0, 1]</math> မှ လှုံ့ဆော်ဖြစ်ပေါ်လာသော (induced) ပုံဖော်မှုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အစည်း၏ ပရိုဂျက်ရှင်းအောက်တွင် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား <math>[(x, y)] \in E</math> သည် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား <math>[x]</math> ထံသို့ ပုံဖော်ခံရပြီး ဤတွင် <math>S^1</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်ကို <math>(0 \sim 1)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၎င်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အသေးအဖွဲ အစည်း (corresponding trivial bundle) <math>S^1 \times [-1, 1]</math> သည် စလင်ဒါတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်းနှင့် စလင်ဒါတို့သည် ဖိုက်ဘာ၏ လိမ်ခေါက်နေမှု (twisting) ဖြင့် ကွာခြားသွားသည်။ ဤလိမ်ခေါက်နေမှုကို စုပေါင်းအမြင် (globally) ဖြင့်သာ မြင်တွေ့နိုင်ပြီး ဒေသအလိုက် (locally) အားဖြင့်မူ မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်းနှင့် စလင်ဒါတို့သည် ထပ်တူညီကြသည်။<ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=377}}</ref> === ကလိုင်း ပုလင်း (Klein Bottle) === [[ဖိုင်:KleinBottle-01.svg|thumb|ကလိုင်း ပုလင်း]] အခြားသော အသေးအဖွဲမဟုတ်သည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုမှာ ကလိုင်း ပုလင်း (Klein bottle) ဖြစ်သည်။ အခြေခံရပ်ဝန်း (base space) နှင့် ဖိုက်ဘာ (fiber) တို့ကို <math>S^1</math> ဖြင့် ဖော်ပြပြီး စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း (total space) ကို စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) <math>E = ([0, 1] \times [0, 1]) / \sim</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက် (equivalence relation) <math>\sim</math> ကို <math>(0, y) \sim (1, y)</math> နှင့် <math>(x, 0) \sim (1 - x, 1)</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ အစည်း၏ ပရိုဂျက်ရှင်း <math>\pi \colon E \to S^1</math> သည် အစုဝင် <math>[(a, b)] \in E</math> တစ်ခုကို <math>\pi([(a, b)]) = [b]</math> ထံသို့ ပုံဖော်ပေးပြီး ဤတွင် <math>S^1</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်ကို <math>(0 \sim 1)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၎င်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အသေးအဖွဲ အစည်း <math>S^1 \times S^1</math> သည် မုန့်လက်ကောက် (torus) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ဒေသအလိုက်အားဖြင့် ကလိုင်း ပုလင်းနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်ပေ။<ref>{{cite book |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |url=https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=1951 |isbn=0-691-08055-0 |page=[https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee/page/4 4]}}}}</ref> === ဟော့ဖ်အစည်း (Hopf Bundle) === [[File:Hopf Fibration.png|right|250px|thumb|ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း(Hopf fibration) ကို <math>S^3</math> မှ <math>\mathbb{R}^3</math> သို့ ရပ်လုံးကြွပုံဖော်ပရိုဂျက်ရှင်း (stereographic projection) ပြုလုပ်ပြီးနောက် ၎င်း <math>\mathbb{R}^3</math> ကို ဘောလုံးပုံစံတစ်ခုအတွင်းသို့ ဖိသိပ်ခြင်းဖြင့် မြင်သာအောင် ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဤပုံတွင် <math>S^2</math> ပေါ်ရှိ အမှတ်များနှင့် ၎င်းတို့နှင့် သက်ဆိုင်သောဖိုက်ဘာများကို တူညီသော အရောင်များဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။]] ဟော့ဖ်အစည်း (Hopf bundle) <math>S^1 \hookrightarrow S^3 \to S^2</math> တွင် ဖိုက်ဘာ၊ စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း နှင့် အခြေခံရပ်ဝန်းတို့အဖြစ် စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ (spheres) ပါရှိသော အသေးအဖွဲမဟုတ်သည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>n</math>-တိုင်းတာမှုရှိသော (n-dimensional) ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (complex projective space) အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာအစည်း <math>S^1 \hookrightarrow S^{2n+1} \to \Complex P^n</math> ၏ <math>n=1</math> အတွက် အထူးအခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျ ဟော့ဖ်အစည်းများ (generalized Hopf bundles) ဟုလည်းခေါ်သော အခြားသော ဟော့ဖ်အစည်းများကို ကိန်းထွေးများနေရာတွင် ကိန်းစစ်များ (real numbers)၊ ကွာတာနီယွန်များ (quaternions) နှင့် အော့တိုနီယွန်များ (octonions) ဖြင့် အစားထိုးခြင်းအားဖြင့် ဆင်းသက်ရယူနိုင်သည်။ <math>n</math>-တိုင်းတာမှုရှိသော ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်းအပေါ်ရှိ ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း <math>S^0 \hookrightarrow S^n \to \R P^n</math> သည် <math>n=1</math> အတွက် ကိန်းစစ် ဟော့ဖ်အစည်း <math>S^0 \hookrightarrow S^1 \to S^1</math> ကို ရရှိစေသည်။ ကွာတာနီယွန်များအတွက် ဟော့ဖ်အစည်း <math>S^3 \hookrightarrow S^7 \to S^4 \cong \mathbb{H} P^1</math> ကို ရရှိစေသည်။ အော့တိုနီယွန်များအတွက် ဟော့ဖ်အစည်း <math>S^7 \hookrightarrow S^{15} \to S^8</math> ကို ရရှိစေသည်။ ဖိုက်ဘာ၊ စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း နှင့် အခြေခံရပ်ဝန်းတို့ စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ ဖြစ်ကြသော အခြားဖိုက်ဘာအစည်း မရှိတော့ပေ။ ဤအချက်သည် ဟော့ဖ်မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Hopf invariant) ၁ ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်များကြားရှိ ပုံဖော်မှုအရေအတွက်နှင့် ပတ်သက်သည့် ဟော့ဖ်၏ ပုစ္ဆာကို ဖြေရှင်းပေးသော အဒမ်၏ သီအိုရမ် (Adams's theorem) မှ ဆင်းသက်လာသော ကောက်ချက်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=377-379}}</ref> == အပိုင်း (Section) == ဖိုက်ဘာအစည်း <math>(E, B, \pi, F)</math> တစ်ခု၏ အလုံးစုံ '''အပိုင်း''' (global section) ဆိုသည်မှာ ပရိုဂျက်ရှင်း <math>\pi</math> ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်သော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု <math>s \colon B \to E</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>b \in B</math> အတွက်မဆို ပရိုဂျက်ရှင်းနှင့် အပိုင်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ထပ်တူရ (identity) နှင့် ညီမျှသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် မည်သည့် <math>b \in B</math> အတွက်မဆို အပိုင်း၏ ပုံရိပ်သည် <math>b</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာအတွင်း၌ တည်ရှိသည်။ ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခု၏ ဒေသအလိုက် အပိုင်း (local section) ဆိုသည်မှာ အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု <math>s \colon V \to E</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဤတွင် <math>V \subseteq B</math> သည် အဖွင့် အစုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကာ မည်သည့် <math>b \in V</math> အတွက်မဆို <math>(\pi \circ s) (b) = b</math> ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Husemoller |first=Dale |title=Fibre Bundles |publisher=Springer-Verlag |location=Princeton, NJ |date=1994 |isbn=0-387-94087-1 |page=11}}</ref> == အစည်း မော်ဖစ်ဇင် (Bundle Morphism) == ဖိုက်ဘာအစည်း နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(E_1, B_1, \pi_1, F_1)</math> နှင့် <math>(E_2, B_2, \pi_2, F_2)</math> တို့အကြားရှိ '''အစည်း မော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ထိန်းသိမ်းပေးသော ပုံဖော်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် ဖိုက်ဘာကို ထိန်းသိမ်းသော ပုံဖော်မှု (fiber-preserving mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပိုမိုတိကျစွာဆိုရသော် အစည်း မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုကို ပုံဖော်မှု နှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>u \colon E_1 \to E_2</math> နှင့် <math>f \colon B_1 \to B_2</math> တို့ပါဝင်သော အတွဲ <math>(u, f)</math> ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\pi_2 \circ u = f \circ \pi_1</math> ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသည်။ ဤအခြေအနေကို အောက်ပါ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းဖြင့် ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ [[ဖိုင်:Bündelmorphismus.svg|center|frameless|150x150px]] <math>b \in B_1</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာတစ်ခုသည် <math>u</math> အောက်တွင် <math>f(b)</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာတစ်ခုထံသို့ ပုံဖော်ခံရသည်။ ဤအချက်ကို <math>u(\pi_1^{-1}(b)) \subseteq \pi_2^{-1}(f(b))</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ အကယ်၍ အခြေခံရပ်ဝန်းများ ထပ်တူညီနေပါက အစည်း မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>(u, \operatorname{id}_B)</math> ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ၎င်းကို <math>B</math>-မော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် <math>B</math> အပေါ်ရှိ အစည်း မော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်ဆိုကာ <math>B = B_1 = B_2</math> ဖြစ်သည်။ <math>\pi_1 = \pi_2 \circ u</math> ဆက်သွယ်ချက်ကို အောက်ပါပုံကြမ်းဖြင့် ဖော်ပြသည်။ [[ဖိုင်:Bündelmorphismus_02.svg|center|frameless|200x200px]] မည်သည့် <math>b \in B</math> အတွက်မဆို <math>u( \pi_1^{-1}({b})) \subseteq \pi_2^{-1}({b})</math> ဟူသော သတ်မှတ်ချက်ကို မှန်ကန်စေသောကြောင့် <math>u</math> ကို ဖိုက်ဘာကို ထိန်းသိမ်းသော (fiber-preserving) ပုံဖော်မှုဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။<ref>{{cite book |last=Husemoller |first=Dale |title=Fibre Bundles |publisher=Springer-Verlag |location=Princeton, NJ |date=1994 |isbn=0-387-94087-1 |page=14}}</ref> <references /> [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:သင်္ချာ]] {{သင်္ချာ-stub}} ni0jym6lqqvh6kbf5htwkkqyqsgi1de 0 284260 1037814 1025929 2026-06-13T04:51:03Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037814 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = [[ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့|ဝဏ္ဏကျော်ထင်]] | name = မျိုးမြင့်အောင် | image = Myo Myint Aung.jpg | caption = ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန် မျိုးမြင့်အောင် အား မြင်တွေ့ရစဥ် (၂၀၂၆) | office1 = [[ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်]] | term_start1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end1 = | appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | president1 = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor1 = [[ဗိုလ်ဌေး]] | successor1 = | office2 = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး | term_start2 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end2 = |1blankname2= ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |1namedata2= [[အောင်နိုင်သူ]] | predecessor2 = [[ဗိုလ်ဌေး]] | successor2 = | office3 = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] စီးပွားရေးရာဝန်ကြီး | term_start3 = ၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂ | term_end3 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |1blankname3= ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |1namedata3= [[စိုးသိန်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|စိုးသိန်း]] | predecessor3 = အောင်သန်းဦး | successor3 = | birth_date = {{Birth date and age|1972|9|7}} | nationality = [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]] | occupation = ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး၊ နိုင်ငံရေးသမား | alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]] | rank = [[ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး]] }} '''ဦးမျိုးမြင့်အောင်'''(၇ စက်တင်ဘာ ၁၉၇၂ မွေးဖွား) သည် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့် စစ်မှုထမ်းဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ လက်ရှိတွင် [[ရန်ကုန်မြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|ရန်ကုန်မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]]၏ ဥက္ကဋ္ဌ၊ [[ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]]တွင် စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးအဖြစ်လည်း ပူးတွဲတာဝန်ယူထားသည်။<ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/announcements/81625 |access-date=2026-04-13 |website=www.moi.gov.mm}}</ref><ref>{{Cite web |title=မြို့တော်ဝန်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://moi.gov.mm/announcements/81645 |access-date=2026-04-13 |website=moi.gov.mm}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ဘက်ဖြတ်သန်းမှု == ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး(ငြိမ်း) ဦးမျိုးမြင့်အောင်သည် [[စစ်တက္ကသိုလ်]] ဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး [[တပ်မတော်]] တွင် လုပ်သက် ၂၉ နှစ်ကြာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ရန်ကုန်မြို့အခြေစိုက် အမှတ် (၁) တပ်မတော်စစ်သားစုဆောင်းရေးတပ်တွင် တပ်မှူးအဖြစ် ၇ နှစ်ကျော်ကြာ တာဝန်ယူခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=0001-11-30 |title=ကလေးစစ်သားဟောင်းအမှုတွင် တရားလိုစစ်အရာရှိကို စစ်ဆေး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/782/ |access-date=2026-04-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်း]]ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းသည် ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဘက်နယ်မြေဆိုင်ရာ စစ်ဘက်တရားသူကြီးအဖြစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလအထိ တာဝန်ယူခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-09-28 |title=Myanmar Junta’s Yangon Economics Minister was Friends with Assassin Conspirator |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-juntas-yangon-economics-minister-was-friends-with-assassin-conspirator.html |access-date=2026-04-13 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=1962-09-08 |title=Myo Myint Aung |url=https://www.opensanctions.org/entities/Q114268054/ |access-date=2026-04-13 |website=OpenSanctions.org |language=en}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]]၏ စီးပွားရေးရာဝန်ကြီး ဦးအောင်သန်းဦးသည် တာဝန်မှ ရပ်စဲခံခဲ့ရပြီး၊ ဇွန်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးလှစိုးနှင့်အတူ အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေဖြင့် အရေးယူခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ အဆိုပါ ဖြစ်စဉ်ကြောင့် ရန်ကုန်တိုင်းစီးပွားရေးရာဝန်ကြီးနေရာသည် ၂ လကျော်ကြာ လစ်လပ်နေခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး မျိုးမြင့်အောင်အား အဆိုပါ လစ်လပ်နေရာတွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က ၎င်းအား စစ်ဘက်တာဝန်များမှအနားယူစေခဲ့ပြီး အစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့၊ စီးပွားရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီးဦးအောင်သန်းဦးအား တာဝန်မှ ရပ်စဲ |url=https://news-eleven.com/article/232367 |access-date=2026-04-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-06-16 |title=စစ်ကောင်စီ ရန်ကုန်တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးလှစိုး အပါအဝင် သုံးဦးကို အဂတိမှုနဲ့ အရေးယူ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/military-take-action-three-ministers-06162022060508.html |access-date=2026-04-13 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ၎င်းသည် စီးပွားရေးရာဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ယူနေစဉ်အတွင်း ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၏ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်များတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး စီးပွားရေးရာဝန်ကြီး ကြည့်မြင်တိုင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာဆိပ်ကမ်းသို့ ဆိုက်ကပ်နေသည့် စားသုံးဆီတင်သင်္ဘောများမှ စားသုံးဆီများ ထည့်သွင်းသိုလှောင်မည့် ဆီကန်များကို ကြည့်ရှုစစ်ဆေး |url=http://www.mdn.gov.mm/my/ttiungdeskii-ciipaareraawnkii-knnymngttiung-apnnypnnychiungraachipkmsiu-chiukkpnesnny |access-date=2026-04-13 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref>ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၀ရက်အထိ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေး |url=http://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttiungdeskii-wnkii-khnapttaawnpe |access-date=2026-04-13 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ယင်းနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် [[ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်]] နှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးအဖြစ် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]၏ တာဝန်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးအဖြစ် လက်ရှိဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးဝင်းတင့် အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ကို ဝန်ကြီးဌာန ၁၀ ခုနှင့် ဝန်ကြီး ၁၀ ဦးတို့ဖြင့်ဖွဲ့စည်းရန် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် အတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311098 |access-date=2026-04-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == ရရှိသည့်ဆု == ၂၀၂၆ခုနှစ် မတ်လ ၂ရက်တွင် နိုင်ငံတော်ယာယီသမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်က ၎င်းအား [[ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့]] ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2026-03/44-2026.pdf|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာ ၄၄/၂၀၂၆|work=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီရုံး|access-date=၁၃ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၂ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == ထင်ရှားသည့် ဖြစ်စဉ်များနှင့် စွပ်စွဲခံရမှုများ == ဦးမျိုးမြင့်အောင်သည် အမှတ် (၁) တပ်မတော်စစ်သားစုဆောင်းရေးတပ် တွင် တပ်မှူးအဖြစ် တာဝန်ယူစဉ် ၂၀၁၇ ခုနှစ်အတွင်းက ကလေးစစ်သားအဖြစ် စုဆောင်းခံခဲ့ရသူ အောင်ကိုထွေးအား တပ်မတော်ကိုယ်စား တရားလိုပြုလုပ်၍ တရားစွဲဆိုခဲ့သူအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည်။ အောင်ကိုထွေးက ၎င်းစစ်သားအဖြစ် စုဆောင်းခံရပုံကို ရေဒီယိုအင်တာဗျူးတစ်ခုတွင် ဖြေကြားခဲ့မှုအပေါ် တပ်မတော်ကိုယ်စား ဦးမျိုးမြင့်အောင်က နိုင်ငံတော်အကြည်ညိုပျက်စေမှု ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ) ဖြင့် တရားစွဲဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဖြစ်စဉ်သည် ကလေးစစ်သားဟောင်းတစ်ဦးအား တပ်မတော်က ပြန်လည်တရားစွဲဆိုသည့်အတွက် လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူများနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဝေဖန်မှုများကို များစွာခံခဲ့ရသည်။ကလေးစစ်သားကိစ္စနှင့် ပတ်သက်ပြီး ဖြေကြားခဲ့သည့် ကိုအောင်ကိုထွေးအား ၂၀၁၈ခုနှစ်၊ မတ် ၂၈ ရက် တွင် [[ဒဂုံမြို့သစ်ဆိပ်ကမ်းမြို့နယ်|ဒဂုံဆိပ်ကမ်းမြို့နယ်]] တရားရုံးက စွဲချက်တင်ထားသည့် နိုင်ငံတော်အကြည်ညိုပျက်စေမှု ပုဒ်မ-၅၀၅(ခ)ဖြင့် ပြစ်မှုမြောက်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီး အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ်နှစ်နှစ် အမိန့်ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Lwin |first=Khin Moh Moh |date=0001-11-30 |title=ကလေးစစ်သားဟောင်း ကိုအောင်ကိုထွေး၏ အစ်မအပါအဝင် ၃ ဦးကို ထောင်ဒဏ်အသီးသီးချမှတ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/2925/ |access-date=2026-04-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကလေးစစ်သားဟောင်း အောင်ကိုထွေးကို တရားရုံးပြောင်းစစ်ဆေးခွင့် အမိန့်ချမှတ် |url=https://burmese.dvb.no/post/277439 |access-date=2026-04-13 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=ကလေးစစ်သားဟောင်း ပုဒ်မ ၅၀၅ ခနဲ့ စွဲချက်တင်ခံရ |url=https://www.bbc.com/burmese/42724290 |access-date=2026-04-13 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကလေးစစ်သားကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ ဖြေကြားခဲ့သည့် အောင်ကိုထွေးအား ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ) ဖြင့် အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ်နှစ်နှစ် အမိန့်ချမှတ် |url=https://news-eleven.com/news/46129 |access-date=2026-04-14 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my |archive-date=5 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305114121/https://news-eleven.com/news/46129 |url-status=dead }}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း]]တွင် ၎င်းသည် ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဘက်နယ်မြေဆိုင်ရာ စစ်ဘက်တရားသူကြီးအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သူတစ်ဦးအဖြစ် ဖော်ညွန်းခံခဲ့ရသည်။ စစ်ခုံရုံးများတွင် အတိုက်အခံများကို သေဒဏ်နှင့် ထောင်ဒဏ်များ ချမှတ်ရာ၌ တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်ဟုလည်း စွပ်စွဲခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2022-09-27 |title=ကိုဂျင်မီ၊ ကိုဖြိုးဇေယျာသော် တို့ကို သေဒဏ်အမိန့်ချ ၊ စီရင်သတ်ဖြတ်ခဲ့သူ အင်းစိန်ထောင် စစ်ခုံရုံးတရားသူကြီး ဒုဗိုလ်မှူးကြီး မျိုးမြင့်အောင်ကို ရန်ကုန်စီးပွားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် မင်းအောင်လှိုင် ခန့်အပ်ထား |url=https://yktnews.com/2022/09/42711/ |access-date=2026-04-13 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref>အထူးသဖြင့် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လအတွင်း ဒီမိုကရေစီအရေးလှုပ်ရှားသူ ၄ ဦးအား သေဒဏ်စီရင်ခဲ့မှုတွင် ၎င်း၏ ဆုံးဖြတ်ချက်များမှာ တာဝန်ရှိသည်ဟုဆိုကာ [[ဥရောပ သမဂ္ဂ|ဥရောပသမဂ္ဂ]] (EU) ကဲ့သို့သော နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများက ၎င်းအား လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများဖြင့် ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ခင်မောင်စိုး |date=2022-01-21 |title=ကိုဂျင်မီနဲ့ ကိုဖြိုးဇေယျာသော်ကို သေဒဏ်ချပေမယ့် တိုက်ပွဲဆက်ဝင်မယ်လို့ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူတွေပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/kojimmy-phyozayyarthaw-death-sentence-01212022175552.html |access-date=2026-04-13 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.europa.eu/apps/eusanctionstracker/subjects/149207|title=Myo Myint Aung|work=EU|access-date=13 Apr 2026|date=}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၇၂| }} [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] c8q8laxh8ortl1xmsj86cji7il2a8ld 0 284392 1037915 1035292 2026-06-13T11:36:09Z Mkant00 135890 1037915 wikitext text/x-wiki အုပ်စုသီအိုရီ (group theory) သည် သင်္ချာဆိုင်ရာ နယ်ပယ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများ (groups) ၏ ပုံစံအမျိုးမျိုးကို လေ့လာသည်။ အုပ်စုသီအိုရီ (history of group theory) သည် လမ်းကြောင်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြိုင်တူတိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အဓိက သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ် သုံးခုမှာ အက္ခရာသင်္ချာ ညီမျှခြင်းများ သီအိုရီ (theory of algebraic equations)၊ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ (geometry) တို့ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{harvnb|Wussing|2007}}</ref><ref>{{harvnb|Kleiner|1986}}</ref><ref name=Smith>{{harvnb|Smith|1906}}</ref> ဂျိုးဆက် လူဝီ လာဂရန့်ဂျ် (Joseph Louis Lagrange)၊ ပေါ်လို ရူဖီနီ (Paolo Ruffini)၊ နီးလ် ဟင်နရစ် အာဘဲလ် (Niels Henrik Abel) နှင့် အေဗာရစ်စ် ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) တို့သည် အုပ်စုသီအိုရီ နယ်ပယ်အစောပိုင်းရှိ သုတေသီများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ == ၁၉ ရာစု အစောပိုင်း == အုပ်စုများ (groups) နှင့် ပတ်သက်သော အစောဆုံး သုတေသနသည် ၁၈ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် လာဂရန့်ဂျ်၏ လေ့လာမှုများမှ စတင်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ သို့ရာတွင် ဤလေ့လာမှုများသည် အနည်းငယ် သီးခြားဖြစ်နေခဲ့ပြီး ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော အော်ဂက်စတင် လူဝီ ကော်ချီ (Augustin Louis Cauchy) နှင့် ဂယ်လ်ဝါ တို့၏ စာတမ်းများကိုသာ အုပ်စုသီအိုရီ၏ အစအဖြစ် ပိုမိုရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ဤသီအိုရီသည် ရုတ်တရက် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းများ ရှိခဲ့သောကြောင့် သီအိုရီမတိုင်မီကာလ၏ အရေးကြီးသော လမ်းကြောင်းများကို ဤနေရာတွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည်။ === ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာမှု (Development of permutation groups) === အုပ်စုသီအိုရီ (group theory) ၏ အခြေခံကျသော အရင်းအမြစ်တစ်ခုမှာ ဒီဂရီ (degree) <math>4</math> ထက်ပိုမိုမြင့်မားသော ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ၏ အဖြေများကို ရှာဖွေခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဒီဂရီ <math>n > m</math> ရှိသော ပေးထားသည့် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းများ (roots) အနက်မှ <math>m</math> ခုပါဝင်မည့် ဒီဂရီ <math>m</math> ရှိ ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ခြင်း ပြဿနာတွင် အစောပိုင်း အရင်းအမြစ်တစ်ခုကို တွေ့ရှိရသည်။ ရိုးရှင်းသော အခြေအနေများ (simple cases) အတွက် ဤပြဿနာသည် ယိုဟန်း ဗန် ဝါဗရန် ဟတ်ဒ် (Johann van Waveren Hudde) (1659) အထိ အရင်းခံသည်။<ref>Hudde, Johannes (1659) "Epistola prima, de reductione æquationum" (First letter: on the reduction of equations). In: Descartes, René; Beaune, Florimond de; Schooten, Frans van; Hudde, Johannes; Heuraet, Hendrik van. [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5320271924;view=1up;seq=428 ''Renati Des-Cartes Geometria'']. 2nd ed. vol. 1. (in Latin) Amsterdam, Netherlands: Louis and Daniel Elzevir. pp. 406–506.</ref> နီကိုးလတ်စ် ဆောင်းဒါဆန် (Nicholas Saunderson) (1740) က စတုတ္ထထပ်ကိန်းဖော်ပြချက် (biquadratic expression) တစ်ခု၏ နှစ်ထပ်ကိန်း အစိတ်အပိုင်းများ (quadratic factors) ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဆဌမထပ် ညီမျှခြင်း (sextic equation) တစ်ခုဆီသို့ မလွဲမသွေရောက်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့ပြီး<ref>{{cite book |last1=Saunderson |first1=Nicholas |title=The Elements of Algebra, in Ten Books |date=1740 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |volume=2 |pages=735–736, "Of the resolution of all sorts of biquadratic equations by the mediation of cubics." |url=https://books.google.com/books?id=1NI_AQAAMAAJ&pg=PA735}}</ref> သောမတ်စ် လီ ဆူးရ် (Thomas Le Seur) (1703–1770) (1748)<ref>{{cite book |last1=Le Seur |first1=Thomas |title=Memoire sur le Calcul Integral |date=1748 |publisher=Freres Pagliarini |location=Rome, (Italy) |url=https://archive.org/details/bub_gb_xAQfNL3OiHMC |language=French}} ; pp. 13 ff, see especially pp. 22–23.</ref><ref>Articles about Thomas Le Seur are available in fr:Thomas Leseur and de:Thomas Le Seur.</ref> နှင့် အက်ဒဝပ် ဝါရင်း (Edward Waring) (1762 မှ 1782 အထိ) တို့က ဤအယူအဆကို ဆက်လက်ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။ ဝါရင်းသည် အချိုးညီ ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (fundamental theorem of symmetric polynomials) ကို သက်သေပြခဲ့ပြီး စတုတ္ထထပ် ညီမျှခြင်း (quartic equation) တစ်ခု၏ ကိန်းရင်းများနှင့် ၎င်းကိုဖြေရှင်းပေးသော တတိယထပ်ကိန်း (resolvent cubic) တို့ကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အထူးတလည် စဉ်းစားလေ့လာခဲ့သည်။ <ref>See: * {{cite book |last1=Waring |first1=Edward |title=Miscellanea Analytica, de aequationibus algebraicis, et curvarum proprietatibus |date=1762 |publisher=J. Bentham |location=Cambridge, England |url=https://archive.org/details/miscellaneaanal00warigoog/page/n6 |language=Latin}} * {{cite book |last1=Waring |first1=Edward |title=Meditationes Algebraicæ |date=1770 |publisher=J. Archdeacon |location=Cambridge, England |language=Latin }} * {{cite book |last1=Waring |first1=Edward |title=Meditationes Algebraicæ |date=1782 |publisher=J. Archdeacon |location=Cambridge, England |edition=3rd |url=https://archive.org/details/bub_gb_1MNbAAAAQAAJ |language=Latin }}</ref><ref name=Smith/><ref>{{cite journal |last1=Burkhardt |first1=Heinrich |title=Die Anfänge der Gruppentheorie und Paolo Ruffini |journal=Zeitschrift für Mathematik und Physik |date=1892 |volume=37 (Supplement) |pages=119–159 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044102937661;view=1up;seq=561 |trans-title=The beginnings of group theory and Paolo Ruffini |language=German}}</ref> လာဂရန့်ဂျ် (Lagrange) ၏ ရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင် (1770 - 1771) မှာ တတိယနှင့် စတုတ္ထထပ် ညီမျှခြင်းများသည် အဖြေများအတွက် ပုံသေနည်းများကို အဘယ်ကြောင့် လက်ခံရရှိနိုင်ကြောင်းကို နားလည်ရန်ဖြစ်ပြီး အဓိကကျသော အရာဝတ္ထုမှာ ကိန်းရင်းများ၏ ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations of roots) စုစည်းထားသော အုပ်စုပင်ဖြစ်သည်။ အစားထိုးခြင်း သီအိုရီ (theory of substitutions) ကို ဤအပေါ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ <ref>See: * {{cite journal |last1=Lagrange |title=Reflexions sur la résolution algébrique des équations |journal=Nouveaux Mémoires de l'Académie Royale des Sciences et Belles-lettres (Berlin) |date=1770 |volume=1 |pages=134–215 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433009864541;view=1up;seq=224 |trans-title=Reflections on the algebraic solution of equations |language=French}} * {{cite journal |last1=Lagrange |title=Suite des reflexions sur la résolution algébrique des équations |journal=Nouveaux Mémoires de l'Académie Royale des Sciences et Belles-lettres (Berlin) |date=1771 |volume=2 |pages=138–253 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433009864558;view=1up;seq=206 |trans-title=Continuation of reflections on the algebraic solution of equations |language=French}}</ref> လာဂရန့်ဂျ် ဖြေရှင်းကိန်းများ (Lagrange resolvents) အားလုံး၏ ကိန်းရင်းများသည် သက်ဆိုင်ရာ ညီမျှခြင်းများ၏ ကိန်းရင်းများကို အသုံးပြုထားသော ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်များ (rational functions) ဖြစ်ကြောင်း လာဂရန့်ဂျ် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဤဖန်ရှင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာရန်အတွက် သူသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း တွက်ချက်မှုပညာ (Calcul des Combinaisons) ကို တီထွင်ခဲ့သည်။ <ref>{{harvnb|Lagrange|1771|p=235}}</ref> အလက်ဇန္ဒား-သီအိုဖိုင်း ဗန်ဒါမွန်း (Alexandre-Théophile Vandermonde) (1770) ၏ ခေတ်ပြိုင်လုပ်ဆောင်ချက်သည် အချိုးညီ ဖန်ရှင်များ သီအိုရီ (theory of symmetric functions) နှင့် ဆိုက်ကလိုတိုးမစ် ပိုလီနိုမီရယ်များ (cyclotomic polynomials) ကို ဖြေရှင်းခြင်းတို့ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ <ref name=Smith/><ref>{{cite journal |last1=Vandermonde |title=Mémoire sur la resolution des équations |journal=Histoire de l'Académie Royale des Sciences. Avec les Mémoires de Mathématique & de Physique |date=1771 |pages=365–416 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015013757649;view=1up;seq=551 |trans-title=Memoir on the solution of equations |language=French}}</ref> အက္ခရာသင်္ချာ၏ ခေတ်သစ်ခေတ်ဆန်း တစ်ခုသည် ဗန်ဒါမွန်း၏ ပထမဆုံးစာတမ်းနှင့်အတူ စတင်ခဲ့သည်ဟု လီယိုပို ကရိုနက်ကာ (Leopold Kronecker) က ပြောကြားခဲ့ကြောင်း ကိုးကားကြသည်။ <ref>{{cite book |last1=Vandermonde |first1=N. |title=Abhandlungen aus der reinen Mathematik |date=1888 |publisher=Julius Springer |url=https://books.google.com/books?id=iKg_AQAAIAAJ&pg=PP11 |language=de|editor-first=Carl|editor-last=Itzigsohn|quote=Mit Vandermonde's im Jahre 1770 der Pariser Akademie vorgelegten Abhand- lung über die Auflösung der Gleichungen beginnt – so hat sich jüngst Herr Kronecker in einer Vorlesung geäussert – der neue Aufschwung der Algebra|trans-quote=With Vandermonde's treatise on the solution of equations presented to the Paris Academy in 1770 – as Kronecker recently said in a lecture – the new boom in algebra begins}}</ref> အချို့က ကော်ချီ (Cauchy) ကလည်း အချိုးညီ ဖန်ရှင်များနှင့် ကိန်းရှင်များ (variables) ၏ ပါမြူတေးရှင်းများကို လေ့လာခဲ့ခြင်းအတွက် လာဂရန့်ဂျ် နှင့် ဗန်ဒါမွန်း နှစ်ဦးစလုံးကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည် ဟုဆိုကြသည်။ <ref>{{cite web |last1=Cauchy |first1=A. L. |translator-last=Bertrand |translator-first=Mike |translator-last2=Gaschignard |translator-first2=Stephen |title=Memoire Sur le Nombre des Valeurs|trans-title=Paper on the number of values |url=http://nonagon.org/ExLibris/cauchys-memoire-sur-le-nombre-des-valeurs |website=Ex Libris |date=3 December 2014|orig-date=January 1815}} </ref> အချို့သော အရင်းအမြစ်များကလည်း အဆုံးတွင် အုပ်စုသီအိုရီကို လေ့လာရန် လမ်းစဖွင့်ပေးခဲ့သော ဤထူးခြားသည့် အယူအဆနှင့် ပတ်သက်၍ ဗန်ဒါမွန်းသည် လာဂရန့်ဂျ်ထက် ဦးစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်ဟု ကော်ချီက မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ <ref name="VBio">{{MacTutor|id=Vandermonde|title=Alexandre-Théophile Vandermonde|quote=Cauchy states quite clearly that Vandermonde had priority over Lagrange for this remarkable idea which eventually led to the study of group theory.}}</ref> ပေါ်လို ရူဖီနီ (Paolo Ruffini) (1799) သည် ပဉ္စမထပ် (quintic) နှင့် ထို့ထက်ပိုမိုမြင့်မားသော ညီမျှခြင်းများကို ဖြေရှင်းရန် မဖြစ်နိုင်ကြောင်း သက်သေပြရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last1=Ruffini |first1=Paolo |title=Teoria Generale delle Equazioni, in cui si dimostra impossibile la soluzione algebraica delle equazioni generali di grado superiore al quarto |trans-title=General Theory of Equations, in which the algebraic solution of general equations of degree higher than four is proven impossible |date=1799 |publisher=St. Tommaso d'Aquino |location=Bologna, (Italy) |volume=1 & 2 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065507694;view=1up;seq=7 |language=Italian}}</ref> ရူဖီနီသည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ သီအိုရီ (theory of permutation groups) အတွင်းရှိ အုပ်စုတစ်ခု၏ အစုဝင်တစ်ခု၏ အစဉ် (order of an element of a group)၊ ကွန်ဂျူဂိတ်ဖြစ်မှု (conjugacy) နှင့် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အစုဝင်များကို စက်ဝိုင်းပုံ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (cycle decomposition) ကဲ့သို့သော အယူအဆများကို ပထမဆုံး စူးစမ်းလေ့လာခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ရူဖီနီသည် ကူးပြောင်းနိုင်ခြင်းမရှိသော (intransitive) နှင့် ကူးပြောင်းနိုင်သော (transitive) အုပ်စုများ၊ မူလမဟုတ်သော (imprimitive) နှင့် မူလ (primitive) အုပ်စုများ ဟု ယနေ့တွင်ခေါ်ဆိုကြသည့် အရာများကို ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီး 1801 တွင် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းများ စုစည်းမှု (l'assieme delle permutazioni) ဟူသော အမည်ဖြင့် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ပီယက်ထရို အဘားတီး (Pietro Abbati) မှ သူ့ထံသို့ပေးပို့သော စာတစ်စောင်ကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ထိုစာထဲတွင် အုပ်စုအယူအဆမှာ ထင်ရှားသည်။<ref>{{cite journal |last1=Abbati |first1=Pietro |title=Lettera di Pietro Abbati Modenese al socio Paolo Ruffini |journal=Memorie di Matematica e di Fisica della Società Italiana delle Scienze |date=1803 |volume=10 (part 2) |pages=385–409 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/34169#page/7/mode/1up |trans-title=Letter from Pietro Abbati of Modena to his colleague Paolo Ruffini |language=Italian}}</ref><ref name=Smith/> သို့သော်လည်း သူသည် အုပ်စုတစ်ခု သို့မဟုတ် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု၏ သဘောတရားကိုပင် ပုံစံတကျ (formalise) မပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ပေ။ ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ သီအိုရီ (Galois theory) ဟုခေါ်ဆိုသော သီအိုရီနှင့်အတူ အုပ်စုသီအိုရီ နှင့် ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီ (field theory) တို့ကို ဆက်စပ်ပေးခဲ့သည့် ပထမဆုံး သင်္ချာပညာရှင်အဖြစ် အေဗာရစ်စ် ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) အား မှတ်တမ်းတင်အသိအမှတ်ပြုကြသည်။<ref name=Smith/> ဂယ်လ်ဝါသည် မော်ဂျူလာ ညီမျှခြင်းများ (modular equations) သီအိုရီနှင့် အဲလစ်ပတစ် ဖန်ရှင်များ (elliptic functions) သီအိုရီတို့တွင်လည်း ကူညီပံ့ပိုးခဲ့သည်။<ref>{{harvnb|Galois|1908}}</ref><ref>{{harvnb|Kleiner|1986|p=202}}</ref> အုပ်စုသီအိုရီနှင့် ပတ်သက်သော သူ၏ ပထမဆုံး ထုတ်ဝေမှုကို အသက်တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်အရွယ် (1829) တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်းသူကွယ်လွန်ပြီးနောက် 1846 ခုနှစ်တွင် သူ၏ စုဆောင်းထားသော စာတမ်းများကို မထုတ်ဝေမီအချိန်အထိ သူ၏ ပံ့ပိုးမှုများသည် အာရုံစိုက်မှုကို သိပ်မရရှိခဲ့ပေ။ ပါမြူတေးရှင်းများ၏ အုပ်စုတစ်ခုတွင် ယခုအခါ အပိတ် ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ဟုခေါ်ဆိုသည့်အရာကို သူက ပထမဆုံး စဉ်းစားခဲ့ပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ {{quote|အကယ်၍ ထိုသို့သော အုပ်စုတစ်ခုတွင် အစားထိုးခြင်းများဖြစ်သည့် <math>S</math> နှင့် <math>T</math> တို့ ရှိပါက အစားထိုးခြင်း <math>ST</math> သည်လည်း ရှိနေရမည်ဖြစ်သည်။}} အကယ်၍ <math>r_1, r_2, \ldots, r_n</math> တို့သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်း <math>n</math> ခု ဖြစ်ပါက <math>r</math> များ၏ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိပြီး ၎င်းမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်ကြောင်း ဂယ်လ်ဝါ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ #အုပ်စု၏ အစားထိုးခြင်းများဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်းမရှိသော ကိန်းရင်းများ၏ ဖန်ရှင်တိုင်းကို ရာရှင်နယ်ဖန်ရှင်အဖြစ် (as a rational function) သိရှိနိုင်ပြီး #ပြောင်းပြန်အားဖြင့် (conversely) ရာရှင်နယ်ဖန်ရှင်အဖြစ် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ကိန်းရင်းများ၏ ဖန်ရှင်တိုင်းသည် အုပ်စု၏ အစားထိုးခြင်းများအောက်တွင် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (invariant) ရှိသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် အသုံးအနှုန်းများအရ ညီမျှခြင်းတွင် တွဲထားသော ဂယ်လ်ဝါအုပ်စု၏ ဖြေရှင်း၍ရနိုင်စွမ်း (solvability) သည် ညီမျှခြင်းအား အရင်းများ (radicals) ဖြင့် ဖြေရှင်း၍ရနိုင်စွမ်းကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် အဓိပ္ပာယ်များဖြင့် အုပ်စု (group) နှင့် မူလ (primitive) ဟူသော စကားလုံးများကို ပထမဆုံး အသုံးပြုခဲ့သူမှာ ဂယ်လ်ဝါ ပင်ဖြစ်သည်။ သူသည် မူလအုပ်စု (primitive group) ဟူ၍ အသုံးမပြုခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ ဂယ်လ်ဝါအုပ်စုသည် မူလဖြစ်နေသော ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို မူလညီမျှခြင်း (equation primitive) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ မူမှန်အုပ်စုပိုင်းများ (normal subgroups) ဟူသော အယူအဆကို သူရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြေရှင်း၍ရသော မူလအုပ်စုတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်း အစဉ် (prime order) ရှိ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် (finite field) တစ်ခုအပေါ်ရှိ အဖိုင်း ရပ်ဝန်း (affine space) တစ်ခု၏ အဖိုင်း အုပ်စု (affine group) အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Galois' last letter |url=http://www.galois.ihp.fr/ressources/vie-et-oeuvre-de-galois/lettres/lettre-testament}}</ref> ဂယ်လ်ဝါအုပ်စုများနှင့် ဆင်တူသော အုပ်စုများကို ယနေ့ခေတ်တွင် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ (permutation groups) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ သီအိုရီသည် အော်ဂက်စတင် ကော်ချီ (Augustin Cauchy) နှင့် ကာမိုင်း ဂျော်ဒန် (Camille Jordan) တို့၏ ခေတ်တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်တိုးတက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ နှစ်ဦးစလုံးသည် အယူအဆသစ်များကို မိတ်ဆက်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အထူးအတန်းအစားများနှင့် ပတ်သက်သော များပြားလှသည့် ရလဒ်များအပြင် ယေဘုယျ သီအိုရမ် အချို့ကိုပါ အဓိကအားဖြင့် ဖော်ထုတ်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ဂျော်ဒန်သည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အခြေအနေတွင်သာ ကန့်သတ်ထားသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ၏ အယူအဆတစ်ခုကို လေ့လာသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုလာစေခဲ့သူမှာလည်း ဂျော်ဒန် ပင်ဖြစ်သည်။ အဆုံးရှိသော အုပ်စုတစ်ခု၏ သရုပ်မဲ့ (abstract) အယူအဆသည် အာသာ ကေလီ (Arthur Cayley) ၏ 1854 ခုနှစ် စာတမ်းဖြစ်သော သင်္ကေတညီမျှခြင်း <math>\theta^n = 1</math> အပေါ် မူတည်သည့် အုပ်စုများ သီအိုရီအကြောင်း (On the theory of groups, as depending on the symbolic equation <math>\theta^n = 1</math>) တွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last1=Cayley |first1=A. |title=On the theory of groups, as depending on the symbolic equation θⁿ = 1 |journal=Philosophical Magazine |date=1854 |volume=7 |issue=42 |pages=40–47 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000068485757;view=1up;seq=54 |series=4th series |doi=10.1080/14786445408647421|url-access=subscription }}</ref><ref>{{MacTutor|class=HistTopics|id=Abstract_groups|title=The abstract group concept}}</ref> အဆုံးရှိအုပ်စု (finite group) တိုင်းသည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်ဟု ကေလီက အဆိုပြုခဲ့ပြီး ထိုရလဒ်ကို ယနေ့ခေတ်တွင် ကေလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ဟု သိရှိကြသည်။ နောက်ဆက်တွဲ နှစ်များတွင် ကေလီသည် အနန္တအုပ်စုများ (infinite groups) နှင့် မြှောက်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity of multiplication)၊ ပြောင်းပြန်များ (inverses) ရှိနေခြင်းနှင့် ဝိသေသ ပိုလီနိုမီရယ်များ (characteristic polynomials) ကဲ့သို့သော ကိန်းအုံများ (matrices) ၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများကို စနစ်တကျ စုံစမ်းလေ့လာခဲ့သည်။ [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] == ကိုးကား == j461t8bo6o8jkni7ys9w6hjz61iw46m 1037916 1037915 2026-06-13T11:37:38Z Mkant00 135890 1037916 wikitext text/x-wiki အုပ်စုသီအိုရီ (group theory) သည် သင်္ချာဆိုင်ရာ နယ်ပယ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများ (groups) ၏ ပုံစံအမျိုးမျိုးကို လေ့လာသည်။ အုပ်စုသီအိုရီ (history of group theory) သည် လမ်းကြောင်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြိုင်တူတိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အဓိက သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ် သုံးခုမှာ အက္ခရာသင်္ချာ ညီမျှခြင်းများ သီအိုရီ (theory of algebraic equations)၊ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ (geometry) တို့ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{harvnb|Wussing|2007}}</ref><ref>{{harvnb|Kleiner|1986}}</ref><ref name=Smith>{{harvnb|Smith|1906}}</ref> ဂျိုးဆက် လူဝီ လာဂရန့်ဂျ် (Joseph Louis Lagrange)၊ ပေါ်လို ရူဖီနီ (Paolo Ruffini)၊ နီးလ် ဟင်နရစ် အာဘဲလ် (Niels Henrik Abel) နှင့် အေဗာရစ်စ် ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) တို့သည် အုပ်စုသီအိုရီ နယ်ပယ်အစောပိုင်းရှိ သုတေသီများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ == ၁၉ ရာစု အစောပိုင်း == အုပ်စုများ (groups) နှင့် ပတ်သက်သော အစောဆုံး သုတေသနသည် ၁၈ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် လာဂရန့်ဂျ်၏ လေ့လာမှုများမှ စတင်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ သို့ရာတွင် ဤလေ့လာမှုများသည် အနည်းငယ် သီးခြားဖြစ်နေခဲ့ပြီး ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော အော်ဂက်စတင် လူဝီ ကော်ချီ (Augustin Louis Cauchy) နှင့် ဂယ်လ်ဝါ တို့၏ စာတမ်းများကိုသာ အုပ်စုသီအိုရီ၏ အစအဖြစ် ပိုမိုရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ဤသီအိုရီသည် ရုတ်တရက် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းများ ရှိခဲ့သောကြောင့် သီအိုရီမတိုင်မီကာလ၏ အရေးကြီးသော လမ်းကြောင်းများကို ဤနေရာတွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည်။ === ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာမှု (Development of permutation groups) === အုပ်စုသီအိုရီ (group theory) ၏ အခြေခံကျသော အရင်းအမြစ်တစ်ခုမှာ ဒီဂရီ (degree) <math>4</math> ထက်ပိုမိုမြင့်မားသော ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ၏ အဖြေများကို ရှာဖွေခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဒီဂရီ <math>n > m</math> ရှိသော ပေးထားသည့် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းများ (roots) အနက်မှ <math>m</math> ခုပါဝင်မည့် ဒီဂရီ <math>m</math> ရှိ ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ခြင်း ပြဿနာတွင် အစောပိုင်း အရင်းအမြစ်တစ်ခုကို တွေ့ရှိရသည်။ ရိုးရှင်းသော အခြေအနေများ (simple cases) အတွက် ဤပြဿနာသည် ယိုဟန်း ဗန် ဝါဗရန် ဟတ်ဒ် (Johann van Waveren Hudde) (1659) အထိ အရင်းခံသည်။<ref>Hudde, Johannes (1659) "Epistola prima, de reductione æquationum" (First letter: on the reduction of equations). In: Descartes, René; Beaune, Florimond de; Schooten, Frans van; Hudde, Johannes; Heuraet, Hendrik van. [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5320271924;view=1up;seq=428 ''Renati Des-Cartes Geometria'']. 2nd ed. vol. 1. (in Latin) Amsterdam, Netherlands: Louis and Daniel Elzevir. pp. 406–506.</ref> နီကိုးလတ်စ် ဆောင်းဒါဆန် (Nicholas Saunderson) (1740) က စတုတ္ထထပ်ကိန်းဖော်ပြချက် (biquadratic expression) တစ်ခု၏ နှစ်ထပ်ကိန်း အစိတ်အပိုင်းများ (quadratic factors) ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဆဌမထပ် ညီမျှခြင်း (sextic equation) တစ်ခုဆီသို့ မလွဲမသွေရောက်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့ပြီး<ref>{{cite book |last1=Saunderson |first1=Nicholas |title=The Elements of Algebra, in Ten Books |date=1740 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |volume=2 |pages=735–736, "Of the resolution of all sorts of biquadratic equations by the mediation of cubics." |url=https://books.google.com/books?id=1NI_AQAAMAAJ&pg=PA735}}</ref> သောမတ်စ် လီ ဆူးရ် (Thomas Le Seur) (1703–1770) (1748)<ref>{{cite book |last1=Le Seur |first1=Thomas |title=Memoire sur le Calcul Integral |date=1748 |publisher=Freres Pagliarini |location=Rome, (Italy) |url=https://archive.org/details/bub_gb_xAQfNL3OiHMC |language=French}} ; pp. 13 ff, see especially pp. 22–23.</ref><ref>Articles about Thomas Le Seur are available in fr:Thomas Leseur and de:Thomas Le Seur.</ref> နှင့် အက်ဒဝပ် ဝါရင်း (Edward Waring) (1762 မှ 1782 အထိ) တို့က ဤအယူအဆကို ဆက်လက်ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။ ဝါရင်းသည် အချိုးညီ ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (fundamental theorem of symmetric polynomials) ကို သက်သေပြခဲ့ပြီး စတုတ္ထထပ် ညီမျှခြင်း (quartic equation) တစ်ခု၏ ကိန်းရင်းများနှင့် ၎င်းကိုဖြေရှင်းပေးသော တတိယထပ်ကိန်း (resolvent cubic) တို့ကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အထူးတလည် စဉ်းစားလေ့လာခဲ့သည်။ <ref>See: * {{cite book |last1=Waring |first1=Edward |title=Miscellanea Analytica, de aequationibus algebraicis, et curvarum proprietatibus |date=1762 |publisher=J. Bentham |location=Cambridge, England |url=https://archive.org/details/miscellaneaanal00warigoog/page/n6 |language=Latin}} * {{cite book |last1=Waring |first1=Edward |title=Meditationes Algebraicæ |date=1770 |publisher=J. Archdeacon |location=Cambridge, England |language=Latin }} * {{cite book |last1=Waring |first1=Edward |title=Meditationes Algebraicæ |date=1782 |publisher=J. Archdeacon |location=Cambridge, England |edition=3rd |url=https://archive.org/details/bub_gb_1MNbAAAAQAAJ |language=Latin }}</ref><ref name=Smith/><ref>{{cite journal |last1=Burkhardt |first1=Heinrich |title=Die Anfänge der Gruppentheorie und Paolo Ruffini |journal=Zeitschrift für Mathematik und Physik |date=1892 |volume=37 (Supplement) |pages=119–159 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044102937661;view=1up;seq=561 |trans-title=The beginnings of group theory and Paolo Ruffini |language=German}}</ref> လာဂရန့်ဂျ် (Lagrange) ၏ ရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင် (1770 - 1771) မှာ တတိယနှင့် စတုတ္ထထပ် ညီမျှခြင်းများသည် အဖြေများအတွက် ပုံသေနည်းများကို အဘယ်ကြောင့် လက်ခံရရှိနိုင်ကြောင်းကို နားလည်ရန်ဖြစ်ပြီး အဓိကကျသော အရာဝတ္ထုမှာ ကိန်းရင်းများ၏ ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations of roots) စုစည်းထားသော အုပ်စုပင်ဖြစ်သည်။ အစားထိုးခြင်း သီအိုရီ (theory of substitutions) ကို ဤအပေါ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ <ref>See: * {{cite journal |last1=Lagrange |title=Reflexions sur la résolution algébrique des équations |journal=Nouveaux Mémoires de l'Académie Royale des Sciences et Belles-lettres (Berlin) |date=1770 |volume=1 |pages=134–215 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433009864541;view=1up;seq=224 |trans-title=Reflections on the algebraic solution of equations |language=French}} * {{cite journal |last1=Lagrange |title=Suite des reflexions sur la résolution algébrique des équations |journal=Nouveaux Mémoires de l'Académie Royale des Sciences et Belles-lettres (Berlin) |date=1771 |volume=2 |pages=138–253 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433009864558;view=1up;seq=206 |trans-title=Continuation of reflections on the algebraic solution of equations |language=French}}</ref> လာဂရန့်ဂျ် ဖြေရှင်းကိန်းများ (Lagrange resolvents) အားလုံး၏ ကိန်းရင်းများသည် သက်ဆိုင်ရာ ညီမျှခြင်းများ၏ ကိန်းရင်းများကို အသုံးပြုထားသော ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်များ (rational functions) ဖြစ်ကြောင်း လာဂရန့်ဂျ် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဤဖန်ရှင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာရန်အတွက် သူသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း တွက်ချက်မှုပညာ (Calcul des Combinaisons) ကို တီထွင်ခဲ့သည်။ <ref>{{harvnb|Lagrange|1771|p=235}}</ref> အလက်ဇန္ဒား-သီအိုဖိုင်း ဗန်ဒါမွန်း (Alexandre-Théophile Vandermonde) (1770) ၏ ခေတ်ပြိုင်လုပ်ဆောင်ချက်သည် အချိုးညီ ဖန်ရှင်များ သီအိုရီ (theory of symmetric functions) နှင့် ဆိုက်ကလိုတိုးမစ် ပိုလီနိုမီရယ်များ (cyclotomic polynomials) ကို ဖြေရှင်းခြင်းတို့ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ <ref name=Smith/><ref>{{cite journal |last1=Vandermonde |title=Mémoire sur la resolution des équations |journal=Histoire de l'Académie Royale des Sciences. Avec les Mémoires de Mathématique & de Physique |date=1771 |pages=365–416 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015013757649;view=1up;seq=551 |trans-title=Memoir on the solution of equations |language=French}}</ref> အက္ခရာသင်္ချာ၏ ခေတ်သစ်ခေတ်ဆန်း တစ်ခုသည် ဗန်ဒါမွန်း၏ ပထမဆုံးစာတမ်းနှင့်အတူ စတင်ခဲ့သည်ဟု လီယိုပို ကရိုနက်ကာ (Leopold Kronecker) က ပြောကြားခဲ့ကြောင်း ကိုးကားကြသည်။ <ref>{{cite book |last1=Vandermonde |first1=N. |title=Abhandlungen aus der reinen Mathematik |date=1888 |publisher=Julius Springer |url=https://books.google.com/books?id=iKg_AQAAIAAJ&pg=PP11 |language=de|editor-first=Carl|editor-last=Itzigsohn|quote=Mit Vandermonde's im Jahre 1770 der Pariser Akademie vorgelegten Abhand- lung über die Auflösung der Gleichungen beginnt – so hat sich jüngst Herr Kronecker in einer Vorlesung geäussert – der neue Aufschwung der Algebra|trans-quote=With Vandermonde's treatise on the solution of equations presented to the Paris Academy in 1770 – as Kronecker recently said in a lecture – the new boom in algebra begins}}</ref> အချို့က ကော်ချီ (Cauchy) ကလည်း အချိုးညီ ဖန်ရှင်များနှင့် ကိန်းရှင်များ (variables) ၏ ပါမြူတေးရှင်းများကို လေ့လာခဲ့ခြင်းအတွက် လာဂရန့်ဂျ် နှင့် ဗန်ဒါမွန်း နှစ်ဦးစလုံးကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည် ဟုဆိုကြသည်။ <ref>{{cite web |last1=Cauchy |first1=A. L. |translator-last=Bertrand |translator-first=Mike |translator-last2=Gaschignard |translator-first2=Stephen |title=Memoire Sur le Nombre des Valeurs|trans-title=Paper on the number of values |url=http://nonagon.org/ExLibris/cauchys-memoire-sur-le-nombre-des-valeurs |website=Ex Libris |date=3 December 2014|orig-date=January 1815}} </ref> အချို့သော အရင်းအမြစ်များကလည်း အဆုံးတွင် အုပ်စုသီအိုရီကို လေ့လာရန် လမ်းစဖွင့်ပေးခဲ့သော ဤထူးခြားသည့် အယူအဆနှင့် ပတ်သက်၍ ဗန်ဒါမွန်းသည် လာဂရန့်ဂျ်ထက် ဦးစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်ဟု ကော်ချီက မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ <ref name="VBio">{{MacTutor|id=Vandermonde|title=Alexandre-Théophile Vandermonde|quote=Cauchy states quite clearly that Vandermonde had priority over Lagrange for this remarkable idea which eventually led to the study of group theory.}}</ref> ပေါ်လို ရူဖီနီ (Paolo Ruffini) (1799) သည် ပဉ္စမထပ် (quintic) နှင့် ထို့ထက်ပိုမိုမြင့်မားသော ညီမျှခြင်းများကို ဖြေရှင်းရန် မဖြစ်နိုင်ကြောင်း သက်သေပြရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last1=Ruffini |first1=Paolo |title=Teoria Generale delle Equazioni, in cui si dimostra impossibile la soluzione algebraica delle equazioni generali di grado superiore al quarto |trans-title=General Theory of Equations, in which the algebraic solution of general equations of degree higher than four is proven impossible |date=1799 |publisher=St. Tommaso d'Aquino |location=Bologna, (Italy) |volume=1 & 2 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065507694;view=1up;seq=7 |language=Italian}}</ref> ရူဖီနီသည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ သီအိုရီ (theory of permutation groups) အတွင်းရှိ အုပ်စုတစ်ခု၏ အစုဝင်တစ်ခု၏ အစဉ် (order of an element of a group)၊ ကွန်ဂျူဂိတ်ဖြစ်မှု (conjugacy) နှင့် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အစုဝင်များကို စက်ဝိုင်းပုံ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (cycle decomposition) ကဲ့သို့သော အယူအဆများကို ပထမဆုံး စူးစမ်းလေ့လာခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ရူဖီနီသည် ကူးပြောင်းနိုင်ခြင်းမရှိသော (intransitive) နှင့် ကူးပြောင်းနိုင်သော (transitive) အုပ်စုများ၊ ပရစ်မစ်တစ်မဟုတ်သော (imprimitive) နှင့် ပရစ်မစ်တစ် (primitive) အုပ်စုများ ဟု ယနေ့တွင်ခေါ်ဆိုကြသည့် အရာများကို ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီး 1801 တွင် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းများ စုစည်းမှု (l'assieme delle permutazioni) ဟူသော အမည်ဖြင့် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ပီယက်ထရို အဘားတီး (Pietro Abbati) မှ သူ့ထံသို့ပေးပို့သော စာတစ်စောင်ကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ထိုစာထဲတွင် အုပ်စုအယူအဆမှာ ထင်ရှားသည်။<ref>{{cite journal |last1=Abbati |first1=Pietro |title=Lettera di Pietro Abbati Modenese al socio Paolo Ruffini |journal=Memorie di Matematica e di Fisica della Società Italiana delle Scienze |date=1803 |volume=10 (part 2) |pages=385–409 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/34169#page/7/mode/1up |trans-title=Letter from Pietro Abbati of Modena to his colleague Paolo Ruffini |language=Italian}}</ref><ref name=Smith/> သို့သော်လည်း သူသည် အုပ်စုတစ်ခု သို့မဟုတ် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု၏ သဘောတရားကိုပင် ပုံစံတကျ (formalise) မပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ပေ။ ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ သီအိုရီ (Galois theory) ဟုခေါ်ဆိုသော သီအိုရီနှင့်အတူ အုပ်စုသီအိုရီ နှင့် ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီ (field theory) တို့ကို ဆက်စပ်ပေးခဲ့သည့် ပထမဆုံး သင်္ချာပညာရှင်အဖြစ် အေဗာရစ်စ် ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) အား မှတ်တမ်းတင်အသိအမှတ်ပြုကြသည်။<ref name=Smith/> ဂယ်လ်ဝါသည် မော်ဂျူလာ ညီမျှခြင်းများ (modular equations) သီအိုရီနှင့် အဲလစ်ပတစ် ဖန်ရှင်များ (elliptic functions) သီအိုရီတို့တွင်လည်း ကူညီပံ့ပိုးခဲ့သည်။<ref>{{harvnb|Galois|1908}}</ref><ref>{{harvnb|Kleiner|1986|p=202}}</ref> အုပ်စုသီအိုရီနှင့် ပတ်သက်သော သူ၏ ပထမဆုံး ထုတ်ဝေမှုကို အသက်တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်အရွယ် (1829) တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်းသူကွယ်လွန်ပြီးနောက် 1846 ခုနှစ်တွင် သူ၏ စုဆောင်းထားသော စာတမ်းများကို မထုတ်ဝေမီအချိန်အထိ သူ၏ ပံ့ပိုးမှုများသည် အာရုံစိုက်မှုကို သိပ်မရရှိခဲ့ပေ။ ပါမြူတေးရှင်းများ၏ အုပ်စုတစ်ခုတွင် ယခုအခါ အပိတ် ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ဟုခေါ်ဆိုသည့်အရာကို သူက ပထမဆုံး စဉ်းစားခဲ့ပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ {{quote|အကယ်၍ ထိုသို့သော အုပ်စုတစ်ခုတွင် အစားထိုးခြင်းများဖြစ်သည့် <math>S</math> နှင့် <math>T</math> တို့ ရှိပါက အစားထိုးခြင်း <math>ST</math> သည်လည်း ရှိနေရမည်ဖြစ်သည်။}} အကယ်၍ <math>r_1, r_2, \ldots, r_n</math> တို့သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်း <math>n</math> ခု ဖြစ်ပါက <math>r</math> များ၏ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိပြီး ၎င်းမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်ကြောင်း ဂယ်လ်ဝါ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ #အုပ်စု၏ အစားထိုးခြင်းများဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်းမရှိသော ကိန်းရင်းများ၏ ဖန်ရှင်တိုင်းကို ရာရှင်နယ်ဖန်ရှင်အဖြစ် (as a rational function) သိရှိနိုင်ပြီး #ပြောင်းပြန်အားဖြင့် (conversely) ရာရှင်နယ်ဖန်ရှင်အဖြစ် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ကိန်းရင်းများ၏ ဖန်ရှင်တိုင်းသည် အုပ်စု၏ အစားထိုးခြင်းများအောက်တွင် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (invariant) ရှိသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် အသုံးအနှုန်းများအရ ညီမျှခြင်းတွင် တွဲထားသော ဂယ်လ်ဝါအုပ်စု၏ ဖြေရှင်း၍ရနိုင်စွမ်း (solvability) သည် ညီမျှခြင်းအား အရင်းများ (radicals) ဖြင့် ဖြေရှင်း၍ရနိုင်စွမ်းကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် အဓိပ္ပာယ်များဖြင့် အုပ်စု (group) နှင့် ပရစ်မစ်တစ် (primitive) ဟူသော စကားလုံးများကို ပထမဆုံး အသုံးပြုခဲ့သူမှာ ဂယ်လ်ဝါ ပင်ဖြစ်သည်။ သူသည် ပရစ်မစ်တစ်အုပ်စု (primitive group) ဟူ၍ အသုံးမပြုခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ ဂယ်လ်ဝါအုပ်စုသည် ပရစ်မစ်တစ်ဖြစ်နေသော ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို ပရစ်မစ်တစ်ညီမျှခြင်း (equation primitive) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ မူမှန်အုပ်စုပိုင်းများ (normal subgroups) ဟူသော အယူအဆကို သူရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြေရှင်း၍ရသော ပရစ်မစ်တစ်အုပ်စုတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်း အစဉ် (prime order) ရှိ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် (finite field) တစ်ခုအပေါ်ရှိ အဖိုင်း ရပ်ဝန်း (affine space) တစ်ခု၏ အဖိုင်း အုပ်စု (affine group) အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Galois' last letter |url=http://www.galois.ihp.fr/ressources/vie-et-oeuvre-de-galois/lettres/lettre-testament}}</ref> ဂယ်လ်ဝါအုပ်စုများနှင့် ဆင်တူသော အုပ်စုများကို ယနေ့ခေတ်တွင် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ (permutation groups) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ သီအိုရီသည် အော်ဂက်စတင် ကော်ချီ (Augustin Cauchy) နှင့် ကာမိုင်း ဂျော်ဒန် (Camille Jordan) တို့၏ ခေတ်တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်တိုးတက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ နှစ်ဦးစလုံးသည် အယူအဆသစ်များကို မိတ်ဆက်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အထူးအတန်းအစားများနှင့် ပတ်သက်သော များပြားလှသည့် ရလဒ်များအပြင် ယေဘုယျ သီအိုရမ် အချို့ကိုပါ အဓိကအားဖြင့် ဖော်ထုတ်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ဂျော်ဒန်သည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အခြေအနေတွင်သာ ကန့်သတ်ထားသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ၏ အယူအဆတစ်ခုကို လေ့လာသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုလာစေခဲ့သူမှာလည်း ဂျော်ဒန် ပင်ဖြစ်သည်။ အဆုံးရှိသော အုပ်စုတစ်ခု၏ သရုပ်မဲ့ (abstract) အယူအဆသည် အာသာ ကေလီ (Arthur Cayley) ၏ 1854 ခုနှစ် စာတမ်းဖြစ်သော သင်္ကေတညီမျှခြင်း <math>\theta^n = 1</math> အပေါ် မူတည်သည့် အုပ်စုများ သီအိုရီအကြောင်း (On the theory of groups, as depending on the symbolic equation <math>\theta^n = 1</math>) တွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last1=Cayley |first1=A. |title=On the theory of groups, as depending on the symbolic equation θⁿ = 1 |journal=Philosophical Magazine |date=1854 |volume=7 |issue=42 |pages=40–47 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000068485757;view=1up;seq=54 |series=4th series |doi=10.1080/14786445408647421|url-access=subscription }}</ref><ref>{{MacTutor|class=HistTopics|id=Abstract_groups|title=The abstract group concept}}</ref> အဆုံးရှိအုပ်စု (finite group) တိုင်းသည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်ဟု ကေလီက အဆိုပြုခဲ့ပြီး ထိုရလဒ်ကို ယနေ့ခေတ်တွင် ကေလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ဟု သိရှိကြသည်။ နောက်ဆက်တွဲ နှစ်များတွင် ကေလီသည် အနန္တအုပ်စုများ (infinite groups) နှင့် မြှောက်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity of multiplication)၊ ပြောင်းပြန်များ (inverses) ရှိနေခြင်းနှင့် ဝိသေသ ပိုလီနိုမီရယ်များ (characteristic polynomials) ကဲ့သို့သော ကိန်းအုံများ (matrices) ၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများကို စနစ်တကျ စုံစမ်းလေ့လာခဲ့သည်။ [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] == ကိုးကား == 9n2jn887pjbq9part4z55bcz7dru55v 1037917 1037916 2026-06-13T11:38:10Z Mkant00 135890 1037917 wikitext text/x-wiki အုပ်စုသီအိုရီ (group theory) သည် သင်္ချာဆိုင်ရာ နယ်ပယ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများ (groups) ၏ ပုံစံအမျိုးမျိုးကို လေ့လာသည်။ အုပ်စုသီအိုရီ (history of group theory) သည် လမ်းကြောင်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြိုင်တူတိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အဓိက သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ် သုံးခုမှာ အက္ခရာသင်္ချာ ညီမျှခြင်းများ သီအိုရီ (theory of algebraic equations)၊ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ (geometry) တို့ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{harvnb|Wussing|2007}}</ref><ref>{{harvnb|Kleiner|1986}}</ref><ref name=Smith>{{harvnb|Smith|1906}}</ref> ဂျိုးဆက် လူဝီ လာဂရန့်ဂျ် (Joseph Louis Lagrange)၊ ပေါ်လို ရူဖီနီ (Paolo Ruffini)၊ နီးလ် ဟင်နရစ် အာဘဲလ် (Niels Henrik Abel) နှင့် အေဗာရစ်စ် ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) တို့သည် အုပ်စုသီအိုရီ နယ်ပယ်အစောပိုင်းရှိ သုတေသီများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ == ၁၉ ရာစု အစောပိုင်း == အုပ်စုများ (groups) နှင့် ပတ်သက်သော အစောဆုံး သုတေသနသည် ၁၈ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် လာဂရန့်ဂျ်၏ လေ့လာမှုများမှ စတင်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ သို့ရာတွင် ဤလေ့လာမှုများသည် အနည်းငယ် သီးခြားဖြစ်နေခဲ့ပြီး ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော အော်ဂက်စတင် လူဝီ ကော်ချီ (Augustin Louis Cauchy) နှင့် ဂယ်လ်ဝါ တို့၏ စာတမ်းများကိုသာ အုပ်စုသီအိုရီ၏ အစအဖြစ် ပိုမိုရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ဤသီအိုရီသည် ရုတ်တရက် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းများ ရှိခဲ့သောကြောင့် သီအိုရီမတိုင်မီကာလ၏ အရေးကြီးသော လမ်းကြောင်းများကို ဤနေရာတွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည်။ === ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာမှု (Development of permutation groups) === အုပ်စုသီအိုရီ (group theory) ၏ အခြေခံကျသော အရင်းအမြစ်တစ်ခုမှာ ဒီဂရီ (degree) <math>4</math> ထက်ပိုမိုမြင့်မားသော ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ၏ အဖြေများကို ရှာဖွေခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဒီဂရီ <math>n > m</math> ရှိသော ပေးထားသည့် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းများ (roots) အနက်မှ <math>m</math> ခုပါဝင်မည့် ဒီဂရီ <math>m</math> ရှိ ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ခြင်း ပြဿနာတွင် အစောပိုင်း အရင်းအမြစ်တစ်ခုကို တွေ့ရှိရသည်။ ရိုးရှင်းသော အခြေအနေများ (simple cases) အတွက် ဤပြဿနာသည် ယိုဟန်း ဗန် ဝါဗရန် ဟတ်ဒ် (Johann van Waveren Hudde) (1659) အထိ အရင်းခံသည်။<ref>Hudde, Johannes (1659) "Epistola prima, de reductione æquationum" (First letter: on the reduction of equations). In: Descartes, René; Beaune, Florimond de; Schooten, Frans van; Hudde, Johannes; Heuraet, Hendrik van. [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5320271924;view=1up;seq=428 ''Renati Des-Cartes Geometria'']. 2nd ed. vol. 1. (in Latin) Amsterdam, Netherlands: Louis and Daniel Elzevir. pp. 406–506.</ref> နီကိုးလတ်စ် ဆောင်းဒါဆန် (Nicholas Saunderson) (1740) က စတုတ္ထထပ်ကိန်းဖော်ပြချက် (biquadratic expression) တစ်ခု၏ နှစ်ထပ်ကိန်း အစိတ်အပိုင်းများ (quadratic factors) ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဆဌမထပ် ညီမျှခြင်း (sextic equation) တစ်ခုဆီသို့ မလွဲမသွေရောက်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့ပြီး<ref>{{cite book |last1=Saunderson |first1=Nicholas |title=The Elements of Algebra, in Ten Books |date=1740 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |volume=2 |pages=735–736, "Of the resolution of all sorts of biquadratic equations by the mediation of cubics." |url=https://books.google.com/books?id=1NI_AQAAMAAJ&pg=PA735}}</ref> သောမတ်စ် လီ ဆူးရ် (Thomas Le Seur) (1703–1770) (1748)<ref>{{cite book |last1=Le Seur |first1=Thomas |title=Memoire sur le Calcul Integral |date=1748 |publisher=Freres Pagliarini |location=Rome, (Italy) |url=https://archive.org/details/bub_gb_xAQfNL3OiHMC |language=French}} ; pp. 13 ff, see especially pp. 22–23.</ref><ref>Articles about Thomas Le Seur are available in fr:Thomas Leseur and de:Thomas Le Seur.</ref> နှင့် အက်ဒဝပ် ဝါရင်း (Edward Waring) (1762 မှ 1782 အထိ) တို့က ဤအယူအဆကို ဆက်လက်ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။ ဝါရင်းသည် အချိုးညီ ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (fundamental theorem of symmetric polynomials) ကို သက်သေပြခဲ့ပြီး စတုတ္ထထပ် ညီမျှခြင်း (quartic equation) တစ်ခု၏ ကိန်းရင်းများနှင့် ၎င်းကိုဖြေရှင်းပေးသော တတိယထပ်ကိန်း (resolvent cubic) တို့ကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အထူးတလည် စဉ်းစားလေ့လာခဲ့သည်။ <ref>See: * {{cite book |last1=Waring |first1=Edward |title=Miscellanea Analytica, de aequationibus algebraicis, et curvarum proprietatibus |date=1762 |publisher=J. Bentham |location=Cambridge, England |url=https://archive.org/details/miscellaneaanal00warigoog/page/n6 |language=Latin}} * {{cite book |last1=Waring |first1=Edward |title=Meditationes Algebraicæ |date=1770 |publisher=J. Archdeacon |location=Cambridge, England |language=Latin }} * {{cite book |last1=Waring |first1=Edward |title=Meditationes Algebraicæ |date=1782 |publisher=J. Archdeacon |location=Cambridge, England |edition=3rd |url=https://archive.org/details/bub_gb_1MNbAAAAQAAJ |language=Latin }}</ref><ref name=Smith/><ref>{{cite journal |last1=Burkhardt |first1=Heinrich |title=Die Anfänge der Gruppentheorie und Paolo Ruffini |journal=Zeitschrift für Mathematik und Physik |date=1892 |volume=37 (Supplement) |pages=119–159 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044102937661;view=1up;seq=561 |trans-title=The beginnings of group theory and Paolo Ruffini |language=German}}</ref> လာဂရန့်ဂျ် (Lagrange) ၏ ရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင် (1770 - 1771) မှာ တတိယနှင့် စတုတ္ထထပ် ညီမျှခြင်းများသည် အဖြေများအတွက် ပုံသေနည်းများကို အဘယ်ကြောင့် လက်ခံရရှိနိုင်ကြောင်းကို နားလည်ရန်ဖြစ်ပြီး အဓိကကျသော အရာဝတ္ထုမှာ ကိန်းရင်းများ၏ ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations of roots) စုစည်းထားသော အုပ်စုပင်ဖြစ်သည်။ အစားထိုးခြင်း သီအိုရီ (theory of substitutions) ကို ဤအပေါ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ <ref>See: * {{cite journal |last1=Lagrange |title=Reflexions sur la résolution algébrique des équations |journal=Nouveaux Mémoires de l'Académie Royale des Sciences et Belles-lettres (Berlin) |date=1770 |volume=1 |pages=134–215 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433009864541;view=1up;seq=224 |trans-title=Reflections on the algebraic solution of equations |language=French}} * {{cite journal |last1=Lagrange |title=Suite des reflexions sur la résolution algébrique des équations |journal=Nouveaux Mémoires de l'Académie Royale des Sciences et Belles-lettres (Berlin) |date=1771 |volume=2 |pages=138–253 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433009864558;view=1up;seq=206 |trans-title=Continuation of reflections on the algebraic solution of equations |language=French}}</ref> လာဂရန့်ဂျ် ဖြေရှင်းကိန်းများ (Lagrange resolvents) အားလုံး၏ ကိန်းရင်းများသည် သက်ဆိုင်ရာ ညီမျှခြင်းများ၏ ကိန်းရင်းများကို အသုံးပြုထားသော ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်များ (rational functions) ဖြစ်ကြောင်း လာဂရန့်ဂျ် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဤဖန်ရှင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာရန်အတွက် သူသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း တွက်ချက်မှုပညာ (Calcul des Combinaisons) ကို တီထွင်ခဲ့သည်။ <ref>{{harvnb|Lagrange|1771|p=235}}</ref> အလက်ဇန္ဒား-သီအိုဖိုင်း ဗန်ဒါမွန်း (Alexandre-Théophile Vandermonde) (1770) ၏ ခေတ်ပြိုင်လုပ်ဆောင်ချက်သည် အချိုးညီ ဖန်ရှင်များ သီအိုရီ (theory of symmetric functions) နှင့် ဆိုက်ကလိုတိုးမစ် ပိုလီနိုမီရယ်များ (cyclotomic polynomials) ကို ဖြေရှင်းခြင်းတို့ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ <ref name=Smith/><ref>{{cite journal |last1=Vandermonde |title=Mémoire sur la resolution des équations |journal=Histoire de l'Académie Royale des Sciences. Avec les Mémoires de Mathématique & de Physique |date=1771 |pages=365–416 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015013757649;view=1up;seq=551 |trans-title=Memoir on the solution of equations |language=French}}</ref> အက္ခရာသင်္ချာ၏ ခေတ်သစ်ခေတ်ဆန်း တစ်ခုသည် ဗန်ဒါမွန်း၏ ပထမဆုံးစာတမ်းနှင့်အတူ စတင်ခဲ့သည်ဟု လီယိုပို ကရိုနက်ကာ (Leopold Kronecker) က ပြောကြားခဲ့ကြောင်း ကိုးကားကြသည်။ <ref>{{cite book |last1=Vandermonde |first1=N. |title=Abhandlungen aus der reinen Mathematik |date=1888 |publisher=Julius Springer |url=https://books.google.com/books?id=iKg_AQAAIAAJ&pg=PP11 |language=de|editor-first=Carl|editor-last=Itzigsohn|quote=Mit Vandermonde's im Jahre 1770 der Pariser Akademie vorgelegten Abhand- lung über die Auflösung der Gleichungen beginnt – so hat sich jüngst Herr Kronecker in einer Vorlesung geäussert – der neue Aufschwung der Algebra|trans-quote=With Vandermonde's treatise on the solution of equations presented to the Paris Academy in 1770 – as Kronecker recently said in a lecture – the new boom in algebra begins}}</ref> အချို့က ကော်ချီ (Cauchy) ကလည်း အချိုးညီ ဖန်ရှင်များနှင့် ကိန်းရှင်များ (variables) ၏ ပါမြူတေးရှင်းများကို လေ့လာခဲ့ခြင်းအတွက် လာဂရန့်ဂျ် နှင့် ဗန်ဒါမွန်း နှစ်ဦးစလုံးကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည် ဟုဆိုကြသည်။ <ref>{{cite web |last1=Cauchy |first1=A. L. |translator-last=Bertrand |translator-first=Mike |translator-last2=Gaschignard |translator-first2=Stephen |title=Memoire Sur le Nombre des Valeurs|trans-title=Paper on the number of values |url=http://nonagon.org/ExLibris/cauchys-memoire-sur-le-nombre-des-valeurs |website=Ex Libris |date=3 December 2014|orig-date=January 1815}} </ref> အချို့သော အရင်းအမြစ်များကလည်း အဆုံးတွင် အုပ်စုသီအိုရီကို လေ့လာရန် လမ်းစဖွင့်ပေးခဲ့သော ဤထူးခြားသည့် အယူအဆနှင့် ပတ်သက်၍ ဗန်ဒါမွန်းသည် လာဂရန့်ဂျ်ထက် ဦးစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်ဟု ကော်ချီက မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ <ref name="VBio">{{MacTutor|id=Vandermonde|title=Alexandre-Théophile Vandermonde|quote=Cauchy states quite clearly that Vandermonde had priority over Lagrange for this remarkable idea which eventually led to the study of group theory.}}</ref> ပေါ်လို ရူဖီနီ (Paolo Ruffini) (1799) သည် ပဉ္စမထပ် (quintic) နှင့် ထို့ထက်ပိုမိုမြင့်မားသော ညီမျှခြင်းများကို ဖြေရှင်းရန် မဖြစ်နိုင်ကြောင်း သက်သေပြရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last1=Ruffini |first1=Paolo |title=Teoria Generale delle Equazioni, in cui si dimostra impossibile la soluzione algebraica delle equazioni generali di grado superiore al quarto |trans-title=General Theory of Equations, in which the algebraic solution of general equations of degree higher than four is proven impossible |date=1799 |publisher=St. Tommaso d'Aquino |location=Bologna, (Italy) |volume=1 & 2 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065507694;view=1up;seq=7 |language=Italian}}</ref> ရူဖီနီသည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ သီအိုရီ (theory of permutation groups) အတွင်းရှိ အုပ်စုတစ်ခု၏ အစုဝင်တစ်ခု၏ အစဉ် (order of an element of a group)၊ ကွန်ဂျူဂိတ်ဖြစ်မှု (conjugacy) နှင့် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အစုဝင်များကို စက်ဝိုင်းပုံ ခွဲခြမ်းမှု (cycle decomposition) ကဲ့သို့သော အယူအဆများကို ပထမဆုံး စူးစမ်းလေ့လာခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ရူဖီနီသည် ကူးပြောင်းနိုင်ခြင်းမရှိသော (intransitive) နှင့် ကူးပြောင်းနိုင်သော (transitive) အုပ်စုများ၊ ပရစ်မစ်တစ်မဟုတ်သော (imprimitive) နှင့် ပရစ်မစ်တစ် (primitive) အုပ်စုများ ဟု ယနေ့တွင်ခေါ်ဆိုကြသည့် အရာများကို ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီး 1801 တွင် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းများ စုစည်းမှု (l'assieme delle permutazioni) ဟူသော အမည်ဖြင့် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ပီယက်ထရို အဘားတီး (Pietro Abbati) မှ သူ့ထံသို့ပေးပို့သော စာတစ်စောင်ကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ထိုစာထဲတွင် အုပ်စုအယူအဆမှာ ထင်ရှားသည်။<ref>{{cite journal |last1=Abbati |first1=Pietro |title=Lettera di Pietro Abbati Modenese al socio Paolo Ruffini |journal=Memorie di Matematica e di Fisica della Società Italiana delle Scienze |date=1803 |volume=10 (part 2) |pages=385–409 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/34169#page/7/mode/1up |trans-title=Letter from Pietro Abbati of Modena to his colleague Paolo Ruffini |language=Italian}}</ref><ref name=Smith/> သို့သော်လည်း သူသည် အုပ်စုတစ်ခု သို့မဟုတ် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု၏ သဘောတရားကိုပင် ပုံစံတကျ (formalise) မပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ပေ။ ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ သီအိုရီ (Galois theory) ဟုခေါ်ဆိုသော သီအိုရီနှင့်အတူ အုပ်စုသီအိုရီ နှင့် ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီ (field theory) တို့ကို ဆက်စပ်ပေးခဲ့သည့် ပထမဆုံး သင်္ချာပညာရှင်အဖြစ် အေဗာရစ်စ် ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) အား မှတ်တမ်းတင်အသိအမှတ်ပြုကြသည်။<ref name=Smith/> ဂယ်လ်ဝါသည် မော်ဂျူလာ ညီမျှခြင်းများ (modular equations) သီအိုရီနှင့် အဲလစ်ပတစ် ဖန်ရှင်များ (elliptic functions) သီအိုရီတို့တွင်လည်း ကူညီပံ့ပိုးခဲ့သည်။<ref>{{harvnb|Galois|1908}}</ref><ref>{{harvnb|Kleiner|1986|p=202}}</ref> အုပ်စုသီအိုရီနှင့် ပတ်သက်သော သူ၏ ပထမဆုံး ထုတ်ဝေမှုကို အသက်တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်အရွယ် (1829) တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်းသူကွယ်လွန်ပြီးနောက် 1846 ခုနှစ်တွင် သူ၏ စုဆောင်းထားသော စာတမ်းများကို မထုတ်ဝေမီအချိန်အထိ သူ၏ ပံ့ပိုးမှုများသည် အာရုံစိုက်မှုကို သိပ်မရရှိခဲ့ပေ။ ပါမြူတေးရှင်းများ၏ အုပ်စုတစ်ခုတွင် ယခုအခါ အပိတ် ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ဟုခေါ်ဆိုသည့်အရာကို သူက ပထမဆုံး စဉ်းစားခဲ့ပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ {{quote|အကယ်၍ ထိုသို့သော အုပ်စုတစ်ခုတွင် အစားထိုးခြင်းများဖြစ်သည့် <math>S</math> နှင့် <math>T</math> တို့ ရှိပါက အစားထိုးခြင်း <math>ST</math> သည်လည်း ရှိနေရမည်ဖြစ်သည်။}} အကယ်၍ <math>r_1, r_2, \ldots, r_n</math> တို့သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်း <math>n</math> ခု ဖြစ်ပါက <math>r</math> များ၏ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိပြီး ၎င်းမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်ကြောင်း ဂယ်လ်ဝါ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ #အုပ်စု၏ အစားထိုးခြင်းများဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်းမရှိသော ကိန်းရင်းများ၏ ဖန်ရှင်တိုင်းကို ရာရှင်နယ်ဖန်ရှင်အဖြစ် (as a rational function) သိရှိနိုင်ပြီး #ပြောင်းပြန်အားဖြင့် (conversely) ရာရှင်နယ်ဖန်ရှင်အဖြစ် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ကိန်းရင်းများ၏ ဖန်ရှင်တိုင်းသည် အုပ်စု၏ အစားထိုးခြင်းများအောက်တွင် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (invariant) ရှိသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် အသုံးအနှုန်းများအရ ညီမျှခြင်းတွင် တွဲထားသော ဂယ်လ်ဝါအုပ်စု၏ ဖြေရှင်း၍ရနိုင်စွမ်း (solvability) သည် ညီမျှခြင်းအား အရင်းများ (radicals) ဖြင့် ဖြေရှင်း၍ရနိုင်စွမ်းကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် အဓိပ္ပာယ်များဖြင့် အုပ်စု (group) နှင့် ပရစ်မစ်တစ် (primitive) ဟူသော စကားလုံးများကို ပထမဆုံး အသုံးပြုခဲ့သူမှာ ဂယ်လ်ဝါ ပင်ဖြစ်သည်။ သူသည် ပရစ်မစ်တစ်အုပ်စု (primitive group) ဟူ၍ အသုံးမပြုခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ ဂယ်လ်ဝါအုပ်စုသည် ပရစ်မစ်တစ်ဖြစ်နေသော ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို ပရစ်မစ်တစ်ညီမျှခြင်း (equation primitive) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ မူမှန်အုပ်စုပိုင်းများ (normal subgroups) ဟူသော အယူအဆကို သူရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြေရှင်း၍ရသော ပရစ်မစ်တစ်အုပ်စုတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်း အစဉ် (prime order) ရှိ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် (finite field) တစ်ခုအပေါ်ရှိ အဖိုင်း ရပ်ဝန်း (affine space) တစ်ခု၏ အဖိုင်း အုပ်စု (affine group) အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Galois' last letter |url=http://www.galois.ihp.fr/ressources/vie-et-oeuvre-de-galois/lettres/lettre-testament}}</ref> ဂယ်လ်ဝါအုပ်စုများနှင့် ဆင်တူသော အုပ်စုများကို ယနေ့ခေတ်တွင် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ (permutation groups) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ သီအိုရီသည် အော်ဂက်စတင် ကော်ချီ (Augustin Cauchy) နှင့် ကာမိုင်း ဂျော်ဒန် (Camille Jordan) တို့၏ ခေတ်တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်တိုးတက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ နှစ်ဦးစလုံးသည် အယူအဆသစ်များကို မိတ်ဆက်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အထူးအတန်းအစားများနှင့် ပတ်သက်သော များပြားလှသည့် ရလဒ်များအပြင် ယေဘုယျ သီအိုရမ် အချို့ကိုပါ အဓိကအားဖြင့် ဖော်ထုတ်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ဂျော်ဒန်သည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အခြေအနေတွင်သာ ကန့်သတ်ထားသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ၏ အယူအဆတစ်ခုကို လေ့လာသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုလာစေခဲ့သူမှာလည်း ဂျော်ဒန် ပင်ဖြစ်သည်။ အဆုံးရှိသော အုပ်စုတစ်ခု၏ သရုပ်မဲ့ (abstract) အယူအဆသည် အာသာ ကေလီ (Arthur Cayley) ၏ 1854 ခုနှစ် စာတမ်းဖြစ်သော သင်္ကေတညီမျှခြင်း <math>\theta^n = 1</math> အပေါ် မူတည်သည့် အုပ်စုများ သီအိုရီအကြောင်း (On the theory of groups, as depending on the symbolic equation <math>\theta^n = 1</math>) တွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last1=Cayley |first1=A. |title=On the theory of groups, as depending on the symbolic equation θⁿ = 1 |journal=Philosophical Magazine |date=1854 |volume=7 |issue=42 |pages=40–47 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000068485757;view=1up;seq=54 |series=4th series |doi=10.1080/14786445408647421|url-access=subscription }}</ref><ref>{{MacTutor|class=HistTopics|id=Abstract_groups|title=The abstract group concept}}</ref> အဆုံးရှိအုပ်စု (finite group) တိုင်းသည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်ဟု ကေလီက အဆိုပြုခဲ့ပြီး ထိုရလဒ်ကို ယနေ့ခေတ်တွင် ကေလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ဟု သိရှိကြသည်။ နောက်ဆက်တွဲ နှစ်များတွင် ကေလီသည် အနန္တအုပ်စုများ (infinite groups) နှင့် မြှောက်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity of multiplication)၊ ပြောင်းပြန်များ (inverses) ရှိနေခြင်းနှင့် ဝိသေသ ပိုလီနိုမီရယ်များ (characteristic polynomials) ကဲ့သို့သော ကိန်းအုံများ (matrices) ၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများကို စနစ်တကျ စုံစမ်းလေ့လာခဲ့သည်။ [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] == ကိုးကား == 75fmdypauj7n4rurjycuek1x8mg288h 0 284421 1037909 1037680 2026-06-13T11:23:13Z Mkant00 135890 1037909 wikitext text/x-wiki '''မော်ဂျူး''' (Module) ဆိုသည်မှာ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခု၏ ယေဘုယျကျသော ပုံစံကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic construction) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) တွင် အိုင်ဒီးလ် (ideal) များကိုသာ ကန့်သတ်လေ့လာခြင်းထက် မော်ဂျူးများကို ပိုမိုလေ့လာလေ့ရှိကြသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုနည်းလမ်းသည် ပိုမိုပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိစေပြီး သဘောတရားများစွာကို ရိုးရှင်းသွားစေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ) | ကွင်း]] တစ်ခု၏ အိုင်ဒီးလ်နှင့် ၎င်းမှရရှိလာသော စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) နှစ်ခုစလုံးကို မော်ဂျူးများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့အား တူညီသော မူဘောင်တစ်ခုတည်းအောက်တွင် တွက်ချက်ကိုင်တွယ်နိုင်ပေသည်။ ကွင်းများ (Rings) ကဲ့သို့ပင် လေ့လာမည့် ဘာသာရပ်နယ်ပယ်နှင့် ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်များအပေါ် မူတည်၍ မော်ဂျူးတစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်မှာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms) အပြင် မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံများ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များသည်လည်း အနည်းငယ်စီ ကွဲပြားလေ့ရှိသည်။ သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြရလျှင် ဤကွဲပြားနေသော မော်ဂျူးသဘောတရားများသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] အရ မတူညီသော ကတ်တဂိုရီများပင် ဖြစ်ကြသည်။ == ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ဖလှယ်ရ ကွင်း အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ (Modules over commutative rings with unity) == ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> အပေါ် အခြေခံထားသော မော်ဂျူး သို့မဟုတ် အတိုကောက်အားဖြင့် <math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အပေါင်းအခြေခံ (additive) အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>M</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ အတိုင်း ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>R \times M \to M, \quad (r,m) \mapsto r \cdot m</math> ၎င်းကို စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) ဟုခေါ်သည်။ အတွင်းမြှောက်လဒ် (inner product) နှင့် မမှားယွင်းစေရန် သတိပြုပါ။ ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>r_1 \cdot (r_2 \cdot m) = (r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> *<math>(r_1 + r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m</math> *<math>r \cdot (m_1 + m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> အကယ်၍ <math>R</math> အတွက် ယူနစ် (unit) <math>1</math> ရှိနေရန် ထပ်မံသတ်မှတ်ခဲ့လျှင် <math>1 \cdot m = m</math> ဟု ဖြစ်ရမည်။ ထို <math>R</math>-မော်ဂျူးကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူး (unital module) ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများအတွက် ယူနစ်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိပြီး ကွင်းများအပေါ်အခြေခံသော မော်ဂျူးများအတွက်လည်း ထိုနည်းတူ သတ်မှတ်ကြသည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (Field) တစ်ခုဖြစ်ပြီး တနည်းအားဖြင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များသည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခု ထပ်မံဖြစ်ပေါ်နေမည်ဆိုပါက <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးများသည် <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]များ (vector spaces over <math>R</math>) ပင် ဖြစ်ကြသည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်းများအပေါ် အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများကို လေ့လာခြင်းသည် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) ၏ ဘာသာရပ်နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === အဘီလီယန်အုပ်စုများ === အပေါင်းအခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>\mathbb{Z}</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring of intergers) အပေါ် အခြေခံထားသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>m \in G</math> ဟုထားပါစို့။ *<math>1\cdot m = m,\, 0\cdot m = 0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>k\geq 0</math> ရှိသော <math>k \in \Z</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ *<math>k\cdot m = \underbrace{(1+\dotsb+1)}_{k\text{-times}} \cdot m = \underbrace{m+\dotsb+m}_{k\text{-times}}</math> အလားတူပင် *<math>(-k)\cdot m=-\underbrace{(m+\dotsb+m)}_{k\text{-times}}</math> ဤနေရာတွင် အဘီလီယန်အုပ်စုကို အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတဖြင့် ရေးသားထားသည်။ ဤဆက်သွယ်ချက်သည် မော်ဂျူးဆိုင်ရာ နဂိုမှန်အဆိုများနှင့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>\Z</math>-မော်ဂျူးတိုင်းတွင် အခြေအစု (Basis) ရှိရန် မလိုအပ်ပါ၊ အထူးသဖြင့် အလိမ်အစုဝင်များ (Torsion elements) ပါဝင်သော မော်ဂျူးများတွင် ဖြစ်သည်။ အောက်ဖော်ပြပါ ကိန်းအစုများသည် အပေါင်းအခြေခံ အုပ်စုများဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် <math>\Z</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်ကြသည်။ *ကိန်းပြည့်များ <math>\Z</math> ကိုယ်တိုင် *ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\Q</math> *ကိန်းစစ်များ <math>\R</math> *ကိန်းရင်းများ <math>\mathbb A</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb A \cap \R</math> *ကိန်းထွေးများ <math>\Complex</math> === မော်ဂျူးများအဖြစ် ကွင်းများ (Rings as Modules) === <math>R</math> သည် <math>S</math> ၏ ကွင်းပိုင်း (subring) တစ်ခုဟုထားပါစို့။ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>S</math> သည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ <math>S</math> ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်း (ring multiplication) ကို ကန့်သတ်လိုက်ပါက ၎င်းသည် <math>S</math> ကို <math>R</math> ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် သဘာဝကျကျ ရှုမြင်နိုင်ရန် လိုအပ်သော စကေလာမြှောက်ခြင်းကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ အကယ်၍ <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ဖီးလ်ဒ်များပင် ဖြစ်နေခဲ့လျှင် ဤအခြေအနေကို ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (field extension) ဟုခေါ်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဤဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာခြင်းသည် ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်းများကို လေ့လာစူးစမ်းရာတွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အထောက်အကူတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်သို့ မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (Vector spaces with a linear mapping to itself) === <math>K[X]</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (k-vector space) <math>V</math> တစ်ခုနှင့် <math>V</math> ပေါ်ရှိ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>A</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျအတွဲများ <math>(V, A)</math> နှင့် တစ်-တစ် (one to one) ထပ်တူကျညီမျှမှု ရှိသည်။ *<math>M</math> သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ <math>K</math> ကို <math>K[X]</math> ထဲတွင် ထည့်သွင်းထားသောကြောင့် <math>M</math> သည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ <math>V</math> သည် ထိုဗက်တာရပ်ဝန်းဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>M</math> ကို ကိုယ်စားပြုသောအတွဲမှာ <math>(V, A)</math> ဖြစ်လာပြီး ဤနေရာတွင် <math>A</math> ကို အောက်ပါအတိုင်းပေးထားသည်။ *<math>V\to V,\quad v\mapsto X\cdot v.</math> *<math>(V, A)</math> အတွဲတစ်ခုအတွက် ကျွန်ုပ်တို့သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံတစ်ခုကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ *<math>X \cdot v := A(v)</math> *ပြီးလျှင် ၎င်းကို <math>K[X]</math> ပေါ်သို့ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် (K-linear) သဘောတရားအတိုင်း ဆက်လက်တိုးချဲ့ကာ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>p(X)=a_0+a_1X+a_2X^2+\dotsb+a_nX^n\in K[X]</math> *အားလုံးအတွက် ကျွန်ုပ်တို့ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>p(X)\cdot v:=(p(A))(v):=a_0\cdot v + a_1\cdot A(v) + a_2\cdot A^2(v) + \dotsb + a_n\cdot A^n(v)</math> === ကွင်းအိုင်ဒီးလ်များ (ring ideals) === ကွင်းတိုင်းကို မိမိ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိအပေါ် အခြေခံ၍ မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးပိုင်း (submodule) များသည် <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်များနှင့် တိကျစွာ ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ဤအပိုင်းတွင် <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘယ်နှင့် ညာ အိုင်ဒီးလ် (left and right ideal) များအကြား ခွဲခြားသိမြင်ရန် မလိုအပ်ပါ။ == မည်သည့် ကွင်းတစ်ခုပေါ်တွင်မဆို အခြေခံသော မော်ဂျူးများ == <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ဤကွင်းသည် ဖလှယ်ရကွင်း မဟုတ်ပါက ဘယ်မော်ဂျူးများ (left module) နှင့် ညာမော်ဂျူး (right module) များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>R</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုသည် ကွင်း <math>(R, +, \cdot)</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>R\times M\to M,\quad (r,m)\mapsto r\cdot m = rm,</math> ထိုပုံဖော်မှုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအပေါ်တွင် ပေါင်းခြင်းဂုဏ်သတ္တိအတိုင်း ဖြန့်ဝေနိုင်ရမည် (distributive)။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>(r_1+r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m </math> * <math>r \cdot (m_1+m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> * <math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>r_1 \cdot (r_2\cdot m)=(r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ယူနစ် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပါက များသောအားဖြင့် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူးသည်လည်း ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ ရှိရန် လိုအပ်သည်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1 \cdot m = m</math> ဖြစ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများနှင့် မော်ဂျူးများအတွက် ယူနစ်အစုဝင်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိကြသည်။ ''ညာမော်ဂျူး'' တစ်ခုကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ကွင်း၏ စကေလာများသည် <math>M</math> ၏ အစုဝင်များအပေါ် ညာဘက်မှ သက်ရောက်မှုရှိခြင်းသာ ကွာခြားသည်။<br /> <math>R</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအတွက် ပေါင်းခြင်းသဘောတရားနှင့် ကိုက်ညီသော အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\times R\to M,\quad (m,r)\mapsto m\cdot r=mr,</math> ၎င်းသည် <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>m \cdot (r_1+r_2) = m \cdot r_1+ m \cdot r_2 </math> * <math>(m_1+m_2) \cdot r = m_1 \cdot r + m_2 \cdot r </math> *<math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(m\cdot r_1)\cdot r_2 = m \cdot(r_1 \cdot r_2)</math> ယူနစ်အစုဝင် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုပေါ်ရှိ ညာမော်ဂျူးတစ်ခုသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသည်ဟု ခေါ်ဆိုရန်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m \cdot 1 = m</math> မှန်ကန်ရမည်။ <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံပါက ဘယ်မော်ဂျူးနှင့် ညာမော်ဂျူး ဟူသော ဝေါဟာရများသည် ရေးသားပုံအနည်းငယ်မှလွဲ၍ တူညီသွားကြပြီး ၎င်းတို့ကို <math>R</math>-''မော်ဂျူးများ'' ဟုသာ ရိုးရှင်းစွာ ခေါ်ဆိုကြသည်။ === အခြား အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ === *<math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to \operatorname{End}_\Z(M).</math> :ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{End}_\Z(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်းဖြစ်ပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) ကို မြှောက်လဒ်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ::<math>f_1, f_2 \in \operatorname{End}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ *<math>R</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}.</math> :ဤနေရာတွင် <math>(\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> သည် အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကွင်း၏ ပြောင်းပြန်ကွင်း (opposite ring) ဖြစ်ပါစေ။ ဆိုလိုသည်မှာ ညာဘက်မှ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မြှောက်လဒ်အဖြစ်အသုံးပြုသော <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်း ဖြစ်သည်။ ::<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ === ဘိုင်မော်ဂျူးများ (bimodules) === <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများ ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>S</math>-ညာမော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့နှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားပြီး အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>r\in R,m\in M,s\in S</math> အတွက် <math>(r \cdot m) \cdot s = r \cdot (m \cdot s)</math> ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများဖြစ်သော <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့အတွက် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး (<math>m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1_R \cdot m = m \cdot 1_S = m</math>) ကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းအဖြစ် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ :<math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}\to\operatorname{End}_\Z(M).</math> ဆိုလိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ == မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (module homomorphisms) == <math>R</math>-မော်ဂျူး နှစ်ခုဖြစ်သော <math>M</math> နှင့် <math>N</math> အကြားရှိ ပုံဖော်မှု <math>f: M \to N</math> သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ကွင်းသက်ရောက်ချက် (ring action) နှစ်ခုစလုံးကို ထိန်းသိမ်းထားပါက ၎င်းကို '''မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်''' (module homomorphism) သို့မဟုတ် <math>R</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (R-linear map) ဟုခေါ်သည်။ <math>R</math> ၏ အစုဝင် <math>r</math> နှင့် <math>M</math> ၏ အစုဝင် <math>m_1, m_2</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ *<math>f(m_1 + m_2) = f(m_1) + f(m_2)</math> *<math>f(r \cdot m_1) = r \cdot f(m_1)</math> အကယ်၍ အခြေခံထားသော ကွင်းသည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းများအကြားရှိ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) နှင့် အတိအကျ တူညီသည်။ မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် နှစ်ခုကို ဆက်တိုက် ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) သည် အခြား မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုကိုသာ အမြဲတမ်း ရရှိစေသည်။ <math>M</math> မှ <math>N</math> သို့ သွားသော မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ အားလုံး၏ စုစည်းမှုကို <math>\operatorname{Hom}_R(M, N)</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ ထိုအစုကို အောက်ပါအတိုင်း အမှတ်လိုက် (pointwise) အပေါင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်းတို့ သတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်သည်လည်း <math>R</math>-မော်ဂျူး တစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်သည်။ *<math>(f + g)(m) = f(m) + g(m)</math> *<math>(r \cdot f)(m) = r \cdot f(m)</math> ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ပုံဖော်မှုအသစ်များကိုလည်း လှုံ့ဆော်ဖန်တီးပေးနိုင်သည်။ <math>M</math> အတွင်းသို့ ဝင်လာသော ပုံဖော်မှုတစ်ခု သို့မဟုတ် <math>N</math> မှ ထွက်သွားသော ပုံဖော်မှုတစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို ဖန်ရှင်တစ်ခုအတွင်း အခြားတစ်ခု ထည့်သွင်းပေါင်းစပ်ခြင်းအားဖြင့် ဤ <math>Hom</math>-မော်ဂျူးများ အကြားရှိ ပုံဖော်မှုအသစ်များကို ဖန်တီးနိုင်သည်။ အသုံးဝင်သော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုမှာ မည်သည့် မော်ဂျူး <math>M</math> အတွက်မဆို <math>\operatorname{Hom}_R(R, M)</math> မော်ဂျူးသည် <math>M</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် သဘာဝကျစွာ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သည် (naturally isomorphic)။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အခြေခံကွင်း <math>R</math> မှ <math>M</math> သို့ သွားသော မည်သည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ကွင်း၏ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1</math> ကို မည်သည့်နေရာသို့ ပို့ဆောင်သည်ဆိုသည့် အချက်အပေါ်တွင်သာ အပြည့်အဝ မူတည်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == မော်ဂျူးပိုင်းများနှင့် စားလဒ်မော်ဂျူးများ (submodules and quotient modules) == <math>M</math> ၏ '''မော်ဂျူးပိုင်း''' (submodule) <math>M'</math> ဆိုသည်မှာ ကွင်း <math>R</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် မြှောက်ခြင်းအပေါ်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closed) ရှိသော အုပ်စုပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်ဂျူးပိုင်း <math>M'</math> တစ်ခု ရှိလာသောအခါ စားလဒ်မော်ဂျူး (quotient module) <math>M/M'</math> ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ထိုစားလဒ်မော်ဂျူးရှိ အခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စုသည် <math>r \cdot (m + M') = r \cdot m + M'</math> ဟူသော သတ်မှတ်ချက်ဖြင့် <math>R</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုကို အမွေဆက်ခံရရှိသည်။ <math>M</math> မှ အစုဝင်များကို <math>M/M'</math> ရှိ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အတန်းအစားများဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော သဘာဝ ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု (natural projection mapping) သည် မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွင်းများရှိ အိုင်ဒီးလ်များတွင် တွေ့ရသည့်အတိုင်းပင် <math>M'</math> ကို ငုံထားသော (is contained in) <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်းများနှင့် စားလဒ်မော်ဂျူး <math>M/M'</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်းများအကြားတွင် တိကျသော၊ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ကိုက်ညီမှု (order-preserving correspondence) တစ်ခု ရှိသည်။ မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f: M \to N</math> တိုင်းတွင် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော အရေးကြီးသည့် မော်ဂျူးပိုင်း နှစ်ခုရှိသည်။ ကာနယ် (kernel) သို့မဟုတ် <math>\ker f</math> ဆိုသည်မှာ <math>0</math> သို့ ပုံဖော်ခံရသော <math>M</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်များအားလုံး၏ အစုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပုံရိပ် (image) သို့မဟုတ် <math>\operatorname{Im} f</math> ဆိုသည်မှာ <math>N</math> အတွင်းရှိ ထွက်ပေါ်လာသော အဖြေ <math>f(m)</math> များအားလုံး၏ အစုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>N</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ == ကွင်းပြောင်းလဲခြင်း == <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများဖြစ်ကြပြီး <math>\rho \colon S \to R</math> သည် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါ သတ်မှတ်ချက်က : <math>(s,m) \mapsto \rho(s) m</math> <math>M</math> ပေါ်ရှိ <math>S</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်၊ ဤ <math>S</math>-မော်ဂျူးကို <math>\rho_*(M)</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ အထူးသဖြင့် <math>S</math> သည် <math>R</math> ၏ ကွင်းပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho</math> သည် ပုံမှန် ထည့်သွင်းခြင်း (canonical embedding) ဖြစ်ပါက <math>\rho_*(M)</math> ကို <math>R</math> ၏ စကေလာများကို <math>S</math> ပေါ်သို့ ကန့်သတ်ခြင်းအားဖြင့် ရရှိလာသော <math>S</math>-မော်ဂျူး ဟုခေါ်သည်။ <math>N</math> သည် <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>\rho_*(N)</math> သည် <math>\rho_*(M)</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho_*(M/N) = \rho_*(M)/\rho_*(N)</math> ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |author=Nicolas Bourbaki |title=Elements of Mathematics, Algebra I, Chapters 1–3 |edition=2nd |publisher=Springer |date=1998 |isbn=3-540-64243-9 |chapter=§ 3. ''Tensor products'', 2. |pages=221 |url=http://archive.org/stream/ElementsOfMathematics-AlgebraPart1/Bourbaki-ElementsOfMathematicsAlgebraPart1#page/n244/mode/1up}}</ref> == ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>A</math> သည် ဖက်စပ်ရ <math>R</math>-အက္ခရာသင်္ချာ (associative R-algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>A</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (R-module homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>A\otimes_RM\to M,\quad a\otimes m\mapsto am,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>a_1(a_2m)=(a_1a_2)m</math> <math>A</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\otimes_RA\to M,\quad m\otimes a\mapsto ma,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>(ma_1)a_2=m(a_1a_2)</math> == လီအက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>\mathfrak g</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ (Lie algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>\mathfrak g</math>-''မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် <math>\mathfrak g</math> ၏ ''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု'' (representation) ဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံဖော်မှု (K-bilinear map) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\times M\to M,\; (X,m)\mapsto X \cdot m,</math> ၎င်းသည် <math>X,Y\in\mathfrak g,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ :<math>[X,Y]\cdot m=X\cdot (Y\cdot m)-Y\cdot (X\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Lie algebra homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\to\mathfrak{gl}(M);</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathfrak{gl}(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သော <math>K</math>-အက္ခရာသင်္ချာဖြစ်ပြီး ကွန်မြူတေတာ (commutator) ကို လီကွင်းစ-ကွင်းပိတ် (Lie bracket) အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>\mathfrak g</math> ၏ စကြဝဠာ ဖုံးအုပ်အက္ခရာသင်္ချာ (universal enveloping algebra) အောက်ရှိ မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ == အုပ်စုတစ်ခု အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>(G, *)</math> သည် အုပ်စု (group) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ ''<math>G</math>-မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် ပိုမိုတိကျစွာပြောရလျှင် ''<math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ ပြင်ပ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (external binary operation) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \times M \to M,\; (g, m) \mapsto g \cdot m</math>, ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ :<math>g \in G, m_1, m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>g\cdot(m_1 + m_2) = g\cdot m_1 + g\cdot m_2</math> :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(g_1 * g_2)\cdot m = g_1\cdot (g_2\cdot m)</math> :<math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) <math>e</math> နှင့် <math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>e\cdot m = m</math> <math>G</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ သို့သော် ဒုတိယအချက်ကို အောက်ပါအချက်ဖြင့် အစားထိုးရမည်။ :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m\cdot (g_1 * g_2)=(m\cdot g_1)\cdot g_2</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_\Z(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_\Z(M) = (\operatorname{End}_\Z(M))^\times</math> သည် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (automorphism) များ၏ အုပ်စုဖြစ်ပြီး အောက်ပါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုကို အသုံးပြုသည်။ :<math>f_1, f_2 \in \operatorname{Aut}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \circ f_2)(m) = f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op},</math> <math>(\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> ပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။ :<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \bullet f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>G</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့ ပါဝင်သော အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အောက်ပါသဘောတရားအတိုင်း အချင်းချင်း ကိုက်ညီမှု (compatible) ရှိရမည်။ :<math>r \in R, g \in G, m \in M</math> အတွက် <math>r\cdot(g\cdot m) = g\cdot(r\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_R(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_R(M)</math> သည် <math>R</math>-မော်ဂျူးအဖြစ် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူးများသည် အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>R[G]</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>K</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>K</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည့် သဘောတရားသည် <math>G</math> ၏ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (K-linear representation) နှင့် ထပ်တူညီမျှသည်။ == ကျမ်းကိုးစာရင်း == * {{cite book |author=[[Siegfried Bosch]] |title=Algebra |edition=7th |date=2009 |publisher=Springer-Verlag |isbn=3-540-40388-4 |doi=10.1007/978-3-540-92812-6}} * {{cite encyclopedia |author=L.V. Kuz'min |title=Module |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Module |encyclopedia=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer }}{{Dead link|date=May 2026 }} == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] rrz1dvainwri23qrk8jxhxq8q6wdiht 0 284499 1037924 1035303 2026-06-13T11:50:55Z Mkant00 135890 1037924 wikitext text/x-wiki '''မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ (linear operator)''' ဟူသော ဝေါဟာရကို သင်္ချာပညာရပ်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သော ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (linear mapping) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် အဓိပ္ပာယ်တူညီသည်။ မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုဆိုသည်မှာ ဘုံ ဖီးလ်ဒ် (common field) တစ်ခုအပေါ် အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (vector spaces) ကြားရှိ ဖွဲ့စည်းပုံကို ထိန်းသိမ်းပေးသော ပုံဖော်မှု (structure-preserving mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကိန်းစစ် (real numbers) သို့မဟုတ် ကိန်းထွေး (complex numbers) ဖီးလ်ဒ် (field) များအပေါ် အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပြီး ၎င်းတို့တွင် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) တပ်ဆင်ထားသောအခါ ၎င်းတို့ကို မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ ဟု ပိုမိုသုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဒေသအလိုက် ခုံးသော ရပ်ဝန်းများ (locally convex spaces)၊[[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] ရပ်ဝန်းများ (normed spaces) နှင့် ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်းများ (Banach spaces) တို့တွင် ဤဝေါဟာရကို အသုံးပြုကြသည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ရပ်ဝန်းများ (finite-dimensional spaces) တွင် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများသည် အမြဲတမ်း အကန့်အသတ်ရှိသော်လည်း (bounded)၊ အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော ရပ်ဝန်းများ (infinite-dimensional spaces) တွင်မူ အကန့်အသတ်မရှိသော (unbounded) မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ ပါဝင်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == === မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ === <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ကိန်းစစ် သို့မဟုတ် ကိန်းထွေး ဗက်တာရပ်ဝန်းများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မည်သည့် <math>x, y \in X</math> နှင့် <math>\lambda \in \mathbb{R}</math> (သို့မဟုတ် <math>\lambda \in \mathbb{C}</math>) အတွက်မဆို အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီပါက <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော ပုံဖော်မှု <math>T</math> ကို မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဟု ခေါ်သည်။ #<math>T</math> သည် တစ်ပြေးညီ (homogeneous) ဖြစ်သည်။ <math>T (\lambda x) = \lambda T(x)</math> #<math>T</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ (additive) ဖြစ်သည်။ <math>T (x + y) = T(x) + T(y)</math> === ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ === <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ကိန်းထွေး ဗက်တာရပ်ဝန်းများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မည်သည့် <math>x, y \in X</math> နှင့် <math>\lambda \in \mathbb{C}</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီပါက <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော အော်ပရေတာ <math>T</math> ကို ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ (conjugate-linear operator) ဟု ခေါ်သည်။ #<math>T</math> သည် ကွန်ဂျူဂိတ်-တစ်ပြေးညီ (conjugate-homogeneous) ဖြစ်သည်။<math>T (\lambda x) = \overline{\lambda}T(x)</math> #<math>T</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ (additive) ဖြစ်သည်။ <math>T (x + y) = T(x) + T(y)</math> == ဥပမာများ == === မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ === *<math>A</math> သည် ကိန်းစစ် <math>n \times m</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>A\colon x \mapsto Ax</math> သည် <math>\mathbb{R}^m</math> မှ <math>\mathbb{R}^n</math> သို့သွားသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *သတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း နှစ်ခုကြားရှိ မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ စုစည်းထားသော [[အစု]] (set) သည် ပေါင်းခြင်း (addition) <math>(S+T)(x) := S(x) + T(x)</math> နှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) <math>(\lambda S)(x) := \lambda S(x)</math> တို့ကို သတ်မှတ်လိုက်ခြင်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခုအား ၎င်း၏ ဆင်းသက်ချက် (derivative) သို့ ပို့ဆောင်ပေးသော <math>f \mapsto D f = f'</math> ဟူသည့် ဆင်းသက်ချက် အော်ပရေတာ (derivative operator) <math>D\colon C^1 \to C</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>a < b</math> တို့သည် ကိန်းစစ်နှစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အင်တီဂရိတ်လုပ်၍ရသော ဖန်ရှင် (integrable function) တစ်ခုအား ကိန်းစစ်တစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော အော်ပရေတာ <math>\textstyle f \mapsto \int_a^b f(x) \mathrm{d}x</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာဖြစ်သည်။ *ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ် (linear functional) မဆိုသည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ === *<math>(H, \langle \cdot,\cdot\rangle_H)</math> သည် ကိန်းထွေး ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း (complex Hilbert space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>H'</math> သည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ရပ်ဝန်း (dual space) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဖရေးရှေး-ရီးဇ် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု သီအိုရမ် (Fréchet-Riesz representation theorem) အရ မည်သည့် <math>f\in H'</math> အတွက်မဆိုနှင့် မည်သည့် <math>x\in H</math> တွင်မဆို <math>f(x)=\langle x,y_f\rangle_H</math> ဖြစ်စေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) <math>y_f\in H</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပုံဖော်မှု <math>H'\rightarrow H, f\mapsto y_f</math> သည် ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ကိန်းထွေး အတွင်းမြှောက်လဒ် (complex inner product) <math>\langle \cdot,\cdot\rangle</math> သည် ဒုတိယ ကိန်းရှင် (variable) နေရာတွင် ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ဖြစ်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == အရေးပါမှု နှင့် အသုံးချမှုများ == မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ၏ အရေးပါမှုမှာ ၎င်းတို့သည် အခြေခံရပ်ဝန်း၏ မျဉ်းဖြောင့် တည်ဆောက်ပုံ (linear structure) ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းတို့သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းများအကြားရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (homomorphisms) ဖြစ်ကြသည်။ မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများကို အောက်ပါနယ်ပယ်များတွင် အသုံးချသည်။ *အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (three-dimensional Euclidean space) တွင် ကိုဩဒိနိတ် အသွင်ပြောင်းခြင်း (coordinate transformation) များဖြစ်သည့် အချိုးညီရောင်ပြန်ဟပ်ခြင်း (reflection) ၊ လှည့်ခြင်း (rotation) ၊ အရွယ်ပြောင်းခြင်း (stretching) နှင့် အတိုင်းအတာလေးခုရှိသော အာကာသအချိန် (four-dimensional spacetime) တွင် လိုရန့်ဇ် အသွင်ပြောင်းခြင်း (Lorentz transformation) တို့ကို ကိန်းအုံများ (matrices) ဖြင့် ဖော်ပြရာတွင် အသုံးပြုသည်။ *ကွမ်တမ် မက္ကင်းနစ် (quantum mechanics) တွင် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သော အရာများ (observables) ကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရာတွင်လည်းကောင်း၊ ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (Schrödinger equation) ရှိ ဟာမီတန်-အော်ပရေတာ (Hamiltonian operator) <math>H</math> ဖြင့် ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ စနစ်တစ်ခု၏ ရွေ့လျားပြောင်းလဲမှု (dynamics) ကို ဖော်ပြရာတွင်လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။ *ဒစ်ဖရန်ရှယ် နှင့် အင်တီဂရယ် ညီမျှခြင်းများ (differential and integral equations) အတွက် အဖြေရှာခြင်း သီအိုရီများ (solution theories) တည်ဆောက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ (ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်း (Sobolev space) နှင့် ဖြန့်ဝေမှု သီအိုရီ (distribution theory)) == အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ === <math>V</math> နှင့် <math>W</math> တို့သည် စံနှုန်း ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (normed vector spaces) ဖြစ်ကြပြီး <math>A\colon V\to W</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> ၏ ''အော်ပရေတာ စံနှုန်း (operator norm)'' ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ :<math> \|A\| := \inf\{ M \geq 0, \; \|Ax \|_W \leq M \|x\|_V \text{ for all } x \in V\} </math> ယင်းကိန်းသေ (constant) အတွက် အောက်ပါ ညီမျှခြင်းများ မှန်ကန်သည်။ :<math> \|A\| = \sup_{x \in V, \; x \neq 0} \frac{\|Ax\|_W}{\|x\|_V}= \sup_{\|x\|_V \leq 1} \|Ax\|_W = \sup_{\|x\|_V = 1} \|Ax\|_W </math> အဆိုပါ အော်ပရေတာ စံနှုန်းသည် အဆုံးရှိပါက (finite) ထိုအော်ပရေတာကို အကန့်အသတ်ရှိသော အော်ပရေတာ (bounded operator) ဟု ခေါ်သည်။ အကယ်၍ အဆုံးမရှိပါက အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာ (unbounded operator) ဟု ခေါ်သည်။ စံနှုန်း ရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ စံနှုန်း ရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော အကန့်အသတ်ရှိသည့် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများအားလုံး၏ အစုကို <math>\mathfrak{L}(V,W)</math> ဟု ခေါ်သည်။ အဆိုပါ အော်ပရေတာ စံနှုန်းဖြင့်ပင်လျှင် ၎င်းအစုကိုယ်တိုင်သည် စံနှုန်း ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အကယ်၍ <math>W</math> သည် ပြည့်စုံသော ရပ်ဝန်း (complete space) ဖြစ်ပါက ၎င်းသည် ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်း (Banach space) တစ်ခုပင် ဖြစ်လာသည်။<ref>[[Dirk Werner (Mathematiker)|Dirk Werner]]: ''Funktionalanalysis.'' 7., korrigierte und erweiterte Auflage. Springer, 2011. ISBN 978-3-642-21016-7. Satz II.1.4.</ref> အကယ်၍ <math>V</math> နှင့် <math>W</math> တို့သည် ထပ်တူညီသည် (identical) ဆိုပါက ၎င်းကို <math>\mathfrak{L}(V)</math> ဟု အတိုချုံး၍ ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>T</math> သည် <math>V</math> မှ <math>W</math> သို့သွားသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ အောက်ဖော်ပြပါ အချက်များသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီကြသည်။ (equivalent) #<math>T</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathfrak{L}(V,W)</math> တွင် ပါဝင်သည်။ #<math>T</math> သည် <math>V</math> ပေါ်တွင် ညီညာစွာ အဆက်မပြတ် (uniformly continuous) ဖြစ်သည်။ #<math>T</math> သည် <math>V</math> ၏ အမှတ်တိုင်းတွင် အဆက်မပြတ် (continuous) ဖြစ်သည်။ #<math>T</math> သည် <math>V</math> ၏ အမှတ်တစ်ခုခုတွင် အဆက်မပြတ် ဖြစ်သည်။ #<math>T</math> သည် <math>0 \in V</math> တွင် အဆက်မပြတ် ဖြစ်သည်။ === အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဥပမာများ === *<math>I_V \in \mathfrak{L}(V)</math> နှင့် <math>\|I_V\| = 1</math> ဖြစ်ပြီး <math>I_V</math> သည် <math>V</math> ပေါ်ရှိ ထပ်တူရ အော်ပရေတာ (identity operator) သည် အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။ *<math>P \in \mathfrak{L}(H)</math> နှင့် <math>\|P\| = 1</math> ဖြစ်ပြီး <math>P\ne0</math> သည် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း (Hilbert space) <math>H</math> ပေါ်ရှိ ထောင့်မှန်ကျ ပရိုဂျက်ရှင်း (orthogonal projection) နှင့် အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။ *<math>(n_k) \in \mathfrak{L}(l_p)</math> နှင့် <math>\textstyle \|(n_k)\| = \max_k |n_k|</math> ဖြစ်ပြီး ဤတွင် ကိန်းစဉ် (sequence) <math>(n_k)</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိကာ ၎င်းကို <math>1 \leq p \leq \infty</math> ရှိသော ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း (sequence space) <math>l_p</math> ပေါ်ရှိ ဒိုင်ယာဂွန်နယ် အော်ပရေတာ (diagonal operator) တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူသည်။ *နေရာရွှေ့ အော်ပရေတာ (shift operator) <math>S \in \mathfrak{L}(l_p)</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိပြီး <math>\|S\| = 1</math> ဖြစ်ကာ <math>S ((x_1, x_2, x_3, \dotsc)) := (0, x_1, x_2, x_3, \dotsc)</math> ဟု <math>1 \leq p \leq \infty</math> ရှိသော ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း <math>l_p</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသည်။ *<math>K</math> သည် ကျစ်လစ်သော အစု (compact set) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathfrak{C}(K)</math> သည် <math>K</math> ပေါ်ရှိ စူပရီမမ် စံနှုန်း (supremum norm) တပ်ဆင်ထားသော အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ၏ ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်း (Banach space) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>f \in \mathfrak{C}(K)</math> ဖြစ်ပြီး မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ <math>T_f \colon \mathfrak{C}(K) \rightarrow \mathfrak{C}(K)</math> ကို မည်သည့် <math>k \in K</math> အတွက်မဆို <math>T_f (g) (k) := (fg) (k)</math> ဟု သတ်မှတ်ထားသည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>T_f \in \mathfrak{L} ( \mathfrak{C}(K) )</math> ဖြစ်ပြီး <math>\|T_f\| = \|f\|_{\infty}</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\lbrack X, \mathfrak{B}, \mu \rbrack</math> သည် အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်း (measure space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>1 \leq p \leq \infty</math> အတွက် <math>L_p = L_p(X, \mathfrak{B}, \mu)</math> သည် <math>L^p</math>-စံနှုန်း (<math>L^p</math>-norm) တပ်ဆင်ထားသည့် <math>X</math> ပေါ်ရှိ <math>p</math>-ထပ်ကိန်း တင်၍ အင်တီဂရိတ်လုပ်၍ရသော အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များ (measurable functions) ၏ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (equivalence classes) ပါဝင်သော <math>L_p</math>-ရပ်ဝန်း (<math>L^p</math>-space) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>f \in L_{\infty}</math> ဖြစ်ပြီး မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ <math>T_f \colon L_p \to L_p</math> ကို မည်သည့် <math>x \in X</math> အတွက်မဆို <math>T_f (g) (x) := (fg) (x)</math> ဟု သတ်မှတ်ထားသည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>T_f \in \mathfrak{L} (L_p)</math> ဖြစ်ပြီး <math>\|T_f\| = \|f\|_{\infty}</math> ဖြစ်သည်။ == အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ == အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများကို လေ့လာရာတွင် ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ဒိုမိန်း (domain) သည် လေ့လာနေသော ရပ်ဝန်း၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) တစ်ခုမျှသာဖြစ်သော အော်ပရေတာများကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများပေါ်ရှိ အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများအကြောင်း ပြောဆိုရာတွင် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ရပ်ဝန်းပိုင်းဖြစ်သော ဟီလ်ဘတ်အကြို ရပ်ဝန်း (pre-Hilbert space) ကိုလည်း အရင်းအမြစ်အဖြစ် လက်ခံစဉ်းစားသည်။ ပိုမိုတိကျစွာ ဆိုရသော် ၎င်းတို့ကို ''သိပ်သည်းစွာ သတ်မှတ်ထားသော (densely defined)'' အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အဆိုပါ အော်ပရေတာကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပုံဖော်မှု (partial mapping) တစ်ခုအနေဖြင့် သတ်မှတ်ယူဆသည်။ အော်ပရေတာတစ်ခု၏ ဒိုမိန်းသည် မူလရပ်ဝန်း၏ သိပ်သည်းသော အစုပိုင်း (dense subset) တစ်ခုဖြစ်နေပါက ထိုအော်ပရေတာကို ''သိပ်သည်းစွာ သတ်မှတ်ထားသည်'' ဟု ခေါ်သည်။ ဒစ်ဖရန်ရှယ် အော်ပရေတာများ (differential operators) နှင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး ရောင်စဉ် (eigenvalue spectrum) အပြင် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာများ (observable algebras) ကို လေ့လာမှုများကြောင့် အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများကို စိတ်ဝင်စားလာခဲ့သည်။ အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများထဲတွင် အပိတ် အော်ပရေတာများ (closed operators) သည် ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော အတန်းအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>V \times W</math> ၏ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) တွင် ၎င်းတို့၏ ဂရပ် (graph) <math>\Gamma (A) := \{ (\phi , A \phi) : \phi \in D \}</math> သည် အပိတ်စု (closed set) ဖြစ်နေသော အော်ပရေတာ <math>A \colon V \rightarrow W</math> များပင်ဖြစ်သည်။ အပိတ် အော်ပရေတာများအတွက် ဥပမာအားဖြင့် ရောင်စဉ် (spectrum) ကို သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများဆိုင်ရာ သီအိုရီကို ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် ဂျွန် ဗွန်နျူမန်း (John von Neumann) က စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |author=J. v. Neumann |title=Über einen Satz von Herrn M. H. Stone |journal=The Annals of Mathematics |volume=33 |issue=3 |date=1932-07 |doi=10.2307/1968535 |jstor=1968535 |pages=567}}</ref><ref>{{cite journal |author=J. v. Neumann |title=Allgemeine Eigenwerttheorie Hermitescher Funktionaloperatoren |journal=Mathematische Annalen |volume=102 |issue=1 |date=1930-12 |issn=0025-5831 |doi=10.1007/BF01782338 |pages=49–131 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01782338 |access-date=2022-11-10}}</ref> ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင်<ref>{{cite journal |author=M. H. Stone |title=Linear Transformations in Hilbert Space: III. Operational Methods and Group Theory |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=16 |issue=2 |date=1930-02 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.16.2.172 |pages=172–175 |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.16.2.172 |access-date=2022-11-10}}</ref> ဗွန်နျူမန်းနှင့် သီးခြားလွတ်လပ်စွာပင် မာရှယ် ဟာဗေး စတုန်း (Marshall Harvey Stone) သည်လည်း အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တီထွင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |author=Dirk Werner |title=Funktionalanalysis |publisher=Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |date=2018 |series=Springer-Lehrbuch |isbn=978-3-662-55406-7 |doi=10.1007/978-3-662-55407-4 |pages=413ff. |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-55407-4 |access-date=2022-11-10}}</ref> === ဥပမာ === အပိုင်းအခြား (interval) <math>[a, b]</math> ပေါ်ရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ၏ ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်း (Banach space) <math>C[a, b]</math> ပေါ်တွင် ဒစ်ဖရန်ရှယ် အော်ပရေတာ (differential operator) <math> A f := f',</math> ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ဒိုမိန်း (domain) <math>\mathcal{D}(A)</math> အဖြစ် တစ်ကြိမ် အဆက်မပြတ် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ (continuously differentiable functions) ပါဝင်သည့် <math>\mathcal{D}(A):=C^{1}[a, b]</math> ကို ရွေးချယ်ပါက <math>A</math> သည် အကန့်အသတ်မရှိသော အပိတ် အော်ပရေတာတစ်ခု (closed operator) ဖြစ်သည်။ === အသုံးချမှုများ === *ဒစ်ဖရန်ရှယ် နှင့် မြှောက်ခြင်း အော်ပရေတာများ (multiplication operators) သည် ယေဘုယျအားဖြင့် အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများ ဖြစ်ကြသည်။ *ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ရှိ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများ (observables) အား ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများကို လိုအပ်သည်။ အကြောင်းမှာ အဆိုပါ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများနှင့် သက်ဆိုင်သည့် အော်ပရေတာများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် အကန့်အသတ်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == အော်ပရေတာ ရပ်ဝန်းများပေါ်ရှိ စုဆုံခြင်း သဘောတရားများ နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီများ == အခြေခံ ဗက်တာရပ်ဝန်းသည် အတိုင်းအတာ (dimension) <math>n</math> ရှိသော အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသည့် ရပ်ဝန်း (finite-dimensional space) ဖြစ်ပါက <math>L(V)</math> သည် အတိုင်းအတာ <math>n^2</math> ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သောအခြေအနေတွင် စံနှုန်းများ (norms) အားလုံးသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီကြသည် (equivalent)။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းတို့သည် တူညီသော စုဆုံခြင်း သဘောတရား (convergence concept) နှင့် တူညီသော တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology) ကို ပေးသည်။ သို့ရာတွင် အနန္တအတိုင်းအတာ (infinite-dimensional) တွင်မူ ထပ်တူမညီသော တိုပေါ်လော်ဂျီ အမျိုးမျိုး ရှိနေသည်။ <math>E</math> နှင့် <math>F</math> တို့သည် ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်းများဖြစ်ကြပြီး <math>(T_i)_{i \in I}</math> သည် <math>L(E,F)</math> အတွင်းရှိ ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခု သို့မဟုတ် ကွန်ရက် (net) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ === စံနှုန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ === အောက်ပါအခြေအနေ မှန်ကန်လျှင်နှင့်မှသာလျှင် (if and only if) <math>T_i</math> သည် စံနှုန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (norm topology) တွင် <math>T</math> သို့ စုဆုံသည် (converges) ဟု သတ်မှတ်သည်။ :<math>\lim_{i} \|T - T_i\| = 0</math> စံနှုန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဆိုသည်မှာ အဖွင့်စက်လုံးများ (open balls) ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော (generated) တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ === အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ === အကယ်၍ ၎င်းသည် အမှတ်အလိုက် စုဆုံသည် (converges pointwise) ဆိုလျှင်နှင့်မှသာလျှင် <math>T_i</math> သည် ''အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ (strong operator topology)'' တွင် <math>T</math> သို့ စုဆုံသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ :<math>\lim_i T_i x = Tx \quad \forall x \in E</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>\lim_i \| T_i x - Tx \| = \lim_i \|(T_i - T)x\| = 0 \quad \forall x \in E</math> ယင်းနှင့်သက်ဆိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီမှာ အောက်ဖော်ပြပါ မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ အစုဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော မူလ တိုပေါ်လော်ဂျီ (initial topology) ဖြစ်သည်။ :<math>\left\{ \begin{aligned} L(E,F) &\to F \\ T &\mapsto Tx \end{aligned} \ \Bigg| \ x \in E \right\}</math> ၎င်းသည် အဆိုပါ ပုံဖော်မှုများအားလုံးကို အဆက်မပြတ် ဖြစ်စေမည့် အသေးဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသည့် <math>L(E,F)</math> သည် ဒေသအလိုက် ခုံးသော ရပ်ဝန်း (locally convex space) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဆိုရသော် အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ဆိုသည်မှာ <math>E</math> မှ <math>F</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်များအားလုံး၏ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) ကို မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများပေါ်တွင် ကန့်သတ်ယူဆောင်ထားခြင်း သာဖြစ်သည်။ === အားနည်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ === အောက်ပါအခြေအနေ မှန်ကန်လျှင်နှင့်မှသာလျှင် <math>T_i</math> သည် ''အားနည်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ (weak operator topology)'' တွင် <math>T</math> သို့ စုဆုံသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ :<math>\lim_i \varphi(T_i x) = \varphi(Tx) \quad \forall x \in E,\, \varphi \in F^*</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>\lim_i |\varphi(T_i x - Tx)| = 0 \quad \forall x \in E,\, \varphi \in F^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F^*</math> သည် <math>F</math> ၏ အဆက်မပြတ် ဒွန်တွဲ ရပ်ဝန်း (continuous dual space) ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ယင်းနှင့်သက်ဆိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီမှာ အောက်ဖော်ပြပါ မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်များ (linear functionals) အစုဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော မူလ တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ :<math>\left\{ \begin{aligned} L(E,F) &\to \mathbb{C} \\ T &\mapsto \varphi(Tx) \end{aligned} \ \Bigg| \ x \in E,\, \varphi \in F^* \right\}</math> ၎င်းသည် အဆိုပါ ဖန်ရှင်နယ်များအားလုံးကို အဆက်မပြတ် ဖြစ်စေမည့် အသေးဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အားနည်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသည့် <math>L(E,F)</math> သည်လည်း ဒေသအလိုက် ခုံးသော ရပ်ဝန်း တစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ === သင်ရိုးညွှန်းတမ်း စာအုပ်များ === * {{cite book |author=Hans Wilhelm Alt |title=Linear Functional Analysis |publisher=Springer London |location=London |year=2016 |language=en |series=Universitext |isbn=978-1-4471-7279-6 |doi=10.1007/978-1-4471-7280-2}} * {{cite book |author=Karl-Heinz Goldhorn, Hans-Peter Heinz, Margarita Kraus |title=Moderne mathematische Methoden der Physik – Band 1 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |year=2009 |series=Springer-Lehrbuch |isbn=978-3-540-88543-6 |doi=10.1007/978-3-540-88544-3}} * {{cite book |author=Karl-Heinz Goldhorn, Hans-Peter Heinz, Margarita Kraus |title=Moderne mathematische Methoden der Physik – Band 2 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |year=2010 |series=Springer-Lehrbuch |isbn=978-3-642-05184-5 |doi=10.1007/978-3-642-05185-2}} === မိုနိုဂရပ်များ === * {{cite book |author=[[Konrad Schmüdgen]] |title=Unbounded Self-adjoint Operators on Hilbert Space |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |year=2012 |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=265 |isbn=978-94-007-4752-4 |doi=10.1007/978-94-007-4753-1}} * {{cite book |author=[[Albrecht Pietsch]] |title=History of Banach Spaces and Linear Operators |publisher=Birkhäuser Boston |location=Boston, MA |year=2007 |isbn=978-0-8176-4367-6 |doi=10.1007/978-0-8176-4596-0}} * {{cite book |author=[[Nelson Dunford]], [[Jacob T. Schwartz]] |title=Linear Operators 1 – General theory |publisher=Wiley Interscience Publishers |location=New York |year=1988 |language=en |series=Wiley Classics Library |isbn=978-0-471-60848-6 |url=https://archive.org/details/linearoperators0007dunf}} * {{cite book |author=[[Nelson Dunford]], [[Jacob T. Schwartz]] |title=Linear Operators 2 – Spectral Theory, Self Adjoint Operators in Hilbert Space |publisher=Wiley Interscience Publishers |location=New York |year=1988 |language=en |series=Wiley Classics Library |isbn=978-0-471-60847-9 |url=https://archive.org/details/linearoperators20000dunf}} * {{cite book |author=[[Nelson Dunford]], [[Jacob T. Schwartz]] |title=Linear Operators 3 – Spectral Operators |publisher=Wiley Interscience Publishers |location=New York |year=1988 |language=en |series=Wiley Classics Library |isbn=978-0-471-60846-2 |url=https://archive.org/details/linearoperators0000dunf_g4s9}} * {{cite book |author=[[Naum Iljitsch Achijeser|N.I. Achieser]], I.M. Glasmann |title=Theorie der linearen Operatoren im Hilbert-Raum |edition=6th |publisher=Akademie-Verlag |location=Berlin |year=1975}} * {{cite book |author=[[Gilbert Helmberg (Mathematiker)|Gilbert Helmberg]] |title=Introduction to Spectral Theory in Hilbert Space |editor=[[Hans Lauwerier|H. A. Lauwerier]], [[Warner T. Koiter|W. T. Koiter]] |publisher=North-Holland Publishing Company |location=London |year=1969 |language=en |series=Applied Mathematics and Mechanics |volume=6 |url=https://www.elsevier.com/books/introduction-to-spectral-theory-in-hilbert-space/lauwerier/978-0-7204-2356-3}} == ကိုးကားချက်များ == <references /> [[Category: ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] m0a2oczazoirpvhx6vwp74ahmlezcq2 0 284510 1037897 1035274 2026-06-13T10:55:30Z Mkant00 135890 1037897 wikitext text/x-wiki သင်္ချာပညာရပ်တွင် '''မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ (monoidal category)''' ဆိုသည်မှာ [[နှစ်ထပ်ဖန်တာ]] (bifunctor) <math>\otimes\colon\mathcal{C}\times\mathcal{C}\to\mathcal{C}</math> တစ်ခုနှင့် ယူနစ်အရာဝတ္ထု (unit object) <math>I \in \mathrm{Ob}(\mathcal{C})</math> တစ်ခုတို့ တပ်ဆင်ထားသော ကတ်တဂိုရီ (category) <math>\mathcal{C}</math> ကို ခေါ်ဆိုသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံသဘောတရားများကို ပင်မ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] စာမျက်နှာတွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ ၎င်းတို့၏ မိုနွိုက်ဒယ် မြှောက်လဒ် (monoidal product) သည် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) <math>\alpha</math> ရှိသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity) ပြည့်စုံရမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ : <math>\alpha_{A,B,C} \colon (A\otimes B)\otimes C \to A\otimes(B\otimes C),</math> ထို့အပြင် သဘာဝ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\lambda</math> နှင့် <math>\rho</math> တို့ ရှိသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် <math>I</math> သည် ဘယ်နှင့် ညာ ထပ်တူရ (left and right identity) အဖြစ် ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ : <math>\lambda_A \colon I\otimes A\to A</math> နှင့် <math>\rho_A \colon A\otimes I\to A</math> ဤ[[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]]များ (natural transformations) သည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု (coherent) ရှိရမည်။ လိုအပ်သော ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု အခြေအနေများ (coherence conditions) အားလုံးသည် အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းနှစ်ခု၏ ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ : [[File:monoidal-category-pentagon.png]] နှင့် : [[File:monoidal-category-triangle.png]] ဤအခြေအနေနှစ်ခုအရ ထိုသို့သော မည်သည့် ပုံကြမ်း (diagram) များမဆိုသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ ၎င်းကို မက်လိန်း၏ "ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်" (Mac Lane's Coherence Theorem) ဟု ခေါ်သည်။ *မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ တစ်ခုကို အရာဝတ္ထု (object) တစ်ခုတည်းသာပါဝင်သော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|ဘိုင်ကတ်တဂိုရီ]] (bicategory) အဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ *မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ တစ်ခုအတွင်းတွင် [[မိုနွိုက်]] (monoid) သဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ကာ မိုနွိုက် အရာဝတ္ထု (monoid object) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == ဥပမာများ == အဆုံးရှိ မြှောက်လဒ်များ (finite products) နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) တစ်ခု ပါဝင်သော မည်သည့် ကတ်တဂိုရီကိုမဆို အချိုးညီ မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ (symmetric monoidal category) တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဤတွင် မြှောက်လဒ်များကို သဘာဝကျကျ ရွေးချယ်ခြင်းဖြင့် နှစ်ထပ်ဖန်တာကို သတ်မှတ်ပြီး အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုကိုမူ ယူနစ်အရာဝတ္ထုအဖြစ် ထားရှိသည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် နှစ်ထပ်ဖန်တာ အဖြစ် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (coproduct/ categorical sum) ကို ရွေးချယ်နိုင်ပြီး ယူနစ်အရာဝတ္ထု အဖြစ် အစ အရာဝတ္ထု (initial object) ကို ရွေးချယ်နိုင်သည်။ ဤကဲ့သို့သော မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ နှစ်ခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို အောက်တွင် ယှဉ်တွဲပြသထားသည်။ {| |- ! <math>R</math>'''-Mod''' ! '''Set''' |- | ဖလှယ်ရ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (commutative ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]]များ (<math>R</math>-modules) ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>R</math>'''-Mod''' သည် မြှောက်လဒ် <math>\otimes</math> (တန်ဆာ မြှောက်လဒ် - tensor product) နှင့် ယူနစ် <math>R</math> တို့ပါဝင်သော အချိုးညီ မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ | '''Set''' ကတ်တဂိုရီ သည် မြှောက်လဒ် <math>\times</math> နှင့် ယူနစ် <math>\{*\}</math> တို့ပါဝင်သော အချိုးညီ မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ (symmetric monoidal category) ဖြစ်သည်။ |- | ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော အက္ခရာသင်္ချာ (unital associative algebra) သည် အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းများအား ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် (commute) မြားများ (arrows) <math>\nabla \colon A\otimes A\to A</math> နှင့် <math>\eta \colon R \rightarrow A</math> တို့နှင့်တကွ ပါရှိသော <math>R</math>'''-Mod''' ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်သည်။ | မိုနွိုက် (monoid) သည် အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းများအား ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် မြားများ <math>\circ \colon M \times M \rightarrow M</math> နှင့် <math>1 \colon \{*\} \to M</math> တို့နှင့်တကွ ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>M</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ |- | [[ဖိုင်:R-algebra1.png]] | [[ဖိုင်:Monoid1.png]] |- | နှင့် | နှင့် |- | [[ဖိုင်:R-algebra2.png]] | [[ဖိုင်:Monoid2.png]] |- | ဒွန်တွဲအက္ခရာသင်္ချာ (coalgebra) သည် အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းများအား ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် မြားများ <math>\Delta \colon C \to C \otimes C</math> နှင့် <math>\varepsilon \colon C\to R</math> တို့ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>C</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ | '''Set''' ကတ်တဂိုရီ အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>S</math> အတွက်မဆို အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းများအား ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) မြားနှစ်ခု <math>\Delta \colon S \to S \times S</math> နှင့် <math>\varepsilon \colon S \to \{*\}</math> တို့ ရှိသည်။ |- | [[ဖိုင်:R-coalgebra1.png]] | [[ဖိုင်:Comonoid1.png]] |- | နှင့် | နှင့် |- | [[ဖိုင်:R-coalgebra2.png]] | [[ဖိုင်:Comonoid2.png]] |- | | အထူးသဖြင့် <math>\{*\}</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) ဖြစ်သောကြောင့် <math>\varepsilon</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည် (unique)။ |} == ကိုးကား == Joyal, André; Street, Ross (1993). "Braided Tensor Categories". ''Advances in Mathematics'' ''102'', 20–78. {{citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |publisher=Springer |location=New York |year=1998 |language=en |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |isbn=0-387-98403-8}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] {{သင်္ချာ-stub}} nl7fgcdcpkl3hd3z6oj40o6npakr2c2 1037899 1037897 2026-06-13T10:58:07Z Mkant00 135890 1037899 wikitext text/x-wiki သင်္ချာပညာရပ်တွင် '''မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ (monoidal category)''' ဆိုသည်မှာ [[နှစ်ထပ်ဖန်တာ]] (bifunctor) <math>\otimes\colon\mathcal{C}\times\mathcal{C}\to\mathcal{C}</math> တစ်ခုနှင့် ယူနစ်အရာဝတ္ထု (unit object) <math>I \in \mathrm{Ob}(\mathcal{C})</math> တစ်ခုတို့ တပ်ဆင်ထားသော ကတ်တဂိုရီ (category) <math>\mathcal{C}</math> ကို ခေါ်ဆိုသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံသဘောတရားများကို ပင်မ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] စာမျက်နှာတွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ ၎င်းတို့၏ မိုနွိုက်ဒယ် မြှောက်လဒ် (monoidal product) သည် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) <math>\alpha</math> ရှိသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity) ပြည့်စုံရမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ : <math>\alpha_{A,B,C} \colon (A\otimes B)\otimes C \to A\otimes(B\otimes C),</math> ထို့အပြင် သဘာဝ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\lambda</math> နှင့် <math>\rho</math> တို့ ရှိသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် <math>I</math> သည် ဘယ်နှင့် ညာ ထပ်တူရ (left and right identity) အဖြစ် ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ : <math>\lambda_A \colon I\otimes A\to A</math> နှင့် <math>\rho_A \colon A\otimes I\to A</math> ဤ[[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]]များ (natural transformations) သည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု (coherent) ရှိရမည်။ လိုအပ်သော ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု အခြေအနေများ (coherence conditions) အားလုံးသည် အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းနှစ်ခု၏ ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ : [[File:monoidal-category-pentagon.png]] နှင့် : [[File:monoidal-category-triangle.png]] ဤအခြေအနေနှစ်ခုအရ ထိုသို့သော မည်သည့် ပုံကြမ်း (diagram) များမဆိုသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ ၎င်းကို မက်လိန်း၏ "ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်" (Mac Lane's Coherence Theorem) ဟု ခေါ်သည်။ *မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ တစ်ခုကို အရာဝတ္ထု (object) တစ်ခုတည်းသာပါဝင်သော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|ဘိုင်ကတ်တဂိုရီ]] (bicategory) အဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ *မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ တစ်ခုအတွင်းတွင် [[မိုနွိုက်]] (monoid) သဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ကာ မိုနွိုက် အရာဝတ္ထု (monoid object) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == ဥပမာများ == အဆုံးရှိ မြှောက်လဒ်များ (finite products) နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) တစ်ခု ပါဝင်သော မည်သည့် ကတ်တဂိုရီကိုမဆို အချိုးညီ မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ (symmetric monoidal category) တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဤတွင် မြှောက်လဒ်များကို သဘာဝကျကျ ရွေးချယ်ခြင်းဖြင့် နှစ်ထပ်ဖန်တာကို သတ်မှတ်ပြီး အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုကိုမူ ယူနစ်အရာဝတ္ထုအဖြစ် ထားရှိသည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် နှစ်ထပ်ဖန်တာ အဖြစ် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (coproduct/ categorical sum) ကို ရွေးချယ်နိုင်ပြီး ယူနစ်အရာဝတ္ထု အဖြစ် အစ အရာဝတ္ထု (initial object) ကို ရွေးချယ်နိုင်သည်။ ဤကဲ့သို့သော မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ နှစ်ခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို အောက်တွင် ယှဉ်တွဲပြသထားသည်။ {| |- ! <math>R</math>'''-Mod''' ! '''Set''' |- | ဖလှယ်ရ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (commutative ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]]များ (<math>R</math>-modules) ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>R</math>'''-Mod''' သည် မြှောက်လဒ် <math>\otimes</math> (တန်ဆာ မြှောက်လဒ် - tensor product) နှင့် ယူနစ် <math>R</math> တို့ပါဝင်သော အချိုးညီ မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ | '''Set''' ကတ်တဂိုရီ သည် မြှောက်လဒ် <math>\times</math> နှင့် ယူနစ် <math>\{*\}</math> တို့ပါဝင်သော အချိုးညီ မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ (symmetric monoidal category) ဖြစ်သည်။ |- | ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော အက္ခရာသင်္ချာ (unital associative algebra) သည် အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းများအား ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် (commute) မြားများ (arrows) <math>\nabla \colon A\otimes A\to A</math> နှင့် <math>\eta \colon R \rightarrow A</math> တို့နှင့်တကွ ပါရှိသော <math>R</math>'''-Mod''' ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်သည်။ | မိုနွိုက် (monoid) သည် အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းများအား ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် မြားများ <math>\circ \colon M \times M \rightarrow M</math> နှင့် <math>1 \colon \{*\} \to M</math> တို့နှင့်တကွ ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>M</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ |- | [[ဖိုင်:R-algebra1.png]] | [[ဖိုင်:Monoid1.png]] |- | နှင့် | နှင့် |- | [[ဖိုင်:R-algebra2.png]] | [[ဖိုင်:Monoid2.png]] |- | ဒွန်တွဲအက္ခရာသင်္ချာ (coalgebra) သည် အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းများအား ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် မြားများ <math>\Delta \colon C \to C \otimes C</math> နှင့် <math>\varepsilon \colon C\to R</math> တို့ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>C</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ | '''Set''' ကတ်တဂိုရီ အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>S</math> အတွက်မဆို အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်းများအား ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) မြားနှစ်ခု <math>\Delta \colon S \to S \times S</math> နှင့် <math>\varepsilon \colon S \to \{*\}</math> တို့ ရှိသည်။ |- | [[ဖိုင်:R-coalgebra1.png]] | [[ဖိုင်:Comonoid1.png]] |- | နှင့် | နှင့် |- | [[ဖိုင်:R-coalgebra2.png]] | [[ဖိုင်:Comonoid2.png]] |- | | အထူးသဖြင့် <math>\{*\}</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) ဖြစ်သောကြောင့် <math>\varepsilon</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည် (unique)။ |} == ကိုးကား == Joyal, André; Street, Ross (1993). "Braided Tensor Categories". ''Advances in Mathematics'' ''102'', 20–78. {{citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |publisher=Springer |location=New York |year=1998 |language=en |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |isbn=0-387-98403-8}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] eyvfihc7vmikr36ozddm80wy9t46tpk 0 285150 1037779 1029149 2026-06-13T02:32:09Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037779 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = မနောမြေမှ ကျောက်စိမ်းကမ္ဘာ | image = | caption = | director = JZ ဒေါင်လွမ်း | producer = မွန်းမြန်မာမီဒီယာ | writer = JZ ဒေါင်လွမ်း | starring = ကချင်တိုင်းရင်းသား အနုပညာရှင်များ | music = | cinematography = | editing = | released = {{Film date|2019|02|15|Myanmar}} | runtime = | country = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | language = [[ကချင်ဘာသာစကား]] | budget = | gross = }} '''မနောမြေမှ ကျောက်စိမ်းကမ္ဘာ''' ({{lang-en|The Jade World of Manaw Land}}) သည် ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ရုံတင်ပြသခဲ့သော မြန်မာရုပ်ရှင်ကားတစ်ကား ဖြစ်ပြီး ကချင်ဒါရိုက်တာ JZ ဒေါင်လွမ်းမှ ဇာတ်လမ်း၊ ဇာတ်ညွှန်း ရေးသားရိုက်ကူးပြီး မွန်းမြန်မာမီဒီယာ (Moon Myanmar Media) မှ ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။<ref name="popular">{{cite news |title=ရုပ်ရှင်အထူးဆု – မနောမြေမှ ကျောက်စိမ်းကမ္ဘာ |url=https://www.popularmyanmar.com/၂၀၁၆-ခုနှစ်-အတွက်-မြန်မာ/manaw-2/ |work=ပေါ်ပြူလာဂျာနယ် |access-date=2 May 2026}}</ref> ကချင်တိုင်းရင်းသား အနုပညာရှင်များစွာဖြင့် [[ဖားကန့်မြို့နယ်|ဖားကန့်ဒေသ]]နှင့် [[ခါကာဘိုရာဇီ|ခါကာဘိုရာဇီ တောင်ခြေ]]အထိ သွားရောက်ရိုက်ကူးခဲ့သည့် ရုပ်ရှင်လည်း ဖြစ်သည်။ဤကားသည် ၂၀၁၆ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်အထူးဆု (Academy Special Award) ကို ရရှိခဲ့သည်။<ref name="bbc">{{cite news |title=မြန်မာ့ရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီ နှစ် ၇ဝ ပြည့်တော့မယ် |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-47787428 |work=ဘီဘီစီ မြန်မာပိုင်း |date=19 March 2019 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title="မနောမြေမှ ကျောက်စိမ်းကမ္ဘာ" ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား ဖေဖော်ဝါရီ ၁၅ ရက်မှ စတင်၍ နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးရှိ အဆင့်မြင့်ရုပ်ရှင်ရုံကြီးများတွင် ပြသသွားမည် |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/mneaamem-keaakcimkmbhaa-ruprngjaattkaa-phepheaawrii-15-rkm-cttngr-niungngnttcwnlunri |access-date=2026-05-03 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> == ဇာတ်လမ်းအကျဉ်း == ကချင်ပြည်နယ်ရှိ [[ဖားကန့်]] ကျောက်စိမ်းမှော်အတွင်းရှိ ကျောက်တူးသမားများ၏ ခက်ခဲကြမ်းတမ်းလှသော လူမှုဘဝပုံရိပ်များကို အဓိကထား ရိုက်ကူးတင်ဆက်ထားသည်။ ထို့အပြင် [[ကချင်ပြည်နယ်]] ၏ လှပသော ရေခဲဖုံးတောင်တန်းများနှင့် သဘာဝအလှအပများကိုလည်း အပြည့်အဝ ဖော်ပြထားသည်။ ရုပ်ရှင်တစ်ကားလုံးကို [[ကချင်ဘာသာစကား]]ဖြင့် ရိုက်ကူးထားပြီး မြန်မာစာတန်းထိုးဖြင့် ပြသခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="myanmarnow">{{cite news |title=ပိတ်ကားပေါ်ရောက်ဖို့ ခက်နေတဲ့ တိုင်းရင်းသားရုပ်ရှင်များ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/285/ |work=Myanmar Now |date=14 February 2019 |access-date=2 May 2026}}</ref> == ထုတ်လုပ်ရေးနှင့် ရုံတင်ခြင်း == "မနောမြေမှ ကျောက်စိမ်းကမ္ဘာ" ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ရုပ်ရှင်ရုံများ၌ စတင်ရုံတင်ပြသခဲ့သည်။<ref name="dvb">{{cite news |title=ကချင်ဒေသအလှအပနှင့် ဘဝပုံရိပ်များရှုစားရမည့် ‘မနောမြေမှ ကျောက်စိမ်းကမ္ဘာ’ရုပ်ရှင် |url=https://burmese.dvb.no/post/313243 |work=ဒီဗွီဘီ |date=11 February 2019 |access-date=2 May 2026}}</ref> == ဆုရရှိမှု == ၂၀၁၆ ခုနှစ်အတွက် ပေးအပ်ချီးမြှင့်သည့် [[မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု]] ပေးပွဲတွင် ဤရုပ်ရှင်သည် ရုပ်ရှင်အထူးဆု (Special Award) ကို ရရှိခဲ့သည်။<ref name="eleven">{{cite news |title=၂၀၁၆ ခုနှစ်အတွက် အကယ်ဒမီအထူးဆု ရရှိ်ခဲ့သည့် 'မနောမြေမှ ကျောက်စိမ်းကမ္ဘာ' ရုပ်ရှင်ကို ဖေဖော်ဝါရီ ၁၅ ရက်တွင် ရုံတင်ပြသမည် |url=https://news-eleven.com/article/72139 |work=Eleven Media Group |date=13 February 2019 |access-date=2 May 2026 }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:၂၀၁၉ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:မြန်မာဘာသာစကား ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:မြန်မာ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] e08e3ec7is4ct6ng9jwnbauf8g0kjaz 0 285611 1037790 1037600 2026-06-13T03:11:12Z Salai Rungtoi 22844 1037790 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} === အုပ်စုအဆင့် === === အုပ်စု A === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|MEX}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +2 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|KOR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|CZE}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 2 | style="background:#cce5ff;" | -1 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|RSA}} |1 |0 |0 |1 |0 |2 | -2 |'''0''' | |} === အုပ်စု B === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|CAN}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|BIH}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|SUI}} | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|QAT}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 | 0 |'''0''' | |} == စျေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] n646lfjmedpkteaubuwslvqwnl4x290 1037791 1037790 2026-06-13T03:17:22Z Salai Rungtoi 22844 1037791 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} === အုပ်စုအဆင့် === === အုပ်စု A === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|MEX}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +2 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|KOR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|CZE}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 2 | style="background:#cce5ff;" | -1 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|RSA}} |1 |0 |0 |1 |0 |2 | -2 |'''0''' | |} === အုပ်စု B === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|CAN}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|BIH}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|SUI}} | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|QAT}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 | 0 |'''0''' | |} == စျေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] doc67mojrrlqhxbyjmkgl6aw079i7ef 0 286206 1037730 1037610 2026-06-12T15:10:11Z Salai Rungtoi 22844 /* ဘဝနိဂုံး */ 1037730 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }} |birth_date={{birth date|df=yes|1978|12|07}} |birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date= {{Death date and age|df=yes|2026|6|11|1978|12|7}} |death_place= ချူလာလောင်းကွန်းဆေးရုံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ |full name= ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာ ဒေဝရဝတီ |house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=Soamsawali Kitiyakara |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''( {{Langx|th|พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี}}, ထိုင်းအသံထွက် - '''ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ,''' {{RTGS|''Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi''}} , ၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၈ - ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ|ဘူမိဘောအဒူလျာဒက်]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]] တို့၏ ပထမဆုံးမြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် ဝချီရာလောင်ကွန်း၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မင်းသမီးဘာ သည် ခွေးများနှင့်အတူ လမ်းလျှောက်ထွက်စဉ် နှလုံးရောဂါကြောင့် လဲကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလအထိ သူမသည် သတိလစ်နေခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် နတ်ရွာစံကံတော်ကုန် သွားကြောင်း ထိုင်း[[တော်ဝင်နန်းတော် (ဘန်ကောက်)|တော်ဝင်နန်းတော်]]က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] j9sgzxb4ins3p1t2u8dfxc93vf2pxnv 1037799 1037730 2026-06-13T04:15:29Z Salai Rungtoi 22844 1037799 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }} |birth_date={{birth date|df=yes|1978|12|07}} |birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date= {{Death date and age|df=yes|2026|6|11|1978|12|7}} |death_place= ချူလာလောင်းကွန်းဆေးရုံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ |full name= ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာ ဒေဝရဝတီ |house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=Soamsawali Kitiyakara |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''{{Note|ထိုင်း: พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี, ထိုင်းအသံထွက် - ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ, RTGS: Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi}} (၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၈ - ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]]တို့၏ ပထမဆုံး မြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ|ဝချီရာလောင်ကွန်း]]၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မင်းသမီးဘာ သည် ခွေးများနှင့်အတူ လမ်းလျှောက်ထွက်စဉ် နှလုံးရောဂါကြောင့် လဲကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလအထိ သူမသည် သတိလစ်နေခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် နတ်ရွာစံကံတော်ကုန် သွားကြောင်း ထိုင်း[[တော်ဝင်နန်းတော် (ဘန်ကောက်)|တော်ဝင်နန်းတော်]]က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == မှတ်စု == {{Notelist}} == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] e586pepzcck45qv9vwb13omytnm21ne 1037800 1037799 2026-06-13T04:16:01Z Salai Rungtoi 22844 1037800 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }} |birth_date={{birth date|df=yes|1978|12|07}} |birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date= {{Death date and age|df=yes|2026|6|11|1978|12|7}} |death_place= ချူလာလောင်းကွန်းဆေးရုံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ |full name= ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာ ဒေဝရဝတီ |house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=Soamsawali Kitiyakara |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''{{Efn|ထိုင်း: พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี, ထိုင်းအသံထွက် - ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ, RTGS: Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi}} (၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၈ - ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]]တို့၏ ပထမဆုံး မြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ|ဝချီရာလောင်ကွန်း]]၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မင်းသမီးဘာ သည် ခွေးများနှင့်အတူ လမ်းလျှောက်ထွက်စဉ် နှလုံးရောဂါကြောင့် လဲကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလအထိ သူမသည် သတိလစ်နေခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် နတ်ရွာစံကံတော်ကုန် သွားကြောင်း ထိုင်း[[တော်ဝင်နန်းတော် (ဘန်ကောက်)|တော်ဝင်နန်းတော်]]က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == မှတ်စု == {{Notelist}} == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] 58v4utgw4hxaxxyyk5954jip8ngsddi 0 286482 1037729 1033660 2026-06-12T14:53:24Z Chenzeyan29 141880 အကြောင်းအရာ "{{merge|Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)}}" ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည် 1037729 wikitext text/x-wiki {{merge|Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)}} k8qw1fgfq0de42hshlfklekm88on282 0 286593 1037898 1034048 2026-06-13T10:56:09Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 3 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037898 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = သပိတ်ကျင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | image = {{Location map | Myanmar | lat = 22.8833 | long = 95.9736 | width = 250 | float = center | border = none | label = '''သပိတ်ကျင်း''' | position = right | caption = မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံပေါ်ရှိ သပိတ်ကျင်းမြို့ တည်နေရာ }} | caption = | date = ၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ – ၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | place = [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]၊ [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] | coordinates = {{coord|22|53|0|N|95|58|25|E|region:MM|display=inline,title}} | status = ၂၀၂၄ ဩဂုတ် ၂၅ ရက်တွင် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၂၃ ရက်တွင် တပ်မတော်က ပြန်လည်ထိန်းချုပ်။ | combatant1 = [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|23px|border]] [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ|NUG]] / [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] မန္တလေးတိုင်း PDF (MDY-PDF) * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] သပိတ်ကျင်းမြို့နယ် ပကဖ | combatant2 = [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|23px|border]] [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] * [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|20px]] အမှတ် (၁၃) တန်းမြင့်လေ့ကျင့်ရေးသင်တန်းကျောင်း (တွင်းငယ်) * [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|20px]] တပ်ရင်းဌာနချုပ်များ * [[File:Flag of the Myanmar Police Force.svg|20px]] ရဲတပ်ဖွဲ့နှင့် ပျူစောထီးအဖွဲ့ | commander1 = အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ ကွပ်ကဲရေးမှူးများ | commander2 = ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းသူ (ဖမ်းဆီးခံရ) | strength1 = မသိရှိရ | strength2 = အင်အား ၄၀၀ ခန့် (ကွင်း ၅၀၀ တပ်စခန်းအပါအဝင် တပ်ရင်းဌာနချုပ်များ) | casualties1 = * ၄ ဦး သေဆုံး (NUG ထုတ်ပြန်ချက်) * ၅၁ ဦး သေဆုံး (တပ်မတော်ထုတ်ပြန်ချက်) | casualties2 = * လက်နက် ၁၁၂ လက် သိမ်းဆည်းရမိ (တပ်မတော်ထုတ်ပြန်ချက်) | notes = တပ်မတော်မှ တပ်ရင်းဌာနချုပ် ပတ်ဝန်းကျင်အား နယ်မြေရှင်းလင်းခြင်း၊ တန်ပြန်တိုက်စစ်များ ဆင်နွှဲခြင်းတို့ဖြင့် ၁၁ လကြာ တိုက်ပွဲကြီး ၁၇ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ }} '''သပိတ်ကျင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ'''သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] ကာလအတွင်း [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်၌]] ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ရေးပဋိပက္ခတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် [[ဧရာဝတီမြစ်]] အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ ဗျူဟာမြောက် အချက်အချာကျသော သပိတ်ကျင်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရေးအတွက် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) လက်အောက်ခံ တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များနှင့် [[တပ်မတော်]] တို့အကြား အပြိုင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-08-26 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ကို တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56928/ |access-date=2026-05-26 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811152748/https://myanmar-now.org/mm/news/56928/ |url-status=dead }}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၏ အမြောက်ဘက်အကျဆုံးမြို့နယ်ဖြစ်သော သပိတ်ကျင်းမြို့သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) တို့၏ နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည့် ဗျူဟာမြောက်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည့်အလျောက် သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းမြို့အဖြစ် ထင်ရှားပြီး မန္တလေးမြို့မှ ရေမိုင် ၇၇ မိုင်ခန့် ကွာဝေးသည်။ ပြည်တွင်းရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး၏ အဓိကလမ်းကြောင်းဖြစ်သည့် မန္တလေး-ဗန်းမော်-မြစ်ကြီးနား ရေလမ်းကြောင်းနှင့် ကူးတို့သင်္ဘောငယ်များ ပုံမှန်ပြေးဆွဲနေမှုကြောင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုတွင် အရေးပါသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းအရလည်း မန္တလေးမြို့နှင့် မိုင် ၆၀၊ မိုးကုတ်မြို့နှင့် မိုင် ၄၀ ခန့်သာ ကွာဝေးသဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) နှင့် ကချင်ပြည်နယ်တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးသည့် အဓိကကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွ မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2024-07-21 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်တိုက်ပွဲ စစ်ကောင်စီတပ်သား ရှစ်ဦးသေ၊ ရှစ်ဦးဖမ်းဆီးခံရ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/07/21/93558/ |access-date=2026-05-26 |website=LuduNwayOo |language=my-MM |archive-date=13 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513134201/https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/07/21/93558/ |url-status=dead }}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဥ် == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၇ ရက်တွင် မန္တလေးပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (MDY-PDF) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်များသည် သပိတ်ကျင်းမြို့ရှိ စစ်တပ်၏ ကွင်း ၅၀၀ တပ်စခန်းအပါအဝင် အမှတ် (၁၃) တန်းမြင့်လေ့ကျင့်ရေးသင်တန်းကျောင်း (တွင်းငယ်)၊ သိပ္ပံနှင့် သုတေသနနည်းပညာတပ် နှင့် ရဲ၊ ပျူစောထီး ပူးပေါင်းအင်အား ၁၃၀ ခန့်ကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေစဉ် တပ်မတော်(လေ)သည် ဂျက်ဖိုက်တာဖြင့် ဗုံးသီး ၇၀ ကျော်၊ တိုက်ခိုက်ရေး ရဟတ်ယာဉ်နှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလေယာဉ်များဖြင့် ဗုံးသီး ၁၅၀ ကျော် ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။စစ်တပ်ဘက်ကမူ ၎င်းတို့ စတင်တိုက်ခိုက်ခံရသည့်ရက်အား ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၈ ရက်မှစ၍ဟု ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ကို လက်လွှတ်ရတာက တော်လှန်ရေးတပ်တွေအတွက်ဘာသဘောဆောင်လဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c98wx8xjp0ro |access-date=2026-05-26 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ရက်ပေါင်း ၂၀ ကျော်ကြာ ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် မြို့ဦးတောင်စေတီ၌ ခံစစ်ပြင်ထားသော ကျန်ရှိသည့်ရန်သူများကို အပြီးသတ်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ မြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲတွင် စစ်တပ်ဘက်မှ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းသူကို ဖမ်းဆီးခံရပြီး၊တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် စစ်တပ်၏ လက်နက်ခဲယမ်းများကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဘက်မှ ၄ ဦး ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း အမှတ် (၁) စစ်ဒေသက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-08-26 |title=သပိတ်ကျင်းသိမ်းပြီး ကျန်ဗျူဟာမြောက်မြို့များကို ဆက်သိမ်းမည်ဟု NUG ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56993/ |access-date=2026-05-26 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ထို့အပြင် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်ထဲရှိ ကွင်း (၅၀၀) စစ်တပ် တပ်စခန်းသည် ၂၀၂၄ ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=နေမင်းနီ |date=2026-02-19 |title=တကောင်းနှင့်သပိတ်ကျင်း နယ်စပ်မှ ကျေးရွာကို စစ်တပ် စတင်သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/72773/ |access-date=2026-05-26 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ဤတိုက်ပွဲသည် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယလှိုင်း" (ရှမ်း-မန်း စစ်ဆင်ရေး) တွင် [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]]နှင့် [[တကောင်းမြို့]]များအပြီး တတိယမြောက် သိမ်းပိုက်နိုင်သည့်မြို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းအောင်ပွဲကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ၏ စိုးမိုးနယ်မြေ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာပြီး စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတို့ နယ်မြေတစ်ဆက်တည်း တည်ရှိသွားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မိုးကုတ်နှင့် စဉ့်ကူးလမ်းပိုင်းရှိ စစ်တပ်၏ ဗျူဟာမြောက် တပ်စခန်းများအားလုံး ကျရှုံးသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-08-26 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ကို တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့တွေ သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/thabeikkyin-pdf-occupied-08262024042232.html |access-date=2026-05-26 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == စစ်တပ်မှ ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခြင်း == တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ သာလွန်အင်အားမားကြောင့် ထိခိုက်ကျဆုံးဒဏ်ရာရရှိမှုများ များပြားလာသည့် စစ်တပ်သည် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်ကို လက်လွတ်ကာ ကြားခံစစ်အဆင့်ဆင့်ဖြင့် ၇ မိုင်ကျေးရွာအနီးရှိ နယ်မြေခံတပ်ရင်းဌာနချုပ် သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ထိုနေရာမှနေ၍ စစ်ရေးပြင်ဆင်မှုဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို လေကြောင်းထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးစနစ်ဖြင့် အချိန်ယူဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=သပိတ်ကျင်းက စစ်စခန်းအချို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်၊ ခမောက်ကြီးတွင် လူနေအိမ်များကို စစ်တပ်မီးရှို့ |url=https://burmese.dvb.no/post/667006 |access-date=2026-05-26 |website=မန္တလေးတိုင်း၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်မှာ စစ်ကောင်စီတပ်သားတွေ အထိုင်ချတပ်စွဲထားတဲ့ စခန်းတချို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး တနင်္သာရီတိုင်း၊ ခမောက်ကြီးမြို့မှာတော့ စစ်ကောင်စီတပ်က လူနေအိမ်တွေ၊ ရာဘာပ… |language=en}}</ref> ယင်းနောက် လေကြောင်းပစ်ကူများ နှင့် ရေကြောင်းပစ်ကူ၊ လက်နက်ကြီးပစ်ကူများဖြင့် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်အတွင်းသို့ ချဥ်းကပ်ဝင်ရောက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ အကြမ်းဖက်ချေမှုန်းမှုစစ်ဆင်ရေး (Counter - Terrorism Operation) ဖြင့် တပ်ရင်းဌာနချုပ် ပတ်ဝန်းကျင်၌ စတင်၍ ခြေကုပ်ယူတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ၆ မိုင်ကျေးရွာအားလည်းကောင်း၊ ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ၅ မိုင်ကျေးရွာအားလည်းကောင်း၊ ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ၄ မိုင် ကျေးရွာနှင့် အဆိုပါကျေးရွာအနီး တာဝါတိုင်ကုန်းအားလည်းကောင်း အသီးသီးပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက သပိတ်ကျင်းမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/72712 |access-date=2026-05-26 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့ တွင် သပိတ်ကျင်းမြို့အား တပ်မတော်က အလုံးစုံပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2025-07-25 |title=သပိတ်ကျင်းသိမ်းအပြီး ၇ မိုင်၌ စစ်တပ် အင်အားပြန်စု |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/07/25/403793.html |access-date=2026-05-26 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> ထိုသို့ စစ်တပ်ဘက်မှ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရေးအတွက် စစ်ဆင်ရေးကာလကို ၁၁ လအထိ အချိန်ယူခဲ့ရသည်။တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ထိုစစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း တိုက်ပွဲကြီး ၁၇ ကြိမ်၊ ထိတွေ့မှုပေါင်း ၄၅ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၊တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များမှ ၅၁ ဦး ကျဆုံးကာ လက်နက်မျိုးစုံ ၁၁၂ လက်နှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်းများ စစ်တပ်ဘက်က သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-07-25 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ပေါ် တွင် စစ်ကောင်စီတပ်စွဲ၊ တစ်မြို့နယ်လုံး ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/65492/ |access-date=2026-05-26 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906084031/https://myanmar-now.org/mm/news/65492/ |url-status=dead }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 6e1d9hlhu9anx3ubiwlaga7jfiqq9rp 0 286666 1037870 1034200 2026-06-13T08:34:44Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037870 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ရွှေပြည်အေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | date = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ – ၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | place = [[ရွှေပြည်အေးမြို့]]၊ [[ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | coordinates = {{coord|24.685757|N|94.730367|E|display=inline,title}} | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရွှေပြည်အေးမြို့၏ တည်နေရာ | map_label = ရွှေပြည်အေး | result = ကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ သိမ်းပိုက်ရရှိ | combatant1 = * {{flagicon image|Army Flag of Myanmar.svg}}[[တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Shanni Nationalities Army.svg}} ([[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်|SNA]]) | combatant2 = {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}}([[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]) * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] ** ခန္တီးခရိုင် အမှတ်(၁) တပ်ရင်း ** HPDF-124 ** HPDF-မိုးကြိုး | commander1 = မသိရှိရ | commander2 = မသိရှိရ | units1 = [[တပ်မတော်]] * [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] | units2 = [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် ဟုမ္မလင်း PDF ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ | strength1 = မသိရှိရ | strength2 = မသိရှိရ | casualties1 = များပြား | casualties2 = မသိရှိရ | notes = ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ရွှေပြည်အေးမြို့တွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့၌ ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ပထမအကြိမ် စတင်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များ ပြန်လည်ဝင်ရောက်တပ်စွဲခဲ့သဖြင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များမှာ ခေတ္တတပ်ဆုတ်ပေးခဲ့ရပြီး၊ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် တတိယအကြိမ်အဖြစ် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} }} '''ရွှေပြည်အေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ'''သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ရွှေပြည်အေးမြို့]]တွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလမှ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့အထိ ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲတစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆိုပါတိုက်ပွဲသည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]လက်အောက်ရှိ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2023-02-07 |title=တိုက်ပွဲကြောင့် ရွှေပြည်အေး မြို့လုံးကျွတ် ထွက်ပြေး |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/02/07/257779.html |access-date=2026-05-27 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Myanmar |first=Now |date=2023-12-01 |title=ရွှေပြည်အေးမြို့ကို တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့တွေ ဘယ်လို တိုက်ခိုက်၊ သိမ်းပိုက်ခဲ့သလဲ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/46308/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=23 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260123163652/https://myanmar-now.org/mm/news/46308/ |url-status=dead }}</ref> တိုက်ပွဲကာလအတွင်း ရွှေပြည်အေးမြို့အား ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက အကြိမ်ကြိမ် အပြန်အလှန် ထိန်းချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက မြို့ကို ပထမအကြိမ် စတင်စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်က အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ပြန်လည်ဝင်ရောက်တပ်စွဲခဲ့သည့်အတွက် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များမှာ ခေတ္တတပ်ဆုတ်ပေးခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တန်ပြန်တိုက်စစ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည့်အတွက် ရွှေပြည်အေးမြို့အား နောက်ဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-12-08 |title=ကောလင်း၊ ခမ်းပတ်နဲ့ ရွှေပြည်အေး မြို့တွေထဲက တချို့ကို စစ်ကောင်စီ ပြန်ထိုးစစ်ဆင် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cw027xz5ln1o |access-date=2026-05-27 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == ရွှေပြည်အေးမြို့သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကချင်ပြည်နယ်]] အစပ်တွင် တည်ရှိပြီး [[ဖားကန့်မြို့နယ်]] နှင့် ထိစပ်နေသည့်အပြင် [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]] နှင့်လည်း နယ်မြေချင်း ဆက်စပ်နေသော ဒေသတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤတည်နေရာအရ ရွှေပြည်အေးမြို့သည် စစ်ရေးအရ အချက်အချာကျပြီး [[တပ်မတော်]] အတွက် အရေးပါသည့် ထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းများ တည်ရှိရာ မြို့တစ်မြို့လည်း ဖြစ်သည်။ထို့အပြင် ခြေမြန်နှင့် ခြေလျင်တပ်ရင်းများရှိရာ ဟုမ္မလင်းမြို့နှင့် ဖောင်းပြင်မြို့အကြားတွင် လည်းတည်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2023-02-02 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်းက ရွှေပြည်အေးမြို့ကို PDF နဲ့ မဟာမိတ်အဖွဲ့တွေ သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/shwepyiaye-02022023073841.html |access-date=2026-05-27 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ရွှေပြည်အေးမြို့ကို [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နအဖစစ်အစိုးရ]]လက်ထက် တွင် [[သာအေး|ဦးသာအေး]]က စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။[[အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေး ဦးစီးဌာန|အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန]]၏ ၂၀၁၈ ခုနှစ် ထုတ်ပြန်ချက်အရ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုနှင့် အိမ်ခြေ ၄၈၀ နီးပါးရှိပြီး လူဦးရေ ၂၅၀၀ ကျော် နေထိုင်သည့် မြို့ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါမြို့ကို [[ထမံသီဆည်|ထမံသီရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း]]ကြောင့် ရေလွှမ်းမိုးမည့်ဒေသမှ ပြောင်းရွှေ့လာသော ပြည်သူများအတွက် ရည်ရွယ်၍ နေရာချထားပေးသည့် မြို့တစ်မြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=htetko |first=hlaing |date=2023-11-29 |title=ရွှေပြည်အေးမြို့တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ထားပြီလို့ NUG ကြေညာ |url=https://www.shannivoice.com/%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%81/ |access-date=2026-05-27 |website=ရှမ်းနီအသံသတင်း |language=en-US}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲ]]နောက်ပိုင်းတွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရာ၊ အဆိုပါ ဒေသသည်လည်း စစ်ရေးဗျူဟာအရ အရေးပါလာပြီး [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက စစ်တပ်၏ တပ်စခန်းများကို ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။အဆိုပါတိုက်ပွဲများသည် ဟုမ္မလင်းခရိုင်အတွင်းရှိ နယ်မြေထိန်းချုပ်ရေးအတွက် ဗျူဟာမြောက် အရေးပါသော တိုက်ပွဲများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ထို့ပြင် အဆိုပါဒေသသည် [[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်|ရှမ်းနီအမျိုးသားများ တပ်မတော်]] (SNA)လှုပ်ရှားရာဒေသတစ်ခုလည်း ဖြစ်ပြီး၊ ရွှေပြည်အေးမြို့အနီး ချင်းတွင်းမြစ်ဘေးရှိ ရွာများသည် ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော် (SNA) ၏ ၈၉၁ တပ်ရင်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများထဲ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2022-07-07 |title=စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ရှမ်းနီတပ်တို့ စစ်ရေး ပူးပေါင်းလှုပ်ရှားနေဟုဆို |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/07/07/253040.html |access-date=2026-05-27 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> ရွှေပြည်အေးမြို့သစ်တွင် စစ်တပ်၏ ကင်းစခန်းငါးခုရှိပြီး ထိုထဲ [[ချင်းတွင်းမြစ်|ချင်းတွင်းမြစ်ကမ်း]]ဘေး ကုန်းမြင့်ပေါ်ရှိ ရဲကင်းတစ်ခုလည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ထိုမြစ်ကမ်းနဖူးရှိ ကင်းစခန်းတွင် ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော် (SNA) အပါအဝင် စစ်တပ်နှင့်အတူ ပြည်သူ့စစ် လက်နက်ကိုင် အင်အား ၆၀ ခန့် နေရာယူထားကြသည်။​ထို့အပြင် ဟုမ္မလင်းမြို့တွင် အမှတ် ၂၂၂ ခြေလျင်တပ်ရင်း၊ ခမရ ၃၆၉ နှင့် ခမရ ၃၇၀ တို့ရှိပြီး ဖောင်းပြင် တွင်လည်း ခမရ ၃၆၇ နှင့် ခမရ ၃၆၈ တို့ အခြေစိုက်သည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=2023-02-03 |title=ချင်းတွင်းမြစ်အထက်ပိုင်းရှိ ရွှေပြည်အေးမြို့သစ်ကို PDF များ ဆက်သိမ်းထား |url=https://myanmar-now.org/mm/news/13915/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == ရွှေပြည်အေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲသည် တိုက်ပွဲကာလအတွင်း အပြန်အလှန် ထိန်းချုပ်မှုများစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ဗျူဟာမြောက် စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးအနေဖြင့် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) လက်အောက်ရှိ ခန္တီးခရိုင် အမှတ် (၁) PDF တပ်ရင်းနှင့် ဟုမ္မလင်းအခြေစိုက် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များဖြစ်သည့် HPDF၊ HPDF-124 နှင့် HPDF (မိုးကြိုး) တို့ ပါဝင်သော မဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစုက ရွှေပြည်အေးမြို့သစ်ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ပျူစောထီးများ နေရာယူထားသည့် စခန်းများကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများသည် မြို့ကို (၃) ရက်ကြာ စီးနင်းထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်၏ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှု စစ်ရေးအခြေအနေအရ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာပေးခဲ့ရပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် အင်အား (၂၀၀) နီးပါးက မြို့အတွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ကာ နယ်မြေရှင်းလင်းရေး လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=2023-02-05 |title=ဟုမ္မလင်း၊ ရွှေပြည်အေးကို သိမ်းပြီး သုံးရက်အကြာတွင် PDF တပ်ပြန်ဆုတ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/13935/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623223757/https://myanmar-now.org/mm/news/13935/ |url-status=dead }}</ref> ထို့နောက် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (KIA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ရွှေပြည်အေးမြို့ကို ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံတိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2023-11-28 |title=ရွှေပြည်အေးမြို့ကို တော်လှန်ရေး တပ်ဖွဲ့များ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်၊ စစ်ကောင်စီ တပ်သား ၈ ဦး ဖမ်းဆီးရမိပြီး လက်နက် ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရရှိ |url=https://yktnews.com/2023/11/133520/ |access-date=2026-05-27 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> အဆိုပါအကြိမ်တွင်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့၌ စစ်ကောင်စီတပ်က အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ပြန်လည်ဝင်ရောက်တပ်စွဲခဲ့သည့်အတွက် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များမှာ ခေတ္တတပ်ဆုတ်ပေးခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့ အပြန်အလှန် တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် နောက်ဆုံးအနေဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တန်ပြန်တိုက်စစ်ဆင်ခဲ့ရာမှ ရွှေပြည်အေးမြို့ကို တတိယအကြိမ်မြောက်အဖြစ် ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=KNG |date=2024-01-31 |title=ရွှေပြည်အေးမြို့ကိုပြန်ရဖို့ စစ်ကောင်စီ နဲ့ SNA ထိုးစစ်ဆင်နေပြီး တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ |url=https://burmese.kachinnews.com/2024/01/31/zz1-57/ |access-date=2026-05-27 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-11-30 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေပြည်အေးမြို့ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီလို့ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ပြော |url=https://burmese.voanews.com/a/7377743.html |access-date=2026-05-27 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=MPM |date=2024-02-21 |title=KIA နှင့် PDF တပ်များကသိမ်းပိုက်ထားသည့် မြို့ ၂ မြို့ကို စစ်ကောင်စီတပ် ပြန်ရယူဖို့ကြိုးပမ်းနေ » Myanmar Peace Monitor |url=https://mmpeacemonitor.org/my/mmr-news/kia-%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA-pdf-%E1%80%90%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AD%E1%80%AF/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Peace Monitor |language=my-MM}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၃ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 96otszkiwlxc353vyl0v5vnq3cwila4 0 286747 1037923 1035402 2026-06-13T11:49:28Z Mkant00 135890 1037923 wikitext text/x-wiki သင်္ချာဘာသာရပ်၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ]] (category theory) တွင် '''မိုနက် (monad)''' ဆိုသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်ဆီသို့ သွားသော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) ''T'' တစ်ခုနှင့် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity) နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality) နဂိုမှန်အဆိုများကို ပြည့်စုံစေသော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformations) နှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>\eta, \mu</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော သုံးခုတွဲ (triple) <math>(T, \eta, \mu)</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>F, G</math> တို့သည် အချင်းချင်း [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Adjunction)|တွဲဖက်]] (adjoint) ဖြစ်သော ဖန်တာများ ဖြစ်ကြသည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ တွဲဖက် ဆက်သွယ်ချက်အရ သတ်မှတ်ထားသော <math>\eta, \mu</math> တို့နှင့်အတူ <math>T = G \circ F</math> သည် မိုနက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သင်္ချာပညာရှင် John C. Baez ၏ အဆိုအရ မိုနက်တစ်ခုကို အနည်းဆုံး နည်းလမ်းနှစ်ခုဖြင့် စဉ်းစားနိုင်သည်။ <ref name="Baez2">{{cite web |title=The n-Category Café |url=https://golem.ph.utexas.edu/category/2009/07/the_monads_hurt_my_head_but_no.html}}</ref> # မိုနက်တစ်ခုသည် တိကျသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ [[မိုနွိုက်]]တစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် ယေဘုယျပြုထားသော မိုနွိုက်တစ်ခုအဖြစ် စဉ်းစားရန်မှာ ရှင်းလင်းသည်။ # အက္ခရာသင်္ချာ ကိရိယာများကို လေ့လာရန်အတွက် အထောက်အကူပြု ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ် စဉ်းစားနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]] (group) တစ်ခုကို တိကျသော မိုနက်တစ်ခုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မိုနက်များကို တွဲဖက် ဖန်တာ (adjoint functor) စုံတွဲများ သီအိုရီတွင် အသုံးပြုကြပြီး ၎င်းတို့သည် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများ (partially ordered sets) အပေါ်ရှိ အပိတ်အော်ပရေတာများကို (closure operators) အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော ကတ်တဂိုရီများ (arbitrary categories) ဆီသို့ ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ပေးသည်။ မိုနက်များသည် ဖန်ရှင်နယ် ပရိုဂရမ်ရေးခြင်း ဘာသာစကားများ (functional programming languages) တွင်လည်း အသုံးဝင်သည်။ == အန်ဒိုဖန်တာများ (Endofunctors) <ref>{{cite web |title=endofunctor in nLab |url=https://ncatlab.org/nlab/show/endofunctor}}</ref> == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) === ကတ်တဂိုရီ (category) တစ်ခုမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်ဆီသို့ သွားသော ဖန်တာ (functor) ကို အန်ဒိုဖန်တာ (endofunctor) ဟု ခေါ်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ကိုမဆို ပေးထားပါက ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ (functor category) <math>End(C) = C^C</math> ကို <math>C</math> ၏ အန်ဒိုဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ (endofunctor category) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>End(C)</math> ၏ အရာဝတ္ထုများ (objects) သည် အန်ဒိုဖန်တာများ <math>F: C \to C</math> ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် အဆိုပါ အန်ဒိုဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ (natural transformations) ပင်ဖြစ်သည်။ === ဂုဏ်သတ္တိများ (Properties) === ==== မိုနွိုက်ဒယ် တည်ဆောက်ပုံ (Monoidal structure) ==== အန်ဒိုဖန်တာများကို <math>\circ : End(C) \times End(C) \to End(C)</math> ဟူ၍ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဤသို့ ပေါင်းစပ်နိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် အန်ဒိုဖန်တာ ကတ်တဂိုရီသည် တိကျသော မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ (strict monoidal category) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤမိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ၏ ယူနစ်အရာဝတ္ထု (unit object) မှာ <math>C</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်ဆီသို့ သွားသော ထပ်တူရ ဖန်တာ (identity functor) ပင် ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>1_C \in End(C)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ==== မိုနွိုက်များ (Monoids) ==== ဤအန်ဒိုဖန်တာ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို <math>C</math> အပေါ်ရှိ မိုနက် (monad) ဟု ခေါ်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) == မိုနက်တစ်ခုသည် သတ်မှတ်ထားသော အန်ဒိုဖန်တာ အမျိုးအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် တွဲဖက် ဖန်တာ စုံတွဲများ (adjoint functors) ဖြစ်ကြပြီး <math>F</math> သည် <math>G</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>G \circ F</math> သည် မိုနက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် အချင်းချင်း ပြောင်းပြန် (inverse) ဖြစ်ကြပါက ၎င်းတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော မိုနက်သည် ထပ်တူရ ဖန်တာ (identity functor) ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (adjunctions) သည် ထပ်တူညီမှုများ (equivalences) မဟုတ်ပေ။ ၎င်းတို့သည် မတူညီသော သဘာဝရှိသည့် ကတ်တဂိုရီများကို ဆက်စပ်ပေးသည်။ မိုနက် သီအိုရီသည် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများက မည်သည့်အရာကို ထိန်းသိမ်းထားသနည်း ဟူသောအချက်ကို ဖမ်းယူရန် ကြိုးပမ်းမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် အရေးပါလှသည်။ အလားတူပင် <math>F \circ G</math> ကို စဉ်းစားခြင်းမှ လေ့လာသိရှိနိုင်သော သီအိုရီ၏ အခြားတစ်ဝက်ကို ဒွန်တွဲမိုနက်များ (comonads) ၏ ဒွန်တွဲ (dual) သီအိုရီအောက်တွင် ဆွေးနွေးလေ့လာကြသည်။ === ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal Definition) === ဤဆောင်းပါးတစ်လျှောက်လုံးတွင် <math>C</math> သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုသည်။ <math>C</math> အပေါ်ရှိ မိုနက် တစ်ခုတွင် အန်ဒိုဖန်တာ <math>T \colon C \to C</math> နှင့်အတူ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း နှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>\eta \colon 1_{C} \to T</math> နှင့် <math>\mu \colon T^{2} \to T</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <math>1_{C}</math> သည် <math>C</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုသည် ။ <math>T^{2}</math> သည် <math>C</math> မှ <math>C</math> သို့သွားသော ဖန်တာ <math>T \circ T</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အောက်ပါ အခြေအနေများကို ပြည့်စုံစေရန် လိုအပ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ညီညွတ်မှု အခြေအနေများဟု ခေါ်သည်။ *သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ <math>T^{3} \to T</math> အဖြစ် <math>\mu \circ T\mu = \mu \circ \mu T</math> ။ ဤနေရာတွင် <math>T\mu</math> နှင့် <math>\mu T</math> တို့ကို အလျားလိုက် ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ <math>T \to T</math> အဖြစ် <math>\mu \circ T \eta = \mu \circ \eta T = 1_{T}</math> ။ ဤနေရာတွင် <math>1_{T}</math> သည် <math>T</math> မှ <math>T</math> သို့သွားသော ထပ်တူရ အသွင်ပြောင်းခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အဆိုပါ အခြေအနေများကို အောက်ပါ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများ (commutative diagrams) ကို အသုံးပြု၍ ပြန်လည်ရေးသားနိုင်သည်။ {|style="margin:1em auto;" | [[Image:Coherence law for the multiplication of a monad.svg|center|150px|class=skin-invert]] | {{spaces|12}} | [[Image:Coherence law for the unit of a monad.svg|center|150px|class=skin-invert]] |} <math>T\mu</math> နှင့် <math>\mu T</math> သင်္ကေတများ၏ ရှင်းလင်းချက်အတွက် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] ဆောင်းပါးကို ကြည့်ပါ။ သို့မဟုတ် ၎င်းသဘောတရားများကို အသုံးမပြုထားသော အောက်ပါ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို ကြည့်ပါ။ {|style="margin:1em auto;" | [[Image:Monad multiplication explicit.svg|class=skin-invert]] | {{spaces|12}} | [[Image:Monad unit explicit.svg|class=skin-invert]] |} အကယ်၍ <math>\mu</math> ကို မိုနွိုက်၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုအဖြစ် မှတ်ယူမည်ဆိုပါက ပထမ နဂိုမှန်အဆိုသည် မိုနွိုက်များရှိ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ဆင်တူသည်။ ထို့ပြင် ဒုတိယ နဂိုမှန်အဆိုသည် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းနှင့် ဆင်တူသည်။ === မှတ်ချက် (Remark) === ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနက်များကို ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် မိုနက်တစ်ခု မဖြစ်စေပါ။ ဥပမာအားဖြင့် ပါဝါအစု ဖန်တာနှစ်ထပ် <math>\mathcal{P} \circ \mathcal{P}</math> သည် မည်သည့် မိုနက်တည်ဆောက်ပုံကိုမျှ လက်ခံနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ <ref>{{Citation |last1=Klin |first1=Bartek |last2=Salamanca |first2=Julian |title=Iterated Covariant Powerset is not a Monad |journal=[[Electronic Notes in Theoretical Computer Science]] |year=2018 |volume=341 |pages=261–276 |doi=10.1016/j.entcs.2018.11.013 |doi-access=free}}</ref> === ဒွန်တွဲမိုနက်များ (Comonads) === ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ဒွန်တွဲ (categorical dual) အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်သည် ဒွန်တွဲမိုနက် (comonad) ၏ ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ဒွန်တွဲသုံးခုတွဲ (cotriple) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ အလွယ်တကူ ဆိုရသော် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုအတွက် ဒွန်တွဲမိုနက်တစ်ခုသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category) <math>C^{\mathrm{op}}</math> အတွက် မိုနက်တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် <math>C</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်ဆီသို့ သွားသော ဖန်တာ <math>U</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၎င်းတွင် အထက်ပါ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များရှိ မြားများအားလုံးကို ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းမှ ရရှိလာသော ဒွန်တွဲယူနစ် (counit) နှင့် ဒွန်တွဲမြှောက်ခြင်း (comultiplication) တို့အတွက် နဂိုမှန်အဆိုများစုစည်း ပါဝင်သည်။ မိုနက်နှင့် မိုနွိုက်တို့ ဆက်စပ်မှုသည် ဒွန်တွဲမိုနက်နှင့် ဒွန်တွဲမိုနွိုက်များ (comonoids) တို့၏ ဆက်စပ်မှုနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ အစုတိုင်းသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ဒွန်တွဲမိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်နေသောကြောင့် ဒွန်တွဲမိုနွိုက်များသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) တွင် မိုနွိုက်များလောက် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှု မရှိကြပေ။ သို့ရာတွင် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ ပုံမှန် တန်ဆာ မြှောက်လဒ် (tensor product) နှင့် ဒွန်တွဲမိုနွိုက်များသည် အရေးကြီးပြီး ၎င်းတို့ကို ဒွန်တွဲအက္ခရာသင်္ချာများ (coalgebras) ဟူသော အမည်ဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လေ့လာကြသည်။ == ဝေါဟာရသမိုင်းကြောင်း (Terminological history) == မိုနက် သဘောတရားကို ရော်ဂျာ ဂေါ့ဒ်မန့် (Roger Godement) က ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် "စံတည်ဆောက်ပုံ" (standard construction) ဟူသော အမည်ဖြင့် တီထွင်ခဲ့သည်။ မိုနက်ကို ဒွန်တွဲစံတည်ဆောက်ပုံ (dual standard construction)၊ သုံးခုတွဲ (triple)၊ မိုနွိုက် (monoid) နှင့် သုံးပွင့်ဆိုင် (triad) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။{{Sfn|MacLane|1978|p=138}} မိုနက် ဟူသော ဝေါဟာရကို ဂျင်း ဘန်နာဘူ (Jean Bénabou) က ၁၉၆၇ ခုနှစ် နောက်ဆုံးထား၍ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |last=Bénabou |first=Jean |title=Reports of the Midwest Category Seminar |chapter=Introduction to bicategories |date=1967 |editor-last=Bénabou |editor-first=J. |editor2-last=Davis |editor2-first=R. |editor3-last=Dold |editor3-first=A. |editor4-last=Isbell |editor4-first=J. |editor5-last=MacLane |editor5-first=S. |editor6-last=Oberst |editor6-first=U. |editor7-last=Roos |editor7-first=J. -E. |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/BFb0074299 |series=Lecture Notes in Mathematics |volume=47 |language=en |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=1–77 |doi=10.1007/BFb0074299 |isbn=978-3-540-35545-8}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-04-04 |title=RE: Monads |url=http://article.gmane.org/gmane.science.mathematics.categories/225/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326175332/http://article.gmane.org/gmane.science.mathematics.categories/225/match= |archive-date=2015-03-26 |website=[[Gmane]]}}</ref> == ဥပမာများ (Examples) == === ထပ်တူရ (Identity) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရ ဖန်တာ (identity functor) သည် မိုနက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မြှောက်ခြင်းနှင့် ယူနစ်တို့သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများအပေါ်ရှိ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity function) ပင် ဖြစ်သည်။ === ပါဝါအစု မိုနက် (The power set monad) === ပါဝါအစု မိုနက် <math>\mathcal{P}</math> သည် <math>\mathbf{Set}</math> ကတ်တဂိုရီအပေါ်ရှိ မိုနက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အစု <math>A</math> တစ်ခုအတွက် <math>T(A)</math> သည် <math>A</math> ၏ ပါဝါအစု (power set) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် ဖန်ရှင် <math>f \colon A \to B</math> တစ်ခုအတွက် <math>T(f)</math> သည် <math>f</math> အောက်ရှိ တိုက်ရိုက်ပုံရိပ်များကို (direct images) ရယူခြင်းဖြင့် လှုံ့ဆော်ခံရသော ပါဝါအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အစု <math>A</math> တိုင်းအတွက် <math>a\in A</math> တိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton) <math>\{a\}</math> သို့ သတ်မှတ်ပေးသော ပုံဖော်မှု <math>\eta_{A} \colon A \to T(A)</math> ရှိသည်။ ဖန်ရှင် <math>\mu_{A} \colon T(T(A)) \to T(A)</math> သည် အစုများပါဝင်သော အစုတစ်ခုကို ၎င်း၏ ပေါင်းစပ်စု (union) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည်။ ဤအချက်အလက်များသည် မိုနက်တစ်ခုကို ဖော်ပြသည်။ === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော မိုနက်များ (Monads arising from adjunctions) === မည်သည့် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) မဆို <math>F: C \rightleftarrows D : G</math> သည် <math>C</math> အပေါ်ရှိ မိုနက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤတည်ဆောက်ပုံသည် အောက်ပါအတိုင်း အလုပ်လုပ်သည်။ အန်ဒိုဖန်တာမှာ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ *<math>T = G \circ F</math> ထိုအန်ဒိုဖန်တာသည် မိုနက်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အလွယ်တကူ သိမြင်နိုင်သည်။ ယင်းတွင် ယူနစ် ပုံဖော်မှုသည် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ယူနစ်ပုံဖော်မှု <math>\operatorname{id}_C \to G \circ F</math> မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ မြှောက်ခြင်း ပုံဖော်မှုကို တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဒွန်တွဲယူနစ် (counit) ပုံဖော်မှုကို အသုံးပြု၍ အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်ထားသည်။ *<math>T^2 = G \circ F \circ G \circ F \xrightarrow{G \circ \text{counit} \circ F} G \circ F = T</math> မည်သည့် မိုနက်ကိုမဆို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-မိုး ကတ်တဂိုရီ (Eilenberg–Moore category) <math>C^T</math> (<math>T</math>-အက္ခရာသင်္ချာများ၏ ကတ်တဂိုရီ) ကို အသုံးပြု၍ ဖန်တာများ၏ ထင်ရှားသော တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းတစ်ခုအဖြစ် တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref>{{Cite web|last=Riehl|first=Emily|author-link=Emily Riehl|title=Category Theory in Context |url=https://math.jhu.edu/%7Eeriehl/context.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405153806/https://math.jhu.edu/%7Eeriehl/context.pdf|archive-date=5 Apr 2021|page=162}}</ref> ==== ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် ပြုလုပ်ခြင်း (Double dualization) ==== ကိန်းသေ ဖီးလ်ဒ် (field) <math>k</math> တစ်ခုအတွက် ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dualization) မိုနက်သည် အောက်ပါ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ *<math>(-)^* : \mathbf{Vect}_k \rightleftarrows \mathbf{Vect}_k^{op} : (-)^*</math> အဆိုပါ ဖန်တာနှစ်ခုစလုံးသည် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) <math>V</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း (dual vector space) <math>V^* := \operatorname{Hom}(V, k)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ၎င်းနှင့်သက်ဆိုင်သော မိုနက်သည် ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> ကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) <math>V^{}</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဤမိုနက်ကို Kock (1970) က ပိုမိုယေဘုယျကျသော အခြေအနေများတွင် ဆွေးနွေးထားသည်။ ==== တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများအပေါ်ရှိ အပိတ်အော်ပရေတာများ (Closure operators on partially ordered sets) ==== တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများ (partially ordered sets) <math>(P, \le)</math> မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကတ်တဂိုရီများ ကိုစဉ်းစားကြည့်ပါ။ ယင်းအစုများတွင် <math>x \le y</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေတွင် (if and only if) <math>x</math> မှ <math>y</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသာ ရှိသည်။ ထိုသို့သော အစုများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကတ်တဂိုရီများအတွက် ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းမှုသည် များစွာပိုမိုရိုးရှင်းလာသည်။ တွဲဖက် စုံတွဲများသည် ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက်များ (Galois connections) ဖြစ်ကြပြီး မိုနက်များသည် အပိတ်အော်ပရေတာများ (closure operators) ဖြစ်ကြသည်။ ==== လွတ်လပ်သော-မေ့လျော့ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (Free-forgetful adjunctions) ==== ဥပမာအားဖြင့် <math>U</math> သည် အုပ်စုများ၏ <math>Grp</math> ကတ်တဂိုရီမှ အစုများ၏ <math>Set</math> ကတ်တဂိုရီသို့ သွားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ (forgetful functor) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>\mathfrak{F}</math> သည် အစုများ၏ ကတ်တဂိုရီမှ အုပ်စုများ၏ ကတ်တဂိုရီသို့ သွားသော လွတ်လပ်သည့် အုပ်စု (free group) ဖန်တာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>\mathfrak{F}</math> သည် <math>U</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) ဖြစ်သည်။ ဤတွင် သက်ဆိုင်ရာ မိုနက် <math>T = U \circ \mathfrak{F}</math> သည် အစု <math>X</math> ကို ရယူပြီး လွတ်လပ်သည့် အုပ်စု <math>\mathrm{F}(X)</math> ၏ အခြေခံအစု (underlying set) ကို ပြန်လည်ပေးပို့သည်။ ဤမိုနက်၏ ယူနစ် ပုံဖော်မှုသည် မည်သည့်အစု <math>X</math> ကိုမဆို <math>\mathrm{F}(X)</math> အစုအတွင်းသို့ သဘာဝကျကျ အလျား ၁ ရှိသော စကားလုံးတန်းများ (strings) အဖြစ် ထည့်သွင်းပေးသော *<math>X \to T(X)</math> ပုံဖော်မှုများဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ထို့အပြင် ဤမိုနက်၏ မြှောက်ခြင်းသည် သဘာဝကျ စာသားပေါင်းစည်းမှု (concatenation) သို့မဟုတ် စကားလုံးတန်းများပါသော စကားလုံးတန်းများ (strings of strings) ကို ပြန့်ကားခြင်း (flattening) ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော *<math>T(T(X)) \to T(X)</math> ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) နှစ်ခုနှင့် ညီမျှသည်။ လွတ်လပ်သော အုပ်စုများအကြောင်း အထက်ပါဥပမာကို စကြဝဠာ အက္ခရာသင်္ချာ (universal algebra) ရှိ အက္ခရာသင်္ချာ မျိုးကွဲတစ်ခုအနေဖြင့် မည်သည့် အက္ခရာသင်္ချာ အမျိုးအစားသို့မဆို ယေဘုယျပြုနိုင်သည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤသို့သော အက္ခရာသင်္ချာ အမျိုးအစားတိုင်းသည် အစုများ၏ ကတ်တဂိုရီအပေါ်တွင် မိုနက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အရေးကြီးသည်မှာ အက္ခရာသင်္ချာ အမျိုးအစားကို မိုနက်မှတစ်ဆင့် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-မိုး အက္ခရာသင်္ချာများ၏ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအနေဖြင့် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည်။ သို့ဖြစ်၍ မိုနက်များကို စကြဝဠာ အက္ခရာသင်္ချာ မျိုးကွဲများအား ယေဘုယျပြုခြင်းအဖြစ်လည်း ရှုမြင်နိုင်သည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အခြားမိုနက်တစ်ခုမှာ <math>T</math> သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ ကတ်တဂိုရီအပေါ်ရှိ အန်ဒိုဖန်တာ ဖြစ်နေသောအခါတွင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> ကို ၎င်း၏ တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာ (tensor algebra) <math>T(V)</math> သို့ ပုံဖော်ပေးပြီး မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများကို (linear maps) ၎င်းတို့၏ တန်ဆာ မြှောက်လဒ် (tensor product) သို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ ထိုအခါ <math>V</math> ကို ၎င်း၏ တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခြင်းနှင့် (embedding) သက်ဆိုင်သော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထို့အပြင် တန်ဆာ မြှောက်လဒ်များအားလုံးကို ရိုးရှင်းစွာ ဖြန့်ထုတ်ခြင်းဖြင့် ရရှိလာသော <math>T(T(V))</math> မှ <math>T(V)</math> သို့ ပုံဖော်မှုနှင့် သက်ဆိုင်သည့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း တစ်ခုကိုလည်း ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== {{refend}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] [[Category:ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]] ece2rvqt48e0tv08l43ql9iwlu3z7nn 0 286785 1037908 1037380 2026-06-13T11:21:56Z Mkant00 135890 1037908 wikitext text/x-wiki ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) တွင် '''မိုနွိုက်''' (monoid) ဆိုသည်မှာ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို [[အစု]] (set) တစ်ခု၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခုတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) အစုကို မြှောက်ခြင်း (multiplication) တွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင်အဖြစ် ကိန်း ၁ ကို အသုံးပြုထားခြင်းသည် မိုနွိုက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အစုဝင်တိုင်းကို ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) မိုနွိုက်တစ်ခုကို [[အုပ်စု_(သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group) ဟု ခေါ်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (definition) == မိုနွိုက်တစ်ခုဆိုသည်မှာ သုံးခုတွဲ (triple) <math>\left(M, *, e\right)</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို [[အစု]] <math>M</math> ၊ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) : <math>* \colon M\times M\to M,\quad (a,b)\mapsto a*b</math> နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် <math>e\in M</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအစုဝင်သည် အဆိုပါတွက်ချက်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများကို ပြည့်စုံစေရမည်။ #တွက်ချက်မှု၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ: <math>\forall a,b,c\in M\colon\ (ab)c=a(bc)</math> #<math>e</math> သည် ထပ်တူရအစုဝင် ဖြစ်ခြင်း: <math>\forall a\in M\colon\ ea=ae=a</math> သို့ဖြစ်၍ မိုနွိုက်တစ်ခုဆိုသည်မှာ ထပ်တူရအစုဝင်ပါရှိသော ဆီမီးအုပ်စု (semigroup) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မိုနွိုက်တစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဗလာအစု (empty set) ဘယ်သောအခါမျှ မဖြစ်နိုင်ပါ။ === မှတ်ချက်များ (Remarks) === မိုနွိုက်တစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ဤအချက်ကို သက်သေပြရန်အတွက် မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်း ထပ်တူရအစုဝင် နှစ်ခုအဖြစ် <math>e</math> နှင့် <math>e'</math> တို့ တည်ရှိသည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ <math>e'</math> သည် ထပ်တူရအစုဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို <math>e</math> နှင့် တွက်ချက်ရာတွင် <math>e</math> ကိုသာ ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>ee' = e</math> ဖြစ်သည်။ ထို့အတူပင် <math>e</math> သည်လည်း ထပ်တူရအစုဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို <math>e'</math> နှင့် တွက်ချက်ရာတွင် <math>e'</math> ကိုသာ ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>ee' = e'</math> ဖြစ်သည်။ ဤအချက်များကို ပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါ <math>e = e'</math> ဟူ၍ တိုက်ရိုက် ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>*</math> အတွက် အစက်သင်္ကေတ <math>\,\!\cdot</math> ကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး ယင်းကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ မိုနွိုက် (multiplicative monoid) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုအခါ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ယူနစ်အစုဝင် (unit element) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး သင်္ကေတ <math>1</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ သာမန်မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုများတွင် ပြုလုပ်လေ့ရှိသကဲ့သို့ အခြေအနေအတော်များများတွင် ဤအစက်သင်္ကေတကို ချန်လှပ်ထားနိုင်သည်။ တွက်ချက်မှု <math>*</math> အတွက် အပေါင်းသင်္ကေတ <math>+</math> ကို အသုံးပြု၍ မိုနွိုက်တစ်ခုကို အပေါင်းနည်းဖြင့်လည်း ရေးသားဖော်ပြနိုင်သည်။ ထိုအခါ ထပ်တူရအစုဝင်ကို သုညအစုဝင် (zero element) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး သင်္ကေတ <math>0</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ အပေါင်းနည်းဖြင့် ရေးသားထားသော မိုနွိုက်များသည် များသောအားဖြင့် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ (commutative property) ရှိကြသည်။ == ယေဘုယျ ဂုဏ်သတ္တိများ (Generalised Properties) == မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင်များဖြစ်သော <math>x_1, \dots, x_n</math> တို့၏ မြှောက်လဒ်ကို ဆင့်ကဲနည်း (inductive method) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် ကိန်းပြည့် <math>n > 1</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\prod_{v=1}^n x_v = x_1 \cdots x_n = (x_1 \cdots x_{n-1})x_n</math> အစုဝင် လုံးဝမပါဝင်သော ဗလာမြှောက်လဒ် (empty product) ကိုမူ ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> နှင့် ညီမျှသည်ဟု သတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\prod_{v=1}^0 x_v = e</math> ဖြစ်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခု၏ အစုဝင် <math>x_i</math> များအတွက် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိကို ယေဘုယျအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ပုံသေနည်းထုတ်နိုင်သည်။ မည်သည့်ကိန်းပြည့် <math>m \ge 1</math> နှင့် <math>n \ge 1</math> အတွက်မဆို မြှောက်လဒ်သည် အောက်ပါနိယာမနှင့် ကိုက်ညီရမည်။ *<math>\prod_{\mu=1}^m x_\mu \cdot \prod_{v=1}^n x_{m+v} = \prod_{v=1}^{m+n} x_v</math> ဤအချက်အရ မြှောက်လဒ်တစ်ခုအတွင်း [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]များကို မိမိအလိုရှိသလို နေရာချထားနိုင်ပြီး တန်ဖိုးပြောင်းလဲသွားမည်မဟုတ်ကြောင်း သိနိုင်သည်။ ဘယ်ဘက်ခြမ်းရှိ ဒုတိယမြှောက်ဖော်ကိန်းကို <math>\prod_{m+1}^{m+n} x_v</math> ဟုလည်း အခြားသင်္ကေတတစ်ခုအနေဖြင့် ရေးသားနိုင်သည်။ အဆိုပါ ယေဘုယျဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိအတွက် သက်သေပြချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် တိုက်ရိုက်တွက်ချက်နိုင်သည်။ အစုနှစ်ခု <math>S</math> နှင့် <math>T</math> တို့ကြားတွင် တွက်ချက်မှုများကို <math>S \times S \to S</math> နှင့် <math>S \times T \to T</math> ဟူ၍ အသီးသီး သတ်မှတ်ထားသည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ မည်သည့် <math>x, y \in S</math> နှင့် <math>z \in T</math> အတွက်မဆို <math>(xy)z = x(yz)</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်ပါက ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မတူညီသောအစုများအတွက် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ တွက်ချက်မှုတစ်ခုတွင် <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့ကို မည်သည့်အစီအစဉ်ဖြင့် တွက်ချက်စေကာမူ တန်ဖိုးတူညီနေပါက ၎င်းကို ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ (commutative property) ရှိသည်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သင်္ကေတအားဖြင့် <math>xy = yx</math> ဟု ရေးသားနိုင်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခု၏ တွက်ချက်မှုသည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံနေပါက ထိုမိုနွိုက်ကို ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) သို့မဟုတ် အဘီလီယန် မိုနွိုက် (abelian monoid) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုသည် ဖလှယ်ရမိုနွိုက်ဖြစ်ပါက ၎င်း၏မြှောက်လဒ်များတွင် ပါဝင်သောကိန်းများကို နေရာအစီအစဉ်ပြောင်းလဲသော်လည်း တန်ဖိုးပြောင်းလဲမည်မဟုတ်ပါ။ ဤအချက်ကို သက်သေပြရန် ကိန်းပြည့်အစု <math>\{1, \dots, n\}</math> အပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော [[ဘိုင်ဂျက်တစ်_ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) <math>\psi</math> တစ်ခုရှိသည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ <math>\prod_{v=1}^n x_{\psi(v)} = \prod_{v=1}^n x_v</math> ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရမည်။ ဤအဆိုကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>n=1</math> အတွက် မှန်ကန်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ <math>n-1</math> အတွက် မှန်ကန်သည်ဟု ယူဆပါမည်။ <math>\psi(k) = n</math> ဖြစ်စေမည့် ကိန်းပြည့် <math>k</math> တစ်ခုကို ရွေးချယ်ပါ။ ထို့နောက် မြှောက်လဒ်ကို <math>\prod_1^{k-1} x_{\psi(v)} \cdot x_{\psi(k)} \cdot \prod_1^{n-k} x_{\psi(k+v)}</math> ဟု ခွဲခြမ်းနိုင်သည်။ မြှောက်ဖော်ကိန်း <math>x_{\psi(k)}</math> ကို အနောက်သို့ ရွှေ့လိုက်သောအခါ <math>\prod_1^{k-1} x_{\psi(v)} \cdot \prod_1^{n-k} x_{\psi(k+v)} \cdot x_{\psi(k)}</math> ဟု ဖြစ်လာမည်။ ထို့နောက် <math>\{1, \dots, n-1\}</math> အပေါ်တွင် ပုံဖော်မှု <math>\varphi</math> ကို <math>v < k</math> အတွက် <math>\varphi(v) = \psi(v)</math> နှင့် <math>v \ge k</math> အတွက် <math>\varphi(v) = \psi(v+1)</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ ၎င်းကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>\prod_1^{n-1} x_{\varphi(v)} \cdot x_n</math> ဟူ၍ ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ယူဆချက်အရ ပထမကိန်း <math>n-1</math> လုံး၏ မြှောက်လဒ်သည် <math>x_1 \cdots x_{n-1}</math> နှင့် ညီမျှသောကြောင့် စုစုပေါင်းမြှောက်လဒ်သည် <math>x_1 \cdots x_n</math> ဖြစ်လာသည်။ အညွှန်းအစု (index set) <math>I</math> တစ်ခုအတွင်းရှိ အဆုံးရှိသောအစုဝင် အနည်းငယ်မှလွဲ၍ ကျန်အစုဝင်အားလုံးအတွက် အခြေအနေတစ်ခု မှန်ကန်နေပါက ၎င်းကို အားလုံးနီးပါး (almost all) မှန်ကန်သည်ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ဤသဘောတရားကို အသုံးပြု၍ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော အညွှန်းအစုများအတွက် မြှောက်လဒ်ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ဖလှယ်ရမိုနွိုက် <math>G</math> နှင့် အညွှန်းအစု <math>I</math> တို့ကြားတွင် ပုံဖော်မှု <math>f: I \to G</math> ရှိသည်ဟု ယူဆပါ။ ၎င်းပုံဖော်မှုတွင် <math>i</math> အားလုံးနီးပါးအတွက် <math>f(i) = e</math> ဖြစ်ရမည်။ ထို့နောက် <math>f(i) \neq e</math> ဖြစ်စေမည့် အဆုံးရှိ အစုပိုင်းကို <math>I_0</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ ထိုအခါ အညွှန်းအစု <math>I</math> တစ်ခုလုံးအတွက် မြှောက်လဒ်သည် <math>I_0</math> အတွက် မြှောက်လဒ်နှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\prod_{i \in I} f(i) = \prod_{i \in I_0} f(i)</math> ဟု ရေးသားနိုင်သည်။ ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသောကြောင့် ညာဘက်ခြမ်းရှိ မြှောက်လဒ်ကို မည်သည့်အစီအစဉ်ဖြင့်မဆို မြှောက်နိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>I_0</math> သည် ဗလာအစုဖြစ်နေပါက ထိုမြှောက်လဒ်ကို ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> နှင့် ညီမျှသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ တွက်ချက်မှုများကို အပေါင်းနည်းဖြင့် ရေးသားသောအခါ မြှောက်လဒ်သင်္ကေတ <math>\prod</math> အစား ပေါင်းလဒ်သင်္ကေတ <math>\sum</math> ကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုရမည်။ အညွှန်းအစု နှစ်ခုဖြစ်သော <math>I</math> နှင့် <math>J</math> တို့မှ ဖလှယ်ရမိုနွိုက်တစ်ခုသို့ ပုံဖော်ထားသော <math>f: I \times J \to G</math> ရှိသည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ၎င်းပုံဖော်မှုသည် အတွဲ <math>(i, j)</math> အားလုံးနီးပါးအတွက် တန်ဖိုး <math>e</math> ကို ရရှိစေရမည်။ ဤအခြေအနေတွင် နှစ်ထပ်မြှောက်လဒ်များကို အချင်းချင်း ဖလှယ်နိုင်သည်။ သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\prod_{i \in I} \left[ \prod_{j \in J} f(i, j) \right] = \prod_{j \in J} \left[ \prod_{i \in I} f(i, j) \right]</math> ဖြစ်သည်။ === ထပ်ကိန်းများနှင့် အစုပိုင်းမြှောက်လဒ်များ (Powers and Products of Subsets) === မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုကို ၎င်းကိုယ်တိုင်နှင့် ထပ်တလဲလဲ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ထပ်ကိန်းများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ မိုနွိုက် <math>G</math> ၏ အစုဝင် <math>x</math> နှင့် ကိန်းပြည့် <math>n \ge 0</math> တို့အတွက် <math>x</math> ၏ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ထပ်ကိန်းကို <math>x^n = \prod_1^n x</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>x^0 = e</math> ဖြစ်ပြီး <math>x^1 = x</math> ဖြစ်ကာ <math>x^2 = xx</math> စသည်ဖြင့် အသီးသီး မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထပ်ကိန်းများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများအနေဖြင့် ကိန်းပြည့် <math>n, m \ge 0</math> များအတွက် <math>x^{(n+m)} = x^n x^m</math> နှင့် <math>(x^n)^m = x^{nm}</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်များ မှန်ကန်သည်။ ထို့အပြင် အစုဝင် <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့သည် ဖလှယ်၍ရပါက <math>(xy)^n = x^n y^n</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်ပါ ထပ်မံမှန်ကန်မည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိများကို ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိတို့မှတစ်ဆင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင်များကိုသာမက အစုပိုင်း (subset) များကိုပါ မြှောက်နိုင်သည်။ မိုနွိုက် <math>G</math> ၏ အစုပိုင်းများဖြစ်သော <math>S</math> နှင့် <math>S'</math> တို့၏ မြှောက်လဒ် <math>SS'</math> ဆိုသည်မှာ <math>x \in S</math> နှင့် <math>y \in S'</math> ဖြစ်သော <math>xy</math> အစုဝင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် အစုပိုင်းဖြစ်သည်။ အဆုံးရှိသော အစုပိုင်းအရေအတွက်အတွက်လည်း မြှောက်လဒ်ကို ဆင့်ကဲနည်းဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အစုပိုင်းမြှောက်လဒ်များတွင်လည်း <math>(SS')S'' = S(S'S'')</math> ဟူ၍ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ အကယ်၍ <math>x</math> သည် <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>xS</math> ဆိုသည်မှာ <math>y \in S</math> ဖြစ်သော <math>xy</math> များအားလုံးပါဝင်သည့် အစုကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းသည် <math>\{x\}S</math> နှင့် သဘောတရား အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ == ဥပမာများနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာများ (Examples and Counterexamples) == {| border="0" cellspacing="5" | <math>\left(\mathbb{N}_0, +, 0\right) </math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ |----- | <math>(\mathbb{N}, \cdot, 1)</math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>(\mathbb{N}_0, +, 0, \cdot, 1)</math> သည် ဆီမီးကွင်း (semiring) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ |----- | <math>(\mathbb{Z}, +, 0) </math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေါင်းခြင်းတွက်ချက်မှု တပ်ဆင်ထားသော ကိန်းပြည့်များ (integers) အစု ဖြစ်သည်။ |----- | <math>(\mathbb{Z}, -, 0) </math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု '''မဟုတ်ပါ'''။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နှုတ်ခြင်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ မရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ |----- | <math>\left(\mathbb{R}^{n\times n}, \cdot, I_n\right)</math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပုံမှန် မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်း (matrix multiplication) နှင့် ထပ်တူရကိန်းအုံ (identity matrix) <math>I_n</math> တပ်ဆင်ထားသော ကိန်းစစ် <math>n\!\times\!n\!\ </math> ကိန်းအုံများအစု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>n \ge 2</math> အတွက် ဖလှယ်၍မရသော မိုနွိုက် ဖြစ်သည်။ |----- | <math>\left(\mathbb{R}^3, \times, \vec{0}\right)</math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု '''မဟုတ်ပါ'''။ ပထမအကြောင်းရင်းမှာ ဗက်တာမြှောက်လဒ် (vector product) တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ မပြည့်စုံသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သင်္ကေတ <math>e_i</math> ကို <math>i</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ဗက်တာ (unit vector) ဟု သတ်မှတ်လျှင် <math>(e_1 \times e_1)\times e_2 = \vec{0}</math> ဖြစ်သော်လည်း <math>e_1 \times (e_1 \times e_2) = -e_2</math> ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအကြောင်းရင်းမှာ ထပ်တူရအစုဝင်အဖြစ် ယူဆထားသော <math>\vec{0}</math> သည် မှားယွင်းနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မည်သည့်ဗက်တာ <math>\vec{a}</math> နှင့်မဆို မြှောက်ရာတွင် <math>\vec{a} \times \vec{0} = \vec{0}</math> သာဖြစ်ပြီး <math>\vec{a}</math> ကို ပြန်မရသောကြောင့် ၎င်းသည် ထပ်တူရအစုဝင်မဟုတ်ဘဲ စုပ်ယူအစုဝင် (absorbing element) သာဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် <math>\mathbb{R}^3</math> ၏ ဗက်တာမြှောက်လဒ် တွက်ချက်မှုအတွက် ထပ်တူရအစုဝင် လုံးဝမရှိပါ။ |----- | <math>(n\mathbb{Z},+,0)</math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေါင်းခြင်းတွက်ချက်မှု ရှိသော ကိန်းပြည့် <math>n</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အစု ဖြစ်ပြီး အုပ်စု (group) တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ |----- | <math>\left(\mathbb{Q}_+,+,0\right)</math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေါင်းခြင်းတွက်ချက်မှု ရှိသော အနုတ်မဟုတ်သော ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (non-negative rational numbers) အစု ဖြစ်သည်။ |----- | <math>(\mathbb{Q}_+^*,\cdot,1)</math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ရှိသော အပေါင်း ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (positive rational numbers) အစု ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>(\mathbb{Q}_+,+,0,\cdot,1)</math> သည် ဆီမီးကွင်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ဆီမီးဖီးလ်ဒ် (semifield) တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ |----- | <math>(\mathbb{Q}^*_+, \div, 1)</math> | သည် မိုနွိုက်တစ်ခု '''မဟုတ်ပါ'''။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စားခြင်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ မရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ |----- | <math>\left(\mathcal{P}(X),\cap,X\right)</math> | သည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ထပ်တူပိုင်းအစု တွက်ချက်မှု (intersection operation) ပါဝင်သော အစု <math>X</math> ၏ ပါဝါအစု (power set) ဖြစ်သည်။ |----- | <math>(\Sigma^*,\cdot,\varepsilon)</math> | သည် စကားလုံးမိုနွိုက် (word monoid) ဟု ခေါ်သော မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အက္ခရာစဉ် (alphabet) <math>\Sigma</math> ပေါ်ရှိ စကားလုံးများသည် စာသားပေါင်းစည်းမှု (concatenation) <math>\cdot</math> နှင့် ဗလာစကားလုံး (empty word) <math>\varepsilon</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ |- |<math>(\operatorname{End}_{\mathtt C}(A),\circ,\operatorname{id}_A) </math> |သည် မည်သည့် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) <math>\mathtt {C}</math> တွင်မဆို ပါဝင်သော အရာဝတ္ထု <math>A</math> ၏ [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် <math>A {\longrightarrow} A</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မိုနွိုက်တိုင်းကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]တစ်ခုအဖြစ် ဤသို့ ရှုမြင်နိုင်သည်။ |} ကျစ်လျစ်၍ ဆက်စပ်နေသော မျက်နှာပြင်များ (compact connected surfaces) ၏ ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် အတန်းအစားများ (homeomorphism classes) ပါဝင်သော အစု <math>M</math> ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ မျက်နှာပြင်နှစ်ခုမှ အချပ်ငယ် (small disc) များကို ဖြတ်ထုတ်၍ ၎င်းတို့၏ နယ်နိမိတ် (boundary) များကို ဆက်ကပ်ခြင်းဖြင့် ဆက်စပ်ပေါင်းလဒ် (connected sum) ဟုခေါ်သော တွက်ချက်မှုကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\sigma + \sigma'</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ဤတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အစု <math>M</math> သည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဤမိုနွိုက်အတွက် ထပ်တူရအစုဝင်မှာ သာမန် 2-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (2-sphere) ၏ အတန်းအစားဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် <math>M</math> ထဲရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>\sigma</math> ကိုမဆို <math>\sigma = n\tau + m\pi</math> ဟူ၍ ပုံစံတစ်မျိုးတည်းဖြင့်သာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>n \ge 0</math> သည် ကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>m</math> သည် <math>0, 1, 2</math> တန်ဖိုးများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>\tau</math> သည် မုန့်လက်ကောက် (torus) ၏ အတန်းအစားဖြစ်ပြီး <math>\pi</math> သည် ပရိုဂျက်တစ် ပြင်ညီ (projective plane) ၏ အတန်းအစားဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကြားတွင် <math>3\pi = \tau + \pi</math> ဟူသော ဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက် ရှိသည်။ တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်အောက်ရှိ [[မော်ဂျူး]]များ၏ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] အတန်းအစားများနှင့် နှစ်ထပ်ကိန်းပုံစံများ၏ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများသည်လည်း သဘာဝအလျောက် ဖြစ်တည်နေသော မိုနွိုက်များ ဖြစ်ကြသည်။ == ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်များ == မိုနွိုက် <math>(M,,e)</math> တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>a \in M</math> တစ်ခုအတွက် :<math>ax = e = xa</math> ဖြစ်စေမည့် အစုဝင် <math>x \in M</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို <math>a</math> ကို ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင် (invertible element) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤအစုဝင် <math>x</math> သည် <math>a</math> အပေါ် မူတည်၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိပြီး ၎င်းကို <math>a</math> ၏ ပြောင်းပြန် အစုဝင် (inverse element) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု ကို မြှောက်ခြင်း သို့မဟုတ် အပေါင်းနည်းဖြင့် ရေးသားပါက ၎င်းပြောင်းပြန်အစုဝင်ကို သင်္ကေတ <math>\textstyle a^{-1}</math> သို့မဟုတ် <math>-a</math> ဖြင့် အသီးသီး ဖော်ပြသည်။ မိုနွိုက် <math>M</math> အတွင်းရှိ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် အစုသည် တွက်ချက်မှု <math>*</math> နှင့်ပတ်သက်၍ အုပ်စု (group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == မိုနွိုက်ပိုင်း (Submonoid) == မိုနွိုက် <math>G</math> ၏ အစုပိုင်း <math>H</math> တစ်ခုသည် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို ငုံထားပြီး တွက်ချက်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ပြည့်စုံနေပါက ၎င်းကို မိုနွိုက်ပိုင်း (submonoid) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိဆိုသည်မှာ မည်သည့် <math>x, y \in H</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ မြှောက်လဒ် <math>xy</math> သည်လည်း <math>H</math> ထဲတွင် ပါဝင်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မိုနွိုက်ပိုင်း <math>H</math> သည် မူလမိုနွိုက် <math>G</math> ၏ တွက်ချက်မှုကို အသုံးပြုထားသောကြောင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်သည်လည်း မိုနွိုက်တစ်ခု အဖြစ် ရပ်တည်နိုင်သည်။ * မိုနွိုက် <math>G</math> ၏ အစုဝင် <math>x</math> တစ်ခုအတွက် <math>n = 0, 1, \dots</math> ရှိသော ထပ်ကိန်းအစု <math>x^n</math> သည် <math>G</math> ၏ မိုနွိုက်ပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * အပေါင်းတွက်ချက်မှု တပ်ဆင်ထားသော သုညနှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbb{N}_0</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ * ဖလှယ်ရ[[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] <math>R</math> တစ်ခုအတွင်းရှိ မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ အစုပိုင်း <math>S</math> သည် မိုနွိုက်ပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအစုပိုင်းသည် ယူနစ်အစုဝင်ကို ငုံထားပြီး <math>x, y \in S</math> ဖြစ်တိုင်း <math>xy \in S</math> ဖြစ်သော အစုပိုင်းဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] 8u02q4v0xi5bipx3ubvizh0qfu20l8f 0 286794 1037926 1035319 2026-06-13T11:56:17Z Mkant00 135890 1037926 wikitext text/x-wiki ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (Homological algebra) ဟုခေါ်သော သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတွင် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (Exact sequence) ဟူသော သဘောတရားသည် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့အနက်မှ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ (Short exact sequences) သည် ပို၍ အရေးကြီးသည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) == [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (Category) တစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ (Objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms) ပါဝင်သော <math>A'\longrightarrow A\longrightarrow A''</math> ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်မည်။ အကယ်၍ <math>\mathrm{im}(A'\to A)=\ker(A\to A'')</math> ဖြစ်ခဲ့လျှင် ယင်းကိန်းစဉ်တန်းသည် <math>A</math> နေရာတွင် တိကျသည် (exact at the position <math>A</math>) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ မြား (Arrow) တစ်ခု၏ ပုံရိပ် (Image) သည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော နောက်ထပ်မြားတစ်ခု၏ ကာနယ် (Kernel) နှင့် ထပ်တူညီနေရမည်။ ပိုမိုရှည်လျားသော <math>A_1\longrightarrow A_2\longrightarrow A_3\longrightarrow A_4\longrightarrow A_5</math> ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုသည် <math>A_2</math>၊ <math>A_3</math> နှင့် <math>A_4</math> နေရာများတွင် တိကျနေမည်ဆိုပါက ယင်းကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုလုံးကို တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤသဘောတရားကို အခြားသော အတို သို့မဟုတ် အရှည် ကိန်းစဉ်တန်းများအတွက်လည်း အလားတူ မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် ကာနယ်နှင့် ပုံရိပ်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြနိုင်မှသာလျှင် သင့်လျော်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီများ (Abelian categories) အားလုံးသည် ဤအခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ၎င်းအပြင် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]များ (Groups) နှင့် အုပ်စု[[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (Group homomorphisms) ပါဝင်သည့် <math>Grp</math> ကတ်တဂိုရီကဲ့သို့သော အမျိုးအစားများသည်လည်း ဤအခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီသည်။ == ဥပမာများ (Examples) == <math>f\colon A' \to A</math> သည် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Abelian groups) ကြားရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Homomorphism) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>\operatorname{im}(A' \to A)= \operatorname{im}(f):=\{f(a') |a'\in A'\}</math> ဖြစ်လာမည်။ ထို့အတူ <math>\operatorname{ker}(A'\to A)=\operatorname{ker}(f):=\{a'|a'\in A', f(a')=0 \}</math> ဖြစ်လာမည်။ ထို့ကြောင့် <math>A'\overset{f}{\longrightarrow}A \overset{g}{\longrightarrow}A''</math> ကိန်းစဉ်တန်းသည် <math>\operatorname{im}(f)= \operatorname{ker}(g)</math> ဖြစ်မှသာလျှင် <math>A</math> နေရာတွင် တိကျမည် ဖြစ်သည်။ <math>0\longrightarrow A' \;\overset{f}{\longrightarrow} \; A</math> ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုသည် <math>f \colon A'\to A</math> က မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism) ဖြစ်မှသာလျှင် တိကျမည် ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေကို ချိတ်ပါသောမြား (Hooked arrow) အသုံးပြု၍ <math>A' \;\overset{f}{\hookrightarrow}\; A</math> ဟူ၍ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုဖြင့်လည်း ရေးသားနိုင်သည်။ <math>A\;\overset{g}{\longrightarrow} \; A''\longrightarrow 0</math> ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုသည် <math>g \colon A\to A''</math> က အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism) ဖြစ်မှသာလျှင် တိကျမည် ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေကို ခေါင်းနှစ်ခုပါသောမြား (Two-headed arrow) အသုံးပြု၍ <math>A \;\overset{g}{\twoheadrightarrow}\; A''</math> ဟူ၍ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုဖြင့်လည်း ရေးသားနိုင်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (Vector spaces)၊ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၊ [[မော်ဂျူး]]များ (Modules) အစရှိသည်တို့မှ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f\colon A\to B</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါအတိုင်း တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခု တည်ရှိသည်။ အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီ တစ်ခု၏ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းအတွက်လည်း အလားတူ မှတ်ယူနိုင်သည်။ *<math>0\longrightarrow\ker f\longrightarrow A\longrightarrow B\longrightarrow\mathrm{coker}\,f\longrightarrow0</math> သို့ရာတွင် <math>Grp</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌မူ <math>f</math> ၏ ပုံရိပ်သည် <math>B</math> အတွင်းရှိ မူမှန်အုပ်စုပိုင်း (Normal subgroup) ဖြစ်မှသာလျှင် <math>B</math> နေရာတွင် ကိန်းစဉ်တန်း တိကျမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အပေါင်းအခြေခံ ကတ်တဂိုရီ (Additive category) များဖြစ်သော်လည်း အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်သော အခြေအနေများတွင် တိကျမှု ရှိမည်ဟု အမြဲတမ်း တပ်အပ်မဆိုနိုင်ပါ။ အထက်ပါ ညီမျှခြင်းရှိ <math>\operatorname{coker} f</math> သည် <math>f</math> ၏ ကိုကာနယ် (Cokernel) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အုပ်စု <math>G</math> တစ်ခုအတွက် <math>Z(G)</math> ကို အုပ်စုဗဟို (Center) ဟု သတ်မှတ်မည်။ ထို့အတူ <math>\mathrm{Aut}\,G</math> ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စု (Automorphism group) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ <math>\mathrm{Inn}\,G</math> ကို အတွင်း အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Inner automorphisms) ၏ အုပ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>\mathrm{Out}\,G=\mathrm{Aut}\,G/\mathrm{Inn}\,G</math> ကို အပြင် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Outer automorphisms) ၏ အုပ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ ထိုအခါ အောက်ပါ ကိန်းစဉ်တန်းသည် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း ဖြစ်လာမည်။ *<math>1\longrightarrow Z(G)\longrightarrow G\longrightarrow\mathrm{Aut}\,G\longrightarrow\mathrm{Out}\,G\longrightarrow1</math> ဤနေရာတွင် အလယ်၌ရှိသော မြားကို အောက်ပါ ဆက်သွယ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ *<math>g\mapsto(h\mapsto ghg^{-1})\in\mathrm{Inn}\,G\subseteq\mathrm{Aut}\,G</math> == အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ (Short Exact Sequences) == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) === အောက်ပါ ပုံစံရှိသော တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းကို အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (Short exact sequence) ဟု ခေါ်သည်။ *<math>0\longrightarrow A'\longrightarrow A\longrightarrow A''\longrightarrow0</math> === ခွဲထွက်နေသော အတိုချုံး တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းများ (Split Short Exact Sequences) === အကယ်၍ <math>A\to A''</math> တွင် အပိုင်း (Section) တစ်ခု ရှိနေမည်ဆိုပါက ထိုအတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းသည် ခွဲထွက်သည် (Splits) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ သင်္ချာအခေါ်အဝေါ်အနေဖြင့် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ ခွဲထွက်ခြင်းကို (Split exact sequence) ဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ဤအချက်ကြောင့် <math>A'\to A</math> ၌ ရုပ်သိမ်းခြင်း (Retraction) ဂုဏ်သတ္တိ ရှိလာသည်။ ၎င်းအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ကိန်းစဉ်တန်းသည်လည်း တိကျမှု ရှိလာမည်။ *<math>0\longleftarrow A'\longleftarrow A\longleftarrow A''\longleftarrow 0</math> ဤကိန်းစဉ်တန်းများသည် အောက်ပါပုံစံများအဖြစ်သို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (Isomorphic) ဖြစ်သွားမည်။ *<math>0\longrightarrow A'\longrightarrow A'\oplus A''\longrightarrow A''\longrightarrow0</math> သို့မဟုတ် *<math>0\longleftarrow A'\longleftarrow A'\oplus A''\longleftarrow A''\longleftarrow 0</math> အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခု ခွဲထွက်သွားပါက <math>A''</math> မှ <math>A'</math> အပေါ်သို့ သက်ရောက်သည့် တွက်ချက်မှုတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထိုတွက်ချက်မှုအပေါ် အခြေခံ၍ <math>A</math> သည် <math>A'</math> နှင့် <math>A''</math> တို့၏ တစ်ပိုင်းတိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (Semidirect product) ဖြစ်လာသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbb{Z}/3\mathbb{Z}</math> ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic group) သည် <math>S_3</math> အချိုးညီအုပ်စု (Symmetric group) ၏ အုပ်စုပိုင်း (Subgroup) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအချက်မှနေ၍ အောက်ဖော်ပြပါ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ရရှိနိုင်သည်။ *<math>0\longrightarrow \mathbb{Z}/3\mathbb{Z}\longrightarrow S_3 \longrightarrow \mathbb{Z}/2\mathbb{Z}\longrightarrow0</math> <math>\mathbb{Z}/2\mathbb{Z}</math> အတွင်းရှိ ထပ်တူရအစုဝင် (Identity element) မဟုတ်သော အရာဝတ္ထုကို <math>S_3</math> အတွင်းရှိ အစီအစဉ်-၂ (Order 2) ရှိသော အစုဝင်တစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်လိုက်ခြင်းဖြင့် ခွဲထွက်မှုတစ်ခုကို ရရှိနိုင်သည်။ === ခွဲထွက်နေသော ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းများ (Split Long Exact Sequences) === ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းတိုင်းကို ကာနယ်များနှင့် ကိုကာနယ်များ ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများအဖြစ်သို့ ခွဲခြမ်းနိုင်သည်။ အကယ်၍ အောက်ကိန်းစဉ်တန်းသည် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>A_1\longrightarrow A_2\longrightarrow A_3\longrightarrow A_4\longrightarrow A_5</math> ထိုအခါ အောက်ပါညီမျှခြင်းကို သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *<math>Z_n:=\ker(A_n\to A_{n+1})=\mathrm{im}(A_{n-1}\to A_n)=\mathrm{coker}(A_{n-2}\to A_{n-1})</math> ဤသတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အောက်ပါ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများကို ရရှိလာမည်။ *<math>0\longrightarrow Z_n\longrightarrow A_n\longrightarrow Z_{n+1}\longrightarrow0</math> အကယ်၍ <math>A_*</math> သည် ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ် (Chain complex) တစ်ခုဖြစ်ပါက ဤအတိုချုံး ကိန်းစဉ်တန်းများအားလုံး၏ တိကျမှုသည် မူလရှည်လျားသော ကိန်းစဉ်တန်း၏ တိကျမှုနှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီနေမည် ဖြစ်သည်။ === တိုးချဲ့ချက်များ (Extensions) === အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း <math>0\longrightarrow A'\longrightarrow A\longrightarrow A''\longrightarrow0</math> ကို လေ့လာသည့်အခါ <math>A</math> ကို <math>A'</math> မှတစ်ဆင့် <math>A''</math> သို့ ပြုလုပ်ထားသော တိုးချဲ့ချက် (Extension) တစ်ခုဟုလည်း သုံးနှုန်းနိုင်သည်။ ဥပမာအနေဖြင့် <math>N</math> သည် <math>G</math> အုပ်စုအတွင်းရှိ မူမှန်အုပ်စုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>G/N</math> သည် စားလဒ်အုပ်စု (Quotient group) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ အောက်ဖော်ပြပါ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ရရှိနိုင်သည်။ *<math>0\longrightarrow N\longrightarrow G\longrightarrow G/N\longrightarrow0</math> အထက်ပါ ကိန်းစဉ်တန်းတွင် ဒုတိယမြောက်မြားသည် <math>N</math> ကို <math>G</math> အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding) ကို ပြသသည်။ တတိယမြောက်မြားသည် စားလဒ် ပုံဖော်မှု (Quotient map) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ထို့ကြောင့် <math>G</math> သည် <math>N</math> နှင့် <math>G/N</math> တို့၏ တိုးချဲ့ချက်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ <math>N</math> နှင့် <math>G/N</math> တို့၏ ဖြစ်နိုင်သမျှ တိုးချဲ့ချက် အားလုံးကို မည်သို့ ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်မည်နည်း ဟူသော မေးခွန်းကို ဆက်လက် စဉ်းစားနိုင်သည်။ ဤကဲ့သို့သော မေးခွန်းမျိုးများကို ကွင်းများ (Rings) ကတ်တဂိုရီ သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ထားသော ကွင်းတစ်ခုအပေါ် အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများတွင်လည်း တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဤလေ့လာမှုများမှတစ်ဆင့် <math>\operatorname{Ext}</math> သို့မဟုတ် အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Group cohomology) ကဲ့သို့သော အဆင့်မြင့် သင်္ချာသဘောတရားများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ == အညွှန်း == * [[Siegfried Bosch]]: ''Lineare Algebra''. Springer Verlag, 2008, ISBN 978-3-540-76437-3, S. 77–79. [[Category:ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ]] a7ey7razd40jvbqm5ly22elhhgl68mh 1037928 1037926 2026-06-13T11:57:24Z Mkant00 135890 1037928 wikitext text/x-wiki ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (Homological algebra) ဟုခေါ်သော သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတွင် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (Exact sequence) ဟူသော သဘောတရားသည် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့အနက်မှ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ (Short exact sequences) သည် ပို၍ အရေးကြီးသည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) == [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (Category) တစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ (Objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms) ပါဝင်သော <math>A'\longrightarrow A\longrightarrow A''</math> ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်မည်။ အကယ်၍ <math>\mathrm{im}(A'\to A)=\ker(A\to A'')</math> ဖြစ်ခဲ့လျှင် ယင်းကိန်းစဉ်တန်းသည် <math>A</math> နေရာတွင် တိကျသည် (exact at the position <math>A</math>) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ မြား (Arrow) တစ်ခု၏ ပုံရိပ် (Image) သည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော နောက်ထပ်မြားတစ်ခု၏ ကာနယ် (Kernel) နှင့် ထပ်တူညီနေရမည်။ ပိုမိုရှည်လျားသော <math>A_1\longrightarrow A_2\longrightarrow A_3\longrightarrow A_4\longrightarrow A_5</math> ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုသည် <math>A_2</math>၊ <math>A_3</math> နှင့် <math>A_4</math> နေရာများတွင် တိကျနေမည်ဆိုပါက ယင်းကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုလုံးကို တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤသဘောတရားကို အခြားသော အတို သို့မဟုတ် အရှည် ကိန်းစဉ်တန်းများအတွက်လည်း အလားတူ မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် ကာနယ်နှင့် ပုံရိပ်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြနိုင်မှသာလျှင် သင့်လျော်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီများ (Abelian categories) အားလုံးသည် ဤအခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ၎င်းအပြင် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]များ (Groups) နှင့် အုပ်စု[[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (Group homomorphisms) ပါဝင်သည့် <math>Grp</math> ကတ်တဂိုရီကဲ့သို့သော အမျိုးအစားများသည်လည်း ဤအခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီသည်။ == ဥပမာများ (Examples) == <math>f\colon A' \to A</math> သည် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Abelian groups) ကြားရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Homomorphism) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>\operatorname{im}(A' \to A)= \operatorname{im}(f):=\{f(a') |a'\in A'\}</math> ဖြစ်လာမည်။ ထို့အတူ <math>\operatorname{ker}(A'\to A)=\operatorname{ker}(f):=\{a'|a'\in A', f(a')=0 \}</math> ဖြစ်လာမည်။ ထို့ကြောင့် <math>A'\overset{f}{\longrightarrow}A \overset{g}{\longrightarrow}A''</math> ကိန်းစဉ်တန်းသည် <math>\operatorname{im}(f)= \operatorname{ker}(g)</math> ဖြစ်မှသာလျှင် <math>A</math> နေရာတွင် တိကျမည် ဖြစ်သည်။ <math>0\longrightarrow A' \;\overset{f}{\longrightarrow} \; A</math> ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုသည် <math>f \colon A'\to A</math> က မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism) ဖြစ်မှသာလျှင် တိကျမည် ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေကို ချိတ်ပါသောမြား (Hooked arrow) အသုံးပြု၍ <math>A' \;\overset{f}{\hookrightarrow}\; A</math> ဟူ၍ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုဖြင့်လည်း ရေးသားနိုင်သည်။ <math>A\;\overset{g}{\longrightarrow} \; A''\longrightarrow 0</math> ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုသည် <math>g \colon A\to A''</math> က အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism) ဖြစ်မှသာလျှင် တိကျမည် ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေကို ခေါင်းနှစ်ခုပါသောမြား (Two-headed arrow) အသုံးပြု၍ <math>A \;\overset{g}{\twoheadrightarrow}\; A''</math> ဟူ၍ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုဖြင့်လည်း ရေးသားနိုင်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (Vector spaces)၊ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၊ [[မော်ဂျူး]]များ (Modules) အစရှိသည်တို့မှ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f\colon A\to B</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါအတိုင်း တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခု တည်ရှိသည်။ အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီ တစ်ခု၏ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းအတွက်လည်း အလားတူ မှတ်ယူနိုင်သည်။ *<math>0\longrightarrow\ker f\longrightarrow A\longrightarrow B\longrightarrow\mathrm{coker}\,f\longrightarrow0</math> သို့ရာတွင် <math>Grp</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌မူ <math>f</math> ၏ ပုံရိပ်သည် <math>B</math> အတွင်းရှိ မူမှန်အုပ်စုပိုင်း (Normal subgroup) ဖြစ်မှသာလျှင် <math>B</math> နေရာတွင် ကိန်းစဉ်တန်း တိကျမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အပေါင်းအခြေခံ ကတ်တဂိုရီ (Additive category) များဖြစ်သော်လည်း အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်သော အခြေအနေများတွင် တိကျမှု ရှိမည်ဟု အမြဲတမ်း တပ်အပ်မဆိုနိုင်ပါ။ အထက်ပါ ညီမျှခြင်းရှိ <math>\operatorname{coker} f</math> သည် <math>f</math> ၏ ဒွန်တွဲကာနယ် (Cokernel) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အုပ်စု <math>G</math> တစ်ခုအတွက် <math>Z(G)</math> ကို အုပ်စုဗဟို (Center) ဟု သတ်မှတ်မည်။ ထို့အတူ <math>\mathrm{Aut}\,G</math> ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စု (Automorphism group) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ <math>\mathrm{Inn}\,G</math> ကို အတွင်း အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Inner automorphisms) ၏ အုပ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>\mathrm{Out}\,G=\mathrm{Aut}\,G/\mathrm{Inn}\,G</math> ကို အပြင် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Outer automorphisms) ၏ အုပ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ ထိုအခါ အောက်ပါ ကိန်းစဉ်တန်းသည် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း ဖြစ်လာမည်။ *<math>1\longrightarrow Z(G)\longrightarrow G\longrightarrow\mathrm{Aut}\,G\longrightarrow\mathrm{Out}\,G\longrightarrow1</math> ဤနေရာတွင် အလယ်၌ရှိသော မြားကို အောက်ပါ ဆက်သွယ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ *<math>g\mapsto(h\mapsto ghg^{-1})\in\mathrm{Inn}\,G\subseteq\mathrm{Aut}\,G</math> == အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ (Short Exact Sequences) == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) === အောက်ပါ ပုံစံရှိသော တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းကို အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (Short exact sequence) ဟု ခေါ်သည်။ *<math>0\longrightarrow A'\longrightarrow A\longrightarrow A''\longrightarrow0</math> === ခွဲထွက်နေသော အတိုချုံး တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းများ (Split Short Exact Sequences) === အကယ်၍ <math>A\to A''</math> တွင် အပိုင်း (Section) တစ်ခု ရှိနေမည်ဆိုပါက ထိုအတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းသည် ခွဲထွက်သည် (Splits) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ သင်္ချာအခေါ်အဝေါ်အနေဖြင့် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ ခွဲထွက်ခြင်းကို (Split exact sequence) ဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ဤအချက်ကြောင့် <math>A'\to A</math> ၌ ရုပ်သိမ်းခြင်း (Retraction) ဂုဏ်သတ္တိ ရှိလာသည်။ ၎င်းအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ကိန်းစဉ်တန်းသည်လည်း တိကျမှု ရှိလာမည်။ *<math>0\longleftarrow A'\longleftarrow A\longleftarrow A''\longleftarrow 0</math> ဤကိန်းစဉ်တန်းများသည် အောက်ပါပုံစံများအဖြစ်သို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (Isomorphic) ဖြစ်သွားမည်။ *<math>0\longrightarrow A'\longrightarrow A'\oplus A''\longrightarrow A''\longrightarrow0</math> သို့မဟုတ် *<math>0\longleftarrow A'\longleftarrow A'\oplus A''\longleftarrow A''\longleftarrow 0</math> အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခု ခွဲထွက်သွားပါက <math>A''</math> မှ <math>A'</math> အပေါ်သို့ သက်ရောက်သည့် တွက်ချက်မှုတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထိုတွက်ချက်မှုအပေါ် အခြေခံ၍ <math>A</math> သည် <math>A'</math> နှင့် <math>A''</math> တို့၏ တစ်ပိုင်းတိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (Semidirect product) ဖြစ်လာသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbb{Z}/3\mathbb{Z}</math> ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic group) သည် <math>S_3</math> အချိုးညီအုပ်စု (Symmetric group) ၏ အုပ်စုပိုင်း (Subgroup) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအချက်မှနေ၍ အောက်ဖော်ပြပါ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ရရှိနိုင်သည်။ *<math>0\longrightarrow \mathbb{Z}/3\mathbb{Z}\longrightarrow S_3 \longrightarrow \mathbb{Z}/2\mathbb{Z}\longrightarrow0</math> <math>\mathbb{Z}/2\mathbb{Z}</math> အတွင်းရှိ ထပ်တူရအစုဝင် (Identity element) မဟုတ်သော အရာဝတ္ထုကို <math>S_3</math> အတွင်းရှိ အစီအစဉ်-၂ (Order 2) ရှိသော အစုဝင်တစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်လိုက်ခြင်းဖြင့် ခွဲထွက်မှုတစ်ခုကို ရရှိနိုင်သည်။ === ခွဲထွက်နေသော ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းများ (Split Long Exact Sequences) === ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းတိုင်းကို ကာနယ်များနှင့် ဒွန်တွဲကာနယ်များ ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများအဖြစ်သို့ ခွဲခြမ်းနိုင်သည်။ အကယ်၍ အောက်ကိန်းစဉ်တန်းသည် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>A_1\longrightarrow A_2\longrightarrow A_3\longrightarrow A_4\longrightarrow A_5</math> ထိုအခါ အောက်ပါညီမျှခြင်းကို သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *<math>Z_n:=\ker(A_n\to A_{n+1})=\mathrm{im}(A_{n-1}\to A_n)=\mathrm{coker}(A_{n-2}\to A_{n-1})</math> ဤသတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အောက်ပါ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများကို ရရှိလာမည်။ *<math>0\longrightarrow Z_n\longrightarrow A_n\longrightarrow Z_{n+1}\longrightarrow0</math> အကယ်၍ <math>A_*</math> သည် ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ် (Chain complex) တစ်ခုဖြစ်ပါက ဤအတိုချုံး ကိန်းစဉ်တန်းများအားလုံး၏ တိကျမှုသည် မူလရှည်လျားသော ကိန်းစဉ်တန်း၏ တိကျမှုနှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီနေမည် ဖြစ်သည်။ === တိုးချဲ့ချက်များ (Extensions) === အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း <math>0\longrightarrow A'\longrightarrow A\longrightarrow A''\longrightarrow0</math> ကို လေ့လာသည့်အခါ <math>A</math> ကို <math>A'</math> မှတစ်ဆင့် <math>A''</math> သို့ ပြုလုပ်ထားသော တိုးချဲ့ချက် (Extension) တစ်ခုဟုလည်း သုံးနှုန်းနိုင်သည်။ ဥပမာအနေဖြင့် <math>N</math> သည် <math>G</math> အုပ်စုအတွင်းရှိ မူမှန်အုပ်စုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>G/N</math> သည် စားလဒ်အုပ်စု (Quotient group) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ အောက်ဖော်ပြပါ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ရရှိနိုင်သည်။ *<math>0\longrightarrow N\longrightarrow G\longrightarrow G/N\longrightarrow0</math> အထက်ပါ ကိန်းစဉ်တန်းတွင် ဒုတိယမြောက်မြားသည် <math>N</math> ကို <math>G</math> အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding) ကို ပြသသည်။ တတိယမြောက်မြားသည် စားလဒ် ပုံဖော်မှု (Quotient map) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ထို့ကြောင့် <math>G</math> သည် <math>N</math> နှင့် <math>G/N</math> တို့၏ တိုးချဲ့ချက်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ <math>N</math> နှင့် <math>G/N</math> တို့၏ ဖြစ်နိုင်သမျှ တိုးချဲ့ချက် အားလုံးကို မည်သို့ ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်မည်နည်း ဟူသော မေးခွန်းကို ဆက်လက် စဉ်းစားနိုင်သည်။ ဤကဲ့သို့သော မေးခွန်းမျိုးများကို ကွင်းများ (Rings) ကတ်တဂိုရီ သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ထားသော ကွင်းတစ်ခုအပေါ် အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများတွင်လည်း တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဤလေ့လာမှုများမှတစ်ဆင့် <math>\operatorname{Ext}</math> သို့မဟုတ် အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Group cohomology) ကဲ့သို့သော အဆင့်မြင့် သင်္ချာသဘောတရားများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ == အညွှန်း == * [[Siegfried Bosch]]: ''Lineare Algebra''. Springer Verlag, 2008, ISBN 978-3-540-76437-3, S. 77–79. [[Category:ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ]] ff76gnu1gdlx8rah9brd5dysmr8zm3n 0 286809 1037927 1035321 2026-06-13T11:56:38Z Mkant00 135890 1037927 wikitext text/x-wiki သင်္ချာ၏ ဘာသာရပ်ခွဲများဖြစ်သော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) နှင့် ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) တို့တွင် ဘယ် သို့မဟုတ် ညာ [[တိကျသော ဖန်တာ]] (left- or right-exact functor) တစ်ခု၏ ဆင်းသက်[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (derived functor) သည် ထိုဖန်တာ၏ တိကျမှုမှ မည်မျှသွေဖည်နေကြောင်းကို တိုင်းတာပေးသော အရာဖြစ်သည်။ ဤအမည်ဝေါဟာရမှာ ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဆင်းသက်ချက် (derivative) သည် ကိန်းသေဖန်ရှင်တစ်ခုမှ မည်မျှသွေဖည်နေကြောင်းကို တိုင်းတာသည့် သဘောတရားနှင့် ဆင်တူသောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါး၏ ကျန်ရှိသောအပိုင်းအတွက် <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကို အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီများ (abelian categories) ဟု သတ်မှတ်ပါမည်။ ထို့ပြင် <math>F\colon C\to D</math> သည် လားရာတူ (covariant) ဖြစ်သည့် ဘယ်တိကျသော ဖန်တာ (left-exact functor) တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) နှင့် ညာတိကျသော ဖန်တာ (right-exact functor) များအတွက်လည်း အလားတူ မှန်ကန်သည်။ ထိုသို့ သတ်မှတ်ရာတွင် လိုအပ်ပါက မြား (arrows) များ၏ လားရာကို ပြောင်းပြန်လှည့်ပေးရမည်။ ထို့ပြင် အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ (injective objects) အစား ပရိုဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ (projective objects) ဖြင့် အစားထိုးပေးရပါမည်။<ref>[[Peter Hilton]]: ''Lectures in Homological Algebra'', American Mathematical Society (1971), ISBN 0-8218-1657-8, Kap. 3: Properties of derived functors</ref><ref>[[Saunders Mac Lane]]: ''Homology'', Springer [[Grundlehren der mathematischen Wissenschaften]] Band 114 (1967), Kap XII: Derived Functors</ref> == အခြေခံအကြောင်းရင်း (Motivation) == အကယ်၍ <math>0 \to A' \to A \to A'' \to 0</math> သည် [[တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း]] (exact sequence) ဖြစ်ပါက ၎င်းနှင့် သက်ဆိုင်သော ကိန်းစဉ်တန်း <math>0 \to F(A') \to F(A) \to F(A'')</math> သည်လည်း တိကျသည်။ သို့သော် ယေဘုယျအားဖြင့် ဤကိန်းစဉ်တန်းကို <math>\to 0</math> ဖြင့် ဆက်လက်ဖော်ပြ၍ မရနိုင်ပါ။ ကိုကာနယ် (cokernel) ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤကိန်းစဉ်တန်းကို <math>\to \operatorname{coker}(F(A) \to F(A'')) \to 0</math> အထိ တိကျစွာ ဆက်လက်ရေးသားနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့ဆက်လက်ရေးသားမှုသည် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (homomorphism) <math>A\to A''</math> အပေါ်တွင် မှီခိုနေပါလိမ့်မည်။ သို့ဖြစ်၍ ကိန်းစဉ်တန်းကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အပေါ်တွင်သာ မှီခိုနေစေလိုပါသည်။ ဤကိန်းစဉ်တန်းတွင် ပါဝင်သော အရာဝတ္ထုများထဲမှ တစ်ခုခုသည် တိကျမှုမှ သွေဖည်သွားခြင်းကို ကြီးမားစွာ ကန့်သတ်နိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>A'</math> သည် အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထု တစ်ခုဖြစ်နေသော အခြေအနေကို ကြည့်ပါ။ ထိုအခြေအနေတွင် မူလကိန်းစဉ်တန်းသည် ခွဲထွက်သည် (splits) ကို တွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>A</math> သည် <math>A' \oplus A''</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သွားပါမည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိသည် ပုံရိပ် ကိန်းစဉ်တန်း (image sequence) အပေါ်သို့လည်း သက်ရောက်သွားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအခြေအနေတွင် ၎င်းသည်လည်း အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (short exact sequence) တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ သို့ဖြစ်၍ ယေဘုယျအားဖြင့် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း <math>0 \to F(A') \to F(A) \to F(A'') \to R^1F(A')</math> ကို ရှာဖွေနိုင်မည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ဤသို့ ရှာဖွေရာတွင် သင့်လျော်သော ထပ်ဆောင်း ကန့်သတ်ချက်များတော့ လိုအပ်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် အရာဝတ္ထု <math>R^1F(A')</math> သည် <math>A'</math> အပေါ် ဖန်တာသဘောတရားအရ (functorially) မှီခိုနေပါသည်။ ထို့ပြင် <math>R^1F(A')</math> သည် ဖြစ်နိုင်သမျှများထဲတွင် အရှင်းလင်းဆုံး အရာဝတ္ထု ဖြစ်သင့်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>A'</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>R^1F(A')=0</math> ဖြစ်ရပါမည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) == <math>n\ge 0</math> အားလုံးအတွက် ဖန်တာများ၏ ကိန်းစဉ် (sequence of functors) <math>G^n\colon C\to D</math> ပါဝင်သော <math>G^*</math> ကို ''<math>\delta</math>-ဖန်တာ'' (<math>\delta</math>-functor) ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ သို့သော် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း <math>0\to A'\to A\to A''\to 0</math> တိုင်းအတွက် သဘာဝ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (natural homomorphisms) <math>\delta^n\colon G^n(A'')\to G^{n+1}(A')</math> ရှိရမည်။ ထိုသို့ ရှိခြင်းအားဖြင့် ရှည်လျားသော ကိန်းစဉ်တန်း (long sequence) <math>0\to G^0(A')\to G^0(A)\to G^0(A'')\to G^1(A')\to G^1(A)\to G^1(A'')\to G^2(A')\to\ldots</math> သည် တိကျရမည်။ ပိုမိုတိကျစွာ ဆိုရလျှင် <math>\delta^n</math> များကို <math>\delta</math>-ဖန်တာ၏ အချက်အလက်များအဖြစ် ထည့်သွင်းစဉ်းစားသင့်သည်။ ဤသို့စဉ်းစားခြင်းဖြင့် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ ကတ်တဂိုရီ (category of short exact sequences) မှသည် ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းများ ကတ်တဂိုရီ (category of long exact sequences) ဆီသို့ သွားသော ဖန်တာတစ်ခုကို အလုံးစုံ ရရှိလာမည် ဖြစ်သည်။ <math>R^*F</math> သည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) <math>F \Rightarrow G^0</math> ပါရှိသော <math>\delta</math>-ဖန်တာ <math>G^*</math> များကြားတွင် စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဆိုလိုသည်မှာ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>F \Rightarrow R^0F</math> တစ်ခု ရှိရမည်။ ထို့ပြင် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>F \Rightarrow G^0</math> ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသော မည်သည့် <math>G^*</math> အတွက်မဆို၊ သက်ဆိုင်ရာ ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းများ ကိုက်ညီမှု (compatible) ရှိစေရန် <math>n</math> အားလုံးအတွက် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (uniquely determined) သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ <math>R^nF \Rightarrow G^n</math> ရှိရမည်။ ထိုသို့ဖြစ်မှသာလျှင် <math>R^nF</math> ကို <math>F</math> ၏ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် '''(ညာ) ဆင်းသက်ဖန်တာ''' ('''(right-)derived functor''') ဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။ == တည်ရှိမှု နှင့် တွက်ချက်ခြင်း (Existence and Calculation) == <math>C</math> တွင် လုံလောက်စွာ များပြားသော အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ (enough injective objects) ရှိပါက ဆင်းသက်ဖန်တာများ <math>R^nF</math> သည် တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် လုံလောက်စွာ များပြားသော အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ ရှိသည်ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>A\in \operatorname{Ob}(C)</math> တိုင်းအတွက် အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထု <math>I_A</math> တစ်ခုနှင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (monomorphism) <math>A\to I_A</math> တစ်ခု ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ <math>A</math> တိုင်းအတွက် ထိုသို့သော <math>I_A</math> တစ်ခုကို ပုံသေရွေးချယ်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ရှင်းလင်းလွယ်ကူစေရန်အတွက် အကယ်၍ <math>A</math> သည် နဂိုကပင် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်နေပါက <math>I_A=A</math> ဟု သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ကျွန်ုပ်တို့သည် <math>R^0 := F</math> ဟု သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထို့ပြင် <math>n>0</math> နှင့် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော <math>I</math> များအတွက် <math>R^nF(I) := 0</math> ဟု အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း သတ်မှတ်ပါမည်။ ထိုသို့သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (short exact sequence) <math>0\to A \to I_A \to I_A/A \to 0</math> မှနေ၍ အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်ရမည့် ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်း (long exact sequence) ကို ရရှိမည်။ *<math>0\to F(A)\to F(I_A) \to F(I_A/A) \to R^1F(A) \to 0 \to R^1F(I_A/A) \to R^2F(A) \to 0 \ldots</math> ၎င်းသည် အောက်ပါဆက်သွယ်ချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *<math>R^1F(A):=\operatorname{coker}(F(I_A) \to F(I_A/A))</math> ထို့ပြင် *<math>R^{n+1}F(A):=R^nF(I_A/A)</math> ဟူ၍ ဖြစ်လာသည်။ <math>R^nF</math> အားလုံးကို ဖန်တာများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homomorphisms) အပေါ် သက်ရောက်မှုကို ထပ်မံစစ်ဆေးရန် လိုအပ်သည်။ ဤသို့စစ်ဆေးရာတွင် <math>R^1F</math> ကိုသာ လေ့လာလျှင် လုံလောက်သည်။ အကယ်၍ <math>f\colon A \to B</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ပါက ၎င်းကို ဆက်လက်တိုးချဲ့နိုင်သည်။ သို့သော် ဤသို့တိုးချဲ့ရာတွင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (uniquely) ဖြစ်မည်တော့ မဟုတ်ပါ။ ထိုသို့တိုးချဲ့ခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram) ကို ရရှိမည် ဖြစ်ပါသည်။ :<math>\begin{matrix} 0\to & A &\to& I_A &\to& I_A/A &\to& 0\\ &\downarrow&&\downarrow&&\downarrow\\ 0\to & B &\to& I_B &\to& I_B/B &\to& 0 \end{matrix}</math> ယင်းပုံကြမ်းသည် အောက်ပါပုံကြမ်းကို ထပ်မံလှုံ့ဆော် (induce) ပေးသည်။ :<math>\begin{matrix} 0\to & F(A) &\to& F(I_A) &\to& F(I_A/A) &\to& R^1F(A) &\to& 0\\ &\downarrow&&\downarrow&&\downarrow&&\downarrow\\ 0\to & F(B) &\to& F(I_B) &\to& F(I_B/B) &\to& R^1F(B) &\to& 0 \end{matrix}</math> ဤနေရာတွင် ညာဘက်အစွန်ဆုံးရှိ ဒေါင်လိုက်မြားသည် အနည်းဆုံး တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်ကြောင်းကို ပုံကြမ်းတစ်လျှောက် ခြေရာခံခြင်း (diagram chasing) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် <math>R^1F</math> သည် တကယ်တမ်းတွင် ဖန်တာတစ်ခုအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သွားသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် <math>f</math> သည် သုည ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (zero homomorphism) ဖြစ်ပါက <math>I_A/A\to I_B/B</math> သည် <math>I_B\to I_B/B</math> မှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းသွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ မူလပုံကြမ်းကို ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ မပျက်စေဘဲ ထောင့်ဖြတ်မြား <math>I_A/A\to I_B</math> ဖြင့် ဖြည့်စွက်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဒုတိယပုံကြမ်းကိုလည်း <math>F(I_A/A)\to F(I_B)</math> ဖြင့် အလားတူ ဖြည့်စွက်နိုင်ပြီး ညာဘက်အစွန်တွင် သုည ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ကို ပြန်လည်ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ အခြားနည်းလမ်းတစ်ခုအနေဖြင့် <math>A</math> ၏ အင်ဂျက်တစ် ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်း (injective resolution) တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းမှာ အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ <math>I^n</math> ပါဝင်သော တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>\ldots\to 0\to A\to I^0\to I^1\to I^2\to\ldots</math> ဥပမာအားဖြင့် <math>I^0 := I_A</math> နှင့် <math>I^1 := I_{I^0/A}</math> စသည်ဖြင့် အဆင့်ဆင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ကွန်ပလက်စ် <math>F(I^*)=(\ldots\to 0\to F(I^0)\to F(I^1)\to F(I^2)\to\ldots)</math> ၏ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (cohomology) အဖြစ် <math>R^nF(A)</math> အားလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ရရှိနိုင်သည်။ ဤကွန်ပလက်စ်တွင် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် နေရာ၌ <math>F(I^n)</math> ရှိနေမည် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းသည် စာပေကျမ်းဂန်များတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး အသုံးပြုသော နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။ မြွေ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (snake lemma) နှင့် မြင်းခွာ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (horseshoe lemma) တို့ကို အသုံးပြု၍ <math>R^*F</math> သည် တကယ်တမ်းတွင် <math>\delta</math>-ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ပြသနိုင်သည်။ ထပ်မံ၍ ပုံကြမ်းတစ်လျှောက် ခြေရာခံခြင်းများကို ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် <math>R^*F</math> တွင် စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) ရှိကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ရရှိလာသော ရလဒ်သည် ရွေးချယ်လိုက်သော အင်ဂျက်တစ် ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်းအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် မှီခိုနေခြင်း မရှိပါ။ လက်တွေ့ တွက်ချက်မှုများအတွက် အင်ဂျက်တစ် ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်းအစား <math>F</math>-အေဆိုက်ကလစ် အရာဝတ္ထုများ (<math>F</math>-acyclic objects) <math>M^i</math> ပါဝင်သော ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်းကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>n=1,2,\ldots</math> အတွက် <math>R^nF(M^i)=0</math> ဖြစ်ကြောင်း ကြိုတင်သိရှိထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေတွင် <math>H^i(F(M^*)) \cong R^iF(A)</math> ဟူ၍ မှန်ကန်သည်။ အလားတူပင် လုံလောက်စွာ များပြားသော ပရိုဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ (projective objects) ရှိသော ကတ်တဂိုရီများအတွက် ညာတိကျသော ဖန်တာများ၏ ဘယ် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (left derived functors) ကို ပရိုဂျက်တစ် ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်းများ (projective resolutions) မှတစ်ဆင့် တွက်ချက်နိုင်သည်။ ထိုကတ်တဂိုရီများတွင် အရာဝတ္ထု <math>A\in \operatorname{Ob}(C)</math> တိုင်းအတွက် ပရိုဂျက်တစ် <math>P</math> နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် (epimorphism) <math>P\to A</math> တစ်ခု တည်ရှိရမည်။ == ဂုဏ်သတ္တိများ (Properties) == ယေဘုယျအားဖြင့် <math>R^0F</math> နှင့် <math>F</math> တို့သည် သဘာဝကျစွာ ထပ်တူညီသော ဖန်တာများ (naturally equivalent functors) သာ ဖြစ်ကြပါသည်။ ၎င်းတို့နှစ်ခု တိကျစွာ ညီမျှနေခြင်းမှာ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော ပထမဆုံး တည်ဆောက်မှု၏ ထူးခြားချက်တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါသည်။ အကယ်၍ <math>A</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပါက <math>n\ge 1</math> အတွက် <math>R^nF(A)=0</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>F</math> သည် တိကျသော ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်ပါက <math>n\ge 1</math> အတွက် <math>R^nF</math> သည် သုည ဖန်တာ (zero functor) ဖြစ်သည်။ == ဥပမာများ == <math>Ext</math> သည် ဟွမ်း ဖန်တာ (Hom functor) ၏ ညာ ဆင်းသက်ဖန်တာ ဖြစ်သည်။ <math>Tor</math> သည် တန်ဆာ မြှောက်လဒ် (tensor product) ၏ ဘယ် ဆင်းသက်ဖန်တာ ဖြစ်သည်။ အစည်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (sheaf cohomology) သည် အလုံးစုံ အပိုင်းများ (global sections) ကို ကိုယ်စားပြုသော ဖန်တာ၏ ညာ ဆင်းသက်ဖန်တာ ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology) သည် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (invariants) ကို ကိုယ်စားပြုသော ဖန်တာ၏ ညာ ဆင်းသက်ဖန်တာ ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} {{refend}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] [[Category:ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ]] l2vpw48fnjld6dcwl7qtfswae2w7rmu 1037929 1037927 2026-06-13T11:57:33Z Mkant00 135890 1037929 wikitext text/x-wiki သင်္ချာ၏ ဘာသာရပ်ခွဲများဖြစ်သော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) နှင့် ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) တို့တွင် ဘယ် သို့မဟုတ် ညာ [[တိကျသော ဖန်တာ]] (left- or right-exact functor) တစ်ခု၏ ဆင်းသက်[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (derived functor) သည် ထိုဖန်တာ၏ တိကျမှုမှ မည်မျှသွေဖည်နေကြောင်းကို တိုင်းတာပေးသော အရာဖြစ်သည်။ ဤအမည်ဝေါဟာရမှာ ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဆင်းသက်ချက် (derivative) သည် ကိန်းသေဖန်ရှင်တစ်ခုမှ မည်မျှသွေဖည်နေကြောင်းကို တိုင်းတာသည့် သဘောတရားနှင့် ဆင်တူသောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါး၏ ကျန်ရှိသောအပိုင်းအတွက် <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကို အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီများ (abelian categories) ဟု သတ်မှတ်ပါမည်။ ထို့ပြင် <math>F\colon C\to D</math> သည် လားရာတူ (covariant) ဖြစ်သည့် ဘယ်တိကျသော ဖန်တာ (left-exact functor) တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) နှင့် ညာတိကျသော ဖန်တာ (right-exact functor) များအတွက်လည်း အလားတူ မှန်ကန်သည်။ ထိုသို့ သတ်မှတ်ရာတွင် လိုအပ်ပါက မြား (arrows) များ၏ လားရာကို ပြောင်းပြန်လှည့်ပေးရမည်။ ထို့ပြင် အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ (injective objects) အစား ပရိုဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ (projective objects) ဖြင့် အစားထိုးပေးရပါမည်။<ref>[[Peter Hilton]]: ''Lectures in Homological Algebra'', American Mathematical Society (1971), ISBN 0-8218-1657-8, Kap. 3: Properties of derived functors</ref><ref>[[Saunders Mac Lane]]: ''Homology'', Springer [[Grundlehren der mathematischen Wissenschaften]] Band 114 (1967), Kap XII: Derived Functors</ref> == အခြေခံအကြောင်းရင်း (Motivation) == အကယ်၍ <math>0 \to A' \to A \to A'' \to 0</math> သည် [[တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း]] (exact sequence) ဖြစ်ပါက ၎င်းနှင့် သက်ဆိုင်သော ကိန်းစဉ်တန်း <math>0 \to F(A') \to F(A) \to F(A'')</math> သည်လည်း တိကျသည်။ သို့သော် ယေဘုယျအားဖြင့် ဤကိန်းစဉ်တန်းကို <math>\to 0</math> ဖြင့် ဆက်လက်ဖော်ပြ၍ မရနိုင်ပါ။ ဒွန်တွဲကာနယ် (cokernel) ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤကိန်းစဉ်တန်းကို <math>\to \operatorname{coker}(F(A) \to F(A'')) \to 0</math> အထိ တိကျစွာ ဆက်လက်ရေးသားနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့ဆက်လက်ရေးသားမှုသည် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (homomorphism) <math>A\to A''</math> အပေါ်တွင် မှီခိုနေပါလိမ့်မည်။ သို့ဖြစ်၍ ကိန်းစဉ်တန်းကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အပေါ်တွင်သာ မှီခိုနေစေလိုပါသည်။ ဤကိန်းစဉ်တန်းတွင် ပါဝင်သော အရာဝတ္ထုများထဲမှ တစ်ခုခုသည် တိကျမှုမှ သွေဖည်သွားခြင်းကို ကြီးမားစွာ ကန့်သတ်နိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>A'</math> သည် အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထု တစ်ခုဖြစ်နေသော အခြေအနေကို ကြည့်ပါ။ ထိုအခြေအနေတွင် မူလကိန်းစဉ်တန်းသည် ခွဲထွက်သည် (splits) ကို တွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>A</math> သည် <math>A' \oplus A''</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သွားပါမည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိသည် ပုံရိပ် ကိန်းစဉ်တန်း (image sequence) အပေါ်သို့လည်း သက်ရောက်သွားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအခြေအနေတွင် ၎င်းသည်လည်း အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (short exact sequence) တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ သို့ဖြစ်၍ ယေဘုယျအားဖြင့် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း <math>0 \to F(A') \to F(A) \to F(A'') \to R^1F(A')</math> ကို ရှာဖွေနိုင်မည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ဤသို့ ရှာဖွေရာတွင် သင့်လျော်သော ထပ်ဆောင်း ကန့်သတ်ချက်များတော့ လိုအပ်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် အရာဝတ္ထု <math>R^1F(A')</math> သည် <math>A'</math> အပေါ် ဖန်တာသဘောတရားအရ (functorially) မှီခိုနေပါသည်။ ထို့ပြင် <math>R^1F(A')</math> သည် ဖြစ်နိုင်သမျှများထဲတွင် အရှင်းလင်းဆုံး အရာဝတ္ထု ဖြစ်သင့်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>A'</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>R^1F(A')=0</math> ဖြစ်ရပါမည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) == <math>n\ge 0</math> အားလုံးအတွက် ဖန်တာများ၏ ကိန်းစဉ် (sequence of functors) <math>G^n\colon C\to D</math> ပါဝင်သော <math>G^*</math> ကို ''<math>\delta</math>-ဖန်တာ'' (<math>\delta</math>-functor) ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ သို့သော် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း <math>0\to A'\to A\to A''\to 0</math> တိုင်းအတွက် သဘာဝ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (natural homomorphisms) <math>\delta^n\colon G^n(A'')\to G^{n+1}(A')</math> ရှိရမည်။ ထိုသို့ ရှိခြင်းအားဖြင့် ရှည်လျားသော ကိန်းစဉ်တန်း (long sequence) <math>0\to G^0(A')\to G^0(A)\to G^0(A'')\to G^1(A')\to G^1(A)\to G^1(A'')\to G^2(A')\to\ldots</math> သည် တိကျရမည်။ ပိုမိုတိကျစွာ ဆိုရလျှင် <math>\delta^n</math> များကို <math>\delta</math>-ဖန်တာ၏ အချက်အလက်များအဖြစ် ထည့်သွင်းစဉ်းစားသင့်သည်။ ဤသို့စဉ်းစားခြင်းဖြင့် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ ကတ်တဂိုရီ (category of short exact sequences) မှသည် ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းများ ကတ်တဂိုရီ (category of long exact sequences) ဆီသို့ သွားသော ဖန်တာတစ်ခုကို အလုံးစုံ ရရှိလာမည် ဖြစ်သည်။ <math>R^*F</math> သည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) <math>F \Rightarrow G^0</math> ပါရှိသော <math>\delta</math>-ဖန်တာ <math>G^*</math> များကြားတွင် စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဆိုလိုသည်မှာ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>F \Rightarrow R^0F</math> တစ်ခု ရှိရမည်။ ထို့ပြင် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>F \Rightarrow G^0</math> ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသော မည်သည့် <math>G^*</math> အတွက်မဆို၊ သက်ဆိုင်ရာ ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းများ ကိုက်ညီမှု (compatible) ရှိစေရန် <math>n</math> အားလုံးအတွက် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (uniquely determined) သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ <math>R^nF \Rightarrow G^n</math> ရှိရမည်။ ထိုသို့ဖြစ်မှသာလျှင် <math>R^nF</math> ကို <math>F</math> ၏ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် '''(ညာ) ဆင်းသက်ဖန်တာ''' ('''(right-)derived functor''') ဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။ == တည်ရှိမှု နှင့် တွက်ချက်ခြင်း (Existence and Calculation) == <math>C</math> တွင် လုံလောက်စွာ များပြားသော အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ (enough injective objects) ရှိပါက ဆင်းသက်ဖန်တာများ <math>R^nF</math> သည် တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် လုံလောက်စွာ များပြားသော အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ ရှိသည်ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>A\in \operatorname{Ob}(C)</math> တိုင်းအတွက် အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထု <math>I_A</math> တစ်ခုနှင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (monomorphism) <math>A\to I_A</math> တစ်ခု ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ <math>A</math> တိုင်းအတွက် ထိုသို့သော <math>I_A</math> တစ်ခုကို ပုံသေရွေးချယ်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ရှင်းလင်းလွယ်ကူစေရန်အတွက် အကယ်၍ <math>A</math> သည် နဂိုကပင် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်နေပါက <math>I_A=A</math> ဟု သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ကျွန်ုပ်တို့သည် <math>R^0 := F</math> ဟု သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထို့ပြင် <math>n>0</math> နှင့် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော <math>I</math> များအတွက် <math>R^nF(I) := 0</math> ဟု အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း သတ်မှတ်ပါမည်။ ထိုသို့သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (short exact sequence) <math>0\to A \to I_A \to I_A/A \to 0</math> မှနေ၍ အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်ရမည့် ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်း (long exact sequence) ကို ရရှိမည်။ *<math>0\to F(A)\to F(I_A) \to F(I_A/A) \to R^1F(A) \to 0 \to R^1F(I_A/A) \to R^2F(A) \to 0 \ldots</math> ၎င်းသည် အောက်ပါဆက်သွယ်ချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *<math>R^1F(A):=\operatorname{coker}(F(I_A) \to F(I_A/A))</math> ထို့ပြင် *<math>R^{n+1}F(A):=R^nF(I_A/A)</math> ဟူ၍ ဖြစ်လာသည်။ <math>R^nF</math> အားလုံးကို ဖန်တာများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homomorphisms) အပေါ် သက်ရောက်မှုကို ထပ်မံစစ်ဆေးရန် လိုအပ်သည်။ ဤသို့စစ်ဆေးရာတွင် <math>R^1F</math> ကိုသာ လေ့လာလျှင် လုံလောက်သည်။ အကယ်၍ <math>f\colon A \to B</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ပါက ၎င်းကို ဆက်လက်တိုးချဲ့နိုင်သည်။ သို့သော် ဤသို့တိုးချဲ့ရာတွင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (uniquely) ဖြစ်မည်တော့ မဟုတ်ပါ။ ထိုသို့တိုးချဲ့ခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram) ကို ရရှိမည် ဖြစ်ပါသည်။ :<math>\begin{matrix} 0\to & A &\to& I_A &\to& I_A/A &\to& 0\\ &\downarrow&&\downarrow&&\downarrow\\ 0\to & B &\to& I_B &\to& I_B/B &\to& 0 \end{matrix}</math> ယင်းပုံကြမ်းသည် အောက်ပါပုံကြမ်းကို ထပ်မံလှုံ့ဆော် (induce) ပေးသည်။ :<math>\begin{matrix} 0\to & F(A) &\to& F(I_A) &\to& F(I_A/A) &\to& R^1F(A) &\to& 0\\ &\downarrow&&\downarrow&&\downarrow&&\downarrow\\ 0\to & F(B) &\to& F(I_B) &\to& F(I_B/B) &\to& R^1F(B) &\to& 0 \end{matrix}</math> ဤနေရာတွင် ညာဘက်အစွန်ဆုံးရှိ ဒေါင်လိုက်မြားသည် အနည်းဆုံး တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်ကြောင်းကို ပုံကြမ်းတစ်လျှောက် ခြေရာခံခြင်း (diagram chasing) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် <math>R^1F</math> သည် တကယ်တမ်းတွင် ဖန်တာတစ်ခုအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သွားသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် <math>f</math> သည် သုည ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (zero homomorphism) ဖြစ်ပါက <math>I_A/A\to I_B/B</math> သည် <math>I_B\to I_B/B</math> မှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းသွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ မူလပုံကြမ်းကို ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ မပျက်စေဘဲ ထောင့်ဖြတ်မြား <math>I_A/A\to I_B</math> ဖြင့် ဖြည့်စွက်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဒုတိယပုံကြမ်းကိုလည်း <math>F(I_A/A)\to F(I_B)</math> ဖြင့် အလားတူ ဖြည့်စွက်နိုင်ပြီး ညာဘက်အစွန်တွင် သုည ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ကို ပြန်လည်ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ အခြားနည်းလမ်းတစ်ခုအနေဖြင့် <math>A</math> ၏ အင်ဂျက်တစ် ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်း (injective resolution) တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းမှာ အင်ဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ <math>I^n</math> ပါဝင်သော တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>\ldots\to 0\to A\to I^0\to I^1\to I^2\to\ldots</math> ဥပမာအားဖြင့် <math>I^0 := I_A</math> နှင့် <math>I^1 := I_{I^0/A}</math> စသည်ဖြင့် အဆင့်ဆင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ကွန်ပလက်စ် <math>F(I^*)=(\ldots\to 0\to F(I^0)\to F(I^1)\to F(I^2)\to\ldots)</math> ၏ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (cohomology) အဖြစ် <math>R^nF(A)</math> အားလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ရရှိနိုင်သည်။ ဤကွန်ပလက်စ်တွင် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် နေရာ၌ <math>F(I^n)</math> ရှိနေမည် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းသည် စာပေကျမ်းဂန်များတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး အသုံးပြုသော နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။ မြွေ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (snake lemma) နှင့် မြင်းခွာ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (horseshoe lemma) တို့ကို အသုံးပြု၍ <math>R^*F</math> သည် တကယ်တမ်းတွင် <math>\delta</math>-ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ပြသနိုင်သည်။ ထပ်မံ၍ ပုံကြမ်းတစ်လျှောက် ခြေရာခံခြင်းများကို ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် <math>R^*F</math> တွင် စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) ရှိကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ရရှိလာသော ရလဒ်သည် ရွေးချယ်လိုက်သော အင်ဂျက်တစ် ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်းအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် မှီခိုနေခြင်း မရှိပါ။ လက်တွေ့ တွက်ချက်မှုများအတွက် အင်ဂျက်တစ် ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်းအစား <math>F</math>-အေဆိုက်ကလစ် အရာဝတ္ထုများ (<math>F</math>-acyclic objects) <math>M^i</math> ပါဝင်သော ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်းကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>n=1,2,\ldots</math> အတွက် <math>R^nF(M^i)=0</math> ဖြစ်ကြောင်း ကြိုတင်သိရှိထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေတွင် <math>H^i(F(M^*)) \cong R^iF(A)</math> ဟူ၍ မှန်ကန်သည်။ အလားတူပင် လုံလောက်စွာ များပြားသော ပရိုဂျက်တစ် အရာဝတ္ထုများ (projective objects) ရှိသော ကတ်တဂိုရီများအတွက် ညာတိကျသော ဖန်တာများ၏ ဘယ် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (left derived functors) ကို ပရိုဂျက်တစ် ချဉ်းကပ်ကိန်းစဉ်တန်းများ (projective resolutions) မှတစ်ဆင့် တွက်ချက်နိုင်သည်။ ထိုကတ်တဂိုရီများတွင် အရာဝတ္ထု <math>A\in \operatorname{Ob}(C)</math> တိုင်းအတွက် ပရိုဂျက်တစ် <math>P</math> နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် (epimorphism) <math>P\to A</math> တစ်ခု တည်ရှိရမည်။ == ဂုဏ်သတ္တိများ (Properties) == ယေဘုယျအားဖြင့် <math>R^0F</math> နှင့် <math>F</math> တို့သည် သဘာဝကျစွာ ထပ်တူညီသော ဖန်တာများ (naturally equivalent functors) သာ ဖြစ်ကြပါသည်။ ၎င်းတို့နှစ်ခု တိကျစွာ ညီမျှနေခြင်းမှာ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော ပထမဆုံး တည်ဆောက်မှု၏ ထူးခြားချက်တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါသည်။ အကယ်၍ <math>A</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပါက <math>n\ge 1</math> အတွက် <math>R^nF(A)=0</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>F</math> သည် တိကျသော ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်ပါက <math>n\ge 1</math> အတွက် <math>R^nF</math> သည် သုည ဖန်တာ (zero functor) ဖြစ်သည်။ == ဥပမာများ == <math>Ext</math> သည် ဟွမ်း ဖန်တာ (Hom functor) ၏ ညာ ဆင်းသက်ဖန်တာ ဖြစ်သည်။ <math>Tor</math> သည် တန်ဆာ မြှောက်လဒ် (tensor product) ၏ ဘယ် ဆင်းသက်ဖန်တာ ဖြစ်သည်။ အစည်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (sheaf cohomology) သည် အလုံးစုံ အပိုင်းများ (global sections) ကို ကိုယ်စားပြုသော ဖန်တာ၏ ညာ ဆင်းသက်ဖန်တာ ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology) သည် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (invariants) ကို ကိုယ်စားပြုသော ဖန်တာ၏ ညာ ဆင်းသက်ဖန်တာ ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} {{refend}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] [[Category:ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ]] elrbig630cetm77vbky1jccegijuzu5 0 287008 1037895 1035283 2026-06-13T10:52:01Z Mkant00 135890 1037895 wikitext text/x-wiki အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) တွင် '''ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်''' (homomorphism) ဆိုသည်မှာ အမျိုးအစားတူညီသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (algebraic structures) နှစ်ခုကြားရှိ တည်ဆောက်ပုံကို ထိန်းသိမ်းပေးသော ပုံဖော်မှု (map) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤအက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများဆိုရာ၌ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] (groups) နှစ်ခု၊ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (rings) နှစ်ခု သို့မဟုတ် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]များ (vector spaces) နှစ်ခု စသည်တို့ ပါဝင်သည်။ '''ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဟူသော စကားလုံးသည် ရှေးဟောင်းဂရိဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် တူညီသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ὁμός (homos) နှင့် ပုံစံ သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဍာန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် μορφή (morphe) ဟူသော စကားလုံးတို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း ဤစကားလုံးကို သင်္ချာဘာသာရပ်တွင် စတင်အသုံးပြုလာခြင်းမှာ ဂျာမန်စကားလုံး ähnlich (ဆင်တူသော) ကို ဂရိစကားလုံး ὁμός (တူညီသော) သို့ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားစွာ ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပုံရသည်။<ref>{{Cite book|last=Fricke|first=Robert|url=https://archive.org/details/vorlesungenber01fricuoft/page/n5/mode/2up|title=Vorlesungen über die Theorie der automorphen Functionen|language=de|date=1897–1912|publisher=B. G. Teubner|oclc=29857037}}</ref> ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ဟူသော ဝေါဟာရသည် ၁၈၉၂ ခုနှစ်ခန့်ကပင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ၎င်းဝေါဟာရကို ဂျာမန် သင်္ချာပညာရှင် ဖဲလစ် ကလိုင်း (Felix Klein) က စတင်သုံးစွဲခဲ့သည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။<ref>See: {{cite journal |last1=Ritter |first1=Ernst |title=Die eindeutigen automorphen Formen vom Geschlecht Null, eine Revision und Erweiterung der Poincaré'schen Sätze |language=de |journal=Mathematische Annalen |date=1892 |volume=41 |pages=1–82 |doi=10.1007/BF01443449 |s2cid=121524108 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044102918109&view=1up&seq=15 |trans-title=The unique automorphic forms of genus zero, a revision and extension of Poincaré's theorem |quote=[footnote p. 22:] Ich will nach einem Vorschlage von Hrn. Prof. Klein statt der umständlichen und nicht immer ausreichenden Bezeichnungen: 'holoedrisch, bezw. hemiedrisch u.s.w. isomorph' die Benennung 'isomorph' auf den Fall des ''holoedrischen'' Isomorphismus zweier Gruppen einschränken, sonst aber von 'Homomorphismus' sprechen, ...|trans-quote=Following a suggestion of Prof. Klein, instead of the cumbersome and not always satisfactory designations "holohedric, or hemihedric, etc. isomorphic", I will limit the denomination "isomorphic" to the case of a ''holohedric'' isomorphism of two groups; otherwise, however, [I will] speak of a "homomorphism", ...}} {{cite journal |last1=Fricke |first1=Robert |title=Ueber den arithmetischen Charakter der zu den Verzweigungen (2,3,7) und (2,4,7) gehörenden Dreiecksfunctionen |language=de |journal=Mathematische Annalen |date=1892 |volume=41 |issue=3 |pages=443–468 |doi=10.1007/BF01443421 |s2cid=120022176 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044102918109&view=1up&seq=471 |trans-title=On the arithmetic character of the triangle functions belonging to the branch points (2,3,7) and (2,4,7) |quote=[p. 466] Hierdurch ist, wie man sofort überblickt, eine homomorphe*) Beziehung der Gruppe Γ(63) auf die Gruppe der mod. n incongruenten Substitutionen mit rationalen ganzen Coefficienten der Determinante 1 begründet. ... *) Im Anschluss an einen von Hrn. Klein bei seinen neueren Vorlesungen eingeführten Brauch schreibe ich an Stelle der bisherigen Bezeichnung 'meroedrischer Isomorphismus' die sinngemässere 'Homomorphismus'.|trans-quote=Thus, as one immediately sees, a homomorphic relation of the group Γ(63) is based on the group of modulo n incongruent substitutions with rational whole coefficients of the determinant 1. ... Following a usage that has been introduced by Mr. Klein during his more recent lectures, I write in place of the earlier designation 'merohedral isomorphism' the more logical 'homomorphism'.|url-access=subscription }}</ref> ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့ကို လေ့လာသော ဘာသာရပ်မှာ မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ (linear algebra) ဖြစ်သည်။ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ဟူသော သဘောတရားကို မော်ဖစ်ဇင် (morphism) ဟူသော အမည်ဖြင့် အခြားသော တည်ဆောက်ပုံများစွာသို့ ယေဘုယျပြုထားခြင်း ရှိသည်။ ဤတည်ဆောက်ပုံများသည် အခြေခံအစုများ (underlying sets) မရှိသော သို့မဟုတ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မဟုတ်သော တည်ဆောက်ပုံများ ဖြစ်နိုင်သည်။ ဤသို့ ယေဘုယျပြုခြင်းသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) ၏ အစပြုရာနေရာ ဖြစ်သည်။ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism)၊ [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (endomorphism) သို့မဟုတ် [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (automorphism) စသည်တို့လည်း ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ အမျိုးအစားတူညီသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ နှစ်ခုကြားရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုများ နှစ်ခု၊ [[ဖီးလ်ဒ်]]များ (fields) နှစ်ခု သို့မဟုတ် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ နှစ်ခုကြားရှိ ပုံဖော်မှုမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ယင်းတည်ဆောက်ပုံများ၏ သင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုများ (operations) ကို ထိန်းသိမ်းထားပေးသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ တူညီသော တည်ဆောက်ပုံပါရှိသည့် [[အစု]]များ (sets) <math>A</math> နှင့် <math>B</math> နှစ်ခုကြားရှိ ပုံဖော်မှု <math>f: A \to B</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>\cdot</math> သည် ယင်းတည်ဆောက်ပုံ၏ တွက်ချက်မှုတစ်ခု ဖြစ်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ပြည့်စုံရမည်ဖြစ်သည်။ လွယ်ကူစေရန်အတွက် ဤနေရာတွင် ၎င်းတွက်ချက်မှုကို နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) အဖြစ် ယူဆထားသည်။ *<math>f(x\cdot y)=f(x)\cdot f(y)</math> ဤညီမျှခြင်းသည် အစု <math>A</math> ၏ အစုဝင်များ (elements) ဖြစ်ကြသော <math>x</math> နှင့် <math>y</math> အတွဲတိုင်းအတွက် မှန်ကန်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>A</math> နှင့် <math>B</math> နှစ်ခုလုံး၏ တွက်ချက်မှုအတွက် တူညီသောသင်္ကေတကို အသုံးပြုထားသော်လည်း အမြဲတမ်းထိုကဲ့သို့ဖြစ်လေ့မရှိပါ။ ပုံဖော်မှု <math>f</math> သည် တွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသည် (preserving the operation) သို့မဟုတ် တွက်ချက်မှုနှင့် ကိုက်ညီမှု (compatible with the operation) ရှိသည်ဟု မကြာခဏ ဆိုလေ့ရှိကြသည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဖစ်ဇင်]] 7yj9bfnx2gz9xddspwqa9pcgra60opt 0 287052 1037907 1035374 2026-06-13T11:18:36Z Mkant00 135890 1037907 wikitext text/x-wiki [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (Category theory) ဟူသော သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတွင် '''စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (Filtered colimit)''' သည် အထူး ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (Colimit) တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို '''တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (Direct limit)''' သို့မဟုတ် '''ဆင့်ကဲ စုဆုံမှတ် (Inductive limit)''' ဟုလည်း အပြန်အလှန် သုံးစွဲလေ့ရှိကြသည်။ သို့သော် တိကျသော သတ်မှတ်ချက်အရ ကွဲပြားမှုအနည်းငယ်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ညီမျှမှုမှာ သီအိုရမ်တစ်ခုအရ သာဖြစ်သည်။ အချို့သော အခြေအနေများတွင် ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်ကို [[အစု]]သီအိုရီမှ '''ပေါင်းစပ်စု (Union)''' ၏ ယေဘုယျပြုခြင်း တစ်ရပ်အဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ဆင့်ကဲ စုဆုံမှတ်များကို <math>\varinjlim X_i</math> ဟူသော သင်္ကေတဖြင့်လည်း ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ == တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသော အညွှန်းအစုများအတွက် အခြေခံ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (elementary definition for partially ordered index sets) == အညွှန်းအစု (Index set) <math>(I,\le)</math> ကို ပုံသေသတ်မှတ်ထားသော လားရာပြအစု (Directed set) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါမည်။ ဆင့်ကဲ စနစ် (Inductive system) <math>(X_i,f_{ij})</math> တစ်ခုတွင် အညွှန်းများ ဖြစ်ကြသော <math>i\in I</math> အတွက် အရာဝတ္ထုများ (Objects) <math>X_i</math> ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် <math>i\le j</math> အတွက် ကူးပြောင်းမှု ပုံဖော်မှုများ (Transition maps) <math>f_{ij}\colon X_i\to X_j</math> လည်း ပါဝင်သည်။ ဤနေရာတွင် အရာဝတ္ထုများဟူသည် [[အစု]]များ (sets) ၊ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] (groups) သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ (topological spaces) ဖြစ်နိုင်ကြသည်။ ထိုပုံဖော်မှုများသည် သက်ဆိုင်ရာ သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အစုပုံဖော်မှုများ (set mappings)၊ အုပ်စု[[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (group homomorphisms) သို့မဟုတ် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ (continuous mappings) ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့သည် အောက်ပါအခြေအနေများကို ပြည့်စုံစေရပါမည်။ *<math>f_{ii} = \operatorname{id}_{X_i}</math> သည် အားလုံးသော <math>i</math> အတွက် <math>X_i</math> ပေါ်ရှိ ထပ်တူကျ ပုံဖော်မှု (Identity mapping) ဖြစ်ရမည်။ *<math>f_{ik}= f_{jk}\circ f_{ij}</math> သည် အားလုံးသော <math>i \le j \le k</math> တို့အတွက် ဖြစ်ရမည်။ ဆင့်ကဲ စနစ် <math>(X_i,f_{ij})</math> တစ်ခု၏ ဆင့်ကဲ စုဆုံမှတ် ဟူသည် အရာဝတ္ထု <math>\operatorname{colim}_{i \in I} X_i</math> ဖြစ်ပြီး ၎င်းနှင့်အတူ အောက်ပါအတိုင်း ပုံဖော်မှုများ ရှိသည်။ *<math>u_i\colon X_i\to\operatorname{colim}_{i \in I} X_i</math> ဤပုံဖော်မှုများသည် <math>f_{ij}</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိရမည် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>i\le j</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ *<math>u_i = u_j\circ f_{ij}</math> ထို့ပြင် ၎င်းသည် အောက်ပါ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (Universal property) နှင့် ပြည့်စုံရပါမည်။ ရွေးချယ်ထားသော စမ်းသပ်အရာဝတ္ထု (Test object) <math>T</math> တစ်ခုအတွင်းသို့ သက်ရောက်ကိုက်ညီမှုရှိသော <math>X_i</math> ၏ ပုံဖော်မှုစနစ်များသည် <math>\operatorname{colim}_{i \in I} X_i</math> မှ <math>T</math> သို့ သက်ရောက်သော ပုံဖော်မှုများနှင့် ကိုက်ညီမှု ရှိကြသည်။ [[File:Diagramm zum Kolimes.png]] ယင်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကယ်၍ <math>i\le j</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများ <math>t_i\colon X_i\to T</math> ရှိနေပါက *<math>t_i=t_j \circ f_{ij}</math> ဖြစ်သည်။ ထိုပုံဖော်မှုများ <math>t_i</math> အားလုံး ဖြတ်သန်းသက်ရောက်ရာဖြစ်သော (Factors through) တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် ပုံဖော်မှု <math>c\colon\operatorname{colim}_{i \in I} X_i\to T</math> တစ်ခု တည်ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ *<math>t_i = c\circ u_i</math> အစုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဆင့်ကဲ စနစ် <math>(X_i, f_{ij})</math> တစ်ခု၏ ဆင့်ကဲ စုဆုံမှတ်ကို ဘုံမပါသော (Disjoint) ပေါင်းစပ်စု <math>\coprod_{i} X_i</math> ပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (Equivalence classes) ၏ အစု <math>\coprod_{i} X_i/\sim</math> အဖြစ် အတိအလင်း တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် အကယ်၍ <math>k \ge i</math> နှင့် <math>k \ge j</math> ဖြစ်သော <math>k \in I</math> တစ်ခု တည်ရှိပြီး <math>f_{ik}(x) = f_{jk}(y) \in X_k</math> ဖြစ်စေပါက အစုဝင်များ (Elements) ဖြစ်ကြသော <math>x \in X_i</math> နှင့် <math>y \in X_j</math> တို့သည် ထပ်တူညီသည် (Equivalent) ဟု သတ်မှတ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] bkoreid8qin9mzcimaf4tefwkty5ydc 1037911 1037907 2026-06-13T11:26:49Z Mkant00 135890 [[စစ်ထုတ်ထားသော ကိုစုဆုံမှတ်]] စာမျက်နှာကို [[စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] သို့ Mkant00က ရွှေ့ခဲ့သည်: Revising the Translation of "Colimit" 1037907 wikitext text/x-wiki [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (Category theory) ဟူသော သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတွင် '''စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (Filtered colimit)''' သည် အထူး ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (Colimit) တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို '''တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (Direct limit)''' သို့မဟုတ် '''ဆင့်ကဲ စုဆုံမှတ် (Inductive limit)''' ဟုလည်း အပြန်အလှန် သုံးစွဲလေ့ရှိကြသည်။ သို့သော် တိကျသော သတ်မှတ်ချက်အရ ကွဲပြားမှုအနည်းငယ်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ညီမျှမှုမှာ သီအိုရမ်တစ်ခုအရ သာဖြစ်သည်။ အချို့သော အခြေအနေများတွင် ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်ကို [[အစု]]သီအိုရီမှ '''ပေါင်းစပ်စု (Union)''' ၏ ယေဘုယျပြုခြင်း တစ်ရပ်အဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ဆင့်ကဲ စုဆုံမှတ်များကို <math>\varinjlim X_i</math> ဟူသော သင်္ကေတဖြင့်လည်း ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ == တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသော အညွှန်းအစုများအတွက် အခြေခံ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (elementary definition for partially ordered index sets) == အညွှန်းအစု (Index set) <math>(I,\le)</math> ကို ပုံသေသတ်မှတ်ထားသော လားရာပြအစု (Directed set) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါမည်။ ဆင့်ကဲ စနစ် (Inductive system) <math>(X_i,f_{ij})</math> တစ်ခုတွင် အညွှန်းများ ဖြစ်ကြသော <math>i\in I</math> အတွက် အရာဝတ္ထုများ (Objects) <math>X_i</math> ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် <math>i\le j</math> အတွက် ကူးပြောင်းမှု ပုံဖော်မှုများ (Transition maps) <math>f_{ij}\colon X_i\to X_j</math> လည်း ပါဝင်သည်။ ဤနေရာတွင် အရာဝတ္ထုများဟူသည် [[အစု]]များ (sets) ၊ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] (groups) သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ (topological spaces) ဖြစ်နိုင်ကြသည်။ ထိုပုံဖော်မှုများသည် သက်ဆိုင်ရာ သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အစုပုံဖော်မှုများ (set mappings)၊ အုပ်စု[[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (group homomorphisms) သို့မဟုတ် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ (continuous mappings) ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့သည် အောက်ပါအခြေအနေများကို ပြည့်စုံစေရပါမည်။ *<math>f_{ii} = \operatorname{id}_{X_i}</math> သည် အားလုံးသော <math>i</math> အတွက် <math>X_i</math> ပေါ်ရှိ ထပ်တူကျ ပုံဖော်မှု (Identity mapping) ဖြစ်ရမည်။ *<math>f_{ik}= f_{jk}\circ f_{ij}</math> သည် အားလုံးသော <math>i \le j \le k</math> တို့အတွက် ဖြစ်ရမည်။ ဆင့်ကဲ စနစ် <math>(X_i,f_{ij})</math> တစ်ခု၏ ဆင့်ကဲ စုဆုံမှတ် ဟူသည် အရာဝတ္ထု <math>\operatorname{colim}_{i \in I} X_i</math> ဖြစ်ပြီး ၎င်းနှင့်အတူ အောက်ပါအတိုင်း ပုံဖော်မှုများ ရှိသည်။ *<math>u_i\colon X_i\to\operatorname{colim}_{i \in I} X_i</math> ဤပုံဖော်မှုများသည် <math>f_{ij}</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိရမည် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>i\le j</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ *<math>u_i = u_j\circ f_{ij}</math> ထို့ပြင် ၎င်းသည် အောက်ပါ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (Universal property) နှင့် ပြည့်စုံရပါမည်။ ရွေးချယ်ထားသော စမ်းသပ်အရာဝတ္ထု (Test object) <math>T</math> တစ်ခုအတွင်းသို့ သက်ရောက်ကိုက်ညီမှုရှိသော <math>X_i</math> ၏ ပုံဖော်မှုစနစ်များသည် <math>\operatorname{colim}_{i \in I} X_i</math> မှ <math>T</math> သို့ သက်ရောက်သော ပုံဖော်မှုများနှင့် ကိုက်ညီမှု ရှိကြသည်။ [[File:Diagramm zum Kolimes.png]] ယင်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကယ်၍ <math>i\le j</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများ <math>t_i\colon X_i\to T</math> ရှိနေပါက *<math>t_i=t_j \circ f_{ij}</math> ဖြစ်သည်။ ထိုပုံဖော်မှုများ <math>t_i</math> အားလုံး ဖြတ်သန်းသက်ရောက်ရာဖြစ်သော (Factors through) တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် ပုံဖော်မှု <math>c\colon\operatorname{colim}_{i \in I} X_i\to T</math> တစ်ခု တည်ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ *<math>t_i = c\circ u_i</math> အစုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဆင့်ကဲ စနစ် <math>(X_i, f_{ij})</math> တစ်ခု၏ ဆင့်ကဲ စုဆုံမှတ်ကို ဘုံမပါသော (Disjoint) ပေါင်းစပ်စု <math>\coprod_{i} X_i</math> ပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (Equivalence classes) ၏ အစု <math>\coprod_{i} X_i/\sim</math> အဖြစ် အတိအလင်း တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် အကယ်၍ <math>k \ge i</math> နှင့် <math>k \ge j</math> ဖြစ်သော <math>k \in I</math> တစ်ခု တည်ရှိပြီး <math>f_{ik}(x) = f_{jk}(y) \in X_k</math> ဖြစ်စေပါက အစုဝင်များ (Elements) ဖြစ်ကြသော <math>x \in X_i</math> နှင့် <math>y \in X_j</math> တို့သည် ထပ်တူညီသည် (Equivalent) ဟု သတ်မှတ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] bkoreid8qin9mzcimaf4tefwkty5ydc 0 287058 1037914 1036227 2026-06-13T11:31:56Z Mkant00 135890 1037914 wikitext text/x-wiki '''အစည်း (Sheaf)''' သည် [[အက္ခရာသင်္ချာ ဂျီဩမေတြီ]] (Algebraic geometry) နှင့် [[ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] (Complex analysis) ကဲ့သို့သော သင်္ချာနယ်ပယ်အသီးသီးတွင် အသုံးပြုသည့် သဘောတရားတစ်ခုဖြစ်သည် ။ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်း (Topological space) တစ်ခုအပေါ်ရှိ အဘီလီယန်[[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] (Abelian groups) ၏ အစည်းတစ်ခုတွင် အခြေခံရပ်ဝန်း (Base space) ၏ အဖွင့်စုပိုင်း (Open subset) တစ်ခုစီအတွက် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုစီ ပါဝင်သည် ။ ထို့အပြင် ၎င်းအဘီလီယန်အုပ်စုများကြားတွင် ကိုက်ညီမှု (Compatible) ရှိသော ကန့်သတ်[[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (Restriction homomorphisms) လည်း ပါဝင်သည် ။ ထိုနည်းတူစွာပင် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (Rings) ၏ အစည်းတစ်ခုတွင် အဖွင့်စုပိုင်းတစ်ခုစီအတွက် ကွင်းတစ်ခုစီနှင့် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Ring homomorphisms) ပါဝင်သည် ။ အစည်းတစ်ခု၏ အရှင်းလင်းဆုံး ဥပမာတစ်ခုမှာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အဖွင့်စုပိုင်းများပေါ်ရှိ အဆက်မပြတ် ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင်များ (Continuous real-valued functions) ၏ အစည်းပင်ဖြစ်သည် ။ ယင်းတွင် ဖန်ရှင်များကို ပိုငယ်သော အဖွင့်စုပိုင်းများဆီသို့ ကန့်သတ်ခြင်းများလည်း ပါဝင်သည် ။ ဤသင်္ချာဆိုင်ရာ သဘောတရားအမည်ကို ဂျုံစပါးစည်းများ (Sheaf of grain) မှ တင်စား၍ ခေါ်ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည် ။ '''အကြိုစည်းများ''' (Presheaves)ကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီများ]] (Arbitrary categories) ပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည် ။ အစည်းများကိုမူ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော တည်နေရာ (Site) တစ်ခုပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည် ။ တည်နေရာဆိုသည်မှာ ဂရိုသန်ဒိခ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Grothendieck topology) ကို ဖွင့်ဆိုထားသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည် ။ [[File:Abhyankar Grothendieck.jpg|right|thumb|250px| ညာဘက်မှ ရှရီရမ် အဘယန်ကာ (Shreeram Abhyankar) နှင့် ဘယ်ဘက်မှ အလက်ဇန္ဒား ဂရိုသန်ဒိခ် (Alexander Grothendieck) တို့ကို ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် [[မွန်းထရီးအောမြို့]]၌ အတူတကွ တွေ့ရစဉ်။ နောက်ခံတွင် မိုက်ကယ် အာတင် (Michael Artin) ပါဝင်သည် ။ ]] == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ == အစည်း၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို နားလည်စေရန် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (Continuous functions) ၏ အစည်း ဥပမာကို မှတ်သားထားသင့်သည် ။ ထိုဥပမာတွင် <math>F(U)</math> သည် <math>U\to\mathbb{R}</math> သို့သွားသော အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ အစု (Set) ဖြစ်သည် ။ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများ (Restriction maps) ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်များကို ပိုမိုငယ်ရွယ်သော နယ်ပယ်များဆီသို့ ကန့်သတ်လိုက်ခြင်းများသာ ဖြစ်သည် ။ ဤကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများသည် [[ဖန်တာ]] (Functor) <math>F</math> အောက်ရှိ ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်းများ၏ (Inclusion maps) ပုံရိပ်များ (Images) ဖြစ်သည် ။ === တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ အကြိုစည်း (Presheaf on a topological space) === တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်ရှိ အကြိုစည်း <math>\mathcal{F}</math> သည် အဖွင့်စုပိုင်း <math>U\subseteq X</math> တစ်ခုစီကို အစုတစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။ ယင်းအစုသည် အဘီလီယန်အုပ်စု၊ [[မော်ဂျူး]] (Module)၊ သို့မဟုတ် ကွင်း အစရှိသည်တို့လည်း ဖြစ်နိုင်သည် ။ ယင်းအစုကို <math>\mathcal{F}(U)</math> ဟု သတ်မှတ်သည် ။ ထို့အပြင် <math>V\subseteq U</math> ဖြစ်သော အဖွင့်စုပိုင်း ပါဝင်ခြင်းများ အားလုံးအတွက် <math>\rho^U_V\colon\mathcal{F}(U)\to\mathcal{F}(V)</math> ဟူသော ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများကိုလည်း သတ်မှတ်ပေးသည် ။ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၊ မော်ဂျူးများ သို့မဟုတ် ကွင်းများဖြစ်ပါက ၎င်းကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများသည် သက်ဆိုင်ရာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ရမည် ။ ဤကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများသည် အောက်ပါအတိုင်း ထင်ရှားသော နည်းလမ်းဖြင့် ကိုက်ညီမှု ရှိရမည် ။ *<math>\rho^U_U=\mathrm{id}_{\mathcal{F}(U)}</math> ဖြစ်သည် ။ *အဖွင့်စုပိုင်းများ <math>W\subseteq V\subseteq U</math> အတွက် <math>\rho^V_W\circ\rho^U_V=\rho^U_W</math> ဖြစ်သည် ။ <math>\mathcal{F}(U)</math> ၏ အစုဝင်များ (Elements) ကို <math>U</math> အပေါ်ရှိ <math>\mathcal{F}</math> ၏ '''ဒေသအလိုက် အပိုင်းများ''' (Local sections) ဟုခေါ်သည် ။ <math>\mathcal{F}(X)</math> ၏ အစုဝင်များကိုမူ '''အလုံးစုံ အပိုင်းများ''' (Global sections) ဟုခေါ်သည် ။ <math>\mathcal{F}(U)</math> အစား <math>\Gamma(U,\mathcal{F})</math> ဟုလည်း ရေးသားနိုင်သည် ။ အပိုင်း <math>f\in\mathcal{F}(U)</math> တစ်ခုကို အဖွင့်စုပိုင်း <math>V\subseteq U</math> ဆီသို့ ကန့်သတ်လိုက်သော <math>\rho^U_V(f)</math> ကို <math>f|_V</math> ဟုလည်း ရေးသားသည် ။ === တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ အစည်း (Sheaf on a topological space) === အစည်းတစ်ခုသည် ဒေသအလိုက် အချက်အလက်များ (local data) အပေါ် အခြေခံထားသည့် အကြိုစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည် ။ ၎င်းသည် အောက်ပါ အခြေအနေ နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည် ။ #'''ဒေသအလိုက် တူညီမှု'''သည် '''အလုံးစုံ တူညီမှု'''ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် <math>U</math> အပေါ်ရှိ <math>\mathcal{F}</math> ၏ အပိုင်းများဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့ ။ ထို့အပြင် <math>\{V_i\}</math> သည် <math>U</math> ၏ အဖွင့် ဖုံးအုပ်စု (Open cover) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>f|_{V_i}=g|_{V_i}</math> ဟု မှတ်ယူကြပါစို့ ။ သို့ဆိုလျှင် <math>f=g</math> ဖြစ်ရမည် ။ #ကိုက်ညီမှုရှိသော ဒေသအလိုက် အချက်အလက်များကို ကပ်ခြင်း (Gluing) ပြုလုပ်နိုင်သည် ။ <math>V_i\cap V_j</math> အပေါ်ရှိ <math>f_i</math> နှင့် <math>f_j</math> တို့၏ ကန့်သတ်ချက်များ အချင်းချင်း တူညီနေစေမည့် အပိုင်းများ <math>f_i\in\mathcal{F}(V_i)</math> ရှိသည်ဟု ဆိုကြပါစို့ ။ ထိုအခါ <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>f_i=f|_{V_i}</math> ဖြစ်စေမည့် အပိုင်း <math>f\in\mathcal{F}(U)</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိရမည် ။ ပထမအခြေအနေအရ ဒုတိယအခြေအနေရှိ <math>f</math> ကို <math>f_i</math> များမှတစ်ဆင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (Unique) အနေဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ === တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ အစည်း၏ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (Categorical definition of a sheaf on a topological space) === <math>X</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ ကတ်တဂိုရီ (Category) <math>\mathbf{Op}(X)</math> တွင် <math>X</math> ၏ အဖွင့်စုပိုင်းများကို အရာဝတ္ထုများ (Objects) အဖြစ် ထားရှိသည် ။ ထို့အပြင် အဖွင့်စုပိုင်းများ ပါဝင်ခြင်း <math>U\subseteq V</math> တစ်ခုစီအတွက် မော်ဖစ်ဇင် (Morphism) <math>U\to V</math> တစ်ခုစီ ရှိသည် ။ <math>X</math> ပေါ်ရှိ အကြိုစည်း <math>\mathcal{F}</math> သည် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင် တန်ဖိုးများရှိသော [[ ဖန်တာ|ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ]] (Contravariant functor) <math>\mathcal{F}\colon\mathbf{Op}(X)\to C</math> တစ်ခုဖြစ်သည် ။ ဤနေရာတွင် <math>C</math> ၌ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ်များ (Products) ရှိသည်ဟု ယူဆရမည် ။ အကယ်၍ အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်း (Diagram) သည် <math>X</math> ၏ အဖွင့်စုပိုင်း <math>U</math> တစ်ခုစီတိုင်းနှင့် <math>U</math> ၏ အဖွင့် ဖုံးအုပ်စု <math>\{V_i\}</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် [[တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း]] (Exact sequence) တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့လျှင် အကြိုစည်း <math>\mathcal{F}</math> ကို အစည်းတစ်ခုဟု ခေါ်သည် ။ *<math>\mathcal{F}(U)\rightarrow\prod\mathcal{F}(V_i)\rightrightarrows\prod\mathcal{F}(V_i\cap V_j)</math> <math>\mathcal{F}(U)</math> သည် ညာဘက်ရှိ မြား (Arrows) နှစ်ခု၏ ညီမျှပိုင်း (Equalizer) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည် ။ ၎င်းမြားများကို အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းနိုင်သည် ။ အညွှန်းစုံတွဲ (Index pair) <math>(i,j)</math> တစ်ခုစီအတွက် <math>\iota^{(i,j)}_1:V_i\cap V_j \rightarrow V_i</math> နှင့် <math>\iota^{(i,j)}_2:V_i\cap V_j \rightarrow V_j</math> ဟူ၍ ပါဝင်မှု နှစ်ခုရှိသည် ။ မြားတစ်ခုသည် <math>\mathcal{F}(\iota^{(i,j)}_1): \mathcal{F}(V_i) \rightarrow \mathcal{F}(V_i\cap V_j)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်သည် ။ အခြားမြားတစ်ခုမှာ <math>\mathcal{F}(\iota^{(i,j)}_2)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်သည် ။ == ကတ်တဂိုရီတစ်ခုပေါ်ရှိ အကြိုစည်း (Presheaf on a category) == ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ပေါ်ရှိ အကြိုစည်းတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ <math>A</math> ထဲသို့ ဝင်ရောက်သော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>\mathcal{F}\colon C\to A</math> တစ်ခုဖြစ်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>A</math> သည် အစုများ၏ ကတ်တဂိုရီ သို့မဟုတ် အဘီလီယန်အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်နိုင်သည် ။ အကယ်၍ <math>C</math> တွင် ဂရိုသန်ဒိခ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တစ်ခုရှိပါက အကြိုစည်းကို အစည်းတစ်ခုဟု သတ်မှတ်သည် ။ ၎င်းသတ်မှတ်ချက်သည် ဖုံးအုပ် မိသားစု (Covering family) <math>\{\varphi_i\colon V_i\to U\}_{i\in I}</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါ ကိန်းစဉ်တန်း [[တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း| တိကျ]]မှသာ မှန်ကန်မည်ဖြစ်သည် ။ *<math>\mathcal{F}(U)\rightarrow\prod\mathcal{F}(V_i)\rightrightarrows\prod\mathcal{F}(V_i\times_U V_j)</math> ဤနေရာတွင် <math>V_i\times_U V_j</math> သည် <math>U</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (Fiber product) ဖြစ်သည် ။ ယင်းသည် <math>\mathcal{F}(U)</math> သည် ညာဘက်ရှိ မြားနှစ်ခု၏ ညီမျှပိုင်း (equalizer) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည် ။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အခြေအနေတွင်ကဲ့သို့ပင် အကြိုစည်းများကို '''အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း (Sheafification)''' ပြုလုပ်နိုင်သည် ။ ထို့အတူ '''ချက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ''' (Čech cohomology) ကဲ့သို့သော မတူညီသည့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီများကိုလည်း တည်ဆောက်နိုင်သည် ။ '''တည်နေရာ''' (site) တစ်ခုပေါ်ရှိ အစည်းများ အားလုံး စုပေါင်း၍ '''တိုပို့စ်''' (Topos) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ == မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) == အစည်းတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုများ၏ စုစည်းမှု (Collection) ဖြစ်သကဲ့သို့ အစည်းများအကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ထိုအရာဝတ္ထုများ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုပင် ဖြစ်သည် ။ ယင်းသည် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိရမည် ။ <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် တူညီသော ကတ်တဂိုရီအတွင်း တန်ဖိုးများရှိသည့် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းများ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ မော်ဖစ်ဇင် <math>\varphi\colon\mathcal{F}\to\mathcal{G}</math> တစ်ခုတွင် မော်ဖစ်ဇင် <math>\varphi(U)\colon\mathcal{F}(U)\to\mathcal{G}(U)</math> များ၏ စုစည်းမှုပါဝင်သည် ။ ယင်းကို <math>X</math> ၏ အဖွင့်စုပိုင်း <math>U</math> တစ်ခုစီအတွက် သတ်မှတ်ထားသည် ။ ထို့ကြောင့် အဖွင့်စုပိုင်းများ ပါဝင်ခြင်း <math>V\subseteq U</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\tilde{\rho}^U_V\circ\varphi(U)=\varphi(V)\circ\rho^U_V</math> အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည် ။ ဤနေရာတွင် <math>\rho^U_V</math> သည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုကို ရည်ညွှန်းပြီး <math>\tilde{\rho}^U_V</math> သည် <math>\mathcal{G}</math> ၏ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုကို ရည်ညွှန်းသည် ။ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း အစည်းများကို [[ဖန်တာ]]များအဖြစ် မှတ်ယူမည်ဆိုလျှင် အစည်းများအကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဖန်တာများ၏ [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (Natural transformation) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုစီအတွက် <math>C</math>-တန်ဖိုးရှိ အစည်းများသည် ဤမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားနှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်သည် ။ == ရိုးတံများ နှင့် မျိုးစေ့များ (stalks and germs) == <math>C</math> သည် အဆုံးရှိ ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (Finite inverse limits) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (Algebraic structures) ၏ ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ ဥပမာအားဖြင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ၊ ကွင်းများ နှင့် မော်ဂျူးများကို ဆိုလိုသည် ။ အထူးသဖြင့် <math>C</math> တွင် [[စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]]များ (Filtered colimits) တည်ရှိသည် ။ ၎င်းတို့၏ အခြေခံအစုများ (Underlying sets) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုစီ၏ အခြေခံအစုများမှ ရရှိသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များနှင့် ထပ်တူညီသည် ။ အမှတ် <math>x\in X</math> တစ်ခုစီအတွက် အမှတ် <math>x</math> ရှိ အကြိုစည်း <math>\mathcal{F}</math> ၏ ရိုးတံ (Stalk) <math>\mathcal{F}_x</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည် ။ <math>\mathcal{F}_x=\operatorname{colim}_{V\ni x}\mathcal{F}(V)</math> ရိုးတံရှိ အစုဝင်များကို မျိုးစေ့များ (Germs) ဟု ခေါ်သည် ။ ထို့ကြောင့် မျိုးစေ့များဆိုသည်မှာ <math>x</math> ၏ အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (Open neighborhoods) အပေါ်ရှိ ဒေသအလိုက် အပိုင်းများ၏ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (Equivalence classes) ပင်ဖြစ်သည် ။ အပိုင်းများကို ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခုဆီသို့ ကန့်သတ်လိုက်သည့်အခါ တူညီသွားပါက ၎င်းအပိုင်းများကို ထပ်တူညီသည်ဟု သတ်မှတ်သည် ။ == အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း (Sheafification) == <math>\mathcal{F}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်ရှိ အကြိုစည်းတစ်ခုဖြစ်လျှင် အစည်း <math>\mathcal{F}^+</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည် ။ ယင်းကို <math>\mathcal{F}</math> ၏ အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း သို့မဟုတ် သက်ဆိုင်ရာအစည်း (Associated sheaf) ဟုခေါ်သည် ။ ထို့ကြောင့် အစည်း <math>\mathcal{G}</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါ ညီမျှခြင်း မှန်ကန်သည် ။ <math>\mathrm{Hom}_{\mathrm{(Sheaves)}}(\mathcal{F}^+,\mathcal{G})=\mathrm{Hom}_{\mathrm{(Presheaves)}}(\mathcal{F},\mathcal{G})</math> ထို့ကြောင့် ဤအစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်သည် မေ့လျော့ ဖန်တာ (Forgetful functor)<math>\mathrm{(Sheaves)}\to\mathrm{(Presheaves)}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (Left adjoint) ဖြစ်သည် ။ အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း ဖန်တာအတွက် တညီတညွတ်တည်း သတ်မှတ်ထားသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း မရှိသော်လည်း ရော်ဘင် ဟတ်စ်ရွန်း (Robin Hartshorne) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များက အဆိုပါ သက်ဆိုင်ရာအစည်းကို <math>\mathcal{F}^+</math>ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည် ။ == အစည်းပိုင်းများ၊ စားလဒ်များ နှင့် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ (Subsheaves, Quotients, and Exact Sequences) == ===အစည်းပိုင်း (Subsheaf)=== <math>X</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{F}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ အစည်း <math>\mathcal{G}</math> သည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ အစည်းပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ အဖွင့်စု <math>U</math> တိုင်းအတွက် <math>\mathcal{G}(U)</math> သည် <math>\mathcal{F}(U)</math> ၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဖြစ်နေပြီး၊ <math>\mathcal{G}</math> ၏ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများသည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများမှ ဆင်းသက်လာခြင်း (induced) ဖြစ်ရမည် ။ ===ကာနယ်၊ ဒွန်တွဲကာနယ် နှင့် ပုံရိပ် (Kernel, cokernel, image)=== <math>X</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းများဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ <math>\varphi \colon \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> သည် အစည်းများ၏ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] တစ်ခုဖြစ်ပါက အောက်ပါတို့ကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်- # <math>\varphi</math> ၏ '''ကာနယ် (kernel)''' <math>\ker(\varphi)</math> သည် <math>\varphi</math> ၏ အကြိုစည်း ကာနယ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းကိုယ်တိုင်သည်လည်း အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည် ။ ထို့ကြောင့် <math>\ker(\varphi)</math> သည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ အစည်းပိုင်းဖြစ်သည် ။ # <math>\varphi</math> ၏ '''ပုံရိပ် (image)''' <math>\mathrm{im}(\varphi)</math> သည် <math>\varphi</math> ၏ အကြိုစည်း ပုံရိပ်ကို အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း (sheafification) ပြုလုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည် ။ # <math>\varphi</math> ၏ '''ဒွန်တွဲကာနယ် (cokernel)''' <math>\mathrm{coker}(\varphi)</math> သည် <math>\varphi</math> ၏ အကြိုစည်း ဒွန်တွဲကာနယ်ကို အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း ပြုလုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည် ။ သတိပြုရန်မှာ ဆာဂျက်တစ် (surjective) မဖြစ်မှုအတွက် ဖြစ်သည် ။ အကယ်၍ <math>\varphi: \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> သည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>\varphi(U): \mathcal{F}(U) \to \mathcal{G}(U)</math> များသည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်ဟု မဆိုလိုပါ။ အမှန်တကယ် မှန်ကန်သည်မှာ <math>\varphi: \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> သည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ရိုးတံများအပေါ်ရှိ လှုံ့ဆော်ခံ ပုံဖော်မှုများ (induced maps on the stalks) <math>\varphi_x: \mathcal{F}_x \to \mathcal{G}_x</math> များသည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရပါမည်။ ===စားလဒ်အစည်း (Quotient Sheaf)=== <math>\mathcal{F}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၏ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{G} \subseteq \mathcal{F}</math> သည် အစည်းပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ အဖွင့်စု <math>U \in \tau</math> များအတွက် <math>U \longmapsto \mathcal{F}(U)/\mathcal{G}(U)</math> ဟူသော သတ်မှတ်ချက်သည် ၎င်း၏ သက်ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများနှင့်တကွ <math>X</math> ပေါ်ရှိ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၏ အကြိုစည်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ ၎င်းကို <math>\mathcal{G}</math> ဖြင့်စားထားသော <math>\mathcal{F}</math> ၏ စားလဒ်အကြိုစည်း (quotient presheaf) ဟုခေါ်သည် ။ ယင်းကို အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း ပြုလုပ်လိုက်သောအခါ <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့၏ စားလဒ်အစည်းကို ရရှိပြီး ၎င်းကို <math>\mathcal{F}/\mathcal{G}</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည် ။ ===တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ (Exact sequences)=== တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းများ၏ အနန္တ ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခု (infinite sequence of sheaves) ကို အောက်ပါ ပုံကြမ်းဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်- * <math>\cdots \longrightarrow \mathcal{F}_{i-1} \xrightarrow{\varphi_{i-1}} \mathcal{F}_i \xrightarrow{\varphi_i} \mathcal{F}_{i+1} \longrightarrow \cdots</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathcal{F}_i</math> တစ်ခုစီသည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\varphi_i \colon \mathcal{F}_i \to \mathcal{F}_{i+1}</math> တစ်ခုစီသည် အစည်းများ၏ မော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည် ။ အကယ်၍ နေရာတိုင်းအတွက် <math>\mathrm{im}(\varphi_{i-1}) = \ker(\varphi_i)</math> ဖြစ်နေပါက ၎င်းကိန်းစဉ်တန်းကို [[တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း]] (exact sequence) ဟု ခေါ်သည် ။ == တိုက်ရိုက်ပုံရိပ်များ နှင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် အစည်းများ == <math>\mathcal{F}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f\colon X\to Y</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ *<math>U\mapsto\mathcal{F}(f^{-1}(U)), </math> အဖွင့်စုပိုင်း<math> \ U\subseteq Y</math> သည် <math>Y</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည် ။ ၎င်းကို <math>f_*\mathcal{F}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး <math>f</math> အောက်ရှိ <math>\mathcal{F}</math> ၏ တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် (Direct image) သို့မဟုတ် ပုံရိပ်အစည်း (Image sheaf) ဟုခေါ်သည် ။ အကယ်၍ <math>\mathcal{G}</math> သည် <math>Y</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပါက အောက်ပါနှင့် ဆက်စပ်နေသော သက်ဆိုင်ရာအစည်းကို ဖန်တီးနိုင်သည် ။ *<math>U\mapsto\operatorname{colim}_{V\supseteq f(U)}\mathcal{G}(V)</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည် ။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် အစည်း (Inverse image sheaf) ဟုခေါ်ပြီး <math>f^{-1}\mathcal{G}</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည် ။ <math>g\colon Y\to Z</math> သည် အခြားသော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ ထိုအခါ အောက်ပါ ဖန်တာများသည် သဘာဝကျစွာ ထပ်တူညီသော ဖန်တာများ (Naturally equivalent functors) ဖြစ်ကြသည် ။ *<math>(gf)_* </math> နှင့် <math> g_*f_*</math> ထို့အတူ အောက်ပါ ဖန်တာများသည်လည်း သဘာဝကျစွာ ထပ်တူညီသည် ။ *<math>(gf)^{-1} </math> နှင့် <math> f^{-1}g^{-1}</math> ဖန်တာများဖြစ်သော <math>f_*</math> နှင့် <math>f^{-1}</math> တို့သည် [[တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း]] (Adjunction) ပြုလုပ်ထားသည် ။ <math>\mathcal{F}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{G}</math> သည် <math>Y</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည် ။ *<math>\operatorname{Hom}(f^{-1}\mathcal{G},\mathcal{F})=\operatorname{Hom}(\mathcal{G},f_*\mathcal{F})</math> ရိုးတံများသည် အထူး ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် အစည်းများ ဖြစ်ကြသည် ။ <math>i_y</math> သည် အမှတ်တစ်ခု၏ ပါဝင်ခြင်း <math>\{y\}\to Y</math> ကို ရည်ညွှန်းသည်ဆိုပါက အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ရရှိသည် ။ *<math>\mathcal{G}_y=i_y^{-1}\mathcal{G}</math> ဤနေရာတွင် အမှတ်တစ်မှတ်တည်းပါသော အစု (One-point set) ရပ်ဝန်း <math>\{y\}</math> ပေါ်ရှိ အစည်း <math>i_y^{-1}\mathcal{G}</math> ကို ၎င်း၏ အလုံးစုံ အပိုင်းများနှင့် ထပ်တူသတ်မှတ်ထားသည် ။ ရလဒ်အနေဖြင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် အစည်းသည် ရိုးတံများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည် ။ *<math>(f^{-1}\mathcal{G})_x=\mathcal{G}_{f(x)}</math> ဤဆက်သွယ်ချက်ကြောင့် <math>f^{-1}</math> သည် ပိုမိုရှုပ်ထွေးသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ရှိနေလင့်ကစား နားလည်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူသော ဖန်တာဖြစ်လာသည် ။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုရသော် အစည်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Sheaf cohomology) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>f_*</math> ၏ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]]များကို (Derived functors) လေ့လာခြင်းပင် ဖြစ်သည် ။ ဖန်တာ <math>f_*</math> ကိုယ်တိုင်သည် သုညအကြိမ်မြောက် ဆင်းသက်ဖန်တာ (zeroth derived functor) အဖြစ်သာ တည်ရှိသည် ။ == အစည်းတစ်ခု၏ ဖြန့်ကျက် ရပ်ဝန်း (The etale space of a sheaf) == အစုများ၏ အစည်း <math>\mathcal{F}</math> တစ်ခုအတွက် <math>X</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>E</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည် ။ အခြေခံအစု (Underlying set) သည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ ရိုးတံများအားလုံး၏ ဘုံမပါသော ပေါင်းစပ်စု (Disjoint union) ဖြစ်သည် ။ <math>E\to X</math> ပုံဖော်မှုသည် <math>\mathcal{F}_x</math> ကို <math>x\in X</math> အပေါ်သို့ ပုံဖော်ပေးသည် ။ <math>E</math> ပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် အားအကောင်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Strongest topology) ဖြစ်သည် ။ ယင်းတိုပေါ်လော်ဂျီအတွက် အဖွင့်စု <math>U\subseteq X</math> တစ်ခုအပေါ်ရှိ အပိုင်း <math>f\in\mathcal{F}(U)</math> တစ်ခုစီတိုင်းမှ ပုံဖော်မှု <math>U\to E,\quad x\mapsto f_x</math> များသည် အဆက်မပြတ် ဖြစ်ကြသည် ။ ထိုအခါ အဖွင့်စု <math>U\subseteq X</math> ပေါ်ရှိ <math>\mathcal{F}</math> ၏ အပိုင်းများနှင့် <math>U</math> ပေါ်ရှိ <math>\pi\colon E\to X</math> ၏ အပိုင်းများအကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (Bijection) တစ်ခု ရှိလာသည် ။ ယင်းကို <math>s\colon U\to E</math> ဟူသော အဆက်မပြတ်ဖြစ်သည့် ပုံဖော်မှုများဟုလည်း ဆိုနိုင်သည် ။ ယင်းပုံဖော်မှုများအတွက် <math>\pi\circ s</math> သည် ပါဝင်မှု <math>U\subseteq X</math> နှင့် ညီမျှသည် ။ ဤရပ်ဝန်း <math>E</math> ကို ဖြန့်ကျက် ရပ်ဝန်း (etale space) ဟုခေါ်သည် ။ === ထပ်တူညီမှု မူဝါဒ (Equivalence Principle) === <math>\Gamma</math> ဟူသော လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ အုပ်စုများ သို့မဟုတ် ကွင်းများ ၏ အစည်းများဆိုင်ရာ အိုင်ဆိုမောဖစ် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (isomorphy classes) ကတ်တဂိုရီမှ <math>X</math> အပေါ်ရှိ အုပ်စုများ သို့မဟုတ် ကွင်းများ ၏ ဖြန့်ကျက် ရပ်ဝန်းများ (etale spaces) ကတ်တဂိုရီသို့ ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == ကွင်းများ၏ အစည်းနှင့် မော်ဂျူးများ (Sheaves of Rings and Modules) == ===ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း (Ringed Space)=== ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်းတစ်ခုဆိုသည်မှာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> နှင့် <math>X</math> ပေါ်ရှိ ကွင်းများ၏ အစည်း (sheaf of rings) <math>\mathcal{R} = \mathcal{R}_X</math> တို့ကို ပူးတွဲဖော်ပြထားသော စုံတွဲ <math>(X, \mathcal{R})</math> ဖြစ်သည် ။ <math>\mathcal{R}</math> ကို <math>X</math> ၏ တည်ဆောက်ပုံ အစည်း (structure sheaf) ဟုခေါ်သည် ။ တည်ဆောက်ပုံအစည်းကို ရှင်းလင်းစွာ သိရှိနိုင်သော အခြေအနေများတွင် <math>(X, \mathcal{R}_X)</math> အစား <math>X</math> ဟုသာ အတိုချုံး ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ===ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်းများ၏ မော်ဖစ်ဇင် (Morphism of Ringed Spaces)=== ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်းများ၏ မော်ဖစ်ဇင် <math>(f, \tilde{f}) \colon (X, \mathcal{R}_X) \to (Y, \mathcal{R}_Y)</math> တစ်ခုတွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှု (continuous map) <math>f \colon X \to Y</math> နှင့်အတူ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (ring homomorphism) <math>\tilde{f} \colon \mathcal{R}_Y \to f_*(\mathcal{R}_X)</math> တို့ ပူးတွဲပါဝင်သည် ။ ===အိုင်ဒီးလ်အစည်း (Ideal Sheaf)=== <math>\mathcal{R}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ ကွင်းများ၏ အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့ ။ <math>\mathcal{R}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဒီးလ်အစည်း <math>\mathcal{I}</math> သည် <math>\mathcal{R}</math> ၏ <math>\mathcal{R}</math>-[[မော်ဂျူး|မော်ဂျူးပိုင်း]] (submodule) တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ တစ်နည်းအားဖြင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ၏ အစည်းပိုင်း <math>\mathcal{I} \subseteq \mathcal{R}</math> ဖြစ်ပြီး <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် ရိုးတံ <math>\mathcal{I}_x</math> သည် ကွင်း <math>\mathcal{R}_x</math> ၏ [[အိုင်ဒီးလ်]] (ideal) တစ်ခုဖြစ်သည် ။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\mathcal{I}_x</math> သည် <math>\mathcal{R}_x</math> ၏ ပေါင်းခြင်းဆိုင်ရာ အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည် ။ * <math>r_x \cdot s_x \in \mathcal{I}_x \quad (\forall r_x \in \mathcal{R}_x,\; s_x \in \mathcal{I}_x)</math> ===အစည်းတစ်ခု၏ အထောက်အပံ့ (Support of a sheaf)=== <math>X</math> ပေါ်ရှိ <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူး <math>\mathcal{F}</math> တိုင်းအတွက် <math>\mathcal{F}</math> ၏ အထောက်အပံ့ (support) ကို အောက်ပါ အစုအနေဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည် ။ * <math>\mathrm{supp}\;\mathcal{F} := \{ x \in X : \mathcal{F}_x \neq 0 \}</math> ===အစည်းများ၏ တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ် (Direct sum)=== အစည်းများ၏ တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်ကို အပိုင်းများ (sections) အဆင့်တွင် အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည် ။ * <math>U \longmapsto \mathcal{F}(U) \oplus \mathcal{G}(U), \quad U \in \tau</math> ဤသတ်မှတ်ချက်သည် သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများနှင့်အတူ အစည်းတစ်ခုဖြစ်နေပြီးဖြစ်ရာ ထပ်မံ၍ အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း (sheafification) ပြုလုပ်ရန် မလိုအပ်ပါ ။ ===တန်ဆာ မြှောက်လဒ် (Tensor product)=== <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် <math>\mathcal{R}</math>-[[မော်ဂျူး|မော်ဂျူးများ]] ဖြစ်ကြသည်ဆိုပါစို့ ။ ၎င်းတို့၏ တန်ဆာ မြှောက်လဒ် <math>\mathcal{F} \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G}</math> ကို <math>\{\mathcal{F}(U) \otimes_{\mathcal{R}(U)} \mathcal{G}(U) \mid U \in \tau\}</math> ဟူသော အကြိုစည်းမှတစ်ဆင့် အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်းဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည် ။ * <math>\mathcal{F} \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G} := \left( U \mapsto \mathcal{F}(U) \otimes_{\mathcal{R}(U)} \mathcal{G}(U) \right)^+</math> === ပြင်ပထပ်ကိန်း (Exterior power)=== <math>\mathcal{F}</math> ၏ <math>p</math> ကြိမ်မြောက် ပြင်ပထပ်ကိန်း (p-th exterior power) သည် အောက်ပါ စားလဒ်အစည်း ဖြစ်သည် ။ * <math>\Lambda^p \mathcal{F} := \bigotimes^p \mathcal{F} / \mathcal{N}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathcal{N} \subseteq \bigotimes^p \mathcal{F}</math> သည် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ရိုးတံ (stalk) <math>\mathcal{N}_x</math> သည် <math>s_\mu = s_\nu</math> (<math>\mu \neq \nu</math>) အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသော အစုဝင် <math>s_i \in \mathcal{F}_x</math> များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် <math>s_1 \otimes \dots \otimes s_p</math> များမှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ပေးသော (generated by) <math>\left(\bigotimes^p \mathcal{F}\right)_x</math> ၏ <math>\mathcal{R}_x</math>-မော်ဂျူးပိုင်း ဖြစ်သည် ။ ===အချိုးညီ ထပ်ကိန်း (Symmetric power)=== <math>\mathcal{F}</math> ၏ <math>p</math> ကြိမ်မြောက် အချိုးညီ ထပ်ကိန်း (p-th symmetric power) သည် အောက်ပါ စားလဒ်အစည်း ဖြစ်သည် ။ * <math>\mathrm{Sym}^p \mathcal{F} := \bigotimes^p \mathcal{F} / \mathcal{M}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathcal{M} \subseteq \bigotimes^p \mathcal{F}</math> သည် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ရိုးတံ (stalk) <math>\mathcal{M}_x</math> သည် <math>s_1 \otimes \dots \otimes s_p - s_{\sigma(1)} \otimes \dots \otimes s_{\sigma(p)}</math> များမှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ပေးသော (generated by) <math>\left(\bigotimes^p \mathcal{F}\right)_x</math> ၏ <math>\mathcal{R}_x</math>-မော်ဂျူးပိုင်း ဖြစ်သည် ။ ===<math>\mathcal{H}om</math>-အစည်း (<math>\mathcal{H}om</math>-Sheaf)=== <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ အဖွင့်စု <math>U \in \tau</math> တစ်ခုစီအတွက် <math>U</math> ပေါ်ရှိ ကန့်သတ်အစည်းများ (restriction sheaves) ကို <math>\mathcal{R}|_U, \mathcal{F}|_U, \mathcal{G}|_U</math> ဟု သင်္ကေတပြုပါစို့ ။ ထိုအခါ * <math>\mathrm{Hom}_{\mathcal{R}|_U}(\mathcal{F}|_U, \mathcal{G}|_U)</math> သည် <math>\mathcal{F}|_U \to \mathcal{G}|_U</math> သို့သွားသော <math>\mathcal{R}|_U</math>-မော်ဖစ်ဇင်များ၏ <math>\mathcal{R}(U)</math>-မော်ဂျူး ဖြစ်သည် ။ <math>U \mapsto \mathrm{Hom}_{\mathcal{R}|_U}(\mathcal{F}|_U, \mathcal{G}|_U)</math> ဟူသော အကြိုစည်းသည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူး အစည်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ ၎င်းကို <math>\mathcal{F}</math> မှ <math>\mathcal{G}</math> သို့သွားသော <math>\mathcal{H}om</math>-အစည်း ဟုခေါ်ပြီး <math>\mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G})</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည် ။ အပိုင်းများ (sections) မှတစ်ဆင့် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုကို ဖော်ပြခြင်းကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါက၊ အဖွင့်စု <math>U \subseteq X</math> တိုင်းအတွက် <math>H_0(U) := \mathrm{Hom}_{\mathcal{R}(U)}(\mathcal{F}(U), \mathcal{G}(U))</math> အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရန်မှာ အတိုက်ရိုက်ဆုံး ကြိုးပမ်းမှုဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် <math>\mathcal{R}(U)</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>\varphi: \mathcal{F}(U) \to \mathcal{G}(U)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက၊ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု <math>\varphi|_V: \mathcal{F}(V) \to \mathcal{G}(V)</math> ကို ထုတ်လုပ်ရန် ပုံမှန် (canonical) နည်းလမ်း မရှိပါ။ တစ်ခုတည်းသော ကျိုးကြောင်းဆီလျော်သည့် နည်းလမ်းမှာ <math>t \in \mathcal{F}(V)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>s|_V = t</math> ဖြစ်မည့် <math>s \in \mathcal{F}(U)</math> တစ်ခုကို ရွေးချယ်ပြီး <math>\varphi|_V(t) := \varphi(s)|_V</math> ဟု သတ်မှတ်ရန်ဖြစ်သည်။ သို့သော် အောက်ပါ အချက်နှစ်ချက် လွဲချော်နေသည် ။ # '''အထက်သို့ပင့်တင်မှုများ (Lifts) မတည်ရှိနိုင်ပါ။''' ယေဘုယျအားဖြင့် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု <math>\rho^U_V: \mathcal{F}(U) \to \mathcal{F}(V)</math> သည် ဆာဂျက်တစ် (surjective) မဖြစ်သောကြောင့် အဆိုပါ <math>s</math> မျိုး မတည်ရှိနိုင်ပါ။ # '''အထက်သို့ပင့်တင်မှုများသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (unique) မရှိနိုင်ပါ။''' ၎င်းတို့ တည်ရှိနေလျှင်ပင် ပင့်တင်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>s</math> နှင့် <math>s'</math> တို့သည် ကွဲပြားနိုင်ပြီး ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ရွေးချယ်မှုအပေါ် မူတည်သွားမည်ဖြစ်ကာ မှန်ကန်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားခြင်း (well-defined) မဖြစ်နိုင်ပါ။ ထို့ကြောင့် <math>\mathcal{H}om</math>-အစည်းကို ဖန်တီးရာတွင် ကန့်သတ်အစည်းများ (restriction sheaves) ကို သုံး၍ အထက်ပါအတိုင်း ဖွင့်ဆိုရခြင်းဖြစ်သည်။ ===တန်ဆာ မြှောက်လဒ်များ၏ ရိုးတံများ (Stalks of Tensor products)=== <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့ ။ ထိုအခါ <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါ ပုံမှန် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) ရှိသည်- * <math>(\mathcal{F} \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G})_x \cong \mathcal{F}_x \otimes_{\mathcal{R}_x} \mathcal{G}_x</math> ===တန်ဆာ မြှောက်လဒ်များ၏ ညာတိကျမှု (Right-Exactness of Tensor Products)=== တန်ဆာ မြှောက်လဒ်သည် ညာတိကျသော (right-exact) ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည် ။ ဆိုလိုသည်မှာ မည်သည့် <math>\mathcal{R}</math>-တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) မဆို * <math>\mathcal{F}' \to \mathcal{F} \to \mathcal{F}'' \to 0</math> သည် အောက်ပါ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ * <math>\mathcal{F}' \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G} \to \mathcal{F} \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G} \to \mathcal{F}'' \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G} \to 0</math> ===<math>\mathcal{H}om</math>-အစည်း၏ ဘယ်တိကျမှု (Left-Exactness of <math>\mathcal{H}om</math>)=== <math>\mathcal{R}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ ကွင်းများ၏ အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ <math>\mathcal{F}, \mathcal{F}', \mathcal{F}''</math> နှင့် <math>\mathcal{G}, \mathcal{G}', \mathcal{G}''</math> တို့သည် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့ ။ ====လားရာတူ ဘယ်တိကျမှု (Covariant left-exactness)==== မည်သည့် <math>\mathcal{R}</math>-တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းမဆို * <math>0 \to \mathcal{G}' \to \mathcal{G} \to \mathcal{G}''</math> သည် အောက်ပါ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ * <math>0 \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G}') \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G}) \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G}'')</math> ====ဆန့်ကျင်ဘက် ဘယ်တိကျမှု (Contravariant left-exactness)==== မည်သည့် <math>\mathcal{R}</math>-တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းမဆို * <math>\mathcal{F}' \to \mathcal{F} \to \mathcal{F}'' \to 0</math> သည် အောက်ပါ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ * <math>0 \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}'', \mathcal{G}) \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G}) \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}', \mathcal{G})</math> ===တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် ဖန်တာ၏ ဘယ်တိကျမှု (Left-exactness of the Image Functor <math>f_*</math>)=== <math>X</math> ပေါ်ရှိ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၏ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (short exact sequence) တိုင်းသည်- * <math>0 \to \mathcal{F}' \to \mathcal{F} \to \mathcal{F}'' \to 0</math> <math>Y</math> ပေါ်တွင် အောက်ပါ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ * <math>0 \to f_*(\mathcal{F}') \to f_*(\mathcal{F}) \to f_*(\mathcal{F}'')</math> == ဥပမာများ == ကျစ်လျစ်သော အထောက်အပံ့ (Compact support) ပါရှိသည့် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များသည် အကြိုစည်းတစ်ခုကို မဖြစ်ပေါ်စေပါ ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျစ်လျစ်သော အထောက်အပံ့ပါသည့် ဖန်ရှင်တစ်ခုကို အဖွင့်စုပိုင်းတစ်ခုဆီသို့ ကန့်သတ်လိုက်သောအခါ ယေဘုယျအားဖြင့် ထိုကျစ်လျစ်သော အထောက်အပံ့ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မည် မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည် ။ <math>\mathbb{R}</math> ၏ ဗလာမဟုတ်သောအစု (Non-empty set) ဖြစ်သည့် အဖွင့်စုပိုင်းတိုင်းကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသော အကြိုစည်းသည် အစည်းတစ်ခု မဟုတ်ပါ ။ ယင်းအကြိုစည်းသည် ဗလာအစု (Empty set) ကိုမူ အသေးအဖွဲ အုပ်စုပိုင်း (Trivial subgroup) <math>\{0\}</math> နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>U_1=(1,2)</math> နှင့် <math>U_2=(3,4)</math> ဖြစ်ပြီး <math>U=U_1\cup U_2</math> ဟု ဆိုပါစို့ ။ ထိုအခါ <math>U_1</math> အပေါ်ရှိ အပိုင်း <math>5</math> နှင့် <math>U_2</math> အပေါ်ရှိ အပိုင်း <math>7</math> တို့ကို <math>U</math> အပေါ်ရှိ အပိုင်းတစ်ခုတည်းဖြစ်လာစေရန် ကပ်ခြင်း ပြုလုပ်၍ မရနိုင်ပါ ။ အခြားထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင်များ (bounded functions) ၏ အကြိုစည်း ဖြစ်သည်။ <math>X</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{K} \in \{\mathbb{R}, \mathbb{C}\}</math> ကို သတ်မှတ်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ အဖွင့်စု <math>U \subseteq X</math> တိုင်းအတွက် <math>\mathcal{B}(U) := \{ f: U \to \mathbb{K} \mid \sup_{x \in U} |f(x)| < \infty \}</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ <math>\mathcal{B} = \{\mathcal{B}(U), \rho^U_V\}</math> သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ <math>\mathbb{K}</math>-အက္ခရာသင်္ချာများ၏ အကြိုစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို <math>X</math> အပေါ်ရှိ အကန့်အသတ်ရှိသော <math>\mathbb{K}</math>-တန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင်များ၏ အကြိုစည်း (presheaf of bounded <math>\mathbb{K}</math>-valued functions) ဟုခေါ်သည်။ ၎င်း အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင်များ၏ အကြိုစည်းသည် အစည်းတစ်ခု မဟုတ်ပါ။ အထူးသဖြင့် ဒေသအလိုက်အားဖြင့် အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင်များ (locally bounded functions) ကို အလုံးစုံအားဖြင့် အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင် (globally bounded function) တစ်ခုရရှိရန် ကပ်ခြင်း (glue) ပြုလုပ်၍ မရနိုင်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဒုတိယအစည်းအခြေအနေကို မပြည့်စုံစေပါ။ <math>\mathbb{C}</math> ပေါ်ရှိ ဟိုလိုမောဖစ် ဖန်ရှင်များ (Holomorphic functions) ၏ အစည်း <math>\mathcal{O}</math> သည် ကွင်းများ၏ အစည်း (Sheaf of rings) တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ သုညမှတ် (Zero point) ရှိ ရိုးတံကို စုဆုံသော ပါဝါကိန်းစဉ်တန်း (Convergent power series) ကွင်း <math>\mathbb{C}\{z\}</math> နှင့် ထပ်တူသတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ၎င်းတို့သည် စုဆုံခြင်း အချင်းဝက် (Radius of convergence) သုညမဟုတ်သော ပါဝါကိန်းစဉ်တန်းများ ဖြစ်ကြသည် ။ အခြားသော ရိုးတံများကိုမူ ကိုဩဒိနိတ် ပြောင်းလဲခြင်း (Coordinate change) ဖြင့် ရယူနိုင်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>z</math> အစား <math>z-a</math> ဖြင့် အစားထိုးခြင်းမျိုး ဖြစ်သည် ။ <math>X=\{\eta,s\}</math> သည် အမှတ်နှစ်မှတ်ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ ထိုအမှတ်များအနက် <math>s</math> သည် အပိတ်မှတ်ဖြစ်ပြီး <math>\eta</math> သည် အပိတ်မဟုတ်ပါ ။ ယင်းကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) ဟုခေါ်သည် ။ ထိုအခါ အစုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>M=\Gamma(X,\mathcal{F})</math> နှင့် <math>N=\Gamma(\{\eta\},\mathcal{F})</math> အပြင် ပုံဖော်မှု <math>\rho\colon M\to N</math> တစ်ခုပါဝင်ခြင်းဖြင့် အစည်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့်လည်း ဤအချက်အလက်များကို အလိုရှိသလို ပေးအပ်ပြီး အစည်းတစ်ခုကို ရယူနိုင်သည် ။ <math>\mathcal{F}</math> ၏ ရိုးတံများမှာ <math>\mathcal{F}_\eta=N</math> နှင့် <math>\mathcal{F}_s=M</math> အတိုင်း ဖြစ်သည် ။ == ကိန်းထွေးရပ်ဝန်းများနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာသုံး အစည်းများ (Complex Spaces and Analytic Sheaves) == အစည်းသီအိုရီကို ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာတွင် အသုံးချရာ၌ အောက်ပါအခြေခံသဘောတရားများသည် အဓိကကျလှသည်။ ===<math>\mathbb{C}</math>-ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း (<math>\mathbb{C}</math>-Ringed Space)=== <math>\mathbb{C}</math>-ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံ အစည်း (structure sheaf) <math>\mathcal{R}</math> သည် ဒေသအလိုက် <math>\mathbb{C}</math>-အက္ခရာသင်္ချာများ၏ အစည်း (sheaf of local <math>\mathbb{C}</math>-algebras) တစ်ခုဖြစ်သည့် ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း (ringed space) <math>(X, \mathcal{R})</math> ဖြစ်သည်။ ===ကိန်းထွေး ရပ်ဝန်းများ (Complex Spaces)=== <math>X</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်း (Hausdorff space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ အမှတ်တိုင်းတွင် <math>\mathbb{C}</math>-ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်းပိုင်း (open <math>\mathbb{C}</math>-ringed subspace) <math>(U, \mathcal{O}_U)</math> သည် ကိန်းထွေး မော်ဒယ်ရပ်ဝန်း (complex model space) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်နေစေမည့် အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင် (open neighborhood) <math>U</math> ရှိနေပါက <math>\mathbb{C}</math>-ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း <math>(X, \mathcal{O}_X)</math> ကို ကိန်းထွေး ရပ်ဝန်း (complex space) ဟုခေါ်သည်။ ===ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အစည်းများ (Analytic sheaves)=== <math>(X, \mathcal{O}_X)</math> သည် ကိန်းထွေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် <math>\mathcal{O}_X</math>-မော်ဂျူး ကိုမဆို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အစည်း (analytic sheaf) ဟု ခေါ်သည်။ == ရည်ညွှန်း == Francisco Miraglia: ''An Introduction to Partially Ordered Structures and Sheaves.'' Polimetrica, Mailand 2006, ISBN 88-7699-035-6 (''Contemporary Logic''). [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] 25jyftlp086lxv8jsx4ziillazgytuv 0 287116 1037735 1035603 2026-06-12T15:32:26Z Simonpeter29 143576 [[ဆူဗ်ယန် စတီဗင်]] စာမျက်နှာကို [[Sufjan Stevens (ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ်)]] သို့ Simonpeter29က ရွှေ့ခဲ့သည်: စာလုံးပေါင်းအမှား 1035603 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=ဆူဗ်ယန် စတီဗင်|image=Sufjan Stevens at Port City Music Hall, October 3, 2009 08.jpg|Background=တစ်ကိုယ်တော် အဆိုတော်|Img_capt=၂၀၀၉ ခုနှစ် Port City Music Hall တွင် ဖျော်ဖြေနေသော Sufjan Stevens|birth_date={{birth date and age|1975|07|01|mf=yes}}|birth_place=[[ဒီထရွိုက်, မီချီဂန်ပြည်နယ်]], အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|Genre=* Indie folk — အင်ဒီ ဖို့ခ် * chamber pop — ခမ်းဘာ ပေါ့ပ် * folktronica — ဖို့ခ်ထရိုနီကာ * indie rock — အင်ဒီ ရော့ခ် * electronica — အီလက်ထရွန်းနစ်|Occupation={{flatlist| * ဂီတပညာ * တေးရေး * တေးဆို}}|Years_active=၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ|Label={{flatlist| * [[Asthmatic Kitty]] * [[Sounds Familyre Records|Sounds Familyre]] * Orchard}}|website={{URL|music.sufjan.com}}|module={{Infobox person|embed=yes | signature = Sufjan Stevens sig.svg }}}} {{move|ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ်|reason=မူရင်းအင်္ဂလိပ်အမည် (Sufjan Stevens) ၏ နောက်ဆုံးတွင် 's' ပါဝင်သောကြောင့် မြန်မာပြန်ဆိုရာ၌ စတီဗင်စ် ဟု 'စ်' ဖြည့်စွက်ရန်}} '''ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ် ({{lang-en|Sufjan Stevens}})''' သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသား တေးရေး၊ တေးဆို နှင့် တူရိယာအမျိုးမျိုးကိုတီးခတ်နိုင်သော '''multi-instrumentalist''' တေးဂီတပညာရှင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏အကြီးဆုံးမြို့တော်ဖြစ်သော ဒီထရွိုက် '''(Detroit )''' မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုသက်ဝင်ယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး၊ ထို ယုံကြည်ချက်သည်လည်း သူ၏ တစ်ကိုယ်တော်သီချင်း စာသားများတွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ သူသည် တစ်ကိုယ်တော် စတူဒီယို အယ်လ်ဘမ် (၁၀) ချက်နှင့်အပြင် အခြားသောအနုပညာရှင်များစွာနှင့် ပူးပေါင်းဖန်တီးထားသော အယ်လ်ဘမ်များစွာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် [[ဂရမ်မီဆု]] (Grammy Award) နှင့် [[အော်စကာဆု]] (Academy Award) ဆန်ကာတင်စာရင်းများတွင် ပါဝင်ဖူးသည့် အနုပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် ၏ပထမဆုံး အယ်လ်ဘမ် ဖြစ်သော '''A Sun Came''' သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် သူ၏ ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နဲ့အတူ ပူတွဲတည်ထောင်ခဲ့သည့် '''Asthmatic Kitty Records''' မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်ကြောင့် စတီဗင်စ် သည်လူသိများလာခဲ့ပြီး '''Billboard Top''' '''Heatseekers''' ဇယားတွင် နံပါတ် (၁) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အယ်လ်ဘမ်တွင် ပါဝင်သည့် '''“Chicago”''' သီချင်းသည်လည်းအောင်မြင်မှုရရှိခဲ့ပြီး လူကြိုက်များခဲ့ပါသေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင်ထွက်ရှိခဲ့သော [https://www.sonyclassics.com/callmebyyourname/ Call Me by Your Name] ရုပ်ရှင်အတွက်ဇာတ်ဝင်တေး များကိုလည်း ရေးစပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုရုပ်ရှင်အတွက် ဖန်တီးခဲ့သော '''“Mystery of Love”''' သီချင်းဖြင့် [[အော်စကာဆု]] ပေးပွဲ၏ အကောင်းဆုံးမူရင်းဇာတ်ဝင်တေးဆု '''(Best Original Song)''' နှင့် [[ဂရမ်မီဆု]] ပေးပွဲ၏ ရုပ်ရှင်နှင့်ရုပ်မြင်သံကြားမီဒီယာအတွက် အကောင်းဆုံးရေးစပ်သီချင်းဆုများအတွက်ဆန်ကာတင်စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ စတီဗင်စ်သည် '''The Age of Adz''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် အီလက်ထရိုနီကာ (Electronica) ပုံစံ၊ '''Seven Swans''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် လိုဖိုင်ဖော့ခ် (Lo-fi folk) ပုံစံမှ '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် သံစုံတီးဝိုင်းဆန်သော ပုံစံနှင့် [[ခရစ္စမတ်]] အပြင်အဆင်ပါဝင်သည့် '''Songs for Christmas''' အယ်လ်ဘမ်များအထိ ဂီတပုံစံ အမျိုးမျိုးကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူသည် တူရိယာအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး သီချင်းတစ်ပုဒ်အတွင်း၌ပင် တူရိယာအများအပြားကို ကိုယ်တိုင်တီးခတ်၍ အသံသွင်းလေ့ရှိသည်။ စတီဗင်စ် ၏သီချင်းများတွင် ဘာသာရေး၊ စိတ်ခံစားချက်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ မိသားစု၊ တစ်စုံတစ်ယောက်အကြောင်းအရာများကိုထင်ရှားစွာ ဖော်ကျူးလေ့ရှိခြင်းကြောင့်လည်း လူသိများသည်။ ၂၀၁၅ ခုနစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော '''Carrie & Lowell''' အယ်လ်ဘမ်သည် အင်ဒီး အသိုင်းအဝိုင်ကို အတော်လေးလှုတ်ခတ်စေနိုင်ခဲ့ပြီး [https://pitchfork.com/ Pitchfork Magazine] ၏ (၂၅) နှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် စာရင်းတွင် နံပါတ် (၁၈) ချိတ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ၁၀ ခုမြောက် စတူဒီယိုအယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''Javelin''' ကို လည်း ၂၀၂၃ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ == ဘဝဇာတ်ကြောင်း၊ မိသားစု နှင့် ပညာရေး == စတီဗင်စ် ကို ဒီထရွိုက်မြို့ '''(Detroit)''' တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး အသက် ၉ နှစ်အထိ ထိုမြို့တွင် နေထိုင်ကြီးပြင်းခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းရှိ အလန်ဆန်မြို့ '''(Alanson)''' သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူ ရက်စ်ဂျစ် '''(Rasjid)''' နှင့် မိထွေးဖြစ်သူ ဖတ် '''(Pat)''' တို့က ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြပြီး အိုရီဂွန်ပြည်နယ် '''(Oregon)''' တွင် နေထိုင်သော မိခင် အရင်းဖြစ်သူ ကာရီ '''(Carrie)''' ထံ ရံဖန်ရံခါ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ မိခင်ဖြစ်သူသည် နောက်ပိုင်းတွင် လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နှင့်အိမ်ထောင်ပြုခဲ့ပြီး၊ '''ဘရမ်စ်''' သည်တေးသံသွင်းအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော '''Asthmatic Kitty Records''' ၏အကြီးအကဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် လစ်သူယေးနီးယား '''(Lithuanian)''' နှင့် ဂရိ '''(Greek)''' မျိုးနွယ်ဖွားတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ “ဆူဗ်ယန်” '''(Sufjan)''' ဟူသော အမည်သည် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] မတိုင်ခင် [[အာရပ်]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် သုံးခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းအာရပ်အမည်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး '''အဘူ-ဆူဗ်ယန်-အိဗ်နု-ဟာ့ဘ် (Abu Sufyan ibn Harb)''' အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည်။ သူ့မွေးဖွားချိန်တွင် မိဘများ ပါဝင်ခဲ့သည့်ဘာသာပေါင်းစုံ ဝိဉာဉ်ရေးဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဆူဘွတ် '''(Subud)''' ကို တည်ထောင်သူက ဤအမည်ကို မှည့်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ်သည် '''Detroit Waldorf School၊ Alanson''' အစိုးရကျောင်းနှင့် '''Interlochen Arts Academy''' တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး '''Harbor Light''' '''Christian School''' မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မီချီဂန်ပြည်နယ် ဟော်လန် '''(Holland)''' မြို့ရှိ '''Hope College''' သို့ တက်ရောက်ခဲ့ကာ ဂုဏ်ထူး အဆင့်ဖြင့်ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ နယူးယောက်မြို့ရှိ '''The New School''' မှ '''(Creative Writing)''' ဘာသာရပ်ဖြင့် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (MFA) ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။ ကျောင်းတက်နေစဉ် ကာလအတွင်း စတီဗင်စ် သည် အော်ဘို '''(Oboe)''' နှင့် အင်္ဂလိပ်ဟွန်း '''(English horn)''' သို့မဟုတ် '''(Cor anglais)''' လေမှုတ်တူရိယာတို့ကို လေ့လာခဲ့ပြီး သူ့၏ အယ်လ်ဘမ်များတွင်လည်း ကိုယ်တိုင်တီးမှုတ်အသံသွင်းခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် '''Hope College''' သို့ မတက်ရောက်မီအထိ ဂစ်တာတီးခြင်းကို မသင်ယူခဲ့သေးပေ။ == ဂီတလုပ်ငန်းသက်တမ်း == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens at Belfast's Spring and Airbrake, 13th October 2005.jpg|thumb|346x346px|၂၀၀၅ ခုနစ် Belfast Bar တွင်ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ဟော်လန် '''(Holland)''' မြို့တွင် '''Marzuki''' အမည်ရှိသည့်'''(Folk-rock)''' တီးဝိုင်း နှင့် '''Con Los Dudes''' တီးဝိုင်းတို့တွင်အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ကာ ဂီတ လောကထဲသို့ စတင်ခြေလှန်း ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် '''Danielson Famile''' တီးဝိုင်းအတွက်လည်း တူရိယာအမျိုးမျိုးကို ပါဝင် တီးခတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးစာသင်နှစ်အတွင်း စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး တစ်ကိုယ်တော်အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''A Sun Came''' ကို ကိုယ်တိုင်ရေးစပ်အသံသွင်းခဲ့ပြီး ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နဲ့အတူ '''Asthmatic Kitty Records''' မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နယူးယောက်မြို့သို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကာ '''The New School for Social Research''' တွင် စာပေရေးသားခြင်ဆိုင်ရာ သင်တန်းကို တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ကျောင်း၌ ရှိနေစဉ်အတွင်း ဝတ္ထုတိုရေးနည်းများကို လေ့လာခဲ့ပြီး ဝတ္ထုရှည်တစ်ပုဒ်ရေးသားနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် သီချင်းရေးစပ်ခြင်းဘက်ကိုသာ ပြန်လည်ဦးတည်လာခဲ့သည်။ == Michigan အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် [[နယူးယောက်မြို့]] တွင် နေထိုင်စဉ်ကာလအတွင်း [[တရုတ်|တရုတ်ရာသီခွင်]] (၁၂) ရာသီဖွား တိရစ္ဆာန်များကိုအခြေခံကာ ဒုတိယမြောက် အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''<nowiki/>'Enjoy Your Rabbit''' '''<nowiki/>'<nowiki/>''' ကို [[အီလက်ထရွန်းနစ် ဂီတ|အီလက်ထရွန်နီကာဂီတ]] အမျိုးအစားအဖြစ် ဖန်တီးခဲ့သည်။ ထို့နောက် စတီဗင်စ် သည် Folk ဂီတနှင့် တူရိယာသီးသန့်တီးခတ်မှုများ ပါဝင်သည့် '''<nowiki/>'Michigan'<nowiki/>''' အယ်လ်ဘမ်ကို အသက် (၂၈)နှစ်ပြည့်မွေးနေ့ဖြစ်သော ဂျူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၃ ခုနစ်တွင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] သည် စတီဗင်စ် ၏မွေးရပ်မြေဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ၏စီးပွားရေးအဖွံဖြိုးဆုံးပြည်နယ်များထဲ တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင်မှု စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မပြေလည်မှု များလာသည်နဲ့အမျှ အလုပ်လက်မဲ့များ၊ လူဦးရေကျဆင်းမှုများကြောင့် အမေရိကန် ၏ "Rust Belt" ပြည်နယ်အဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်ပြီး စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] အကြောင်းဖွဲ့ဆိုထားသည် '''<nowiki/>'Michigan'<nowiki/>''' အယ်လ်ဘမ် တွင် အလုပ်ကိုင်အခွင့်အလမ်းရှာပါးမှုများ၊ စီးပွားရေးဆိုင်ရာအခက်ခဲတွေအကြောင်း၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏ အလှတရားများ၊ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အပြင် စတီဗင်စ် ၏ ငယ်ဘဝအကြောင်းအရာများစွာကိုပါ စုံစုံလင်လင် ဖော်ပြထားသည်။ '''<nowiki/>'Michigan'''' အယ်လ်ဘမ် သည် '''experimental''' သံစဉ်အဖြစ်တည်ရှိသော်လည်း ပိုပြီး နူးညံ့သော '''Chamber Folk/ Pop''' သံစဉ်ဘက်ကိုကူးပြောင်းလာသော စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး Record ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == Illinois အယ်လ်ဘမ် နှင့် ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142908702.jpg|thumb|332x332px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ထို အယ်လ်ဘမ်မှစတင်၍ စတီဗင်စ် သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ၏ ပြည်နယ် ၅၀ အတွက် အယ်လ်ဘမ်တစ်ခုထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းအစီအစဉ်ကို '''“ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက်” (Fifty States Project)''' ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ထို ပရောဂျက်အတွက် ဒုတိယမြောက်လက်ရာဖြစ်သော '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်ကိုလည်း ၂၀၀၅ ခုနစ်တွင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ '''llinois''' အယ်လ်ဘမ်သည် [[ချီကာဂိုမြို့]] (Chicago)၊ ဒီကေတာမြို့ (Decatur) နှင့် [[ဂျက်ဆင်ဗီးလ်မြို့]] (Jacksonville) အကြောင်း ၊ ၁၈၉၃ ခုနှစ်က ကမ္ဘာ့ပြပွဲ (World’s Columbian Exposition) အကြောင်း ၊ ကာစီမီယာ ပူလက်စကီးနေ့( Casimir Pulaski Day) တွင် သူ့၏သူငယ်ချင်း ကွယ်လွန်သွားခြင်းအကြောင်း၊ ကဗျာဆရာ ကားလ် ဆန်းဘာ့ဂ် (Carl Sandburg)နှင့် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား ဂျွန်ဝိန်းဂေစီ(John Wayne Gacy) တို့အကြောင်းများ ပါဝင်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်တစ်ခုလုံးကို ထိုအယ်လ်ဘမ်အတွက် အချက်အလက်ရှာဖွေခြင်းနှင့် သီချင်းရေးသားခြင်းတို့ဖြင့် အချိန်ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။အဆိုပါ အယ်လ်ဘမ်ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖြန့်ချိရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မူရင်းအယ်လ်ဘမ်ကာဗာ တွင် [[စူပါမင်း|စူပါမန်း]] (Superman) ပုံရိပ်ကို [[ဒီစီ ရုပ်စုံ|DC]] ရုပ်ပြစာအုပ်တိုက်၏ခွင့်ပြုချက်မရှိပဲ အသုံးပြုထားသောကြောင့် ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာအနည်းငယ်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထုတ်ဝေမှုနှောင့်နှေး စေခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီနိုင်းဓာတ်ပြား နှစ်ချပ်တွဲ ပါဝင်သော ပထမဆုံးအချပ်ရေ '''၅,၀၀၀''' ၏ မျက်နှာဖုံးရှိ စူပါမန်းပုံပေါ်၌ ပူဖောင်းစတစ်ကာ ကပ်ထားခဲ့ရသည်။ ပုံနှိပ်မှုများနှင့် '''CD''' ထွက်ရှိမှုများတွင်မူ စူပါမန်းပုံရိပ်ရှိသည့် နေရာကို အလွတ်ထားခဲ့ကြရသည်။ '''llinois''' အယ်လ်ဘမ်သည် လူအများ၏ ချီးကျူးခြင်းကိုခံခဲ့ရပြီး '''Metacritic''' ဝဘ်ဆိုက်တွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက် အမြင့်ဆုံးအယ်လ်ဘမ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် '''PLUG Independent Music Awards''' တွင်စတီဗင် သည် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်ဆု၊ အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်မျက်နှာဖုံးဆုနှင့် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံး အမျိုးသားအနုပညာရှင်ဆုတို့ကို ရရှိခဲ့ကြသည်။ '''Pitchfork၊ No Ripcord''' နှင့် '''Paste''' မဂ္ဂဇင်းတို့ကလည်း '''Illinois''' ကို၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် အဖြစ်ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် စတီဗင်စ် သည်အချပ်ရေ ၅ သိန်းအောက်သာ ရောင်းချရခဲ့ရသော်လည်း ထူးခြားထင်ရှားသည့်အယ်လ်ဘမ်များကို ပေးအပ်သည့် ၂၀၀၅ ခုနှစ် '''Pantheon''' ဆုကိုလည်း ရရှိခဲ့သေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် '''llinois''' အသံသွင်းစဉ်က ကျန်ရှိနေခဲ့သော တေးဂီတ (၂၁) ပုဒ်ကို စုစည်း၍ '''The Avalanche''' အမည်အဖြစ် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့ အယ်လ်ဘမ်အသစ် ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် '''CD''' ၅ ချပ်ပါဝင်သော '''Songs for Christmas''' အယ်လ်ဘမ်ကို ထပ်မံ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် ၏ နောက်ဆက်တွဲလက်ရာများသည် နောက်ထွက်ရှိလာမည့် '''“ပြည်နယ်''' '''၅၀”''' ပရောဂျက်များနှင့်ဆက်စပ်နေနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ထိုပရောဂျက်သည် အမှန်တကယ် အပြီးသတ်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ‘ကြော်ငြာပရိုမိုးရှင်းလှည့်ကွက် '''(Promotional Gimmick)''' ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။ == Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142905652.jpg|thumb|340x340px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် '''Asthmatic Kitty Records''' က '''Carrie & Lowell''' အမည်ရှိ အယ်လ်ဘမ်အသစ်ကို ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ် ထွက်ရှိပြီးချိန်တွင် ဝေဖန်ရေးဆရာများ၏ ချီးကျူးမှုများစွာကို ရရှိခဲ့သည့်အပြင် '''Stereogum''' က ယင်းအယ်လ်ဘမ်ကို ဆယ်စုနှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ် အဖြစ်စာရင်းထည့်သွင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သာမန်သီချင်းအယ်လ်ဘမ် တစ်ခုထက် သာမကဘဲ တစ်စုံတစ်ယောက် ချစ်ရသူတစ်ဦးဦးကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရသူတိုင်းအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားမှုပေးနိုင်သည့် ဂီတအနုပညာလက်ရာတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထားခြင်းခံရသည်။ ထိုအယ်လ်ဘမ်သည် စတီဗင်စ် ၏ မိခင် ဖြစ်သူ '''Carrie''' နှင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသော ဘဝအတွေ့အကြုံ၊ သားအမိဆက်ဆံရေး၊ ခါးသီးသော ဘဝအတွေ့အကြုံများကြားက အခက်အခဲများကို အခြေခံ၍ ရေးစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မိခင် ဖြစ်သူ '''Carrie''' သည် ဘိုင်ပိုလာရောဂါ '''(Bipolar)''' နှင့်စကစ်ဇိုဖရီးနီးယား '''(Schizophrenia)''' ရောဂါ များ ခံစားခဲ့ရပြီး [[မူးယစ်ဆေးဝါး]]လည်း စွဲလမ်းခဲ့ဖူးသည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် စတီဗင်စ် အသက် ၁ နှစ်သားအရွယ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူ '''Carrie''' က စွန့်ခွာသွားခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် စတီဗင်စ် ၏ ဘဝအပေါ် ကောင်းမွန်စွာပြုစုပေးခဲ့သော ပထွေးဖြစ်သူ '''Lowell Brams''' နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်တရ အကြောင်းအရာများလည်း ပါဝင်ရေးစပ်ထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မိခင်ဖြစ်သူသည် [[ကင်ဆာရောဂါ|အစာအိမ်ကင်ဆာ]] ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန် သွားခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် မိခင်ကွယ်လွန်ခြင်းအတွက် အလွန်အမင်းဝမ်းနည်းကြေကွဲခဲ့ရပြီး ထိုခံစားချက်ကို ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရန်၊ မိခင်နှင့် အတိတ်က ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည် တမ်းတနားလည်လက်ခံနိုင်ရန်ကြိုးစားရင်း ဤအယ်လ်ဘမ်ကိုရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်ကို ရေးသားနေစဉ်နှင့် အသံသွင်းနေစဉ်ကာလသည် သူ၏ဘဝတွင် '''"အလွန်မှောင်မိုက်သော နှစ်တစ်နှစ်"''' ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ပြောခဲ့သည်။ သီချင်းရေးလိုက်လျှင် စိတ်သက်သာရာရမည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် သောကနှင့် သံသယများ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားစေခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်ရှိ သီချင်းအချို့ကို လမ်းဘေးဟိုတယ်အခန်းငယ်လေးများထဲတွင် iPhone တစ်လုံးကိုသာ အသုံးပြု၍ အကြမ်းဖျင်း အသံဖမ်းယူခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် နားဆင်သူတိုင်း ဝမ်းအနည်းရဆုံး သီချင်းဖြစ်သော '''Fourth of July''' (ဂျူလိုင်လ ၄ ရက်)သည် ဆေးရုံခုတင်ပေါ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူနှင့် နောက်ဆုံးပြောခဲ့သောစကားများကို အပြန်အလှန် ပုံစံမျိုးဖြင့်ရေးဖွဲ့ထားသည်။သီချင်းထဲတွင် မိခင်ဖြစ်သူက ပူဆွေးနေသော သားဖြစ်သူ စတီဗင်စ် ကို ''အမေတို့ လမင်းကြီးကို ကြည့်သင့်ပြီလား...'' ''အမေ့ရဲ့ တင်ကြီးငှက်ကလေးရယ်။ ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''ဘဝကြီးကို အကောင်းဆုံးဖြတ်သန်းလိုက်၊ အချိန်တွေရှိနေတုန်း။'' ''မီးစာတွေကျန်နေသေးတုန်း။'' ''သား စကားတွေ လုံလောက်အောင်ပြောခဲ့ပြီးပါပြီ။'' ''အမေ့ရဲ့ သိန်းငှက်ငယ်လေးရယ်.. ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''Tillamook မီးလောင်မှုကြီးကနေ သားဘာတွေများ လေ့လာခဲ့သလဲအမေ့ကိုပြောစမ်းပါဦး။'' ''ဒါမှမဟုတ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့ကပဲဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။'' ''အမေတို့ အားလုံး သေကြရမှာပဲကွယ်....'' ဆိုသည့် စာသားဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်သည် ဖန်တီးသူ အနုပညာရှင်ကိုယ်တိုင် ပြန်တွေးတိုင်း နာကျင်ရသည့် ဘဝဒဏ်ရာတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ သောကရောက်နေရသော နားဆင်သူ သန်းပေါင်းများစွာအတွက်မူ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားရာ ကရုဏာတရားအပြည့်ရှိသည့် လက်ရာတစ်ခု အဖြစ် သမိုင်းတွင်ကျန်ရစ်စေခဲ့သည်။ == Javelin အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် ဂီတ သက်တမ်း (၂၈) နှစ် အတွင်း တွင်ထမဆုံးအနေဖြင့်သူ့၏ လိင်ရပ်တည်ချက်နှင့် သူ့ချစ်သူအကြောင်း ဖွင့်ချခဲ့ပါသည်။ သူ့၏ (၁၀)ချပ်မြောက် အယ်လ်ဘမ်သစ်ဖြစ်သော '''Javelin''' သည် ၂၀၂၃ ခုနစ်၊ ဧပြီလ တွင်ဆုံးပါးသွားပြီဖြစ်သော သူ့၏ချစ်သူ '''Evans Richardson''' အတွက် ရည်စူးပြီးထုတ်ထားသည့်အကြောင်း [[အင်စတာဂရမ်]] အကောင့်မှ တဆင့် ပွင့်လင်းစွာ ရေးသားရင်း သူ၏ '''Queer''' ဖြစ်တည်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် အသိပေးရှင်းပြခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် ဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုကျော်ကြာ အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း သူ့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးကိစ္စ နဲ့ လိင်စိတ်တိမ်းညွတ်မှုကို လုံးဝလျှို့ဝှက်ထားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ယခင်ကတည်းက သီချင်းစာသားများထဲတွင်အမျိုးသားအချင်းချင်း ချစ်ခင်နှစ်သက်သော အကြောင်းများကို ထည့်သွင်းရေးသားလေ့ရှိသည်။ '''The Predatory Wasp of the Palisades:''' စကောက်စကင်မ့် '''(Boy Scout)''' တက်ခဲ့စဉ်က သူငယ်ချင်းအချင်းချင်း မေတ္တာမျှခဲ့သည့် အမှတ်တရ အကြောင်း၊ '''Casimir Pulaski Day:''' တွင်ကင်ဆာရောဂါဖြင့်ဆုံးပါးသွားသော ငယ်ချစ်ဦး သူငယ်ချင်းတစ်ဦးအကြောင်း များရေးထားသောကြောင့် ပရိသတ် အများစုသည် သူ့၏ လိင်စိတ်တိမ်းညွှန်မှုကို စိတ်ဝင်စားစွာ စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြသည်။ သူ့သီချင်းများသည် ကျား/မ ရှူ့ထောင့်နှစ်မျိုး ရေးထားသည်ဟု ဆိုကြသလို တချို့သည်လည်း စတီဗင်စ် သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] စစ်စစ် ဖြစ်သောကြောင့် သီချင်းစာသားများသည် [[ယေရှု ခရစ်တော်|ယေရှု]] ကိုရည်ညွှန်းကြသည့်ဟု ငြင်းခုန်လေ့ရှိကြသည်။ '''Javelin''' သည် သူ့၏ '''indie folk''' အယ်လ်ဘမ်ဟောင်းများ ဖြစ်ကြသော '''All Delighted People, Seven Swans''' နှင့် '''Carrie & Lowell''' တို့၏ အငွေ့အသက် များ အားလုံးကို ပြန်လည်ခံစားရစေပါသည်။ သီချင်း(၁၀)ပုဒ်လုံးသည် တစ်ပုဒ်နှင့် တစ်ပုဒ်အချိတ်အဆက် မိမိရှိလှသလို အပိတ်သီချင်းကလည်း ရုပ်ရှင်ကားတစ်ကား၏ လွမ်းမောစရာဇာတ်သိမ်းခန်းလေးတစ်ခု ကြည့်ရသလိုခံစားရစေပါသည်။ စာပေလေ့လာလိုက်စားပြီး ပန်းချီ နှင့် ကဗျာဘက်အားသန် သော ဂီတသမားတစ်ယောက်ဖြစ်သည့်အတွက် စာသားရေးဖွဲ့ပုံလည်း ခမ်းနား လှပါသည်။ '''Javelin''' အယ်လ်ဘမ်သည် '''Pitchfork''' '''၏ Best New Album 8.6/10''' အဖြစ်ဖော်ပြခြင်းလည်းခံခဲ့ရသည်။ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Sufjan Stevens ရရှိခဲ့သော ဆုများနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်းများ ! scope="col" | Award ! scope="col" | Year ! scope="col" | Nominee(s) ! scope="col" | Category ! scope="col" | Result ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- ! scope="row"|[[Academy Awards]] | 2018 |rowspan="5"|"[[Mystery of Love]]" | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/oscars-2018-sufjan-stevens-nominated-for-best-original-song/|title=Oscars 2018: Sufjan Stevens Nominated for Best Original Song|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=January 23, 2018}}</ref> |- ! scope="row"|AMFT Awards | 2017 | Best Song Written For Visual Media | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://amft-awards.jimdosite.com/winners/|title=Winners|publisher=AMFT Awards}}</ref> |- ! scope="row"|Awards Circuit Community Awards | 2017 | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm2014294/awards|title=Sufjan Stevens- Awards|publisher=[[IMDb]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[Critics Choice Awards]] | 2018 | Best Song | {{Nominated}} |<ref>{{Cite news|url=https://envelope.latimes.com/awards/critics-choice/2018/|title=Complete List of nominees and winners of the 23rd critic choice awards|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[David di Donatello]] Awards | 2019 | [[David di Donatello for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Dorian Awards]] | 2019 | 2018 Oscar's Performance | TV Musical Performance of the Year | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Georgia Film Critics Association]] | 2018 |rowspan="2"|"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="4" scope="row"|[[Gold Derby Awards]] | rowspan="2"|2018 | rowspan="2"|Original Song | {{Nominated}} | rowspan="4"|<ref name="IMDb"/> |- | rowspan="2"|"Visions of Gideon" | {{WON}} |- | rowspan="2"|2020 | rowspan="2"|Original Song of the Decade | {{Nominated}} |- |rowspan="4"|"[[Mystery of Love]]" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Grammy Awards]] | 2019 | [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written for Visual Media]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/artists/sufjan-stevens/243557|title=Sufjan Stevens- Grammy Awards|website=[[Grammys]]}}</ref> |- ! scope="row"|Guild of Music Supervisors Awards | 2018 | Best Song/Recording Created for a Film | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Hawaii Film Critics Society | 2018 | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Houston Film Critics Society Awards | 2018 |"Visions of Gideon" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[International Cinephile Society Awards]] | 2018 |"[[Call Me by Your Name: Original Motion Picture Soundtrack|Call Me By Your Name]]" | Best Original Score | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|International Online Cinema Awards | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Original Song | {{Won}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|New Mexico Film Critics | 2017 |"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|Online Film & Television Association | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Music, Original Song | {{Nominated}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! rowspan="7" scope="row"|[[PLUG Independent Music Awards]] | rowspan="6"|2006 | rowspan="3"|"[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | Album of the Year | {{Won}} | rowspan="7"|<ref>{{Cite magazine|url=https://www.spin.com/2006/02/bloc-party-sufjan-win-plug-awards/|title=Bloc Party, Sufjan Win At Plug Awards|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=February 3, 2006 }}</ref> |- | Album/Art Packaging of the Year |{{Won}} |- |Indie Rock Album of the Year |{{Nominated}} |- |rowspan="2"|Himself |Artist of the Year |{{Nominated}} |- |Male Artist of the Year |{{Won}} |- |"Chicago" |Song of the Year |{{Nominated}} |- |2007 |Himself |Male Artist of the Year |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Shortlist Music Prize]] | 2005 | "[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | | {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/5229/shortlist_music_prize_finalists_announced/news/|title=Shortlist Music Prize Finalists Announced|website=[[Stereogum]]|date=April 27, 2007 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405182205/http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|url-status=dead|archive-date=April 5, 2016|title=Sufjan Stevens wins new pantheon Award|publisher=[[MTV]]}}</ref> |- {{end}} === Studio albums === * ''[[:en:A_Sun_Came|A Sun Came]]'' (2000) * ''[[:en:Enjoy_Your_Rabbit|Enjoy Your Rabbit]]'' (2001) * ''[[:en:Michigan_(album)|Michigan]]'' (2003) * ''[[:en:Seven_Swans|Seven Swans]]'' (2004) * ''[[:en:Illinois_(Sufjan_Stevens_album)|Illinois]]'' (2005) * ''[[:en:The_Age_of_Adz|The Age of Adz]]'' (2010) * ''[[:en:Carrie_&_Lowell|Carrie & Lowell]]'' (2015) * ''[[:en:The_Ascension_(Sufjan_Stevens_album)|The Ascension]]'' (2020) * ''[[:en:Convocations_(album)|Convocations]]'' (2021) * ''[[:en:Javelin_(album)|Javelin]]'' (2023) === Collaborative albums === * ''[[:en:Sisyphus_(album)|Sisyphus]]'' (2014), with [[:en:Serengeti_(rapper)|Serengeti]] and [[:en:Son_Lux|Son Lux]] as [[:en:Sisyphus|Sisyphus]] * ''[[:en:Planetarium_(album)|Planetarium]]'' (2017), with [[:en:Bryce_Dessner|Bryce Dessner]], [[:en:Nico_Muhly|Nico Muhly]], and James McAlister * ''[[:en:The_Decalogue_(soundtrack)|The Decalogue]]'' (2019), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] * ''[[:en:Aporia_(Sufjan_Stevens_and_Lowell_Brams_album)|Aporia]]'' (2020), with Lowell Brams * ''[[:en:A_Beginner's_Mind|A Beginner's Mind]]'' (2021), with [[:en:Angelo_De_Augustine|Angelo De Augustine]] * ''[[:en:Reflections_(Timo_Andres,_Conor_Hanick,_and_Sufjan_Stevens_album)|Reflections]]'' (2023), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] and [https://conorhanick.com/ Conor Hanick] === Compilations and additional releases === * ''[[:en:The_Avalanche_(Sufjan_Stevens_album)|The Avalanche]]'' (2006) * ''[[:en:Songs_for_Christmas_(Sufjan_Stevens_album)|Songs for Christmas]]'' (2006) * ''[[:en:The_BQE_(soundtrack)|The BQE]]'' (2009) <small>(soundtrack)</small> * ''[[:en:All_Delighted_People|All Delighted People]]'' (2010) * ''[[:en:Silver_&_Gold_(Sufjan_Stevens_album)|Silver & Gold]]'' (2012) pzkduum6zs1617cfckojokv8omcpp1k 1037739 1037735 2026-06-12T15:33:59Z Simonpeter29 143576 1037739 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=ဆူဗ်ယန် စတီဗင်|image=Sufjan Stevens at Port City Music Hall, October 3, 2009 08.jpg|Background=တစ်ကိုယ်တော် အဆိုတော်|Img_capt=၂၀၀၉ ခုနှစ် Port City Music Hall တွင် ဖျော်ဖြေနေသော Sufjan Stevens|birth_date={{birth date and age|1975|07|01|mf=yes}}|birth_place=[[ဒီထရွိုက်, မီချီဂန်ပြည်နယ်]], အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|Genre=* Indie folk — အင်ဒီ ဖို့ခ် * chamber pop — ခမ်းဘာ ပေါ့ပ် * folktronica — ဖို့ခ်ထရိုနီကာ * indie rock — အင်ဒီ ရော့ခ် * electronica — အီလက်ထရွန်းနစ်|Occupation={{flatlist| * ဂီတပညာ * တေးရေး * တေးဆို}}|Years_active=၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ|Label={{flatlist| * [[Asthmatic Kitty]] * [[Sounds Familyre Records|Sounds Familyre]] * Orchard}}|website={{URL|music.sufjan.com}}|module={{Infobox person|embed=yes | signature = Sufjan Stevens sig.svg }}}} '''ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ် ({{lang-en|Sufjan Stevens}})''' သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသား တေးရေး၊ တေးဆို နှင့် တူရိယာအမျိုးမျိုးကိုတီးခတ်နိုင်သော '''multi-instrumentalist''' တေးဂီတပညာရှင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏အကြီးဆုံးမြို့တော်ဖြစ်သော ဒီထရွိုက် '''(Detroit )''' မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုသက်ဝင်ယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး၊ ထို ယုံကြည်ချက်သည်လည်း သူ၏ တစ်ကိုယ်တော်သီချင်း စာသားများတွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ သူသည် တစ်ကိုယ်တော် စတူဒီယို အယ်လ်ဘမ် (၁၀) ချက်နှင့်အပြင် အခြားသောအနုပညာရှင်များစွာနှင့် ပူးပေါင်းဖန်တီးထားသော အယ်လ်ဘမ်များစွာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် [[ဂရမ်မီဆု]] (Grammy Award) နှင့် [[အော်စကာဆု]] (Academy Award) ဆန်ကာတင်စာရင်းများတွင် ပါဝင်ဖူးသည့် အနုပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် ၏ပထမဆုံး အယ်လ်ဘမ် ဖြစ်သော '''A Sun Came''' သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် သူ၏ ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နဲ့အတူ ပူတွဲတည်ထောင်ခဲ့သည့် '''Asthmatic Kitty Records''' မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်ကြောင့် စတီဗင်စ် သည်လူသိများလာခဲ့ပြီး '''Billboard Top''' '''Heatseekers''' ဇယားတွင် နံပါတ် (၁) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အယ်လ်ဘမ်တွင် ပါဝင်သည့် '''“Chicago”''' သီချင်းသည်လည်းအောင်မြင်မှုရရှိခဲ့ပြီး လူကြိုက်များခဲ့ပါသေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင်ထွက်ရှိခဲ့သော [https://www.sonyclassics.com/callmebyyourname/ Call Me by Your Name] ရုပ်ရှင်အတွက်ဇာတ်ဝင်တေး များကိုလည်း ရေးစပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုရုပ်ရှင်အတွက် ဖန်တီးခဲ့သော '''“Mystery of Love”''' သီချင်းဖြင့် [[အော်စကာဆု]] ပေးပွဲ၏ အကောင်းဆုံးမူရင်းဇာတ်ဝင်တေးဆု '''(Best Original Song)''' နှင့် [[ဂရမ်မီဆု]] ပေးပွဲ၏ ရုပ်ရှင်နှင့်ရုပ်မြင်သံကြားမီဒီယာအတွက် အကောင်းဆုံးရေးစပ်သီချင်းဆုများအတွက်ဆန်ကာတင်စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ စတီဗင်စ်သည် '''The Age of Adz''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် အီလက်ထရိုနီကာ (Electronica) ပုံစံ၊ '''Seven Swans''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် လိုဖိုင်ဖော့ခ် (Lo-fi folk) ပုံစံမှ '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် သံစုံတီးဝိုင်းဆန်သော ပုံစံနှင့် [[ခရစ္စမတ်]] အပြင်အဆင်ပါဝင်သည့် '''Songs for Christmas''' အယ်လ်ဘမ်များအထိ ဂီတပုံစံ အမျိုးမျိုးကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူသည် တူရိယာအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး သီချင်းတစ်ပုဒ်အတွင်း၌ပင် တူရိယာအများအပြားကို ကိုယ်တိုင်တီးခတ်၍ အသံသွင်းလေ့ရှိသည်။ စတီဗင်စ် ၏သီချင်းများတွင် ဘာသာရေး၊ စိတ်ခံစားချက်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ မိသားစု၊ တစ်စုံတစ်ယောက်အကြောင်းအရာများကိုထင်ရှားစွာ ဖော်ကျူးလေ့ရှိခြင်းကြောင့်လည်း လူသိများသည်။ ၂၀၁၅ ခုနစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော '''Carrie & Lowell''' အယ်လ်ဘမ်သည် အင်ဒီး အသိုင်းအဝိုင်ကို အတော်လေးလှုတ်ခတ်စေနိုင်ခဲ့ပြီး [https://pitchfork.com/ Pitchfork Magazine] ၏ (၂၅) နှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် စာရင်းတွင် နံပါတ် (၁၈) ချိတ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ၁၀ ခုမြောက် စတူဒီယိုအယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''Javelin''' ကို လည်း ၂၀၂၃ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ == ဘဝဇာတ်ကြောင်း၊ မိသားစု နှင့် ပညာရေး == စတီဗင်စ် ကို ဒီထရွိုက်မြို့ '''(Detroit)''' တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး အသက် ၉ နှစ်အထိ ထိုမြို့တွင် နေထိုင်ကြီးပြင်းခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းရှိ အလန်ဆန်မြို့ '''(Alanson)''' သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူ ရက်စ်ဂျစ် '''(Rasjid)''' နှင့် မိထွေးဖြစ်သူ ဖတ် '''(Pat)''' တို့က ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြပြီး အိုရီဂွန်ပြည်နယ် '''(Oregon)''' တွင် နေထိုင်သော မိခင် အရင်းဖြစ်သူ ကာရီ '''(Carrie)''' ထံ ရံဖန်ရံခါ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ မိခင်ဖြစ်သူသည် နောက်ပိုင်းတွင် လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နှင့်အိမ်ထောင်ပြုခဲ့ပြီး၊ '''ဘရမ်စ်''' သည်တေးသံသွင်းအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော '''Asthmatic Kitty Records''' ၏အကြီးအကဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် လစ်သူယေးနီးယား '''(Lithuanian)''' နှင့် ဂရိ '''(Greek)''' မျိုးနွယ်ဖွားတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ “ဆူဗ်ယန်” '''(Sufjan)''' ဟူသော အမည်သည် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] မတိုင်ခင် [[အာရပ်]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် သုံးခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းအာရပ်အမည်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး '''အဘူ-ဆူဗ်ယန်-အိဗ်နု-ဟာ့ဘ် (Abu Sufyan ibn Harb)''' အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည်။ သူ့မွေးဖွားချိန်တွင် မိဘများ ပါဝင်ခဲ့သည့်ဘာသာပေါင်းစုံ ဝိဉာဉ်ရေးဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဆူဘွတ် '''(Subud)''' ကို တည်ထောင်သူက ဤအမည်ကို မှည့်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ်သည် '''Detroit Waldorf School၊ Alanson''' အစိုးရကျောင်းနှင့် '''Interlochen Arts Academy''' တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး '''Harbor Light''' '''Christian School''' မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မီချီဂန်ပြည်နယ် ဟော်လန် '''(Holland)''' မြို့ရှိ '''Hope College''' သို့ တက်ရောက်ခဲ့ကာ ဂုဏ်ထူး အဆင့်ဖြင့်ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ နယူးယောက်မြို့ရှိ '''The New School''' မှ '''(Creative Writing)''' ဘာသာရပ်ဖြင့် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (MFA) ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။ ကျောင်းတက်နေစဉ် ကာလအတွင်း စတီဗင်စ် သည် အော်ဘို '''(Oboe)''' နှင့် အင်္ဂလိပ်ဟွန်း '''(English horn)''' သို့မဟုတ် '''(Cor anglais)''' လေမှုတ်တူရိယာတို့ကို လေ့လာခဲ့ပြီး သူ့၏ အယ်လ်ဘမ်များတွင်လည်း ကိုယ်တိုင်တီးမှုတ်အသံသွင်းခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် '''Hope College''' သို့ မတက်ရောက်မီအထိ ဂစ်တာတီးခြင်းကို မသင်ယူခဲ့သေးပေ။ == ဂီတလုပ်ငန်းသက်တမ်း == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens at Belfast's Spring and Airbrake, 13th October 2005.jpg|thumb|346x346px|၂၀၀၅ ခုနစ် Belfast Bar တွင်ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ဟော်လန် '''(Holland)''' မြို့တွင် '''Marzuki''' အမည်ရှိသည့်'''(Folk-rock)''' တီးဝိုင်း နှင့် '''Con Los Dudes''' တီးဝိုင်းတို့တွင်အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ကာ ဂီတ လောကထဲသို့ စတင်ခြေလှန်း ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် '''Danielson Famile''' တီးဝိုင်းအတွက်လည်း တူရိယာအမျိုးမျိုးကို ပါဝင် တီးခတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးစာသင်နှစ်အတွင်း စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး တစ်ကိုယ်တော်အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''A Sun Came''' ကို ကိုယ်တိုင်ရေးစပ်အသံသွင်းခဲ့ပြီး ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နဲ့အတူ '''Asthmatic Kitty Records''' မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နယူးယောက်မြို့သို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကာ '''The New School for Social Research''' တွင် စာပေရေးသားခြင်ဆိုင်ရာ သင်တန်းကို တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ကျောင်း၌ ရှိနေစဉ်အတွင်း ဝတ္ထုတိုရေးနည်းများကို လေ့လာခဲ့ပြီး ဝတ္ထုရှည်တစ်ပုဒ်ရေးသားနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် သီချင်းရေးစပ်ခြင်းဘက်ကိုသာ ပြန်လည်ဦးတည်လာခဲ့သည်။ == Michigan အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် [[နယူးယောက်မြို့]] တွင် နေထိုင်စဉ်ကာလအတွင်း [[တရုတ်|တရုတ်ရာသီခွင်]] (၁၂) ရာသီဖွား တိရစ္ဆာန်များကိုအခြေခံကာ ဒုတိယမြောက် အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''<nowiki/>'Enjoy Your Rabbit''' '''<nowiki/>'<nowiki/>''' ကို [[အီလက်ထရွန်းနစ် ဂီတ|အီလက်ထရွန်နီကာဂီတ]] အမျိုးအစားအဖြစ် ဖန်တီးခဲ့သည်။ ထို့နောက် စတီဗင်စ် သည် Folk ဂီတနှင့် တူရိယာသီးသန့်တီးခတ်မှုများ ပါဝင်သည့် '''<nowiki/>'Michigan'<nowiki/>''' အယ်လ်ဘမ်ကို အသက် (၂၈)နှစ်ပြည့်မွေးနေ့ဖြစ်သော ဂျူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၃ ခုနစ်တွင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] သည် စတီဗင်စ် ၏မွေးရပ်မြေဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ၏စီးပွားရေးအဖွံဖြိုးဆုံးပြည်နယ်များထဲ တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင်မှု စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မပြေလည်မှု များလာသည်နဲ့အမျှ အလုပ်လက်မဲ့များ၊ လူဦးရေကျဆင်းမှုများကြောင့် အမေရိကန် ၏ "Rust Belt" ပြည်နယ်အဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်ပြီး စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] အကြောင်းဖွဲ့ဆိုထားသည် '''<nowiki/>'Michigan'<nowiki/>''' အယ်လ်ဘမ် တွင် အလုပ်ကိုင်အခွင့်အလမ်းရှာပါးမှုများ၊ စီးပွားရေးဆိုင်ရာအခက်ခဲတွေအကြောင်း၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏ အလှတရားများ၊ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အပြင် စတီဗင်စ် ၏ ငယ်ဘဝအကြောင်းအရာများစွာကိုပါ စုံစုံလင်လင် ဖော်ပြထားသည်။ '''<nowiki/>'Michigan'''' အယ်လ်ဘမ် သည် '''experimental''' သံစဉ်အဖြစ်တည်ရှိသော်လည်း ပိုပြီး နူးညံ့သော '''Chamber Folk/ Pop''' သံစဉ်ဘက်ကိုကူးပြောင်းလာသော စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး Record ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == Illinois အယ်လ်ဘမ် နှင့် ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142908702.jpg|thumb|332x332px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ထို အယ်လ်ဘမ်မှစတင်၍ စတီဗင်စ် သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ၏ ပြည်နယ် ၅၀ အတွက် အယ်လ်ဘမ်တစ်ခုထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းအစီအစဉ်ကို '''“ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက်” (Fifty States Project)''' ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ထို ပရောဂျက်အတွက် ဒုတိယမြောက်လက်ရာဖြစ်သော '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်ကိုလည်း ၂၀၀၅ ခုနစ်တွင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ '''llinois''' အယ်လ်ဘမ်သည် [[ချီကာဂိုမြို့]] (Chicago)၊ ဒီကေတာမြို့ (Decatur) နှင့် [[ဂျက်ဆင်ဗီးလ်မြို့]] (Jacksonville) အကြောင်း ၊ ၁၈၉၃ ခုနှစ်က ကမ္ဘာ့ပြပွဲ (World’s Columbian Exposition) အကြောင်း ၊ ကာစီမီယာ ပူလက်စကီးနေ့( Casimir Pulaski Day) တွင် သူ့၏သူငယ်ချင်း ကွယ်လွန်သွားခြင်းအကြောင်း၊ ကဗျာဆရာ ကားလ် ဆန်းဘာ့ဂ် (Carl Sandburg)နှင့် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား ဂျွန်ဝိန်းဂေစီ(John Wayne Gacy) တို့အကြောင်းများ ပါဝင်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်တစ်ခုလုံးကို ထိုအယ်လ်ဘမ်အတွက် အချက်အလက်ရှာဖွေခြင်းနှင့် သီချင်းရေးသားခြင်းတို့ဖြင့် အချိန်ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။အဆိုပါ အယ်လ်ဘမ်ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖြန့်ချိရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မူရင်းအယ်လ်ဘမ်ကာဗာ တွင် [[စူပါမင်း|စူပါမန်း]] (Superman) ပုံရိပ်ကို [[ဒီစီ ရုပ်စုံ|DC]] ရုပ်ပြစာအုပ်တိုက်၏ခွင့်ပြုချက်မရှိပဲ အသုံးပြုထားသောကြောင့် ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာအနည်းငယ်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထုတ်ဝေမှုနှောင့်နှေး စေခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီနိုင်းဓာတ်ပြား နှစ်ချပ်တွဲ ပါဝင်သော ပထမဆုံးအချပ်ရေ '''၅,၀၀၀''' ၏ မျက်နှာဖုံးရှိ စူပါမန်းပုံပေါ်၌ ပူဖောင်းစတစ်ကာ ကပ်ထားခဲ့ရသည်။ ပုံနှိပ်မှုများနှင့် '''CD''' ထွက်ရှိမှုများတွင်မူ စူပါမန်းပုံရိပ်ရှိသည့် နေရာကို အလွတ်ထားခဲ့ကြရသည်။ '''llinois''' အယ်လ်ဘမ်သည် လူအများ၏ ချီးကျူးခြင်းကိုခံခဲ့ရပြီး '''Metacritic''' ဝဘ်ဆိုက်တွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက် အမြင့်ဆုံးအယ်လ်ဘမ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် '''PLUG Independent Music Awards''' တွင်စတီဗင် သည် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်ဆု၊ အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်မျက်နှာဖုံးဆုနှင့် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံး အမျိုးသားအနုပညာရှင်ဆုတို့ကို ရရှိခဲ့ကြသည်။ '''Pitchfork၊ No Ripcord''' နှင့် '''Paste''' မဂ္ဂဇင်းတို့ကလည်း '''Illinois''' ကို၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် အဖြစ်ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် စတီဗင်စ် သည်အချပ်ရေ ၅ သိန်းအောက်သာ ရောင်းချရခဲ့ရသော်လည်း ထူးခြားထင်ရှားသည့်အယ်လ်ဘမ်များကို ပေးအပ်သည့် ၂၀၀၅ ခုနှစ် '''Pantheon''' ဆုကိုလည်း ရရှိခဲ့သေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် '''llinois''' အသံသွင်းစဉ်က ကျန်ရှိနေခဲ့သော တေးဂီတ (၂၁) ပုဒ်ကို စုစည်း၍ '''The Avalanche''' အမည်အဖြစ် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့ အယ်လ်ဘမ်အသစ် ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် '''CD''' ၅ ချပ်ပါဝင်သော '''Songs for Christmas''' အယ်လ်ဘမ်ကို ထပ်မံ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် ၏ နောက်ဆက်တွဲလက်ရာများသည် နောက်ထွက်ရှိလာမည့် '''“ပြည်နယ်''' '''၅၀”''' ပရောဂျက်များနှင့်ဆက်စပ်နေနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ထိုပရောဂျက်သည် အမှန်တကယ် အပြီးသတ်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ‘ကြော်ငြာပရိုမိုးရှင်းလှည့်ကွက် '''(Promotional Gimmick)''' ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။ == Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142905652.jpg|thumb|340x340px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် '''Asthmatic Kitty Records''' က '''Carrie & Lowell''' အမည်ရှိ အယ်လ်ဘမ်အသစ်ကို ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ် ထွက်ရှိပြီးချိန်တွင် ဝေဖန်ရေးဆရာများ၏ ချီးကျူးမှုများစွာကို ရရှိခဲ့သည့်အပြင် '''Stereogum''' က ယင်းအယ်လ်ဘမ်ကို ဆယ်စုနှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ် အဖြစ်စာရင်းထည့်သွင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သာမန်သီချင်းအယ်လ်ဘမ် တစ်ခုထက် သာမကဘဲ တစ်စုံတစ်ယောက် ချစ်ရသူတစ်ဦးဦးကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရသူတိုင်းအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားမှုပေးနိုင်သည့် ဂီတအနုပညာလက်ရာတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထားခြင်းခံရသည်။ ထိုအယ်လ်ဘမ်သည် စတီဗင်စ် ၏ မိခင် ဖြစ်သူ '''Carrie''' နှင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသော ဘဝအတွေ့အကြုံ၊ သားအမိဆက်ဆံရေး၊ ခါးသီးသော ဘဝအတွေ့အကြုံများကြားက အခက်အခဲများကို အခြေခံ၍ ရေးစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မိခင် ဖြစ်သူ '''Carrie''' သည် ဘိုင်ပိုလာရောဂါ '''(Bipolar)''' နှင့်စကစ်ဇိုဖရီးနီးယား '''(Schizophrenia)''' ရောဂါ များ ခံစားခဲ့ရပြီး [[မူးယစ်ဆေးဝါး]]လည်း စွဲလမ်းခဲ့ဖူးသည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် စတီဗင်စ် အသက် ၁ နှစ်သားအရွယ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူ '''Carrie''' က စွန့်ခွာသွားခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် စတီဗင်စ် ၏ ဘဝအပေါ် ကောင်းမွန်စွာပြုစုပေးခဲ့သော ပထွေးဖြစ်သူ '''Lowell Brams''' နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်တရ အကြောင်းအရာများလည်း ပါဝင်ရေးစပ်ထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မိခင်ဖြစ်သူသည် [[ကင်ဆာရောဂါ|အစာအိမ်ကင်ဆာ]] ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန် သွားခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် မိခင်ကွယ်လွန်ခြင်းအတွက် အလွန်အမင်းဝမ်းနည်းကြေကွဲခဲ့ရပြီး ထိုခံစားချက်ကို ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရန်၊ မိခင်နှင့် အတိတ်က ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည် တမ်းတနားလည်လက်ခံနိုင်ရန်ကြိုးစားရင်း ဤအယ်လ်ဘမ်ကိုရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်ကို ရေးသားနေစဉ်နှင့် အသံသွင်းနေစဉ်ကာလသည် သူ၏ဘဝတွင် '''"အလွန်မှောင်မိုက်သော နှစ်တစ်နှစ်"''' ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ပြောခဲ့သည်။ သီချင်းရေးလိုက်လျှင် စိတ်သက်သာရာရမည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် သောကနှင့် သံသယများ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားစေခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်ရှိ သီချင်းအချို့ကို လမ်းဘေးဟိုတယ်အခန်းငယ်လေးများထဲတွင် iPhone တစ်လုံးကိုသာ အသုံးပြု၍ အကြမ်းဖျင်း အသံဖမ်းယူခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် နားဆင်သူတိုင်း ဝမ်းအနည်းရဆုံး သီချင်းဖြစ်သော '''Fourth of July''' (ဂျူလိုင်လ ၄ ရက်)သည် ဆေးရုံခုတင်ပေါ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူနှင့် နောက်ဆုံးပြောခဲ့သောစကားများကို အပြန်အလှန် ပုံစံမျိုးဖြင့်ရေးဖွဲ့ထားသည်။သီချင်းထဲတွင် မိခင်ဖြစ်သူက ပူဆွေးနေသော သားဖြစ်သူ စတီဗင်စ် ကို ''အမေတို့ လမင်းကြီးကို ကြည့်သင့်ပြီလား...'' ''အမေ့ရဲ့ တင်ကြီးငှက်ကလေးရယ်။ ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''ဘဝကြီးကို အကောင်းဆုံးဖြတ်သန်းလိုက်၊ အချိန်တွေရှိနေတုန်း။'' ''မီးစာတွေကျန်နေသေးတုန်း။'' ''သား စကားတွေ လုံလောက်အောင်ပြောခဲ့ပြီးပါပြီ။'' ''အမေ့ရဲ့ သိန်းငှက်ငယ်လေးရယ်.. ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''Tillamook မီးလောင်မှုကြီးကနေ သားဘာတွေများ လေ့လာခဲ့သလဲအမေ့ကိုပြောစမ်းပါဦး။'' ''ဒါမှမဟုတ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့ကပဲဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။'' ''အမေတို့ အားလုံး သေကြရမှာပဲကွယ်....'' ဆိုသည့် စာသားဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်သည် ဖန်တီးသူ အနုပညာရှင်ကိုယ်တိုင် ပြန်တွေးတိုင်း နာကျင်ရသည့် ဘဝဒဏ်ရာတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ သောကရောက်နေရသော နားဆင်သူ သန်းပေါင်းများစွာအတွက်မူ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားရာ ကရုဏာတရားအပြည့်ရှိသည့် လက်ရာတစ်ခု အဖြစ် သမိုင်းတွင်ကျန်ရစ်စေခဲ့သည်။ == Javelin အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် ဂီတ သက်တမ်း (၂၈) နှစ် အတွင်း တွင်ထမဆုံးအနေဖြင့်သူ့၏ လိင်ရပ်တည်ချက်နှင့် သူ့ချစ်သူအကြောင်း ဖွင့်ချခဲ့ပါသည်။ သူ့၏ (၁၀)ချပ်မြောက် အယ်လ်ဘမ်သစ်ဖြစ်သော '''Javelin''' သည် ၂၀၂၃ ခုနစ်၊ ဧပြီလ တွင်ဆုံးပါးသွားပြီဖြစ်သော သူ့၏ချစ်သူ '''Evans Richardson''' အတွက် ရည်စူးပြီးထုတ်ထားသည့်အကြောင်း [[အင်စတာဂရမ်]] အကောင့်မှ တဆင့် ပွင့်လင်းစွာ ရေးသားရင်း သူ၏ '''Queer''' ဖြစ်တည်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် အသိပေးရှင်းပြခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် ဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုကျော်ကြာ အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း သူ့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးကိစ္စ နဲ့ လိင်စိတ်တိမ်းညွတ်မှုကို လုံးဝလျှို့ဝှက်ထားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ယခင်ကတည်းက သီချင်းစာသားများထဲတွင်အမျိုးသားအချင်းချင်း ချစ်ခင်နှစ်သက်သော အကြောင်းများကို ထည့်သွင်းရေးသားလေ့ရှိသည်။ '''The Predatory Wasp of the Palisades:''' စကောက်စကင်မ့် '''(Boy Scout)''' တက်ခဲ့စဉ်က သူငယ်ချင်းအချင်းချင်း မေတ္တာမျှခဲ့သည့် အမှတ်တရ အကြောင်း၊ '''Casimir Pulaski Day:''' တွင်ကင်ဆာရောဂါဖြင့်ဆုံးပါးသွားသော ငယ်ချစ်ဦး သူငယ်ချင်းတစ်ဦးအကြောင်း များရေးထားသောကြောင့် ပရိသတ် အများစုသည် သူ့၏ လိင်စိတ်တိမ်းညွှန်မှုကို စိတ်ဝင်စားစွာ စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြသည်။ သူ့သီချင်းများသည် ကျား/မ ရှူ့ထောင့်နှစ်မျိုး ရေးထားသည်ဟု ဆိုကြသလို တချို့သည်လည်း စတီဗင်စ် သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] စစ်စစ် ဖြစ်သောကြောင့် သီချင်းစာသားများသည် [[ယေရှု ခရစ်တော်|ယေရှု]] ကိုရည်ညွှန်းကြသည့်ဟု ငြင်းခုန်လေ့ရှိကြသည်။ '''Javelin''' သည် သူ့၏ '''indie folk''' အယ်လ်ဘမ်ဟောင်းများ ဖြစ်ကြသော '''All Delighted People, Seven Swans''' နှင့် '''Carrie & Lowell''' တို့၏ အငွေ့အသက် များ အားလုံးကို ပြန်လည်ခံစားရစေပါသည်။ သီချင်း(၁၀)ပုဒ်လုံးသည် တစ်ပုဒ်နှင့် တစ်ပုဒ်အချိတ်အဆက် မိမိရှိလှသလို အပိတ်သီချင်းကလည်း ရုပ်ရှင်ကားတစ်ကား၏ လွမ်းမောစရာဇာတ်သိမ်းခန်းလေးတစ်ခု ကြည့်ရသလိုခံစားရစေပါသည်။ စာပေလေ့လာလိုက်စားပြီး ပန်းချီ နှင့် ကဗျာဘက်အားသန် သော ဂီတသမားတစ်ယောက်ဖြစ်သည့်အတွက် စာသားရေးဖွဲ့ပုံလည်း ခမ်းနား လှပါသည်။ '''Javelin''' အယ်လ်ဘမ်သည် '''Pitchfork''' '''၏ Best New Album 8.6/10''' အဖြစ်ဖော်ပြခြင်းလည်းခံခဲ့ရသည်။ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Sufjan Stevens ရရှိခဲ့သော ဆုများနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်းများ ! scope="col" | Award ! scope="col" | Year ! scope="col" | Nominee(s) ! scope="col" | Category ! scope="col" | Result ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- ! scope="row"|[[Academy Awards]] | 2018 |rowspan="5"|"[[Mystery of Love]]" | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/oscars-2018-sufjan-stevens-nominated-for-best-original-song/|title=Oscars 2018: Sufjan Stevens Nominated for Best Original Song|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=January 23, 2018}}</ref> |- ! scope="row"|AMFT Awards | 2017 | Best Song Written For Visual Media | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://amft-awards.jimdosite.com/winners/|title=Winners|publisher=AMFT Awards}}</ref> |- ! scope="row"|Awards Circuit Community Awards | 2017 | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm2014294/awards|title=Sufjan Stevens- Awards|publisher=[[IMDb]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[Critics Choice Awards]] | 2018 | Best Song | {{Nominated}} |<ref>{{Cite news|url=https://envelope.latimes.com/awards/critics-choice/2018/|title=Complete List of nominees and winners of the 23rd critic choice awards|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[David di Donatello]] Awards | 2019 | [[David di Donatello for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Dorian Awards]] | 2019 | 2018 Oscar's Performance | TV Musical Performance of the Year | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Georgia Film Critics Association]] | 2018 |rowspan="2"|"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="4" scope="row"|[[Gold Derby Awards]] | rowspan="2"|2018 | rowspan="2"|Original Song | {{Nominated}} | rowspan="4"|<ref name="IMDb"/> |- | rowspan="2"|"Visions of Gideon" | {{WON}} |- | rowspan="2"|2020 | rowspan="2"|Original Song of the Decade | {{Nominated}} |- |rowspan="4"|"[[Mystery of Love]]" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Grammy Awards]] | 2019 | [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written for Visual Media]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/artists/sufjan-stevens/243557|title=Sufjan Stevens- Grammy Awards|website=[[Grammys]]}}</ref> |- ! scope="row"|Guild of Music Supervisors Awards | 2018 | Best Song/Recording Created for a Film | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Hawaii Film Critics Society | 2018 | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Houston Film Critics Society Awards | 2018 |"Visions of Gideon" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[International Cinephile Society Awards]] | 2018 |"[[Call Me by Your Name: Original Motion Picture Soundtrack|Call Me By Your Name]]" | Best Original Score | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|International Online Cinema Awards | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Original Song | {{Won}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|New Mexico Film Critics | 2017 |"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|Online Film & Television Association | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Music, Original Song | {{Nominated}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! rowspan="7" scope="row"|[[PLUG Independent Music Awards]] | rowspan="6"|2006 | rowspan="3"|"[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | Album of the Year | {{Won}} | rowspan="7"|<ref>{{Cite magazine|url=https://www.spin.com/2006/02/bloc-party-sufjan-win-plug-awards/|title=Bloc Party, Sufjan Win At Plug Awards|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=February 3, 2006 }}</ref> |- | Album/Art Packaging of the Year |{{Won}} |- |Indie Rock Album of the Year |{{Nominated}} |- |rowspan="2"|Himself |Artist of the Year |{{Nominated}} |- |Male Artist of the Year |{{Won}} |- |"Chicago" |Song of the Year |{{Nominated}} |- |2007 |Himself |Male Artist of the Year |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Shortlist Music Prize]] | 2005 | "[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | | {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/5229/shortlist_music_prize_finalists_announced/news/|title=Shortlist Music Prize Finalists Announced|website=[[Stereogum]]|date=April 27, 2007 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405182205/http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|url-status=dead|archive-date=April 5, 2016|title=Sufjan Stevens wins new pantheon Award|publisher=[[MTV]]}}</ref> |- {{end}} === Studio albums === * ''[[:en:A_Sun_Came|A Sun Came]]'' (2000) * ''[[:en:Enjoy_Your_Rabbit|Enjoy Your Rabbit]]'' (2001) * ''[[:en:Michigan_(album)|Michigan]]'' (2003) * ''[[:en:Seven_Swans|Seven Swans]]'' (2004) * ''[[:en:Illinois_(Sufjan_Stevens_album)|Illinois]]'' (2005) * ''[[:en:The_Age_of_Adz|The Age of Adz]]'' (2010) * ''[[:en:Carrie_&_Lowell|Carrie & Lowell]]'' (2015) * ''[[:en:The_Ascension_(Sufjan_Stevens_album)|The Ascension]]'' (2020) * ''[[:en:Convocations_(album)|Convocations]]'' (2021) * ''[[:en:Javelin_(album)|Javelin]]'' (2023) === Collaborative albums === * ''[[:en:Sisyphus_(album)|Sisyphus]]'' (2014), with [[:en:Serengeti_(rapper)|Serengeti]] and [[:en:Son_Lux|Son Lux]] as [[:en:Sisyphus|Sisyphus]] * ''[[:en:Planetarium_(album)|Planetarium]]'' (2017), with [[:en:Bryce_Dessner|Bryce Dessner]], [[:en:Nico_Muhly|Nico Muhly]], and James McAlister * ''[[:en:The_Decalogue_(soundtrack)|The Decalogue]]'' (2019), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] * ''[[:en:Aporia_(Sufjan_Stevens_and_Lowell_Brams_album)|Aporia]]'' (2020), with Lowell Brams * ''[[:en:A_Beginner's_Mind|A Beginner's Mind]]'' (2021), with [[:en:Angelo_De_Augustine|Angelo De Augustine]] * ''[[:en:Reflections_(Timo_Andres,_Conor_Hanick,_and_Sufjan_Stevens_album)|Reflections]]'' (2023), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] and [https://conorhanick.com/ Conor Hanick] === Compilations and additional releases === * ''[[:en:The_Avalanche_(Sufjan_Stevens_album)|The Avalanche]]'' (2006) * ''[[:en:Songs_for_Christmas_(Sufjan_Stevens_album)|Songs for Christmas]]'' (2006) * ''[[:en:The_BQE_(soundtrack)|The BQE]]'' (2009) <small>(soundtrack)</small> * ''[[:en:All_Delighted_People|All Delighted People]]'' (2010) * ''[[:en:Silver_&_Gold_(Sufjan_Stevens_album)|Silver & Gold]]'' (2012) avjkiwcnijdllmkfbdnwiq31forz6ba 1037756 1037739 2026-06-12T17:01:35Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အမေရိကန် အမျိုးသား အဆိုတော်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037756 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=ဆူဗ်ယန် စတီဗင်|image=Sufjan Stevens at Port City Music Hall, October 3, 2009 08.jpg|Background=တစ်ကိုယ်တော် အဆိုတော်|Img_capt=၂၀၀၉ ခုနှစ် Port City Music Hall တွင် ဖျော်ဖြေနေသော Sufjan Stevens|birth_date={{birth date and age|1975|07|01|mf=yes}}|birth_place=[[ဒီထရွိုက်, မီချီဂန်ပြည်နယ်]], အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|Genre=* Indie folk — အင်ဒီ ဖို့ခ် * chamber pop — ခမ်းဘာ ပေါ့ပ် * folktronica — ဖို့ခ်ထရိုနီကာ * indie rock — အင်ဒီ ရော့ခ် * electronica — အီလက်ထရွန်းနစ်|Occupation={{flatlist| * ဂီတပညာ * တေးရေး * တေးဆို}}|Years_active=၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ|Label={{flatlist| * [[Asthmatic Kitty]] * [[Sounds Familyre Records|Sounds Familyre]] * Orchard}}|website={{URL|music.sufjan.com}}|module={{Infobox person|embed=yes | signature = Sufjan Stevens sig.svg }}}} '''ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ် ({{lang-en|Sufjan Stevens}})''' သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသား တေးရေး၊ တေးဆို နှင့် တူရိယာအမျိုးမျိုးကိုတီးခတ်နိုင်သော '''multi-instrumentalist''' တေးဂီတပညာရှင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏အကြီးဆုံးမြို့တော်ဖြစ်သော ဒီထရွိုက် '''(Detroit )''' မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုသက်ဝင်ယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး၊ ထို ယုံကြည်ချက်သည်လည်း သူ၏ တစ်ကိုယ်တော်သီချင်း စာသားများတွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ သူသည် တစ်ကိုယ်တော် စတူဒီယို အယ်လ်ဘမ် (၁၀) ချက်နှင့်အပြင် အခြားသောအနုပညာရှင်များစွာနှင့် ပူးပေါင်းဖန်တီးထားသော အယ်လ်ဘမ်များစွာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် [[ဂရမ်မီဆု]] (Grammy Award) နှင့် [[အော်စကာဆု]] (Academy Award) ဆန်ကာတင်စာရင်းများတွင် ပါဝင်ဖူးသည့် အနုပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် ၏ပထမဆုံး အယ်လ်ဘမ် ဖြစ်သော '''A Sun Came''' သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် သူ၏ ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နဲ့အတူ ပူတွဲတည်ထောင်ခဲ့သည့် '''Asthmatic Kitty Records''' မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်ကြောင့် စတီဗင်စ် သည်လူသိများလာခဲ့ပြီး '''Billboard Top''' '''Heatseekers''' ဇယားတွင် နံပါတ် (၁) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အယ်လ်ဘမ်တွင် ပါဝင်သည့် '''“Chicago”''' သီချင်းသည်လည်းအောင်မြင်မှုရရှိခဲ့ပြီး လူကြိုက်များခဲ့ပါသေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင်ထွက်ရှိခဲ့သော [https://www.sonyclassics.com/callmebyyourname/ Call Me by Your Name] ရုပ်ရှင်အတွက်ဇာတ်ဝင်တေး များကိုလည်း ရေးစပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုရုပ်ရှင်အတွက် ဖန်တီးခဲ့သော '''“Mystery of Love”''' သီချင်းဖြင့် [[အော်စကာဆု]] ပေးပွဲ၏ အကောင်းဆုံးမူရင်းဇာတ်ဝင်တေးဆု '''(Best Original Song)''' နှင့် [[ဂရမ်မီဆု]] ပေးပွဲ၏ ရုပ်ရှင်နှင့်ရုပ်မြင်သံကြားမီဒီယာအတွက် အကောင်းဆုံးရေးစပ်သီချင်းဆုများအတွက်ဆန်ကာတင်စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ စတီဗင်စ်သည် '''The Age of Adz''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် အီလက်ထရိုနီကာ (Electronica) ပုံစံ၊ '''Seven Swans''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် လိုဖိုင်ဖော့ခ် (Lo-fi folk) ပုံစံမှ '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် သံစုံတီးဝိုင်းဆန်သော ပုံစံနှင့် [[ခရစ္စမတ်]] အပြင်အဆင်ပါဝင်သည့် '''Songs for Christmas''' အယ်လ်ဘမ်များအထိ ဂီတပုံစံ အမျိုးမျိုးကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူသည် တူရိယာအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး သီချင်းတစ်ပုဒ်အတွင်း၌ပင် တူရိယာအများအပြားကို ကိုယ်တိုင်တီးခတ်၍ အသံသွင်းလေ့ရှိသည်။ စတီဗင်စ် ၏သီချင်းများတွင် ဘာသာရေး၊ စိတ်ခံစားချက်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ မိသားစု၊ တစ်စုံတစ်ယောက်အကြောင်းအရာများကိုထင်ရှားစွာ ဖော်ကျူးလေ့ရှိခြင်းကြောင့်လည်း လူသိများသည်။ ၂၀၁၅ ခုနစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော '''Carrie & Lowell''' အယ်လ်ဘမ်သည် အင်ဒီး အသိုင်းအဝိုင်ကို အတော်လေးလှုတ်ခတ်စေနိုင်ခဲ့ပြီး [https://pitchfork.com/ Pitchfork Magazine] ၏ (၂၅) နှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် စာရင်းတွင် နံပါတ် (၁၈) ချိတ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ၁၀ ခုမြောက် စတူဒီယိုအယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''Javelin''' ကို လည်း ၂၀၂၃ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ == ဘဝဇာတ်ကြောင်း၊ မိသားစု နှင့် ပညာရေး == စတီဗင်စ် ကို ဒီထရွိုက်မြို့ '''(Detroit)''' တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး အသက် ၉ နှစ်အထိ ထိုမြို့တွင် နေထိုင်ကြီးပြင်းခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းရှိ အလန်ဆန်မြို့ '''(Alanson)''' သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူ ရက်စ်ဂျစ် '''(Rasjid)''' နှင့် မိထွေးဖြစ်သူ ဖတ် '''(Pat)''' တို့က ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြပြီး အိုရီဂွန်ပြည်နယ် '''(Oregon)''' တွင် နေထိုင်သော မိခင် အရင်းဖြစ်သူ ကာရီ '''(Carrie)''' ထံ ရံဖန်ရံခါ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ မိခင်ဖြစ်သူသည် နောက်ပိုင်းတွင် လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နှင့်အိမ်ထောင်ပြုခဲ့ပြီး၊ '''ဘရမ်စ်''' သည်တေးသံသွင်းအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော '''Asthmatic Kitty Records''' ၏အကြီးအကဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် လစ်သူယေးနီးယား '''(Lithuanian)''' နှင့် ဂရိ '''(Greek)''' မျိုးနွယ်ဖွားတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ “ဆူဗ်ယန်” '''(Sufjan)''' ဟူသော အမည်သည် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] မတိုင်ခင် [[အာရပ်]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် သုံးခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းအာရပ်အမည်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး '''အဘူ-ဆူဗ်ယန်-အိဗ်နု-ဟာ့ဘ် (Abu Sufyan ibn Harb)''' အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည်။ သူ့မွေးဖွားချိန်တွင် မိဘများ ပါဝင်ခဲ့သည့်ဘာသာပေါင်းစုံ ဝိဉာဉ်ရေးဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဆူဘွတ် '''(Subud)''' ကို တည်ထောင်သူက ဤအမည်ကို မှည့်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ်သည် '''Detroit Waldorf School၊ Alanson''' အစိုးရကျောင်းနှင့် '''Interlochen Arts Academy''' တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး '''Harbor Light''' '''Christian School''' မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မီချီဂန်ပြည်နယ် ဟော်လန် '''(Holland)''' မြို့ရှိ '''Hope College''' သို့ တက်ရောက်ခဲ့ကာ ဂုဏ်ထူး အဆင့်ဖြင့်ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ နယူးယောက်မြို့ရှိ '''The New School''' မှ '''(Creative Writing)''' ဘာသာရပ်ဖြင့် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (MFA) ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။ ကျောင်းတက်နေစဉ် ကာလအတွင်း စတီဗင်စ် သည် အော်ဘို '''(Oboe)''' နှင့် အင်္ဂလိပ်ဟွန်း '''(English horn)''' သို့မဟုတ် '''(Cor anglais)''' လေမှုတ်တူရိယာတို့ကို လေ့လာခဲ့ပြီး သူ့၏ အယ်လ်ဘမ်များတွင်လည်း ကိုယ်တိုင်တီးမှုတ်အသံသွင်းခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် '''Hope College''' သို့ မတက်ရောက်မီအထိ ဂစ်တာတီးခြင်းကို မသင်ယူခဲ့သေးပေ။ == ဂီတလုပ်ငန်းသက်တမ်း == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens at Belfast's Spring and Airbrake, 13th October 2005.jpg|thumb|346x346px|၂၀၀၅ ခုနစ် Belfast Bar တွင်ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ဟော်လန် '''(Holland)''' မြို့တွင် '''Marzuki''' အမည်ရှိသည့်'''(Folk-rock)''' တီးဝိုင်း နှင့် '''Con Los Dudes''' တီးဝိုင်းတို့တွင်အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ကာ ဂီတ လောကထဲသို့ စတင်ခြေလှန်း ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် '''Danielson Famile''' တီးဝိုင်းအတွက်လည်း တူရိယာအမျိုးမျိုးကို ပါဝင် တီးခတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးစာသင်နှစ်အတွင်း စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး တစ်ကိုယ်တော်အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''A Sun Came''' ကို ကိုယ်တိုင်ရေးစပ်အသံသွင်းခဲ့ပြီး ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နဲ့အတူ '''Asthmatic Kitty Records''' မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နယူးယောက်မြို့သို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကာ '''The New School for Social Research''' တွင် စာပေရေးသားခြင်ဆိုင်ရာ သင်တန်းကို တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ကျောင်း၌ ရှိနေစဉ်အတွင်း ဝတ္ထုတိုရေးနည်းများကို လေ့လာခဲ့ပြီး ဝတ္ထုရှည်တစ်ပုဒ်ရေးသားနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် သီချင်းရေးစပ်ခြင်းဘက်ကိုသာ ပြန်လည်ဦးတည်လာခဲ့သည်။ == Michigan အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် [[နယူးယောက်မြို့]] တွင် နေထိုင်စဉ်ကာလအတွင်း [[တရုတ်|တရုတ်ရာသီခွင်]] (၁၂) ရာသီဖွား တိရစ္ဆာန်များကိုအခြေခံကာ ဒုတိယမြောက် အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''<nowiki/>'Enjoy Your Rabbit''' '''<nowiki/>'<nowiki/>''' ကို [[အီလက်ထရွန်းနစ် ဂီတ|အီလက်ထရွန်နီကာဂီတ]] အမျိုးအစားအဖြစ် ဖန်တီးခဲ့သည်။ ထို့နောက် စတီဗင်စ် သည် Folk ဂီတနှင့် တူရိယာသီးသန့်တီးခတ်မှုများ ပါဝင်သည့် '''<nowiki/>'Michigan'<nowiki/>''' အယ်လ်ဘမ်ကို အသက် (၂၈)နှစ်ပြည့်မွေးနေ့ဖြစ်သော ဂျူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၃ ခုနစ်တွင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] သည် စတီဗင်စ် ၏မွေးရပ်မြေဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ၏စီးပွားရေးအဖွံဖြိုးဆုံးပြည်နယ်များထဲ တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင်မှု စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မပြေလည်မှု များလာသည်နဲ့အမျှ အလုပ်လက်မဲ့များ၊ လူဦးရေကျဆင်းမှုများကြောင့် အမေရိကန် ၏ "Rust Belt" ပြည်နယ်အဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်ပြီး စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] အကြောင်းဖွဲ့ဆိုထားသည် '''<nowiki/>'Michigan'<nowiki/>''' အယ်လ်ဘမ် တွင် အလုပ်ကိုင်အခွင့်အလမ်းရှာပါးမှုများ၊ စီးပွားရေးဆိုင်ရာအခက်ခဲတွေအကြောင်း၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏ အလှတရားများ၊ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အပြင် စတီဗင်စ် ၏ ငယ်ဘဝအကြောင်းအရာများစွာကိုပါ စုံစုံလင်လင် ဖော်ပြထားသည်။ '''<nowiki/>'Michigan'''' အယ်လ်ဘမ် သည် '''experimental''' သံစဉ်အဖြစ်တည်ရှိသော်လည်း ပိုပြီး နူးညံ့သော '''Chamber Folk/ Pop''' သံစဉ်ဘက်ကိုကူးပြောင်းလာသော စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး Record ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == Illinois အယ်လ်ဘမ် နှင့် ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142908702.jpg|thumb|332x332px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ထို အယ်လ်ဘမ်မှစတင်၍ စတီဗင်စ် သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ၏ ပြည်နယ် ၅၀ အတွက် အယ်လ်ဘမ်တစ်ခုထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းအစီအစဉ်ကို '''“ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက်” (Fifty States Project)''' ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ထို ပရောဂျက်အတွက် ဒုတိယမြောက်လက်ရာဖြစ်သော '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်ကိုလည်း ၂၀၀၅ ခုနစ်တွင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ '''llinois''' အယ်လ်ဘမ်သည် [[ချီကာဂိုမြို့]] (Chicago)၊ ဒီကေတာမြို့ (Decatur) နှင့် [[ဂျက်ဆင်ဗီးလ်မြို့]] (Jacksonville) အကြောင်း ၊ ၁၈၉၃ ခုနှစ်က ကမ္ဘာ့ပြပွဲ (World’s Columbian Exposition) အကြောင်း ၊ ကာစီမီယာ ပူလက်စကီးနေ့( Casimir Pulaski Day) တွင် သူ့၏သူငယ်ချင်း ကွယ်လွန်သွားခြင်းအကြောင်း၊ ကဗျာဆရာ ကားလ် ဆန်းဘာ့ဂ် (Carl Sandburg)နှင့် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား ဂျွန်ဝိန်းဂေစီ(John Wayne Gacy) တို့အကြောင်းများ ပါဝင်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်တစ်ခုလုံးကို ထိုအယ်လ်ဘမ်အတွက် အချက်အလက်ရှာဖွေခြင်းနှင့် သီချင်းရေးသားခြင်းတို့ဖြင့် အချိန်ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။အဆိုပါ အယ်လ်ဘမ်ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖြန့်ချိရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မူရင်းအယ်လ်ဘမ်ကာဗာ တွင် [[စူပါမင်း|စူပါမန်း]] (Superman) ပုံရိပ်ကို [[ဒီစီ ရုပ်စုံ|DC]] ရုပ်ပြစာအုပ်တိုက်၏ခွင့်ပြုချက်မရှိပဲ အသုံးပြုထားသောကြောင့် ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာအနည်းငယ်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထုတ်ဝေမှုနှောင့်နှေး စေခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီနိုင်းဓာတ်ပြား နှစ်ချပ်တွဲ ပါဝင်သော ပထမဆုံးအချပ်ရေ '''၅,၀၀၀''' ၏ မျက်နှာဖုံးရှိ စူပါမန်းပုံပေါ်၌ ပူဖောင်းစတစ်ကာ ကပ်ထားခဲ့ရသည်။ ပုံနှိပ်မှုများနှင့် '''CD''' ထွက်ရှိမှုများတွင်မူ စူပါမန်းပုံရိပ်ရှိသည့် နေရာကို အလွတ်ထားခဲ့ကြရသည်။ '''llinois''' အယ်လ်ဘမ်သည် လူအများ၏ ချီးကျူးခြင်းကိုခံခဲ့ရပြီး '''Metacritic''' ဝဘ်ဆိုက်တွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက် အမြင့်ဆုံးအယ်လ်ဘမ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် '''PLUG Independent Music Awards''' တွင်စတီဗင် သည် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်ဆု၊ အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်မျက်နှာဖုံးဆုနှင့် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံး အမျိုးသားအနုပညာရှင်ဆုတို့ကို ရရှိခဲ့ကြသည်။ '''Pitchfork၊ No Ripcord''' နှင့် '''Paste''' မဂ္ဂဇင်းတို့ကလည်း '''Illinois''' ကို၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် အဖြစ်ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် စတီဗင်စ် သည်အချပ်ရေ ၅ သိန်းအောက်သာ ရောင်းချရခဲ့ရသော်လည်း ထူးခြားထင်ရှားသည့်အယ်လ်ဘမ်များကို ပေးအပ်သည့် ၂၀၀၅ ခုနှစ် '''Pantheon''' ဆုကိုလည်း ရရှိခဲ့သေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် '''llinois''' အသံသွင်းစဉ်က ကျန်ရှိနေခဲ့သော တေးဂီတ (၂၁) ပုဒ်ကို စုစည်း၍ '''The Avalanche''' အမည်အဖြစ် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့ အယ်လ်ဘမ်အသစ် ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် '''CD''' ၅ ချပ်ပါဝင်သော '''Songs for Christmas''' အယ်လ်ဘမ်ကို ထပ်မံ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် ၏ နောက်ဆက်တွဲလက်ရာများသည် နောက်ထွက်ရှိလာမည့် '''“ပြည်နယ်''' '''၅၀”''' ပရောဂျက်များနှင့်ဆက်စပ်နေနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ထိုပရောဂျက်သည် အမှန်တကယ် အပြီးသတ်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ‘ကြော်ငြာပရိုမိုးရှင်းလှည့်ကွက် '''(Promotional Gimmick)''' ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။ == Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142905652.jpg|thumb|340x340px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် '''Asthmatic Kitty Records''' က '''Carrie & Lowell''' အမည်ရှိ အယ်လ်ဘမ်အသစ်ကို ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ် ထွက်ရှိပြီးချိန်တွင် ဝေဖန်ရေးဆရာများ၏ ချီးကျူးမှုများစွာကို ရရှိခဲ့သည့်အပြင် '''Stereogum''' က ယင်းအယ်လ်ဘမ်ကို ဆယ်စုနှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ် အဖြစ်စာရင်းထည့်သွင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သာမန်သီချင်းအယ်လ်ဘမ် တစ်ခုထက် သာမကဘဲ တစ်စုံတစ်ယောက် ချစ်ရသူတစ်ဦးဦးကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရသူတိုင်းအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားမှုပေးနိုင်သည့် ဂီတအနုပညာလက်ရာတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထားခြင်းခံရသည်။ ထိုအယ်လ်ဘမ်သည် စတီဗင်စ် ၏ မိခင် ဖြစ်သူ '''Carrie''' နှင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသော ဘဝအတွေ့အကြုံ၊ သားအမိဆက်ဆံရေး၊ ခါးသီးသော ဘဝအတွေ့အကြုံများကြားက အခက်အခဲများကို အခြေခံ၍ ရေးစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မိခင် ဖြစ်သူ '''Carrie''' သည် ဘိုင်ပိုလာရောဂါ '''(Bipolar)''' နှင့်စကစ်ဇိုဖရီးနီးယား '''(Schizophrenia)''' ရောဂါ များ ခံစားခဲ့ရပြီး [[မူးယစ်ဆေးဝါး]]လည်း စွဲလမ်းခဲ့ဖူးသည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် စတီဗင်စ် အသက် ၁ နှစ်သားအရွယ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူ '''Carrie''' က စွန့်ခွာသွားခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် စတီဗင်စ် ၏ ဘဝအပေါ် ကောင်းမွန်စွာပြုစုပေးခဲ့သော ပထွေးဖြစ်သူ '''Lowell Brams''' နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်တရ အကြောင်းအရာများလည်း ပါဝင်ရေးစပ်ထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မိခင်ဖြစ်သူသည် [[ကင်ဆာရောဂါ|အစာအိမ်ကင်ဆာ]] ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန် သွားခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် မိခင်ကွယ်လွန်ခြင်းအတွက် အလွန်အမင်းဝမ်းနည်းကြေကွဲခဲ့ရပြီး ထိုခံစားချက်ကို ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရန်၊ မိခင်နှင့် အတိတ်က ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည် တမ်းတနားလည်လက်ခံနိုင်ရန်ကြိုးစားရင်း ဤအယ်လ်ဘမ်ကိုရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်ကို ရေးသားနေစဉ်နှင့် အသံသွင်းနေစဉ်ကာလသည် သူ၏ဘဝတွင် '''"အလွန်မှောင်မိုက်သော နှစ်တစ်နှစ်"''' ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ပြောခဲ့သည်။ သီချင်းရေးလိုက်လျှင် စိတ်သက်သာရာရမည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် သောကနှင့် သံသယများ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားစေခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်ရှိ သီချင်းအချို့ကို လမ်းဘေးဟိုတယ်အခန်းငယ်လေးများထဲတွင် iPhone တစ်လုံးကိုသာ အသုံးပြု၍ အကြမ်းဖျင်း အသံဖမ်းယူခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် နားဆင်သူတိုင်း ဝမ်းအနည်းရဆုံး သီချင်းဖြစ်သော '''Fourth of July''' (ဂျူလိုင်လ ၄ ရက်)သည် ဆေးရုံခုတင်ပေါ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူနှင့် နောက်ဆုံးပြောခဲ့သောစကားများကို အပြန်အလှန် ပုံစံမျိုးဖြင့်ရေးဖွဲ့ထားသည်။သီချင်းထဲတွင် မိခင်ဖြစ်သူက ပူဆွေးနေသော သားဖြစ်သူ စတီဗင်စ် ကို ''အမေတို့ လမင်းကြီးကို ကြည့်သင့်ပြီလား...'' ''အမေ့ရဲ့ တင်ကြီးငှက်ကလေးရယ်။ ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''ဘဝကြီးကို အကောင်းဆုံးဖြတ်သန်းလိုက်၊ အချိန်တွေရှိနေတုန်း။'' ''မီးစာတွေကျန်နေသေးတုန်း။'' ''သား စကားတွေ လုံလောက်အောင်ပြောခဲ့ပြီးပါပြီ။'' ''အမေ့ရဲ့ သိန်းငှက်ငယ်လေးရယ်.. ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''Tillamook မီးလောင်မှုကြီးကနေ သားဘာတွေများ လေ့လာခဲ့သလဲအမေ့ကိုပြောစမ်းပါဦး။'' ''ဒါမှမဟုတ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့ကပဲဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။'' ''အမေတို့ အားလုံး သေကြရမှာပဲကွယ်....'' ဆိုသည့် စာသားဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်သည် ဖန်တီးသူ အနုပညာရှင်ကိုယ်တိုင် ပြန်တွေးတိုင်း နာကျင်ရသည့် ဘဝဒဏ်ရာတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ သောကရောက်နေရသော နားဆင်သူ သန်းပေါင်းများစွာအတွက်မူ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားရာ ကရုဏာတရားအပြည့်ရှိသည့် လက်ရာတစ်ခု အဖြစ် သမိုင်းတွင်ကျန်ရစ်စေခဲ့သည်။ == Javelin အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် ဂီတ သက်တမ်း (၂၈) နှစ် အတွင်း တွင်ထမဆုံးအနေဖြင့်သူ့၏ လိင်ရပ်တည်ချက်နှင့် သူ့ချစ်သူအကြောင်း ဖွင့်ချခဲ့ပါသည်။ သူ့၏ (၁၀)ချပ်မြောက် အယ်လ်ဘမ်သစ်ဖြစ်သော '''Javelin''' သည် ၂၀၂၃ ခုနစ်၊ ဧပြီလ တွင်ဆုံးပါးသွားပြီဖြစ်သော သူ့၏ချစ်သူ '''Evans Richardson''' အတွက် ရည်စူးပြီးထုတ်ထားသည့်အကြောင်း [[အင်စတာဂရမ်]] အကောင့်မှ တဆင့် ပွင့်လင်းစွာ ရေးသားရင်း သူ၏ '''Queer''' ဖြစ်တည်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် အသိပေးရှင်းပြခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် ဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုကျော်ကြာ အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း သူ့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးကိစ္စ နဲ့ လိင်စိတ်တိမ်းညွတ်မှုကို လုံးဝလျှို့ဝှက်ထားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ယခင်ကတည်းက သီချင်းစာသားများထဲတွင်အမျိုးသားအချင်းချင်း ချစ်ခင်နှစ်သက်သော အကြောင်းများကို ထည့်သွင်းရေးသားလေ့ရှိသည်။ '''The Predatory Wasp of the Palisades:''' စကောက်စကင်မ့် '''(Boy Scout)''' တက်ခဲ့စဉ်က သူငယ်ချင်းအချင်းချင်း မေတ္တာမျှခဲ့သည့် အမှတ်တရ အကြောင်း၊ '''Casimir Pulaski Day:''' တွင်ကင်ဆာရောဂါဖြင့်ဆုံးပါးသွားသော ငယ်ချစ်ဦး သူငယ်ချင်းတစ်ဦးအကြောင်း များရေးထားသောကြောင့် ပရိသတ် အများစုသည် သူ့၏ လိင်စိတ်တိမ်းညွှန်မှုကို စိတ်ဝင်စားစွာ စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြသည်။ သူ့သီချင်းများသည် ကျား/မ ရှူ့ထောင့်နှစ်မျိုး ရေးထားသည်ဟု ဆိုကြသလို တချို့သည်လည်း စတီဗင်စ် သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] စစ်စစ် ဖြစ်သောကြောင့် သီချင်းစာသားများသည် [[ယေရှု ခရစ်တော်|ယေရှု]] ကိုရည်ညွှန်းကြသည့်ဟု ငြင်းခုန်လေ့ရှိကြသည်။ '''Javelin''' သည် သူ့၏ '''indie folk''' အယ်လ်ဘမ်ဟောင်းများ ဖြစ်ကြသော '''All Delighted People, Seven Swans''' နှင့် '''Carrie & Lowell''' တို့၏ အငွေ့အသက် များ အားလုံးကို ပြန်လည်ခံစားရစေပါသည်။ သီချင်း(၁၀)ပုဒ်လုံးသည် တစ်ပုဒ်နှင့် တစ်ပုဒ်အချိတ်အဆက် မိမိရှိလှသလို အပိတ်သီချင်းကလည်း ရုပ်ရှင်ကားတစ်ကား၏ လွမ်းမောစရာဇာတ်သိမ်းခန်းလေးတစ်ခု ကြည့်ရသလိုခံစားရစေပါသည်။ စာပေလေ့လာလိုက်စားပြီး ပန်းချီ နှင့် ကဗျာဘက်အားသန် သော ဂီတသမားတစ်ယောက်ဖြစ်သည့်အတွက် စာသားရေးဖွဲ့ပုံလည်း ခမ်းနား လှပါသည်။ '''Javelin''' အယ်လ်ဘမ်သည် '''Pitchfork''' '''၏ Best New Album 8.6/10''' အဖြစ်ဖော်ပြခြင်းလည်းခံခဲ့ရသည်။ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Sufjan Stevens ရရှိခဲ့သော ဆုများနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်းများ ! scope="col" | Award ! scope="col" | Year ! scope="col" | Nominee(s) ! scope="col" | Category ! scope="col" | Result ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- ! scope="row"|[[Academy Awards]] | 2018 |rowspan="5"|"[[Mystery of Love]]" | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/oscars-2018-sufjan-stevens-nominated-for-best-original-song/|title=Oscars 2018: Sufjan Stevens Nominated for Best Original Song|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=January 23, 2018}}</ref> |- ! scope="row"|AMFT Awards | 2017 | Best Song Written For Visual Media | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://amft-awards.jimdosite.com/winners/|title=Winners|publisher=AMFT Awards}}</ref> |- ! scope="row"|Awards Circuit Community Awards | 2017 | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm2014294/awards|title=Sufjan Stevens- Awards|publisher=[[IMDb]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[Critics Choice Awards]] | 2018 | Best Song | {{Nominated}} |<ref>{{Cite news|url=https://envelope.latimes.com/awards/critics-choice/2018/|title=Complete List of nominees and winners of the 23rd critic choice awards|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[David di Donatello]] Awards | 2019 | [[David di Donatello for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Dorian Awards]] | 2019 | 2018 Oscar's Performance | TV Musical Performance of the Year | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Georgia Film Critics Association]] | 2018 |rowspan="2"|"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="4" scope="row"|[[Gold Derby Awards]] | rowspan="2"|2018 | rowspan="2"|Original Song | {{Nominated}} | rowspan="4"|<ref name="IMDb"/> |- | rowspan="2"|"Visions of Gideon" | {{WON}} |- | rowspan="2"|2020 | rowspan="2"|Original Song of the Decade | {{Nominated}} |- |rowspan="4"|"[[Mystery of Love]]" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Grammy Awards]] | 2019 | [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written for Visual Media]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/artists/sufjan-stevens/243557|title=Sufjan Stevens- Grammy Awards|website=[[Grammys]]}}</ref> |- ! scope="row"|Guild of Music Supervisors Awards | 2018 | Best Song/Recording Created for a Film | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Hawaii Film Critics Society | 2018 | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Houston Film Critics Society Awards | 2018 |"Visions of Gideon" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[International Cinephile Society Awards]] | 2018 |"[[Call Me by Your Name: Original Motion Picture Soundtrack|Call Me By Your Name]]" | Best Original Score | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|International Online Cinema Awards | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Original Song | {{Won}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|New Mexico Film Critics | 2017 |"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|Online Film & Television Association | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Music, Original Song | {{Nominated}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! rowspan="7" scope="row"|[[PLUG Independent Music Awards]] | rowspan="6"|2006 | rowspan="3"|"[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | Album of the Year | {{Won}} | rowspan="7"|<ref>{{Cite magazine|url=https://www.spin.com/2006/02/bloc-party-sufjan-win-plug-awards/|title=Bloc Party, Sufjan Win At Plug Awards|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=February 3, 2006 }}</ref> |- | Album/Art Packaging of the Year |{{Won}} |- |Indie Rock Album of the Year |{{Nominated}} |- |rowspan="2"|Himself |Artist of the Year |{{Nominated}} |- |Male Artist of the Year |{{Won}} |- |"Chicago" |Song of the Year |{{Nominated}} |- |2007 |Himself |Male Artist of the Year |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Shortlist Music Prize]] | 2005 | "[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | | {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/5229/shortlist_music_prize_finalists_announced/news/|title=Shortlist Music Prize Finalists Announced|website=[[Stereogum]]|date=April 27, 2007 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405182205/http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|url-status=dead|archive-date=April 5, 2016|title=Sufjan Stevens wins new pantheon Award|publisher=[[MTV]]}}</ref> |- {{end}} === Studio albums === * ''[[:en:A_Sun_Came|A Sun Came]]'' (2000) * ''[[:en:Enjoy_Your_Rabbit|Enjoy Your Rabbit]]'' (2001) * ''[[:en:Michigan_(album)|Michigan]]'' (2003) * ''[[:en:Seven_Swans|Seven Swans]]'' (2004) * ''[[:en:Illinois_(Sufjan_Stevens_album)|Illinois]]'' (2005) * ''[[:en:The_Age_of_Adz|The Age of Adz]]'' (2010) * ''[[:en:Carrie_&_Lowell|Carrie & Lowell]]'' (2015) * ''[[:en:The_Ascension_(Sufjan_Stevens_album)|The Ascension]]'' (2020) * ''[[:en:Convocations_(album)|Convocations]]'' (2021) * ''[[:en:Javelin_(album)|Javelin]]'' (2023) === Collaborative albums === * ''[[:en:Sisyphus_(album)|Sisyphus]]'' (2014), with [[:en:Serengeti_(rapper)|Serengeti]] and [[:en:Son_Lux|Son Lux]] as [[:en:Sisyphus|Sisyphus]] * ''[[:en:Planetarium_(album)|Planetarium]]'' (2017), with [[:en:Bryce_Dessner|Bryce Dessner]], [[:en:Nico_Muhly|Nico Muhly]], and James McAlister * ''[[:en:The_Decalogue_(soundtrack)|The Decalogue]]'' (2019), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] * ''[[:en:Aporia_(Sufjan_Stevens_and_Lowell_Brams_album)|Aporia]]'' (2020), with Lowell Brams * ''[[:en:A_Beginner's_Mind|A Beginner's Mind]]'' (2021), with [[:en:Angelo_De_Augustine|Angelo De Augustine]] * ''[[:en:Reflections_(Timo_Andres,_Conor_Hanick,_and_Sufjan_Stevens_album)|Reflections]]'' (2023), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] and [https://conorhanick.com/ Conor Hanick] === Compilations and additional releases === * ''[[:en:The_Avalanche_(Sufjan_Stevens_album)|The Avalanche]]'' (2006) * ''[[:en:Songs_for_Christmas_(Sufjan_Stevens_album)|Songs for Christmas]]'' (2006) * ''[[:en:The_BQE_(soundtrack)|The BQE]]'' (2009) <small>(soundtrack)</small> * ''[[:en:All_Delighted_People|All Delighted People]]'' (2010) * ''[[:en:Silver_&_Gold_(Sufjan_Stevens_album)|Silver & Gold]]'' (2012) [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] eeo8jsu3t3nk9c0nc8h14beqbml4bog 1037781 1037756 2026-06-13T02:35:40Z Salai Rungtoi 22844 [[Sufjan Stevens (ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ်)]] စာမျက်နှာကို [[ဆုဖ်ယန် စတီဗင်စ်]] သို့ Salai Rungtoiက ရွှေ့ခဲ့သည်: မြန်မာမှုပြုခြင်း 1037756 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=ဆူဗ်ယန် စတီဗင်|image=Sufjan Stevens at Port City Music Hall, October 3, 2009 08.jpg|Background=တစ်ကိုယ်တော် အဆိုတော်|Img_capt=၂၀၀၉ ခုနှစ် Port City Music Hall တွင် ဖျော်ဖြေနေသော Sufjan Stevens|birth_date={{birth date and age|1975|07|01|mf=yes}}|birth_place=[[ဒီထရွိုက်, မီချီဂန်ပြည်နယ်]], အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|Genre=* Indie folk — အင်ဒီ ဖို့ခ် * chamber pop — ခမ်းဘာ ပေါ့ပ် * folktronica — ဖို့ခ်ထရိုနီကာ * indie rock — အင်ဒီ ရော့ခ် * electronica — အီလက်ထရွန်းနစ်|Occupation={{flatlist| * ဂီတပညာ * တေးရေး * တေးဆို}}|Years_active=၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ|Label={{flatlist| * [[Asthmatic Kitty]] * [[Sounds Familyre Records|Sounds Familyre]] * Orchard}}|website={{URL|music.sufjan.com}}|module={{Infobox person|embed=yes | signature = Sufjan Stevens sig.svg }}}} '''ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ် ({{lang-en|Sufjan Stevens}})''' သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသား တေးရေး၊ တေးဆို နှင့် တူရိယာအမျိုးမျိုးကိုတီးခတ်နိုင်သော '''multi-instrumentalist''' တေးဂီတပညာရှင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏အကြီးဆုံးမြို့တော်ဖြစ်သော ဒီထရွိုက် '''(Detroit )''' မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုသက်ဝင်ယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး၊ ထို ယုံကြည်ချက်သည်လည်း သူ၏ တစ်ကိုယ်တော်သီချင်း စာသားများတွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ သူသည် တစ်ကိုယ်တော် စတူဒီယို အယ်လ်ဘမ် (၁၀) ချက်နှင့်အပြင် အခြားသောအနုပညာရှင်များစွာနှင့် ပူးပေါင်းဖန်တီးထားသော အယ်လ်ဘမ်များစွာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် [[ဂရမ်မီဆု]] (Grammy Award) နှင့် [[အော်စကာဆု]] (Academy Award) ဆန်ကာတင်စာရင်းများတွင် ပါဝင်ဖူးသည့် အနုပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် ၏ပထမဆုံး အယ်လ်ဘမ် ဖြစ်သော '''A Sun Came''' သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် သူ၏ ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နဲ့အတူ ပူတွဲတည်ထောင်ခဲ့သည့် '''Asthmatic Kitty Records''' မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်ကြောင့် စတီဗင်စ် သည်လူသိများလာခဲ့ပြီး '''Billboard Top''' '''Heatseekers''' ဇယားတွင် နံပါတ် (၁) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အယ်လ်ဘမ်တွင် ပါဝင်သည့် '''“Chicago”''' သီချင်းသည်လည်းအောင်မြင်မှုရရှိခဲ့ပြီး လူကြိုက်များခဲ့ပါသေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင်ထွက်ရှိခဲ့သော [https://www.sonyclassics.com/callmebyyourname/ Call Me by Your Name] ရုပ်ရှင်အတွက်ဇာတ်ဝင်တေး များကိုလည်း ရေးစပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုရုပ်ရှင်အတွက် ဖန်တီးခဲ့သော '''“Mystery of Love”''' သီချင်းဖြင့် [[အော်စကာဆု]] ပေးပွဲ၏ အကောင်းဆုံးမူရင်းဇာတ်ဝင်တေးဆု '''(Best Original Song)''' နှင့် [[ဂရမ်မီဆု]] ပေးပွဲ၏ ရုပ်ရှင်နှင့်ရုပ်မြင်သံကြားမီဒီယာအတွက် အကောင်းဆုံးရေးစပ်သီချင်းဆုများအတွက်ဆန်ကာတင်စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ စတီဗင်စ်သည် '''The Age of Adz''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် အီလက်ထရိုနီကာ (Electronica) ပုံစံ၊ '''Seven Swans''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် လိုဖိုင်ဖော့ခ် (Lo-fi folk) ပုံစံမှ '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် သံစုံတီးဝိုင်းဆန်သော ပုံစံနှင့် [[ခရစ္စမတ်]] အပြင်အဆင်ပါဝင်သည့် '''Songs for Christmas''' အယ်လ်ဘမ်များအထိ ဂီတပုံစံ အမျိုးမျိုးကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူသည် တူရိယာအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး သီချင်းတစ်ပုဒ်အတွင်း၌ပင် တူရိယာအများအပြားကို ကိုယ်တိုင်တီးခတ်၍ အသံသွင်းလေ့ရှိသည်။ စတီဗင်စ် ၏သီချင်းများတွင် ဘာသာရေး၊ စိတ်ခံစားချက်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ မိသားစု၊ တစ်စုံတစ်ယောက်အကြောင်းအရာများကိုထင်ရှားစွာ ဖော်ကျူးလေ့ရှိခြင်းကြောင့်လည်း လူသိများသည်။ ၂၀၁၅ ခုနစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော '''Carrie & Lowell''' အယ်လ်ဘမ်သည် အင်ဒီး အသိုင်းအဝိုင်ကို အတော်လေးလှုတ်ခတ်စေနိုင်ခဲ့ပြီး [https://pitchfork.com/ Pitchfork Magazine] ၏ (၂၅) နှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် စာရင်းတွင် နံပါတ် (၁၈) ချိတ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ၁၀ ခုမြောက် စတူဒီယိုအယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''Javelin''' ကို လည်း ၂၀၂၃ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ == ဘဝဇာတ်ကြောင်း၊ မိသားစု နှင့် ပညာရေး == စတီဗင်စ် ကို ဒီထရွိုက်မြို့ '''(Detroit)''' တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး အသက် ၉ နှစ်အထိ ထိုမြို့တွင် နေထိုင်ကြီးပြင်းခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းရှိ အလန်ဆန်မြို့ '''(Alanson)''' သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူ ရက်စ်ဂျစ် '''(Rasjid)''' နှင့် မိထွေးဖြစ်သူ ဖတ် '''(Pat)''' တို့က ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြပြီး အိုရီဂွန်ပြည်နယ် '''(Oregon)''' တွင် နေထိုင်သော မိခင် အရင်းဖြစ်သူ ကာရီ '''(Carrie)''' ထံ ရံဖန်ရံခါ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ မိခင်ဖြစ်သူသည် နောက်ပိုင်းတွင် လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နှင့်အိမ်ထောင်ပြုခဲ့ပြီး၊ '''ဘရမ်စ်''' သည်တေးသံသွင်းအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော '''Asthmatic Kitty Records''' ၏အကြီးအကဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် လစ်သူယေးနီးယား '''(Lithuanian)''' နှင့် ဂရိ '''(Greek)''' မျိုးနွယ်ဖွားတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ “ဆူဗ်ယန်” '''(Sufjan)''' ဟူသော အမည်သည် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] မတိုင်ခင် [[အာရပ်]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် သုံးခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းအာရပ်အမည်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး '''အဘူ-ဆူဗ်ယန်-အိဗ်နု-ဟာ့ဘ် (Abu Sufyan ibn Harb)''' အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည်။ သူ့မွေးဖွားချိန်တွင် မိဘများ ပါဝင်ခဲ့သည့်ဘာသာပေါင်းစုံ ဝိဉာဉ်ရေးဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဆူဘွတ် '''(Subud)''' ကို တည်ထောင်သူက ဤအမည်ကို မှည့်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ်သည် '''Detroit Waldorf School၊ Alanson''' အစိုးရကျောင်းနှင့် '''Interlochen Arts Academy''' တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး '''Harbor Light''' '''Christian School''' မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မီချီဂန်ပြည်နယ် ဟော်လန် '''(Holland)''' မြို့ရှိ '''Hope College''' သို့ တက်ရောက်ခဲ့ကာ ဂုဏ်ထူး အဆင့်ဖြင့်ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ နယူးယောက်မြို့ရှိ '''The New School''' မှ '''(Creative Writing)''' ဘာသာရပ်ဖြင့် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (MFA) ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။ ကျောင်းတက်နေစဉ် ကာလအတွင်း စတီဗင်စ် သည် အော်ဘို '''(Oboe)''' နှင့် အင်္ဂလိပ်ဟွန်း '''(English horn)''' သို့မဟုတ် '''(Cor anglais)''' လေမှုတ်တူရိယာတို့ကို လေ့လာခဲ့ပြီး သူ့၏ အယ်လ်ဘမ်များတွင်လည်း ကိုယ်တိုင်တီးမှုတ်အသံသွင်းခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် '''Hope College''' သို့ မတက်ရောက်မီအထိ ဂစ်တာတီးခြင်းကို မသင်ယူခဲ့သေးပေ။ == ဂီတလုပ်ငန်းသက်တမ်း == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens at Belfast's Spring and Airbrake, 13th October 2005.jpg|thumb|346x346px|၂၀၀၅ ခုနစ် Belfast Bar တွင်ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ဟော်လန် '''(Holland)''' မြို့တွင် '''Marzuki''' အမည်ရှိသည့်'''(Folk-rock)''' တီးဝိုင်း နှင့် '''Con Los Dudes''' တီးဝိုင်းတို့တွင်အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ကာ ဂီတ လောကထဲသို့ စတင်ခြေလှန်း ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် '''Danielson Famile''' တီးဝိုင်းအတွက်လည်း တူရိယာအမျိုးမျိုးကို ပါဝင် တီးခတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးစာသင်နှစ်အတွင်း စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး တစ်ကိုယ်တော်အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''A Sun Came''' ကို ကိုယ်တိုင်ရေးစပ်အသံသွင်းခဲ့ပြီး ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် '''(Lowell Brams)''' နဲ့အတူ '''Asthmatic Kitty Records''' မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နယူးယောက်မြို့သို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကာ '''The New School for Social Research''' တွင် စာပေရေးသားခြင်ဆိုင်ရာ သင်တန်းကို တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ကျောင်း၌ ရှိနေစဉ်အတွင်း ဝတ္ထုတိုရေးနည်းများကို လေ့လာခဲ့ပြီး ဝတ္ထုရှည်တစ်ပုဒ်ရေးသားနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် သီချင်းရေးစပ်ခြင်းဘက်ကိုသာ ပြန်လည်ဦးတည်လာခဲ့သည်။ == Michigan အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် [[နယူးယောက်မြို့]] တွင် နေထိုင်စဉ်ကာလအတွင်း [[တရုတ်|တရုတ်ရာသီခွင်]] (၁၂) ရာသီဖွား တိရစ္ဆာန်များကိုအခြေခံကာ ဒုတိယမြောက် အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော '''<nowiki/>'Enjoy Your Rabbit''' '''<nowiki/>'<nowiki/>''' ကို [[အီလက်ထရွန်းနစ် ဂီတ|အီလက်ထရွန်နီကာဂီတ]] အမျိုးအစားအဖြစ် ဖန်တီးခဲ့သည်။ ထို့နောက် စတီဗင်စ် သည် Folk ဂီတနှင့် တူရိယာသီးသန့်တီးခတ်မှုများ ပါဝင်သည့် '''<nowiki/>'Michigan'<nowiki/>''' အယ်လ်ဘမ်ကို အသက် (၂၈)နှစ်ပြည့်မွေးနေ့ဖြစ်သော ဂျူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၃ ခုနစ်တွင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] သည် စတီဗင်စ် ၏မွေးရပ်မြေဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ၏စီးပွားရေးအဖွံဖြိုးဆုံးပြည်နယ်များထဲ တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင်မှု စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မပြေလည်မှု များလာသည်နဲ့အမျှ အလုပ်လက်မဲ့များ၊ လူဦးရေကျဆင်းမှုများကြောင့် အမေရိကန် ၏ "Rust Belt" ပြည်နယ်အဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်ပြီး စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] အကြောင်းဖွဲ့ဆိုထားသည် '''<nowiki/>'Michigan'<nowiki/>''' အယ်လ်ဘမ် တွင် အလုပ်ကိုင်အခွင့်အလမ်းရှာပါးမှုများ၊ စီးပွားရေးဆိုင်ရာအခက်ခဲတွေအကြောင်း၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏ အလှတရားများ၊ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အပြင် စတီဗင်စ် ၏ ငယ်ဘဝအကြောင်းအရာများစွာကိုပါ စုံစုံလင်လင် ဖော်ပြထားသည်။ '''<nowiki/>'Michigan'''' အယ်လ်ဘမ် သည် '''experimental''' သံစဉ်အဖြစ်တည်ရှိသော်လည်း ပိုပြီး နူးညံ့သော '''Chamber Folk/ Pop''' သံစဉ်ဘက်ကိုကူးပြောင်းလာသော စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး Record ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == Illinois အယ်လ်ဘမ် နှင့် ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142908702.jpg|thumb|332x332px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ထို အယ်လ်ဘမ်မှစတင်၍ စတီဗင်စ် သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ၏ ပြည်နယ် ၅၀ အတွက် အယ်လ်ဘမ်တစ်ခုထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းအစီအစဉ်ကို '''“ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက်” (Fifty States Project)''' ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ထို ပရောဂျက်အတွက် ဒုတိယမြောက်လက်ရာဖြစ်သော '''Illinois''' အယ်လ်ဘမ်ကိုလည်း ၂၀၀၅ ခုနစ်တွင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ '''llinois''' အယ်လ်ဘမ်သည် [[ချီကာဂိုမြို့]] (Chicago)၊ ဒီကေတာမြို့ (Decatur) နှင့် [[ဂျက်ဆင်ဗီးလ်မြို့]] (Jacksonville) အကြောင်း ၊ ၁၈၉၃ ခုနှစ်က ကမ္ဘာ့ပြပွဲ (World’s Columbian Exposition) အကြောင်း ၊ ကာစီမီယာ ပူလက်စကီးနေ့( Casimir Pulaski Day) တွင် သူ့၏သူငယ်ချင်း ကွယ်လွန်သွားခြင်းအကြောင်း၊ ကဗျာဆရာ ကားလ် ဆန်းဘာ့ဂ် (Carl Sandburg)နှင့် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား ဂျွန်ဝိန်းဂေစီ(John Wayne Gacy) တို့အကြောင်းများ ပါဝင်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်တစ်ခုလုံးကို ထိုအယ်လ်ဘမ်အတွက် အချက်အလက်ရှာဖွေခြင်းနှင့် သီချင်းရေးသားခြင်းတို့ဖြင့် အချိန်ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။အဆိုပါ အယ်လ်ဘမ်ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖြန့်ချိရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မူရင်းအယ်လ်ဘမ်ကာဗာ တွင် [[စူပါမင်း|စူပါမန်း]] (Superman) ပုံရိပ်ကို [[ဒီစီ ရုပ်စုံ|DC]] ရုပ်ပြစာအုပ်တိုက်၏ခွင့်ပြုချက်မရှိပဲ အသုံးပြုထားသောကြောင့် ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာအနည်းငယ်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထုတ်ဝေမှုနှောင့်နှေး စေခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီနိုင်းဓာတ်ပြား နှစ်ချပ်တွဲ ပါဝင်သော ပထမဆုံးအချပ်ရေ '''၅,၀၀၀''' ၏ မျက်နှာဖုံးရှိ စူပါမန်းပုံပေါ်၌ ပူဖောင်းစတစ်ကာ ကပ်ထားခဲ့ရသည်။ ပုံနှိပ်မှုများနှင့် '''CD''' ထွက်ရှိမှုများတွင်မူ စူပါမန်းပုံရိပ်ရှိသည့် နေရာကို အလွတ်ထားခဲ့ကြရသည်။ '''llinois''' အယ်လ်ဘမ်သည် လူအများ၏ ချီးကျူးခြင်းကိုခံခဲ့ရပြီး '''Metacritic''' ဝဘ်ဆိုက်တွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက် အမြင့်ဆုံးအယ်လ်ဘမ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် '''PLUG Independent Music Awards''' တွင်စတီဗင် သည် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်ဆု၊ အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်မျက်နှာဖုံးဆုနှင့် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံး အမျိုးသားအနုပညာရှင်ဆုတို့ကို ရရှိခဲ့ကြသည်။ '''Pitchfork၊ No Ripcord''' နှင့် '''Paste''' မဂ္ဂဇင်းတို့ကလည်း '''Illinois''' ကို၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် အဖြစ်ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် စတီဗင်စ် သည်အချပ်ရေ ၅ သိန်းအောက်သာ ရောင်းချရခဲ့ရသော်လည်း ထူးခြားထင်ရှားသည့်အယ်လ်ဘမ်များကို ပေးအပ်သည့် ၂၀၀၅ ခုနှစ် '''Pantheon''' ဆုကိုလည်း ရရှိခဲ့သေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် '''llinois''' အသံသွင်းစဉ်က ကျန်ရှိနေခဲ့သော တေးဂီတ (၂၁) ပုဒ်ကို စုစည်း၍ '''The Avalanche''' အမည်အဖြစ် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့ အယ်လ်ဘမ်အသစ် ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် '''CD''' ၅ ချပ်ပါဝင်သော '''Songs for Christmas''' အယ်လ်ဘမ်ကို ထပ်မံ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် ၏ နောက်ဆက်တွဲလက်ရာများသည် နောက်ထွက်ရှိလာမည့် '''“ပြည်နယ်''' '''၅၀”''' ပရောဂျက်များနှင့်ဆက်စပ်နေနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ထိုပရောဂျက်သည် အမှန်တကယ် အပြီးသတ်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ‘ကြော်ငြာပရိုမိုးရှင်းလှည့်ကွက် '''(Promotional Gimmick)''' ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။ == Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142905652.jpg|thumb|340x340px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် '''Asthmatic Kitty Records''' က '''Carrie & Lowell''' အမည်ရှိ အယ်လ်ဘမ်အသစ်ကို ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ် ထွက်ရှိပြီးချိန်တွင် ဝေဖန်ရေးဆရာများ၏ ချီးကျူးမှုများစွာကို ရရှိခဲ့သည့်အပြင် '''Stereogum''' က ယင်းအယ်လ်ဘမ်ကို ဆယ်စုနှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ် အဖြစ်စာရင်းထည့်သွင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သာမန်သီချင်းအယ်လ်ဘမ် တစ်ခုထက် သာမကဘဲ တစ်စုံတစ်ယောက် ချစ်ရသူတစ်ဦးဦးကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရသူတိုင်းအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားမှုပေးနိုင်သည့် ဂီတအနုပညာလက်ရာတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထားခြင်းခံရသည်။ ထိုအယ်လ်ဘမ်သည် စတီဗင်စ် ၏ မိခင် ဖြစ်သူ '''Carrie''' နှင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသော ဘဝအတွေ့အကြုံ၊ သားအမိဆက်ဆံရေး၊ ခါးသီးသော ဘဝအတွေ့အကြုံများကြားက အခက်အခဲများကို အခြေခံ၍ ရေးစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မိခင် ဖြစ်သူ '''Carrie''' သည် ဘိုင်ပိုလာရောဂါ '''(Bipolar)''' နှင့်စကစ်ဇိုဖရီးနီးယား '''(Schizophrenia)''' ရောဂါ များ ခံစားခဲ့ရပြီး [[မူးယစ်ဆေးဝါး]]လည်း စွဲလမ်းခဲ့ဖူးသည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် စတီဗင်စ် အသက် ၁ နှစ်သားအရွယ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူ '''Carrie''' က စွန့်ခွာသွားခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် စတီဗင်စ် ၏ ဘဝအပေါ် ကောင်းမွန်စွာပြုစုပေးခဲ့သော ပထွေးဖြစ်သူ '''Lowell Brams''' နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်တရ အကြောင်းအရာများလည်း ပါဝင်ရေးစပ်ထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မိခင်ဖြစ်သူသည် [[ကင်ဆာရောဂါ|အစာအိမ်ကင်ဆာ]] ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန် သွားခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် မိခင်ကွယ်လွန်ခြင်းအတွက် အလွန်အမင်းဝမ်းနည်းကြေကွဲခဲ့ရပြီး ထိုခံစားချက်ကို ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရန်၊ မိခင်နှင့် အတိတ်က ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည် တမ်းတနားလည်လက်ခံနိုင်ရန်ကြိုးစားရင်း ဤအယ်လ်ဘမ်ကိုရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်ကို ရေးသားနေစဉ်နှင့် အသံသွင်းနေစဉ်ကာလသည် သူ၏ဘဝတွင် '''"အလွန်မှောင်မိုက်သော နှစ်တစ်နှစ်"''' ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ပြောခဲ့သည်။ သီချင်းရေးလိုက်လျှင် စိတ်သက်သာရာရမည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် သောကနှင့် သံသယများ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားစေခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်ရှိ သီချင်းအချို့ကို လမ်းဘေးဟိုတယ်အခန်းငယ်လေးများထဲတွင် iPhone တစ်လုံးကိုသာ အသုံးပြု၍ အကြမ်းဖျင်း အသံဖမ်းယူခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် နားဆင်သူတိုင်း ဝမ်းအနည်းရဆုံး သီချင်းဖြစ်သော '''Fourth of July''' (ဂျူလိုင်လ ၄ ရက်)သည် ဆေးရုံခုတင်ပေါ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူနှင့် နောက်ဆုံးပြောခဲ့သောစကားများကို အပြန်အလှန် ပုံစံမျိုးဖြင့်ရေးဖွဲ့ထားသည်။သီချင်းထဲတွင် မိခင်ဖြစ်သူက ပူဆွေးနေသော သားဖြစ်သူ စတီဗင်စ် ကို ''အမေတို့ လမင်းကြီးကို ကြည့်သင့်ပြီလား...'' ''အမေ့ရဲ့ တင်ကြီးငှက်ကလေးရယ်။ ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''ဘဝကြီးကို အကောင်းဆုံးဖြတ်သန်းလိုက်၊ အချိန်တွေရှိနေတုန်း။'' ''မီးစာတွေကျန်နေသေးတုန်း။'' ''သား စကားတွေ လုံလောက်အောင်ပြောခဲ့ပြီးပါပြီ။'' ''အမေ့ရဲ့ သိန်းငှက်ငယ်လေးရယ်.. ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''Tillamook မီးလောင်မှုကြီးကနေ သားဘာတွေများ လေ့လာခဲ့သလဲအမေ့ကိုပြောစမ်းပါဦး။'' ''ဒါမှမဟုတ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့ကပဲဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။'' ''အမေတို့ အားလုံး သေကြရမှာပဲကွယ်....'' ဆိုသည့် စာသားဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်သည် ဖန်တီးသူ အနုပညာရှင်ကိုယ်တိုင် ပြန်တွေးတိုင်း နာကျင်ရသည့် ဘဝဒဏ်ရာတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ သောကရောက်နေရသော နားဆင်သူ သန်းပေါင်းများစွာအတွက်မူ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားရာ ကရုဏာတရားအပြည့်ရှိသည့် လက်ရာတစ်ခု အဖြစ် သမိုင်းတွင်ကျန်ရစ်စေခဲ့သည်။ == Javelin အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် ဂီတ သက်တမ်း (၂၈) နှစ် အတွင်း တွင်ထမဆုံးအနေဖြင့်သူ့၏ လိင်ရပ်တည်ချက်နှင့် သူ့ချစ်သူအကြောင်း ဖွင့်ချခဲ့ပါသည်။ သူ့၏ (၁၀)ချပ်မြောက် အယ်လ်ဘမ်သစ်ဖြစ်သော '''Javelin''' သည် ၂၀၂၃ ခုနစ်၊ ဧပြီလ တွင်ဆုံးပါးသွားပြီဖြစ်သော သူ့၏ချစ်သူ '''Evans Richardson''' အတွက် ရည်စူးပြီးထုတ်ထားသည့်အကြောင်း [[အင်စတာဂရမ်]] အကောင့်မှ တဆင့် ပွင့်လင်းစွာ ရေးသားရင်း သူ၏ '''Queer''' ဖြစ်တည်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် အသိပေးရှင်းပြခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် ဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုကျော်ကြာ အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း သူ့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးကိစ္စ နဲ့ လိင်စိတ်တိမ်းညွတ်မှုကို လုံးဝလျှို့ဝှက်ထားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ယခင်ကတည်းက သီချင်းစာသားများထဲတွင်အမျိုးသားအချင်းချင်း ချစ်ခင်နှစ်သက်သော အကြောင်းများကို ထည့်သွင်းရေးသားလေ့ရှိသည်။ '''The Predatory Wasp of the Palisades:''' စကောက်စကင်မ့် '''(Boy Scout)''' တက်ခဲ့စဉ်က သူငယ်ချင်းအချင်းချင်း မေတ္တာမျှခဲ့သည့် အမှတ်တရ အကြောင်း၊ '''Casimir Pulaski Day:''' တွင်ကင်ဆာရောဂါဖြင့်ဆုံးပါးသွားသော ငယ်ချစ်ဦး သူငယ်ချင်းတစ်ဦးအကြောင်း များရေးထားသောကြောင့် ပရိသတ် အများစုသည် သူ့၏ လိင်စိတ်တိမ်းညွှန်မှုကို စိတ်ဝင်စားစွာ စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြသည်။ သူ့သီချင်းများသည် ကျား/မ ရှူ့ထောင့်နှစ်မျိုး ရေးထားသည်ဟု ဆိုကြသလို တချို့သည်လည်း စတီဗင်စ် သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] စစ်စစ် ဖြစ်သောကြောင့် သီချင်းစာသားများသည် [[ယေရှု ခရစ်တော်|ယေရှု]] ကိုရည်ညွှန်းကြသည့်ဟု ငြင်းခုန်လေ့ရှိကြသည်။ '''Javelin''' သည် သူ့၏ '''indie folk''' အယ်လ်ဘမ်ဟောင်းများ ဖြစ်ကြသော '''All Delighted People, Seven Swans''' နှင့် '''Carrie & Lowell''' တို့၏ အငွေ့အသက် များ အားလုံးကို ပြန်လည်ခံစားရစေပါသည်။ သီချင်း(၁၀)ပုဒ်လုံးသည် တစ်ပုဒ်နှင့် တစ်ပုဒ်အချိတ်အဆက် မိမိရှိလှသလို အပိတ်သီချင်းကလည်း ရုပ်ရှင်ကားတစ်ကား၏ လွမ်းမောစရာဇာတ်သိမ်းခန်းလေးတစ်ခု ကြည့်ရသလိုခံစားရစေပါသည်။ စာပေလေ့လာလိုက်စားပြီး ပန်းချီ နှင့် ကဗျာဘက်အားသန် သော ဂီတသမားတစ်ယောက်ဖြစ်သည့်အတွက် စာသားရေးဖွဲ့ပုံလည်း ခမ်းနား လှပါသည်။ '''Javelin''' အယ်လ်ဘမ်သည် '''Pitchfork''' '''၏ Best New Album 8.6/10''' အဖြစ်ဖော်ပြခြင်းလည်းခံခဲ့ရသည်။ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Sufjan Stevens ရရှိခဲ့သော ဆုများနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်းများ ! scope="col" | Award ! scope="col" | Year ! scope="col" | Nominee(s) ! scope="col" | Category ! scope="col" | Result ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- ! scope="row"|[[Academy Awards]] | 2018 |rowspan="5"|"[[Mystery of Love]]" | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/oscars-2018-sufjan-stevens-nominated-for-best-original-song/|title=Oscars 2018: Sufjan Stevens Nominated for Best Original Song|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=January 23, 2018}}</ref> |- ! scope="row"|AMFT Awards | 2017 | Best Song Written For Visual Media | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://amft-awards.jimdosite.com/winners/|title=Winners|publisher=AMFT Awards}}</ref> |- ! scope="row"|Awards Circuit Community Awards | 2017 | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm2014294/awards|title=Sufjan Stevens- Awards|publisher=[[IMDb]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[Critics Choice Awards]] | 2018 | Best Song | {{Nominated}} |<ref>{{Cite news|url=https://envelope.latimes.com/awards/critics-choice/2018/|title=Complete List of nominees and winners of the 23rd critic choice awards|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[David di Donatello]] Awards | 2019 | [[David di Donatello for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Dorian Awards]] | 2019 | 2018 Oscar's Performance | TV Musical Performance of the Year | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Georgia Film Critics Association]] | 2018 |rowspan="2"|"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="4" scope="row"|[[Gold Derby Awards]] | rowspan="2"|2018 | rowspan="2"|Original Song | {{Nominated}} | rowspan="4"|<ref name="IMDb"/> |- | rowspan="2"|"Visions of Gideon" | {{WON}} |- | rowspan="2"|2020 | rowspan="2"|Original Song of the Decade | {{Nominated}} |- |rowspan="4"|"[[Mystery of Love]]" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Grammy Awards]] | 2019 | [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written for Visual Media]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/artists/sufjan-stevens/243557|title=Sufjan Stevens- Grammy Awards|website=[[Grammys]]}}</ref> |- ! scope="row"|Guild of Music Supervisors Awards | 2018 | Best Song/Recording Created for a Film | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Hawaii Film Critics Society | 2018 | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Houston Film Critics Society Awards | 2018 |"Visions of Gideon" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[International Cinephile Society Awards]] | 2018 |"[[Call Me by Your Name: Original Motion Picture Soundtrack|Call Me By Your Name]]" | Best Original Score | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|International Online Cinema Awards | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Original Song | {{Won}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|New Mexico Film Critics | 2017 |"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|Online Film & Television Association | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Music, Original Song | {{Nominated}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! rowspan="7" scope="row"|[[PLUG Independent Music Awards]] | rowspan="6"|2006 | rowspan="3"|"[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | Album of the Year | {{Won}} | rowspan="7"|<ref>{{Cite magazine|url=https://www.spin.com/2006/02/bloc-party-sufjan-win-plug-awards/|title=Bloc Party, Sufjan Win At Plug Awards|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=February 3, 2006 }}</ref> |- | Album/Art Packaging of the Year |{{Won}} |- |Indie Rock Album of the Year |{{Nominated}} |- |rowspan="2"|Himself |Artist of the Year |{{Nominated}} |- |Male Artist of the Year |{{Won}} |- |"Chicago" |Song of the Year |{{Nominated}} |- |2007 |Himself |Male Artist of the Year |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Shortlist Music Prize]] | 2005 | "[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | | {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/5229/shortlist_music_prize_finalists_announced/news/|title=Shortlist Music Prize Finalists Announced|website=[[Stereogum]]|date=April 27, 2007 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405182205/http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|url-status=dead|archive-date=April 5, 2016|title=Sufjan Stevens wins new pantheon Award|publisher=[[MTV]]}}</ref> |- {{end}} === Studio albums === * ''[[:en:A_Sun_Came|A Sun Came]]'' (2000) * ''[[:en:Enjoy_Your_Rabbit|Enjoy Your Rabbit]]'' (2001) * ''[[:en:Michigan_(album)|Michigan]]'' (2003) * ''[[:en:Seven_Swans|Seven Swans]]'' (2004) * ''[[:en:Illinois_(Sufjan_Stevens_album)|Illinois]]'' (2005) * ''[[:en:The_Age_of_Adz|The Age of Adz]]'' (2010) * ''[[:en:Carrie_&_Lowell|Carrie & Lowell]]'' (2015) * ''[[:en:The_Ascension_(Sufjan_Stevens_album)|The Ascension]]'' (2020) * ''[[:en:Convocations_(album)|Convocations]]'' (2021) * ''[[:en:Javelin_(album)|Javelin]]'' (2023) === Collaborative albums === * ''[[:en:Sisyphus_(album)|Sisyphus]]'' (2014), with [[:en:Serengeti_(rapper)|Serengeti]] and [[:en:Son_Lux|Son Lux]] as [[:en:Sisyphus|Sisyphus]] * ''[[:en:Planetarium_(album)|Planetarium]]'' (2017), with [[:en:Bryce_Dessner|Bryce Dessner]], [[:en:Nico_Muhly|Nico Muhly]], and James McAlister * ''[[:en:The_Decalogue_(soundtrack)|The Decalogue]]'' (2019), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] * ''[[:en:Aporia_(Sufjan_Stevens_and_Lowell_Brams_album)|Aporia]]'' (2020), with Lowell Brams * ''[[:en:A_Beginner's_Mind|A Beginner's Mind]]'' (2021), with [[:en:Angelo_De_Augustine|Angelo De Augustine]] * ''[[:en:Reflections_(Timo_Andres,_Conor_Hanick,_and_Sufjan_Stevens_album)|Reflections]]'' (2023), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] and [https://conorhanick.com/ Conor Hanick] === Compilations and additional releases === * ''[[:en:The_Avalanche_(Sufjan_Stevens_album)|The Avalanche]]'' (2006) * ''[[:en:Songs_for_Christmas_(Sufjan_Stevens_album)|Songs for Christmas]]'' (2006) * ''[[:en:The_BQE_(soundtrack)|The BQE]]'' (2009) <small>(soundtrack)</small> * ''[[:en:All_Delighted_People|All Delighted People]]'' (2010) * ''[[:en:Silver_&_Gold_(Sufjan_Stevens_album)|Silver & Gold]]'' (2012) [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] eeo8jsu3t3nk9c0nc8h14beqbml4bog 1037783 1037781 2026-06-13T02:36:13Z Salai Rungtoi 22844 1037783 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=ဆူဗ်ယန် စတီဗင်|image=Sufjan Stevens at Port City Music Hall, October 3, 2009 08.jpg|Background=တစ်ကိုယ်တော် အဆိုတော်|Img_capt=၂၀၀၉ ခုနှစ် Port City Music Hall တွင် ဖျော်ဖြေနေသော Sufjan Stevens|birth_date={{birth date and age|1975|07|01|mf=yes}}|birth_place=[[ဒီထရွိုက်, မီချီဂန်ပြည်နယ်]], အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|Genre=* Indie folk — အင်ဒီ ဖို့ခ် * chamber pop — ခမ်းဘာ ပေါ့ပ် * folktronica — ဖို့ခ်ထရိုနီကာ * indie rock — အင်ဒီ ရော့ခ် * electronica — အီလက်ထရွန်းနစ်|Occupation={{flatlist| * ဂီတပညာ * တေးရေး * တေးဆို}}|Years_active=၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ|Label={{flatlist| * [[Asthmatic Kitty]] * [[Sounds Familyre Records|Sounds Familyre]] * Orchard}}|website={{URL|music.sufjan.com}}|module={{Infobox person|embed=yes | signature = Sufjan Stevens sig.svg }}}} '''ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ်''' ({{lang-en|Sufjan Stevens}}) သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသား တေးရေး၊ တေးဆို နှင့် တူရိယာအမျိုးမျိုးကိုတီးခတ်နိုင်သော multi-instrumentalist တေးဂီတပညာရှင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏အကြီးဆုံးမြို့တော်ဖြစ်သော ဒီထရွိုက် (Detroit ) မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုသက်ဝင်ယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး၊ ထို ယုံကြည်ချက်သည်လည်း သူ၏ တစ်ကိုယ်တော်သီချင်း စာသားများတွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ သူသည် တစ်ကိုယ်တော် စတူဒီယို အယ်လ်ဘမ် (၁၀) ချက်နှင့်အပြင် အခြားသောအနုပညာရှင်များစွာနှင့် ပူးပေါင်းဖန်တီးထားသော အယ်လ်ဘမ်များစွာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် [[ဂရမ်မီဆု]] (Grammy Award) နှင့် [[အော်စကာဆု]] (Academy Award) ဆန်ကာတင်စာရင်းများတွင် ပါဝင်ဖူးသည့် အနုပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် ၏ပထမဆုံး အယ်လ်ဘမ် ဖြစ်သော A Sun Came သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် သူ၏ ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် (Lowell Brams) နဲ့အတူ ပူတွဲတည်ထောင်ခဲ့သည့် Asthmatic Kitty Records မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော Illinois အယ်လ်ဘမ်ကြောင့် စတီဗင်စ် သည်လူသိများလာခဲ့ပြီး Billboard Top Heatseekers ဇယားတွင် နံပါတ် (၁) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အယ်လ်ဘမ်တွင် ပါဝင်သည့် “Chicago” သီချင်းသည်လည်းအောင်မြင်မှုရရှိခဲ့ပြီး လူကြိုက်များခဲ့ပါသေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင်ထွက်ရှိခဲ့သော [https://www.sonyclassics.com/callmebyyourname/ Call Me by Your Name] ရုပ်ရှင်အတွက်ဇာတ်ဝင်တေး များကိုလည်း ရေးစပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုရုပ်ရှင်အတွက် ဖန်တီးခဲ့သော “Mystery of Love” သီချင်းဖြင့် [[အော်စကာဆု]] ပေးပွဲ၏ အကောင်းဆုံးမူရင်းဇာတ်ဝင်တေးဆု (Best Original Song) နှင့် [[ဂရမ်မီဆု]] ပေးပွဲ၏ ရုပ်ရှင်နှင့်ရုပ်မြင်သံကြားမီဒီယာအတွက် အကောင်းဆုံးရေးစပ်သီချင်းဆုများအတွက်ဆန်ကာတင်စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ စတီဗင်စ်သည် The Age of Adz အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် အီလက်ထရိုနီကာ (Electronica) ပုံစံ၊ Seven Swans အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် လိုဖိုင်ဖော့ခ် (Lo-fi folk) ပုံစံမှ Illinois အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် သံစုံတီးဝိုင်းဆန်သော ပုံစံနှင့် [[ခရစ္စမတ်]] အပြင်အဆင်ပါဝင်သည့် Songs for Christmas အယ်လ်ဘမ်များအထိ ဂီတပုံစံ အမျိုးမျိုးကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူသည် တူရိယာအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး သီချင်းတစ်ပုဒ်အတွင်း၌ပင် တူရိယာအများအပြားကို ကိုယ်တိုင်တီးခတ်၍ အသံသွင်းလေ့ရှိသည်။ စတီဗင်စ် ၏သီချင်းများတွင် ဘာသာရေး၊ စိတ်ခံစားချက်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ မိသားစု၊ တစ်စုံတစ်ယောက်အကြောင်းအရာများကိုထင်ရှားစွာ ဖော်ကျူးလေ့ရှိခြင်းကြောင့်လည်း လူသိများသည်။ ၂၀၁၅ ခုနစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ်သည် အင်ဒီး အသိုင်းအဝိုင်ကို အတော်လေးလှုတ်ခတ်စေနိုင်ခဲ့ပြီး [https://pitchfork.com/ Pitchfork Magazine] ၏ (၂၅) နှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် စာရင်းတွင် နံပါတ် (၁၈) ချိတ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ၁၀ ခုမြောက် စတူဒီယိုအယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော Javelin ကို လည်း ၂၀၂၃ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ == ဘဝဇာတ်ကြောင်း၊ မိသားစု နှင့် ပညာရေး == စတီဗင်စ် ကို ဒီထရွိုက်မြို့ (Detroit) တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး အသက် ၉ နှစ်အထိ ထိုမြို့တွင် နေထိုင်ကြီးပြင်းခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းရှိ အလန်ဆန်မြို့ (Alanson) သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူ ရက်စ်ဂျစ် (Rasjid) နှင့် မိထွေးဖြစ်သူ ဖတ် (Pat) တို့က ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြပြီး အိုရီဂွန်ပြည်နယ် (Oregon) တွင် နေထိုင်သော မိခင် အရင်းဖြစ်သူ ကာရီ (Carrie) ထံ ရံဖန်ရံခါ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ မိခင်ဖြစ်သူသည် နောက်ပိုင်းတွင် လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် (Lowell Brams) နှင့်အိမ်ထောင်ပြုခဲ့ပြီး၊ ဘရမ်စ် သည်တေးသံသွင်းအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော Asthmatic Kitty Records ၏အကြီးအကဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် လစ်သူယေးနီးယား (Lithuanian) နှင့် ဂရိ (Greek) မျိုးနွယ်ဖွားတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ “ဆူဗ်ယန်” (Sufjan) ဟူသော အမည်သည် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] မတိုင်ခင် [[အာရပ်]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် သုံးခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းအာရပ်အမည်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အဘူ-ဆူဗ်ယန်-အိဗ်နု-ဟာ့ဘ် (Abu Sufyan ibn Harb) အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည်။ သူ့မွေးဖွားချိန်တွင် မိဘများ ပါဝင်ခဲ့သည့်ဘာသာပေါင်းစုံ ဝိဉာဉ်ရေးဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဆူဘွတ် (Subud) ကို တည်ထောင်သူက ဤအမည်ကို မှည့်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ်သည် Detroit Waldorf School၊ Alanson အစိုးရကျောင်းနှင့် Interlochen Arts Academy တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး Harbor Light Christian School မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မီချီဂန်ပြည်နယ် ဟော်လန် (Holland) မြို့ရှိ Hope College သို့ တက်ရောက်ခဲ့ကာ ဂုဏ်ထူး အဆင့်ဖြင့်ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ နယူးယောက်မြို့ရှိ The New School မှ (Creative Writing) ဘာသာရပ်ဖြင့် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (MFA) ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။ ကျောင်းတက်နေစဉ် ကာလအတွင်း စတီဗင်စ် သည် အော်ဘို (Oboe) နှင့် အင်္ဂလိပ်ဟွန်း (English horn) သို့မဟုတ် (Cor anglais) လေမှုတ်တူရိယာတို့ကို လေ့လာခဲ့ပြီး သူ့၏ အယ်လ်ဘမ်များတွင်လည်း ကိုယ်တိုင်တီးမှုတ်အသံသွင်းခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် Hope College သို့ မတက်ရောက်မီအထိ ဂစ်တာတီးခြင်းကို မသင်ယူခဲ့သေးပေ။ == ဂီတလုပ်ငန်းသက်တမ်း == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens at Belfast's Spring and Airbrake, 13th October 2005.jpg|thumb|346x346px|၂၀၀၅ ခုနစ် Belfast Bar တွင်ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ဟော်လန် (Holland) မြို့တွင် Marzuki အမည်ရှိသည့်(Folk-rock) တီးဝိုင်း နှင့် Con Los Dudes တီးဝိုင်းတို့တွင်အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ကာ ဂီတ လောကထဲသို့ စတင်ခြေလှန်း ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် Danielson Famile တီးဝိုင်းအတွက်လည်း တူရိယာအမျိုးမျိုးကို ပါဝင် တီးခတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးစာသင်နှစ်အတွင်း စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး တစ်ကိုယ်တော်အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော A Sun Came ကို ကိုယ်တိုင်ရေးစပ်အသံသွင်းခဲ့ပြီး ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် (Lowell Brams) နဲ့အတူ Asthmatic Kitty Records မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နယူးယောက်မြို့သို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကာ The New School for Social Research တွင် စာပေရေးသားခြင်ဆိုင်ရာ သင်တန်းကို တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ကျောင်း၌ ရှိနေစဉ်အတွင်း ဝတ္ထုတိုရေးနည်းများကို လေ့လာခဲ့ပြီး ဝတ္ထုရှည်တစ်ပုဒ်ရေးသားနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် သီချင်းရေးစပ်ခြင်းဘက်ကိုသာ ပြန်လည်ဦးတည်လာခဲ့သည်။ == Michigan အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် [[နယူးယောက်မြို့]] တွင် နေထိုင်စဉ်ကာလအတွင်း [[တရုတ်|တရုတ်ရာသီခွင်]] (၁၂) ရာသီဖွား တိရစ္ဆာန်များကိုအခြေခံကာ ဒုတိယမြောက် အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော 'Enjoy Your Rabbit ' ကို [[အီလက်ထရွန်းနစ် ဂီတ|အီလက်ထရွန်နီကာဂီတ]] အမျိုးအစားအဖြစ် ဖန်တီးခဲ့သည်။ ထို့နောက် စတီဗင်စ် သည် Folk ဂီတနှင့် တူရိယာသီးသန့်တီးခတ်မှုများ ပါဝင်သည့် 'Michigan' အယ်လ်ဘမ်ကို အသက် (၂၈)နှစ်ပြည့်မွေးနေ့ဖြစ်သော ဂျူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၃ ခုနစ်တွင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] သည် စတီဗင်စ် ၏မွေးရပ်မြေဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ၏စီးပွားရေးအဖွံဖြိုးဆုံးပြည်နယ်များထဲ တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင်မှု စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မပြေလည်မှု များလာသည်နဲ့အမျှ အလုပ်လက်မဲ့များ၊ လူဦးရေကျဆင်းမှုများကြောင့် အမေရိကန် ၏ "Rust Belt" ပြည်နယ်အဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်ပြီး စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] အကြောင်းဖွဲ့ဆိုထားသည် 'Michigan' အယ်လ်ဘမ် တွင် အလုပ်ကိုင်အခွင့်အလမ်းရှာပါးမှုများ၊ စီးပွားရေးဆိုင်ရာအခက်ခဲတွေအကြောင်း၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏ အလှတရားများ၊ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အပြင် စတီဗင်စ် ၏ ငယ်ဘဝအကြောင်းအရာများစွာကိုပါ စုံစုံလင်လင် ဖော်ပြထားသည်။ 'Michigan' အယ်လ်ဘမ် သည် experimental သံစဉ်အဖြစ်တည်ရှိသော်လည်း ပိုပြီး နူးညံ့သော Chamber Folk/ Pop သံစဉ်ဘက်ကိုကူးပြောင်းလာသော စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး Record ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == Illinois အယ်လ်ဘမ် နှင့် ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142908702.jpg|thumb|332x332px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ထို အယ်လ်ဘမ်မှစတင်၍ စတီဗင်စ် သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ၏ ပြည်နယ် ၅၀ အတွက် အယ်လ်ဘမ်တစ်ခုထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းအစီအစဉ်ကို “ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက်” (Fifty States Project) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ထို ပရောဂျက်အတွက် ဒုတိယမြောက်လက်ရာဖြစ်သော Illinois အယ်လ်ဘမ်ကိုလည်း ၂၀၀၅ ခုနစ်တွင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ llinois အယ်လ်ဘမ်သည် [[ချီကာဂိုမြို့]] (Chicago)၊ ဒီကေတာမြို့ (Decatur) နှင့် [[ဂျက်ဆင်ဗီးလ်မြို့]] (Jacksonville) အကြောင်း ၊ ၁၈၉၃ ခုနှစ်က ကမ္ဘာ့ပြပွဲ (World’s Columbian Exposition) အကြောင်း ၊ ကာစီမီယာ ပူလက်စကီးနေ့( Casimir Pulaski Day) တွင် သူ့၏သူငယ်ချင်း ကွယ်လွန်သွားခြင်းအကြောင်း၊ ကဗျာဆရာ ကားလ် ဆန်းဘာ့ဂ် (Carl Sandburg)နှင့် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား ဂျွန်ဝိန်းဂေစီ(John Wayne Gacy) တို့အကြောင်းများ ပါဝင်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်တစ်ခုလုံးကို ထိုအယ်လ်ဘမ်အတွက် အချက်အလက်ရှာဖွေခြင်းနှင့် သီချင်းရေးသားခြင်းတို့ဖြင့် အချိန်ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။အဆိုပါ အယ်လ်ဘမ်ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖြန့်ချိရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မူရင်းအယ်လ်ဘမ်ကာဗာ တွင် [[စူပါမင်း|စူပါမန်း]] (Superman) ပုံရိပ်ကို [[ဒီစီ ရုပ်စုံ|DC]] ရုပ်ပြစာအုပ်တိုက်၏ခွင့်ပြုချက်မရှိပဲ အသုံးပြုထားသောကြောင့် ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာအနည်းငယ်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထုတ်ဝေမှုနှောင့်နှေး စေခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီနိုင်းဓာတ်ပြား နှစ်ချပ်တွဲ ပါဝင်သော ပထမဆုံးအချပ်ရေ ၅,၀၀၀ ၏ မျက်နှာဖုံးရှိ စူပါမန်းပုံပေါ်၌ ပူဖောင်းစတစ်ကာ ကပ်ထားခဲ့ရသည်။ ပုံနှိပ်မှုများနှင့် CD ထွက်ရှိမှုများတွင်မူ စူပါမန်းပုံရိပ်ရှိသည့် နေရာကို အလွတ်ထားခဲ့ကြရသည်။ llinois အယ်လ်ဘမ်သည် လူအများ၏ ချီးကျူးခြင်းကိုခံခဲ့ရပြီး Metacritic ဝဘ်ဆိုက်တွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက် အမြင့်ဆုံးအယ်လ်ဘမ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် PLUG Independent Music Awards တွင်စတီဗင် သည် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်ဆု၊ အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်မျက်နှာဖုံးဆုနှင့် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံး အမျိုးသားအနုပညာရှင်ဆုတို့ကို ရရှိခဲ့ကြသည်။ Pitchfork၊ No Ripcord နှင့် Paste မဂ္ဂဇင်းတို့ကလည်း Illinois ကို၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် အဖြစ်ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် စတီဗင်စ် သည်အချပ်ရေ ၅ သိန်းအောက်သာ ရောင်းချရခဲ့ရသော်လည်း ထူးခြားထင်ရှားသည့်အယ်လ်ဘမ်များကို ပေးအပ်သည့် ၂၀၀၅ ခုနှစ် Pantheon ဆုကိုလည်း ရရှိခဲ့သေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် llinois အသံသွင်းစဉ်က ကျန်ရှိနေခဲ့သော တေးဂီတ (၂၁) ပုဒ်ကို စုစည်း၍ The Avalanche အမည်အဖြစ် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့ အယ်လ်ဘမ်အသစ် ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် CD ၅ ချပ်ပါဝင်သော Songs for Christmas အယ်လ်ဘမ်ကို ထပ်မံ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် ၏ နောက်ဆက်တွဲလက်ရာများသည် နောက်ထွက်ရှိလာမည့် “ပြည်နယ် ၅၀” ပရောဂျက်များနှင့်ဆက်စပ်နေနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ထိုပရောဂျက်သည် အမှန်တကယ် အပြီးသတ်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ‘ကြော်ငြာပရိုမိုးရှင်းလှည့်ကွက် (Promotional Gimmick) ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။ == Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142905652.jpg|thumb|340x340px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် Asthmatic Kitty Records က Carrie & Lowell အမည်ရှိ အယ်လ်ဘမ်အသစ်ကို ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ် ထွက်ရှိပြီးချိန်တွင် ဝေဖန်ရေးဆရာများ၏ ချီးကျူးမှုများစွာကို ရရှိခဲ့သည့်အပြင် Stereogum က ယင်းအယ်လ်ဘမ်ကို ဆယ်စုနှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ် အဖြစ်စာရင်းထည့်သွင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သာမန်သီချင်းအယ်လ်ဘမ် တစ်ခုထက် သာမကဘဲ တစ်စုံတစ်ယောက် ချစ်ရသူတစ်ဦးဦးကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရသူတိုင်းအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားမှုပေးနိုင်သည့် ဂီတအနုပညာလက်ရာတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထားခြင်းခံရသည်။ ထိုအယ်လ်ဘမ်သည် စတီဗင်စ် ၏ မိခင် ဖြစ်သူ Carrie နှင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသော ဘဝအတွေ့အကြုံ၊ သားအမိဆက်ဆံရေး၊ ခါးသီးသော ဘဝအတွေ့အကြုံများကြားက အခက်အခဲများကို အခြေခံ၍ ရေးစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မိခင် ဖြစ်သူ Carrie သည် ဘိုင်ပိုလာရောဂါ (Bipolar) နှင့်စကစ်ဇိုဖရီးနီးယား (Schizophrenia) ရောဂါ များ ခံစားခဲ့ရပြီး [[မူးယစ်ဆေးဝါး]]လည်း စွဲလမ်းခဲ့ဖူးသည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် စတီဗင်စ် အသက် ၁ နှစ်သားအရွယ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူ Carrie က စွန့်ခွာသွားခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် စတီဗင်စ် ၏ ဘဝအပေါ် ကောင်းမွန်စွာပြုစုပေးခဲ့သော ပထွေးဖြစ်သူ Lowell Brams နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်တရ အကြောင်းအရာများလည်း ပါဝင်ရေးစပ်ထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မိခင်ဖြစ်သူသည် [[ကင်ဆာရောဂါ|အစာအိမ်ကင်ဆာ]] ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန် သွားခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် မိခင်ကွယ်လွန်ခြင်းအတွက် အလွန်အမင်းဝမ်းနည်းကြေကွဲခဲ့ရပြီး ထိုခံစားချက်ကို ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရန်၊ မိခင်နှင့် အတိတ်က ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည် တမ်းတနားလည်လက်ခံနိုင်ရန်ကြိုးစားရင်း ဤအယ်လ်ဘမ်ကိုရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်ကို ရေးသားနေစဉ်နှင့် အသံသွင်းနေစဉ်ကာလသည် သူ၏ဘဝတွင် "အလွန်မှောင်မိုက်သော နှစ်တစ်နှစ်" ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ပြောခဲ့သည်။ သီချင်းရေးလိုက်လျှင် စိတ်သက်သာရာရမည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် သောကနှင့် သံသယများ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားစေခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်ရှိ သီချင်းအချို့ကို လမ်းဘေးဟိုတယ်အခန်းငယ်လေးများထဲတွင် iPhone တစ်လုံးကိုသာ အသုံးပြု၍ အကြမ်းဖျင်း အသံဖမ်းယူခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် နားဆင်သူတိုင်း ဝမ်းအနည်းရဆုံး သီချင်းဖြစ်သော Fourth of July (ဂျူလိုင်လ ၄ ရက်)သည် ဆေးရုံခုတင်ပေါ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူနှင့် နောက်ဆုံးပြောခဲ့သောစကားများကို အပြန်အလှန် ပုံစံမျိုးဖြင့်ရေးဖွဲ့ထားသည်။သီချင်းထဲတွင် မိခင်ဖြစ်သူက ပူဆွေးနေသော သားဖြစ်သူ စတီဗင်စ် ကို ''အမေတို့ လမင်းကြီးကို ကြည့်သင့်ပြီလား...'' ''အမေ့ရဲ့ တင်ကြီးငှက်ကလေးရယ်။ ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''ဘဝကြီးကို အကောင်းဆုံးဖြတ်သန်းလိုက်၊ အချိန်တွေရှိနေတုန်း။'' ''မီးစာတွေကျန်နေသေးတုန်း။'' ''သား စကားတွေ လုံလောက်အောင်ပြောခဲ့ပြီးပါပြီ။'' ''အမေ့ရဲ့ သိန်းငှက်ငယ်လေးရယ်.. ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''Tillamook မီးလောင်မှုကြီးကနေ သားဘာတွေများ လေ့လာခဲ့သလဲအမေ့ကိုပြောစမ်းပါဦး။'' ''ဒါမှမဟုတ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့ကပဲဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။'' ''အမေတို့ အားလုံး သေကြရမှာပဲကွယ်....'' ဆိုသည့် စာသားဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်သည် ဖန်တီးသူ အနုပညာရှင်ကိုယ်တိုင် ပြန်တွေးတိုင်း နာကျင်ရသည့် ဘဝဒဏ်ရာတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ သောကရောက်နေရသော နားဆင်သူ သန်းပေါင်းများစွာအတွက်မူ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားရာ ကရုဏာတရားအပြည့်ရှိသည့် လက်ရာတစ်ခု အဖြစ် သမိုင်းတွင်ကျန်ရစ်စေခဲ့သည်။ == Javelin အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် ဂီတ သက်တမ်း (၂၈) နှစ် အတွင်း တွင်ထမဆုံးအနေဖြင့်သူ့၏ လိင်ရပ်တည်ချက်နှင့် သူ့ချစ်သူအကြောင်း ဖွင့်ချခဲ့ပါသည်။ သူ့၏ (၁၀)ချပ်မြောက် အယ်လ်ဘမ်သစ်ဖြစ်သော Javelin သည် ၂၀၂၃ ခုနစ်၊ ဧပြီလ တွင်ဆုံးပါးသွားပြီဖြစ်သော သူ့၏ချစ်သူ Evans Richardson အတွက် ရည်စူးပြီးထုတ်ထားသည့်အကြောင်း [[အင်စတာဂရမ်]] အကောင့်မှ တဆင့် ပွင့်လင်းစွာ ရေးသားရင်း သူ၏ Queer ဖြစ်တည်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် အသိပေးရှင်းပြခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် ဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုကျော်ကြာ အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း သူ့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးကိစ္စ နဲ့ လိင်စိတ်တိမ်းညွတ်မှုကို လုံးဝလျှို့ဝှက်ထားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ယခင်ကတည်းက သီချင်းစာသားများထဲတွင်အမျိုးသားအချင်းချင်း ချစ်ခင်နှစ်သက်သော အကြောင်းများကို ထည့်သွင်းရေးသားလေ့ရှိသည်။ The Predatory Wasp of the Palisades: စကောက်စကင်မ့် (Boy Scout) တက်ခဲ့စဉ်က သူငယ်ချင်းအချင်းချင်း မေတ္တာမျှခဲ့သည့် အမှတ်တရ အကြောင်း၊ Casimir Pulaski Day: တွင်ကင်ဆာရောဂါဖြင့်ဆုံးပါးသွားသော ငယ်ချစ်ဦး သူငယ်ချင်းတစ်ဦးအကြောင်း များရေးထားသောကြောင့် ပရိသတ် အများစုသည် သူ့၏ လိင်စိတ်တိမ်းညွှန်မှုကို စိတ်ဝင်စားစွာ စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြသည်။ သူ့သီချင်းများသည် ကျား/မ ရှူ့ထောင့်နှစ်မျိုး ရေးထားသည်ဟု ဆိုကြသလို တချို့သည်လည်း စတီဗင်စ် သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] စစ်စစ် ဖြစ်သောကြောင့် သီချင်းစာသားများသည် [[ယေရှု ခရစ်တော်|ယေရှု]] ကိုရည်ညွှန်းကြသည့်ဟု ငြင်းခုန်လေ့ရှိကြသည်။ Javelin သည် သူ့၏ indie folk အယ်လ်ဘမ်ဟောင်းများ ဖြစ်ကြသော All Delighted People, Seven Swans နှင့် Carrie & Lowell တို့၏ အငွေ့အသက် များ အားလုံးကို ပြန်လည်ခံစားရစေပါသည်။ သီချင်း(၁၀)ပုဒ်လုံးသည် တစ်ပုဒ်နှင့် တစ်ပုဒ်အချိတ်အဆက် မိမိရှိလှသလို အပိတ်သီချင်းကလည်း ရုပ်ရှင်ကားတစ်ကား၏ လွမ်းမောစရာဇာတ်သိမ်းခန်းလေးတစ်ခု ကြည့်ရသလိုခံစားရစေပါသည်။ စာပေလေ့လာလိုက်စားပြီး ပန်းချီ နှင့် ကဗျာဘက်အားသန် သော ဂီတသမားတစ်ယောက်ဖြစ်သည့်အတွက် စာသားရေးဖွဲ့ပုံလည်း ခမ်းနား လှပါသည်။ Javelin အယ်လ်ဘမ်သည် Pitchfork ၏ Best New Album 8.6/10 အဖြစ်ဖော်ပြခြင်းလည်းခံခဲ့ရသည်။ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Sufjan Stevens ရရှိခဲ့သော ဆုများနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်းများ ! scope="col" | Award ! scope="col" | Year ! scope="col" | Nominee(s) ! scope="col" | Category ! scope="col" | Result ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- ! scope="row"|[[Academy Awards]] | 2018 |rowspan="5"|"[[Mystery of Love]]" | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/oscars-2018-sufjan-stevens-nominated-for-best-original-song/|title=Oscars 2018: Sufjan Stevens Nominated for Best Original Song|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=January 23, 2018}}</ref> |- ! scope="row"|AMFT Awards | 2017 | Best Song Written For Visual Media | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://amft-awards.jimdosite.com/winners/|title=Winners|publisher=AMFT Awards}}</ref> |- ! scope="row"|Awards Circuit Community Awards | 2017 | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm2014294/awards|title=Sufjan Stevens- Awards|publisher=[[IMDb]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[Critics Choice Awards]] | 2018 | Best Song | {{Nominated}} |<ref>{{Cite news|url=https://envelope.latimes.com/awards/critics-choice/2018/|title=Complete List of nominees and winners of the 23rd critic choice awards|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[David di Donatello]] Awards | 2019 | [[David di Donatello for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Dorian Awards]] | 2019 | 2018 Oscar's Performance | TV Musical Performance of the Year | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Georgia Film Critics Association]] | 2018 |rowspan="2"|"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="4" scope="row"|[[Gold Derby Awards]] | rowspan="2"|2018 | rowspan="2"|Original Song | {{Nominated}} | rowspan="4"|<ref name="IMDb"/> |- | rowspan="2"|"Visions of Gideon" | {{WON}} |- | rowspan="2"|2020 | rowspan="2"|Original Song of the Decade | {{Nominated}} |- |rowspan="4"|"[[Mystery of Love]]" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Grammy Awards]] | 2019 | [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written for Visual Media]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/artists/sufjan-stevens/243557|title=Sufjan Stevens- Grammy Awards|website=[[Grammys]]}}</ref> |- ! scope="row"|Guild of Music Supervisors Awards | 2018 | Best Song/Recording Created for a Film | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Hawaii Film Critics Society | 2018 | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Houston Film Critics Society Awards | 2018 |"Visions of Gideon" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[International Cinephile Society Awards]] | 2018 |"[[Call Me by Your Name: Original Motion Picture Soundtrack|Call Me By Your Name]]" | Best Original Score | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|International Online Cinema Awards | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Original Song | {{Won}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|New Mexico Film Critics | 2017 |"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|Online Film & Television Association | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Music, Original Song | {{Nominated}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! rowspan="7" scope="row"|[[PLUG Independent Music Awards]] | rowspan="6"|2006 | rowspan="3"|"[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | Album of the Year | {{Won}} | rowspan="7"|<ref>{{Cite magazine|url=https://www.spin.com/2006/02/bloc-party-sufjan-win-plug-awards/|title=Bloc Party, Sufjan Win At Plug Awards|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=February 3, 2006 }}</ref> |- | Album/Art Packaging of the Year |{{Won}} |- |Indie Rock Album of the Year |{{Nominated}} |- |rowspan="2"|Himself |Artist of the Year |{{Nominated}} |- |Male Artist of the Year |{{Won}} |- |"Chicago" |Song of the Year |{{Nominated}} |- |2007 |Himself |Male Artist of the Year |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Shortlist Music Prize]] | 2005 | "[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | | {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/5229/shortlist_music_prize_finalists_announced/news/|title=Shortlist Music Prize Finalists Announced|website=[[Stereogum]]|date=April 27, 2007 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405182205/http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|url-status=dead|archive-date=April 5, 2016|title=Sufjan Stevens wins new pantheon Award|publisher=[[MTV]]}}</ref> |- {{end}} === Studio albums === * ''[[:en:A_Sun_Came|A Sun Came]]'' (2000) * ''[[:en:Enjoy_Your_Rabbit|Enjoy Your Rabbit]]'' (2001) * ''[[:en:Michigan_(album)|Michigan]]'' (2003) * ''[[:en:Seven_Swans|Seven Swans]]'' (2004) * ''[[:en:Illinois_(Sufjan_Stevens_album)|Illinois]]'' (2005) * ''[[:en:The_Age_of_Adz|The Age of Adz]]'' (2010) * ''[[:en:Carrie_&_Lowell|Carrie & Lowell]]'' (2015) * ''[[:en:The_Ascension_(Sufjan_Stevens_album)|The Ascension]]'' (2020) * ''[[:en:Convocations_(album)|Convocations]]'' (2021) * ''[[:en:Javelin_(album)|Javelin]]'' (2023) === Collaborative albums === * ''[[:en:Sisyphus_(album)|Sisyphus]]'' (2014), with [[:en:Serengeti_(rapper)|Serengeti]] and [[:en:Son_Lux|Son Lux]] as [[:en:Sisyphus|Sisyphus]] * ''[[:en:Planetarium_(album)|Planetarium]]'' (2017), with [[:en:Bryce_Dessner|Bryce Dessner]], [[:en:Nico_Muhly|Nico Muhly]], and James McAlister * ''[[:en:The_Decalogue_(soundtrack)|The Decalogue]]'' (2019), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] * ''[[:en:Aporia_(Sufjan_Stevens_and_Lowell_Brams_album)|Aporia]]'' (2020), with Lowell Brams * ''[[:en:A_Beginner's_Mind|A Beginner's Mind]]'' (2021), with [[:en:Angelo_De_Augustine|Angelo De Augustine]] * ''[[:en:Reflections_(Timo_Andres,_Conor_Hanick,_and_Sufjan_Stevens_album)|Reflections]]'' (2023), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] and [https://conorhanick.com/ Conor Hanick] === Compilations and additional releases === * ''[[:en:The_Avalanche_(Sufjan_Stevens_album)|The Avalanche]]'' (2006) * ''[[:en:Songs_for_Christmas_(Sufjan_Stevens_album)|Songs for Christmas]]'' (2006) * ''[[:en:The_BQE_(soundtrack)|The BQE]]'' (2009) <small>(soundtrack)</small> * ''[[:en:All_Delighted_People|All Delighted People]]'' (2010) * ''[[:en:Silver_&_Gold_(Sufjan_Stevens_album)|Silver & Gold]]'' (2012) [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] 1k4kt4uiwpe0le46j8l6ivkicygr0ui 1037903 1037783 2026-06-13T11:08:08Z Simonpeter29 143576 စားလုံးပေါင်း ပြန်ပြင်ခြင်း 1037903 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=ဆုဖ်ယန် စတီဗင်|image=Sufjan Stevens at Port City Music Hall, October 3, 2009 08.jpg|Background=တစ်ကိုယ်တော် အဆိုတော်|Img_capt=၂၀၀၉ ခုနှစ် Port City Music Hall တွင် ဖျော်ဖြေနေသော Sufjan Stevens|birth_date={{birth date and age|1975|07|01|mf=yes}}|birth_place=[[ဒီထရွိုက်, မီချီဂန်ပြည်နယ်]], အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|Genre=* Indie folk — အင်ဒီ ဖို့ခ် * chamber pop — ခမ်းဘာ ပေါ့ပ် * folktronica — ဖို့ခ်ထရိုနီကာ * indie rock — အင်ဒီ ရော့ခ် * electronica — အီလက်ထရွန်းနစ်|Occupation={{flatlist| * ဂီတပညာ * တေးရေး * တေးဆို}}|Years_active=၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ|Label={{flatlist| * [[Asthmatic Kitty]] * [[Sounds Familyre Records|Sounds Familyre]] * Orchard}}|website={{URL|music.sufjan.com}}|module={{Infobox person|embed=yes | signature = Sufjan Stevens sig.svg }}}} '''ဆုဖ်ယန် စတီဗင်စ်''' ({{lang-en|Sufjan Stevens}}) သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသား တေးရေး၊ တေးဆို နှင့် တူရိယာအမျိုးမျိုးကိုတီးခတ်နိုင်သော multi-instrumentalist တေးဂီတပညာရှင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏အကြီးဆုံးမြို့တော်ဖြစ်သော ဒီထရွိုက် (Detroit ) မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုသက်ဝင်ယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး၊ ထို ယုံကြည်ချက်သည်လည်း သူ၏ တစ်ကိုယ်တော်သီချင်း စာသားများတွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ သူသည် တစ်ကိုယ်တော် စတူဒီယို အယ်လ်ဘမ် (၁၀) ချက်နှင့်အပြင် အခြားသောအနုပညာရှင်များစွာနှင့် ပူးပေါင်းဖန်တီးထားသော အယ်လ်ဘမ်များစွာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် [[ဂရမ်မီဆု]] (Grammy Award) နှင့် [[အော်စကာဆု]] (Academy Award) ဆန်ကာတင်စာရင်းများတွင် ပါဝင်ဖူးသည့် အနုပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် ၏ပထမဆုံး အယ်လ်ဘမ် ဖြစ်သော A Sun Came သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် သူ၏ ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် (Lowell Brams) နဲ့အတူ ပူတွဲတည်ထောင်ခဲ့သည့် Asthmatic Kitty Records မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော Illinois အယ်လ်ဘမ်ကြောင့် စတီဗင်စ် သည်လူသိများလာခဲ့ပြီး Billboard Top Heatseekers ဇယားတွင် နံပါတ် (၁) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အယ်လ်ဘမ်တွင် ပါဝင်သည့် “Chicago” သီချင်းသည်လည်းအောင်မြင်မှုရရှိခဲ့ပြီး လူကြိုက်များခဲ့ပါသေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင်ထွက်ရှိခဲ့သော [https://www.sonyclassics.com/callmebyyourname/ Call Me by Your Name] ရုပ်ရှင်အတွက်ဇာတ်ဝင်တေး များကိုလည်း ရေးစပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုရုပ်ရှင်အတွက် ဖန်တီးခဲ့သော “Mystery of Love” သီချင်းဖြင့် [[အော်စကာဆု]] ပေးပွဲ၏ အကောင်းဆုံးမူရင်းဇာတ်ဝင်တေးဆု (Best Original Song) နှင့် [[ဂရမ်မီဆု]] ပေးပွဲ၏ ရုပ်ရှင်နှင့်ရုပ်မြင်သံကြားမီဒီယာအတွက် အကောင်းဆုံးရေးစပ်သီချင်းဆုများအတွက်ဆန်ကာတင်စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ စတီဗင်စ်သည် The Age of Adz အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် အီလက်ထရိုနီကာ (Electronica) ပုံစံ၊ Seven Swans အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် လိုဖိုင်ဖော့ခ် (Lo-fi folk) ပုံစံမှ Illinois အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် သံစုံတီးဝိုင်းဆန်သော ပုံစံနှင့် [[ခရစ္စမတ်]] အပြင်အဆင်ပါဝင်သည့် Songs for Christmas အယ်လ်ဘမ်များအထိ ဂီတပုံစံ အမျိုးမျိုးကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူသည် တူရိယာအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး သီချင်းတစ်ပုဒ်အတွင်း၌ပင် တူရိယာအများအပြားကို ကိုယ်တိုင်တီးခတ်၍ အသံသွင်းလေ့ရှိသည်။ စတီဗင်စ် ၏သီချင်းများတွင် ဘာသာရေး၊ စိတ်ခံစားချက်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ မိသားစု၊ တစ်စုံတစ်ယောက်အကြောင်းအရာများကိုထင်ရှားစွာ ဖော်ကျူးလေ့ရှိခြင်းကြောင့်လည်း လူသိများသည်။ ၂၀၁၅ ခုနစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ်သည် အင်ဒီး အသိုင်းအဝိုင်ကို အတော်လေးလှုတ်ခတ်စေနိုင်ခဲ့ပြီး [https://pitchfork.com/ Pitchfork Magazine] ၏ (၂၅) နှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် စာရင်းတွင် နံပါတ် (၁၈) ချိတ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ၁၀ ခုမြောက် စတူဒီယိုအယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော Javelin ကို လည်း ၂၀၂၃ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ == ဘဝဇာတ်ကြောင်း၊ မိသားစု နှင့် ပညာရေး == စတီဗင်စ် ကို ဒီထရွိုက်မြို့ (Detroit) တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး အသက် ၉ နှစ်အထိ ထိုမြို့တွင် နေထိုင်ကြီးပြင်းခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းရှိ အလန်ဆန်မြို့ (Alanson) သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူ ရက်စ်ဂျစ် (Rasjid) နှင့် မိထွေးဖြစ်သူ ဖတ် (Pat) တို့က ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြပြီး အိုရီဂွန်ပြည်နယ် (Oregon) တွင် နေထိုင်သော မိခင် အရင်းဖြစ်သူ ကာရီ (Carrie) ထံ ရံဖန်ရံခါ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ မိခင်ဖြစ်သူသည် နောက်ပိုင်းတွင် လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် (Lowell Brams) နှင့်အိမ်ထောင်ပြုခဲ့ပြီး၊ ဘရမ်စ် သည်တေးသံသွင်းအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော Asthmatic Kitty Records ၏အကြီးအကဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် လစ်သူယေးနီးယား (Lithuanian) နှင့် ဂရိ (Greek) မျိုးနွယ်ဖွားတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ “ဆုဖ်ယန်” (Sufjan) ဟူသော အမည်သည် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] မတိုင်ခင် [[အာရပ်]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် သုံးခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းအာရပ်အမည်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အဘူ-ဆုဖ်ယန်-အိဗ်နု-ဟာ့ဘ် (Abu Sufyan ibn Harb) အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည်။ သူ့မွေးဖွားချိန်တွင် မိဘများ ပါဝင်ခဲ့သည့်ဘာသာပေါင်းစုံ ဝိဉာဉ်ရေးဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဆူဘွတ် (Subud) ကို တည်ထောင်သူက ဤအမည်ကို မှည့်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ်သည် Detroit Waldorf School၊ Alanson အစိုးရကျောင်းနှင့် Interlochen Arts Academy တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး Harbor Light Christian School မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မီချီဂန်ပြည်နယ် ဟော်လန် (Holland) မြို့ရှိ Hope College သို့ တက်ရောက်ခဲ့ကာ ဂုဏ်ထူး အဆင့်ဖြင့်ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ နယူးယောက်မြို့ရှိ The New School မှ (Creative Writing) ဘာသာရပ်ဖြင့် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (MFA) ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။ ကျောင်းတက်နေစဉ် ကာလအတွင်း စတီဗင်စ် သည် အော်ဘို (Oboe) နှင့် အင်္ဂလိပ်ဟွန်း (English horn) သို့မဟုတ် (Cor anglais) လေမှုတ်တူရိယာတို့ကို လေ့လာခဲ့ပြီး သူ့၏ အယ်လ်ဘမ်များတွင်လည်း ကိုယ်တိုင်တီးမှုတ်အသံသွင်းခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် Hope College သို့ မတက်ရောက်မီအထိ ဂစ်တာတီးခြင်းကို မသင်ယူခဲ့သေးပေ။ == ဂီတလုပ်ငန်းသက်တမ်း == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens at Belfast's Spring and Airbrake, 13th October 2005.jpg|thumb|346x346px|၂၀၀၅ ခုနစ် Belfast Bar တွင်ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ဟော်လန် (Holland) မြို့တွင် Marzuki အမည်ရှိသည့်(Folk-rock) တီးဝိုင်း နှင့် Con Los Dudes တီးဝိုင်းတို့တွင်အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ကာ ဂီတ လောကထဲသို့ စတင်ခြေလှန်း ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် Danielson Famile တီးဝိုင်းအတွက်လည်း တူရိယာအမျိုးမျိုးကို ပါဝင် တီးခတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးစာသင်နှစ်အတွင်း စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး တစ်ကိုယ်တော်အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော A Sun Came ကို ကိုယ်တိုင်ရေးစပ်အသံသွင်းခဲ့ပြီး ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် (Lowell Brams) နဲ့အတူ Asthmatic Kitty Records မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချီခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နယူးယောက်မြို့သို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကာ The New School for Social Research တွင် စာပေရေးသားခြင်ဆိုင်ရာ သင်တန်းကို တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ကျောင်း၌ ရှိနေစဉ်အတွင်း ဝတ္ထုတိုရေးနည်းများကို လေ့လာခဲ့ပြီး ဝတ္ထုရှည်တစ်ပုဒ်ရေးသားနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် သီချင်းရေးစပ်ခြင်းဘက်ကိုသာ ပြန်လည်ဦးတည်လာခဲ့သည်။ == Michigan အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် [[နယူးယောက်မြို့]] တွင် နေထိုင်စဉ်ကာလအတွင်း [[တရုတ်|တရုတ်ရာသီခွင်]] (၁၂) ရာသီဖွား တိရစ္ဆာန်များကိုအခြေခံကာ ဒုတိယမြောက် အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော 'Enjoy Your Rabbit ' ကို [[အီလက်ထရွန်းနစ် ဂီတ|အီလက်ထရွန်နီကာဂီတ]] အမျိုးအစားအဖြစ် ဖန်တီးခဲ့သည်။ ထို့နောက် စတီဗင်စ် သည် Folk ဂီတနှင့် တူရိယာသီးသန့်တီးခတ်မှုများ ပါဝင်သည့် 'Michigan' အယ်လ်ဘမ်ကို အသက် (၂၈)နှစ်ပြည့်မွေးနေ့ဖြစ်သော ဂျူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၃ ခုနစ်တွင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] သည် စတီဗင်စ် ၏မွေးရပ်မြေဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ၏စီးပွားရေးအဖွံဖြိုးဆုံးပြည်နယ်များထဲ တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင်မှု စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မပြေလည်မှု များလာသည်နဲ့အမျှ အလုပ်လက်မဲ့များ၊ လူဦးရေကျဆင်းမှုများကြောင့် အမေရိကန် ၏ "Rust Belt" ပြည်နယ်အဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်ပြီး စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] အကြောင်းဖွဲ့ဆိုထားသည် 'Michigan' အယ်လ်ဘမ် တွင် အလုပ်ကိုင်အခွင့်အလမ်းရှာပါးမှုများ၊ စီးပွားရေးဆိုင်ရာအခက်ခဲတွေအကြောင်း၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏ အလှတရားများ၊ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အပြင် စတီဗင်စ် ၏ ငယ်ဘဝအကြောင်းအရာများစွာကိုပါ စုံစုံလင်လင် ဖော်ပြထားသည်။ 'Michigan' အယ်လ်ဘမ် သည် experimental သံစဉ်အဖြစ်တည်ရှိသော်လည်း ပိုပြီး နူးညံ့သော Chamber Folk/ Pop သံစဉ်ဘက်ကိုကူးပြောင်းလာသော စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး Record ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == Illinois အယ်လ်ဘမ် နှင့် ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142908702.jpg|thumb|332x332px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ထို အယ်လ်ဘမ်မှစတင်၍ စတီဗင်စ် သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ၏ ပြည်နယ် ၅၀ အတွက် အယ်လ်ဘမ်တစ်ခုထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းအစီအစဉ်ကို “ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက်” (Fifty States Project) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ထို ပရောဂျက်အတွက် ဒုတိယမြောက်လက်ရာဖြစ်သော Illinois အယ်လ်ဘမ်ကိုလည်း ၂၀၀၅ ခုနစ်တွင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ llinois အယ်လ်ဘမ်သည် [[ချီကာဂိုမြို့]] (Chicago)၊ ဒီကေတာမြို့ (Decatur) နှင့် [[ဂျက်ဆင်ဗီးလ်မြို့]] (Jacksonville) အကြောင်း ၊ ၁၈၉၃ ခုနှစ်က ကမ္ဘာ့ပြပွဲ (World’s Columbian Exposition) အကြောင်း ၊ ကာစီမီယာ ပူလက်စကီးနေ့( Casimir Pulaski Day) တွင် သူ့၏သူငယ်ချင်း ကွယ်လွန်သွားခြင်းအကြောင်း၊ ကဗျာဆရာ ကားလ် ဆန်းဘာ့ဂ် (Carl Sandburg)နှင့် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား ဂျွန်ဝိန်းဂေစီ(John Wayne Gacy) တို့အကြောင်းများ ပါဝင်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်တစ်ခုလုံးကို ထိုအယ်လ်ဘမ်အတွက် အချက်အလက်ရှာဖွေခြင်းနှင့် သီချင်းရေးသားခြင်းတို့ဖြင့် အချိန်ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။အဆိုပါ အယ်လ်ဘမ်ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖြန့်ချိရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မူရင်းအယ်လ်ဘမ်ကာဗာ တွင် [[စူပါမင်း|စူပါမန်း]] (Superman) ပုံရိပ်ကို [[ဒီစီ ရုပ်စုံ|DC]] ရုပ်ပြစာအုပ်တိုက်၏ခွင့်ပြုချက်မရှိပဲ အသုံးပြုထားသောကြောင့် ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာအနည်းငယ်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထုတ်ဝေမှုနှောင့်နှေး စေခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီနိုင်းဓာတ်ပြား နှစ်ချပ်တွဲ ပါဝင်သော ပထမဆုံးအချပ်ရေ ၅,၀၀၀ ၏ မျက်နှာဖုံးရှိ စူပါမန်းပုံပေါ်၌ ပူဖောင်းစတစ်ကာ ကပ်ထားခဲ့ရသည်။ ပုံနှိပ်မှုများနှင့် CD ထွက်ရှိမှုများတွင်မူ စူပါမန်းပုံရိပ်ရှိသည့် နေရာကို အလွတ်ထားခဲ့ကြရသည်။ llinois အယ်လ်ဘမ်သည် လူအများ၏ ချီးကျူးခြင်းကိုခံခဲ့ရပြီး Metacritic ဝဘ်ဆိုက်တွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက် အမြင့်ဆုံးအယ်လ်ဘမ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် PLUG Independent Music Awards တွင်စတီဗင် သည် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်ဆု၊ အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်မျက်နှာဖုံးဆုနှင့် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံး အမျိုးသားအနုပညာရှင်ဆုတို့ကို ရရှိခဲ့ကြသည်။ Pitchfork၊ No Ripcord နှင့် Paste မဂ္ဂဇင်းတို့ကလည်း Illinois ကို၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် အဖြစ်ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် စတီဗင်စ် သည်အချပ်ရေ ၅ သိန်းအောက်သာ ရောင်းချရခဲ့ရသော်လည်း ထူးခြားထင်ရှားသည့်အယ်လ်ဘမ်များကို ပေးအပ်သည့် ၂၀၀၅ ခုနှစ် Pantheon ဆုကိုလည်း ရရှိခဲ့သေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် llinois အသံသွင်းစဉ်က ကျန်ရှိနေခဲ့သော တေးဂီတ (၂၁) ပုဒ်ကို စုစည်း၍ The Avalanche အမည်အဖြစ် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့ အယ်လ်ဘမ်အသစ် ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် CD ၅ ချပ်ပါဝင်သော Songs for Christmas အယ်လ်ဘမ်ကို ထပ်မံ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် ၏ နောက်ဆက်တွဲလက်ရာများသည် နောက်ထွက်ရှိလာမည့် “ပြည်နယ် ၅၀” ပရောဂျက်များနှင့်ဆက်စပ်နေနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ထိုပရောဂျက်သည် အမှန်တကယ် အပြီးသတ်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ‘ကြော်ငြာပရိုမိုးရှင်းလှည့်ကွက် (Promotional Gimmick) ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။ == Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142905652.jpg|thumb|340x340px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် Asthmatic Kitty Records က Carrie & Lowell အမည်ရှိ အယ်လ်ဘမ်အသစ်ကို ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ် ထွက်ရှိပြီးချိန်တွင် ဝေဖန်ရေးဆရာများ၏ ချီးကျူးမှုများစွာကို ရရှိခဲ့သည့်အပြင် Stereogum က ယင်းအယ်လ်ဘမ်ကို ဆယ်စုနှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ် အဖြစ်စာရင်းထည့်သွင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သာမန်သီချင်းအယ်လ်ဘမ် တစ်ခုထက် သာမကဘဲ တစ်စုံတစ်ယောက် ချစ်ရသူတစ်ဦးဦးကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရသူတိုင်းအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားမှုပေးနိုင်သည့် ဂီတအနုပညာလက်ရာတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထားခြင်းခံရသည်။ ထိုအယ်လ်ဘမ်သည် စတီဗင်စ် ၏ မိခင် ဖြစ်သူ Carrie နှင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသော ဘဝအတွေ့အကြုံ၊ သားအမိဆက်ဆံရေး၊ ခါးသီးသော ဘဝအတွေ့အကြုံများကြားက အခက်အခဲများကို အခြေခံ၍ ရေးစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မိခင် ဖြစ်သူ Carrie သည် ဘိုင်ပိုလာရောဂါ (Bipolar) နှင့်စကစ်ဇိုဖရီးနီးယား (Schizophrenia) ရောဂါ များ ခံစားခဲ့ရပြီး [[မူးယစ်ဆေးဝါး]]လည်း စွဲလမ်းခဲ့ဖူးသည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် စတီဗင်စ် အသက် ၁ နှစ်သားအရွယ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူ Carrie က စွန့်ခွာသွားခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် စတီဗင်စ် ၏ ဘဝအပေါ် ကောင်းမွန်စွာပြုစုပေးခဲ့သော ပထွေးဖြစ်သူ Lowell Brams နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်တရ အကြောင်းအရာများလည်း ပါဝင်ရေးစပ်ထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မိခင်ဖြစ်သူသည် [[ကင်ဆာရောဂါ|အစာအိမ်ကင်ဆာ]] ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန် သွားခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် မိခင်ကွယ်လွန်ခြင်းအတွက် အလွန်အမင်းဝမ်းနည်းကြေကွဲခဲ့ရပြီး ထိုခံစားချက်ကို ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရန်၊ မိခင်နှင့် အတိတ်က ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည် တမ်းတနားလည်လက်ခံနိုင်ရန်ကြိုးစားရင်း ဤအယ်လ်ဘမ်ကိုရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်ကို ရေးသားနေစဉ်နှင့် အသံသွင်းနေစဉ်ကာလသည် သူ၏ဘဝတွင် "အလွန်မှောင်မိုက်သော နှစ်တစ်နှစ်" ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ပြောခဲ့သည်။ သီချင်းရေးလိုက်လျှင် စိတ်သက်သာရာရမည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် သောကနှင့် သံသယများ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားစေခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်ရှိ သီချင်းအချို့ကို လမ်းဘေးဟိုတယ်အခန်းငယ်လေးများထဲတွင် iPhone တစ်လုံးကိုသာ အသုံးပြု၍ အကြမ်းဖျင်း အသံဖမ်းယူခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် နားဆင်သူတိုင်း ဝမ်းအနည်းရဆုံး သီချင်းဖြစ်သော Fourth of July (ဂျူလိုင်လ ၄ ရက်)သည် ဆေးရုံခုတင်ပေါ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူနှင့် နောက်ဆုံးပြောခဲ့သောစကားများကို အပြန်အလှန် ပုံစံမျိုးဖြင့်ရေးဖွဲ့ထားသည်။သီချင်းထဲတွင် မိခင်ဖြစ်သူက ပူဆွေးနေသော သားဖြစ်သူ စတီဗင်စ် ကို ''အမေတို့ လမင်းကြီးကို ကြည့်သင့်ပြီလား...'' ''အမေ့ရဲ့ တင်ကြီးငှက်ကလေးရယ်။ ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''ဘဝကြီးကို အကောင်းဆုံးဖြတ်သန်းလိုက်၊ အချိန်တွေရှိနေတုန်း။'' ''မီးစာတွေကျန်နေသေးတုန်း။'' ''သား စကားတွေ လုံလောက်အောင်ပြောခဲ့ပြီးပါပြီ။'' ''အမေ့ရဲ့ သိန်းငှက်ငယ်လေးရယ်.. ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''Tillamook မီးလောင်မှုကြီးကနေ သားဘာတွေများ လေ့လာခဲ့သလဲအမေ့ကိုပြောစမ်းပါဦး။'' ''ဒါမှမဟုတ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့ကပဲဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။'' ''အမေတို့ အားလုံး သေကြရမှာပဲကွယ်....'' ဆိုသည့် စာသားဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်သည် ဖန်တီးသူ အနုပညာရှင်ကိုယ်တိုင် ပြန်တွေးတိုင်း နာကျင်ရသည့် ဘဝဒဏ်ရာတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ သောကရောက်နေရသော နားဆင်သူ သန်းပေါင်းများစွာအတွက်မူ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားရာ ကရုဏာတရားအပြည့်ရှိသည့် လက်ရာတစ်ခု အဖြစ် သမိုင်းတွင်ကျန်ရစ်စေခဲ့သည်။ == Javelin အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် ဂီတ သက်တမ်း (၂၈) နှစ် အတွင်း တွင်ထမဆုံးအနေဖြင့်သူ့၏ လိင်ရပ်တည်ချက်နှင့် သူ့ချစ်သူအကြောင်း ဖွင့်ချခဲ့ပါသည်။ သူ့၏ (၁၀)ချပ်မြောက် အယ်လ်ဘမ်သစ်ဖြစ်သော Javelin သည် ၂၀၂၃ ခုနစ်၊ ဧပြီလ တွင်ဆုံးပါးသွားပြီဖြစ်သော သူ့၏ချစ်သူ Evans Richardson အတွက် ရည်စူးပြီးထုတ်ထားသည့်အကြောင်း [[အင်စတာဂရမ်]] အကောင့်မှ တဆင့် ပွင့်လင်းစွာ ရေးသားရင်း သူ၏ Queer ဖြစ်တည်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် အသိပေးရှင်းပြခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် ဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုကျော်ကြာ အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း သူ့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးကိစ္စ နဲ့ လိင်စိတ်တိမ်းညွတ်မှုကို လုံးဝလျှို့ဝှက်ထားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ယခင်ကတည်းက သီချင်းစာသားများထဲတွင်အမျိုးသားအချင်းချင်း ချစ်ခင်နှစ်သက်သော အကြောင်းများကို ထည့်သွင်းရေးသားလေ့ရှိသည်။ The Predatory Wasp of the Palisades: စကောက်စကင်မ့် (Boy Scout) တက်ခဲ့စဉ်က သူငယ်ချင်းအချင်းချင်း မေတ္တာမျှခဲ့သည့် အမှတ်တရ အကြောင်း၊ Casimir Pulaski Day: တွင်ကင်ဆာရောဂါဖြင့်ဆုံးပါးသွားသော ငယ်ချစ်ဦး သူငယ်ချင်းတစ်ဦးအကြောင်း များရေးထားသောကြောင့် ပရိသတ် အများစုသည် သူ့၏ လိင်စိတ်တိမ်းညွှန်မှုကို စိတ်ဝင်စားစွာ စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြသည်။ သူ့သီချင်းများသည် ကျား/မ ရှူ့ထောင့်နှစ်မျိုး ရေးထားသည်ဟု ဆိုကြသလို တချို့သည်လည်း စတီဗင်စ် သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] စစ်စစ် ဖြစ်သောကြောင့် သီချင်းစာသားများသည် [[ယေရှု ခရစ်တော်|ယေရှု]] ကိုရည်ညွှန်းကြသည့်ဟု ငြင်းခုန်လေ့ရှိကြသည်။ Javelin သည် သူ့၏ indie folk အယ်လ်ဘမ်ဟောင်းများ ဖြစ်ကြသော All Delighted People, Seven Swans နှင့် Carrie & Lowell တို့၏ အငွေ့အသက် များ အားလုံးကို ပြန်လည်ခံစားရစေပါသည်။ သီချင်း(၁၀)ပုဒ်လုံးသည် တစ်ပုဒ်နှင့် တစ်ပုဒ်အချိတ်အဆက် မိမိရှိလှသလို အပိတ်သီချင်းကလည်း ရုပ်ရှင်ကားတစ်ကား၏ လွမ်းမောစရာဇာတ်သိမ်းခန်းလေးတစ်ခု ကြည့်ရသလိုခံစားရစေပါသည်။ စာပေလေ့လာလိုက်စားပြီး ပန်းချီ နှင့် ကဗျာဘက်အားသန် သော ဂီတသမားတစ်ယောက်ဖြစ်သည့်အတွက် စာသားရေးဖွဲ့ပုံလည်း ခမ်းနား လှပါသည်။ Javelin အယ်လ်ဘမ်သည် Pitchfork ၏ Best New Album 8.6/10 အဖြစ်ဖော်ပြခြင်းလည်းခံခဲ့ရသည်။ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Sufjan Stevens ရရှိခဲ့သော ဆုများနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်းများ ! scope="col" | Award ! scope="col" | Year ! scope="col" | Nominee(s) ! scope="col" | Category ! scope="col" | Result ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- ! scope="row"|[[Academy Awards]] | 2018 |rowspan="5"|"[[Mystery of Love]]" | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/oscars-2018-sufjan-stevens-nominated-for-best-original-song/|title=Oscars 2018: Sufjan Stevens Nominated for Best Original Song|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=January 23, 2018}}</ref> |- ! scope="row"|AMFT Awards | 2017 | Best Song Written For Visual Media | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://amft-awards.jimdosite.com/winners/|title=Winners|publisher=AMFT Awards}}</ref> |- ! scope="row"|Awards Circuit Community Awards | 2017 | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm2014294/awards|title=Sufjan Stevens- Awards|publisher=[[IMDb]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[Critics Choice Awards]] | 2018 | Best Song | {{Nominated}} |<ref>{{Cite news|url=https://envelope.latimes.com/awards/critics-choice/2018/|title=Complete List of nominees and winners of the 23rd critic choice awards|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[David di Donatello]] Awards | 2019 | [[David di Donatello for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Dorian Awards]] | 2019 | 2018 Oscar's Performance | TV Musical Performance of the Year | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Georgia Film Critics Association]] | 2018 |rowspan="2"|"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="4" scope="row"|[[Gold Derby Awards]] | rowspan="2"|2018 | rowspan="2"|Original Song | {{Nominated}} | rowspan="4"|<ref name="IMDb"/> |- | rowspan="2"|"Visions of Gideon" | {{WON}} |- | rowspan="2"|2020 | rowspan="2"|Original Song of the Decade | {{Nominated}} |- |rowspan="4"|"[[Mystery of Love]]" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Grammy Awards]] | 2019 | [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written for Visual Media]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/artists/sufjan-stevens/243557|title=Sufjan Stevens- Grammy Awards|website=[[Grammys]]}}</ref> |- ! scope="row"|Guild of Music Supervisors Awards | 2018 | Best Song/Recording Created for a Film | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Hawaii Film Critics Society | 2018 | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Houston Film Critics Society Awards | 2018 |"Visions of Gideon" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[International Cinephile Society Awards]] | 2018 |"[[Call Me by Your Name: Original Motion Picture Soundtrack|Call Me By Your Name]]" | Best Original Score | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|International Online Cinema Awards | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Original Song | {{Won}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|New Mexico Film Critics | 2017 |"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|Online Film & Television Association | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Music, Original Song | {{Nominated}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! rowspan="7" scope="row"|[[PLUG Independent Music Awards]] | rowspan="6"|2006 | rowspan="3"|"[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | Album of the Year | {{Won}} | rowspan="7"|<ref>{{Cite magazine|url=https://www.spin.com/2006/02/bloc-party-sufjan-win-plug-awards/|title=Bloc Party, Sufjan Win At Plug Awards|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=February 3, 2006 }}</ref> |- | Album/Art Packaging of the Year |{{Won}} |- |Indie Rock Album of the Year |{{Nominated}} |- |rowspan="2"|Himself |Artist of the Year |{{Nominated}} |- |Male Artist of the Year |{{Won}} |- |"Chicago" |Song of the Year |{{Nominated}} |- |2007 |Himself |Male Artist of the Year |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Shortlist Music Prize]] | 2005 | "[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | | {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/5229/shortlist_music_prize_finalists_announced/news/|title=Shortlist Music Prize Finalists Announced|website=[[Stereogum]]|date=April 27, 2007 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405182205/http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|url-status=dead|archive-date=April 5, 2016|title=Sufjan Stevens wins new pantheon Award|publisher=[[MTV]]}}</ref> |- {{end}} === Studio albums === * ''[[:en:A_Sun_Came|A Sun Came]]'' (2000) * ''[[:en:Enjoy_Your_Rabbit|Enjoy Your Rabbit]]'' (2001) * ''[[:en:Michigan_(album)|Michigan]]'' (2003) * ''[[:en:Seven_Swans|Seven Swans]]'' (2004) * ''[[:en:Illinois_(Sufjan_Stevens_album)|Illinois]]'' (2005) * ''[[:en:The_Age_of_Adz|The Age of Adz]]'' (2010) * ''[[:en:Carrie_&_Lowell|Carrie & Lowell]]'' (2015) * ''[[:en:The_Ascension_(Sufjan_Stevens_album)|The Ascension]]'' (2020) * ''[[:en:Convocations_(album)|Convocations]]'' (2021) * ''[[:en:Javelin_(album)|Javelin]]'' (2023) === Collaborative albums === * ''[[:en:Sisyphus_(album)|Sisyphus]]'' (2014), with [[:en:Serengeti_(rapper)|Serengeti]] and [[:en:Son_Lux|Son Lux]] as [[:en:Sisyphus|Sisyphus]] * ''[[:en:Planetarium_(album)|Planetarium]]'' (2017), with [[:en:Bryce_Dessner|Bryce Dessner]], [[:en:Nico_Muhly|Nico Muhly]], and James McAlister * ''[[:en:The_Decalogue_(soundtrack)|The Decalogue]]'' (2019), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] * ''[[:en:Aporia_(Sufjan_Stevens_and_Lowell_Brams_album)|Aporia]]'' (2020), with Lowell Brams * ''[[:en:A_Beginner's_Mind|A Beginner's Mind]]'' (2021), with [[:en:Angelo_De_Augustine|Angelo De Augustine]] * ''[[:en:Reflections_(Timo_Andres,_Conor_Hanick,_and_Sufjan_Stevens_album)|Reflections]]'' (2023), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] and [https://conorhanick.com/ Conor Hanick] === Compilations and additional releases === * ''[[:en:The_Avalanche_(Sufjan_Stevens_album)|The Avalanche]]'' (2006) * ''[[:en:Songs_for_Christmas_(Sufjan_Stevens_album)|Songs for Christmas]]'' (2006) * ''[[:en:The_BQE_(soundtrack)|The BQE]]'' (2009) <small>(soundtrack)</small> * ''[[:en:All_Delighted_People|All Delighted People]]'' (2010) * ''[[:en:Silver_&_Gold_(Sufjan_Stevens_album)|Silver & Gold]]'' (2012) [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] 64fu4ois2haeno49r82nwh68xzjsafb 0 287227 1037913 1035857 2026-06-13T11:29:00Z Simonpeter29 143576 1037913 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = HobbyTown USA Oshkosh interior under construction 2002 (The Backrooms).jpg | caption = 4chan ဝဘ်ဆိုက်ပေါ်မှ "The Backrooms" မူရင်းပုံ | genre = * အင်နာလော့ဂ် * အင်တာနက် မြို့ပြဒဏ္ဍာရီ * ပြိုင်ဘက်စကြာဝဠာ * ကြားခံနေရာလွတ် | creator = Backrooms, internet users | based_on = 4chan creepypasta }} '''The Backrooms''' ဆိုသည်မှာ [[အင်တာနက်]] ပေါ်မှ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော အဆုံးအစ မရှိသည့် စိတ်ကူးယဉ်ကြောက်စရာ ကောင်းသော အဝါရောင်၀င်္ကပါ အခန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို ပုံ သည် ၂၀၁၉ ခုနစ်တွင် [https://4chan.org/ 4chan] ဟုခေါ်သော imageboard [[ဝက်ဘ်ဆိုဒ်|ဝက်ဘ်ဆိုက်]]တစ်ခုမှ စတင်လူသိများလာခဲ့သည်။ 4chan အသုံးပြုသူတစ်ဦးသည် အဆိုပါ အဝါရောင် နံရံကပ်စက္ကူများ၊ ဟောင်းနွမ်းသော [[ကော်ဇော|ကော်ဇောခင်း]]များ၊ [[အဝါရောင်]] မီးချောင်းအလင်းရောင်များဖြင့် ပြည့်နက်နေသော လူသူမရှိသည့် အခန်းပုံတစ်ပုံကို တင်ခဲ့ရာမှ '''The Backrooms''' ဆိုသည့် အယူအဆ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ထို အရာသည် ပုံမှန်အားဖြင့် လက်ရှိကမ္ဘာမြေမှ မမျှော်လင့်ဘဲ မတော်တဆ နံရံတစ်ခုထဲကို မှားယွင်းစွာ ဝင်ရောက်သွားနိုင် ပြီး အရှိတရားထဲမှ ပျောက်ကွယ်သွား ကာ ရောက်ရှိသွားနိုင်သောထူးဆန်းသည့်နေရာတစ်ခုအဖြစ် စိတ်ကူးယဉ် ဖော်ပြကြသည်။ ထိုနေရာသည် သာမန်အခန်းများလို မြင်ရသော်လည်း အဆုံးမရှိသလို ကျယ်ပြန့်လှပြီး အခန်းတစ်ခန်းမှ နောက်တစ်ခန်းသို့ ဆက်တိုက်ဖြတ်သန်းသွားနေရသည့်အဆုံးမရှိသော ဝင်္ကပါ ပုံစံ ဖြစ်သည်။ အခန်းများသည် တစ်ပုံစံတည်း ထပ်ခါထပ်ခါ ဖြစ်နေသလို ခံစားရစေပြီးထွက်ပေါက်ကိုလည်း အလွယ်တကူမတွေ့နိုင်သောကြောင့် စိတ် ကိုမသက်မသာ ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ထိုနေရာတွင် အန္တရာယ်ရှိသော သတ္တဝါများရှိနိုင်သည်ဟု ဇာတ်လမ်းများအဖြစ်လည်းဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ '''The Backrooms''' ကို လူအများ စိတ်ဝင်စားရသည့် အကြောင်းအရင်းမှာ '''liminal space''' ဟုခေါ်သော ခံစားမှုမျိုးကို ပေးစွမ်းနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ '''Liminal space''' ဆိုသည်မှာ သာမန်အားဖြင့် လူအများ ခဏတပြုတ် ဖြတ်သန်း သွားလာလေ့ရှိသည့် နေရာ၊ ပတ်ဝန်းကျင် မျိုးကို ဆိုသည်။ ကျောင်းများ၊ ရုံးများ၊ ကုန်တိုက်များ သည် အများပြည်သူများအတွက် ဘေးကင်း လုံခြုံသည့် ဟု ထင်ရပြီး သို့ပေမဲ့ ဘေးကင်းသည့်ဟုထင်ရသော အဆောက်အအုံအတွင်းပိုင်းကြီးက "ကိုယ့်ကို ပြန်ပြီး ထောင်ချောက်ဆင် ပိတ်လှောင်ထားသလို" ခံစားရစေတာကပင် '''Backrooms''' ၏ ဆွဲဆောင်မှု ဖြစ်သည်။ '''The Backrooms''' သည် ရိုးရိုး သရဲဇာတ်လမ်းများလို ကြောက်စရာကောင်းတာထက် ပိုပြီး စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိတ်လန့်မှုကို အဓိကထားသည့် အင်တာနက် ပေါ်တွင်ပေါ်ပေါက်လာ စိတ်ကူးယဉ်ကမ္ဘာတစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ '''The Backrooms''' ကို အခန်းအဆင့်များ၊ ထူးဆန်းသော သတ္တဝါများ၊ ထွက်ပေါက်ရှာဖွေမှုများ၊ အဆုံးမရှိသောလမ်းကြောင်းများ စသဖြင့် ထပ်မံချဲ့ထွင်ပြီး ဇာတ်လမ်းများ၊ ဗီဒီယိုများ၊ ဂိမ်းများအဖြစ် ဖန်တီးလာကြသည်။ == မူလ ကြောက်မက်ဖွယ်ရာပုံပြင် == ၂၀၁၁ နှင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ်ကြားတွင် ဝါဖျော့ဖျော့နံရံများ၊ ဖလူအိုရီဆင် '''(fluorescent)''' မီးချောင်းများနှင့် ကော်ဇောခင်းထားသော အခန်းကျယ်ကြီးတစ်ခု၏ ဓာတ်ပုံသည် အင်တာနက် မက်ဆေ့ခ်ျဘုတ် အမျိုးမျိုးတွင် ပျံ့နှံ့နေခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အမည်မဖော်လိုသူ အသုံးပြုသူတစ်ဦးက '''4chan''' ၏ သဘာဝလွန်ဖြစ်ရပ်များဆိုင်ရာ ကဏ္ဍ တွင် '''"စိတ်မသက်မသာရစေမည့် ပုံတွေကို တင်ပေးကြပါ'''" ဟုဆိုကာအဆိုပါဓာတ်ပုံနှင့်အတူ ဆွေးနွေးပွဲ '''(Thread)''' တစ်ခု စတင်ခဲ့သည်။ အခြားအသုံးပြုသူတစ်ဦးက ထို '''Post''' ကို ပြန်လည်တုံ့ပြန်ရာတွင် အဆိုပါပုံရိပ်ကို '''"The Backrooms"''' ဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး ပထမဆုံးသော ဖော်ပြချက်ကို အောက်ပါ အတိုင်း ရေးသားခဲ့သည်။ "မင်းသာ သတိမထားလို့ တစ်နေရာရာမှာ လက်ရှိအရှိတရားထဲကနေ ကျွံထွက်သွားခဲ့ရင် '''Backrooms''' ထဲကို ရောက်သွားလိမ့်မယ်။ အဲဒီနေရာမှာ စိုစွတ်ပုပ်သိုးနေတဲ့ ကော်ဇောဟောင်းနံ့တွေ ပျင်းရိငြီးငွေ့စရာ ဝါကျင့်ကျင့် အရောင်တွေနဲ့ ဖလူအိုရီဆင် မီးချောင်းတွေရဲ့အဆက်မပြတ် တဝီဝီမြည်သံတွေပဲ ရှိတယ်။ ပြီးတော့ မင်းပိတ်မိနေဖို့အတွက် ကျပန်းဖွဲ့စည်းထားတဲ့ စတုရန်းမိုင် သန်းခြောက်ရာလောက် ကျယ်တဲ့ အခန်းလွတ်တွေပဲ ရှိတာ။ အကယ်၍ မင်းအနီးအနားမှာ တစ်ခုခု လျှောက်သွားနေတဲ့ အသံကို ကြားရရင်တော့ ဘုရားသခင်သာ မင်းကို ကယ်ပါစေတော့။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အဲဒီအရာကလည်း မင်းရှိနေမှန်း အသေအချာ ကြားသွားခဲ့ပြီမို့လို့ပဲ။ - အမည်မဖော်လိုသူ၊ 4chan (မေ ၁၂၊ ၂၀၁၉) == ကျယ်ပြန့်လာမှု နှင့် ပရိတ်သတ်ထုများ == [[ဖိုင်:Backrooms Levels (1-2).png|thumb|298x298px|Backrooms ၏ နောက်ဆက်တွဲ များတွင် 'Levels' (အဆင့်များ) နေရာအသစ်များ ထည့်လာကြသည်။ အဆိုပါပုံတွင် ကားပါကင်ပုံစံ Level 1 နဲ့ ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းပုံစံ Level 2 တို့ ဖြစ်ကြသည်။]] မူလဇာတ်လမ်း ထွက်ပေါ်လာပြီး ရက်ပိုင်းအကြာတွင် အင်တာနက် အသုံးပြုသူများသည် '''r/creepypasta''' နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် '''r/backrooms''' ကဲ့သို့သော '''Reddit''' ကဏ္ဍများတွင် '''Backrooms''' နှင့်ပတ်သက်သည့်အကြောင်းအရာများကို စတင်မျှဝေခဲ့ကြသည်။ r/Backrooms တွင် ဖန်တီးသူများသည် ထပ်တိုးအလွှာများ သို့မဟုတ် "အဆင့်များ" '''(levels)''' နှင့် ထိုနေရာတွင် နေထိုင်သည့် "သက်ရှိများ" '''(entities)''' ကို ဖန်တီးကာ မူလဇာတ်လမ်းကို ပိုမိုချဲ့ထွင်လာကြသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် မတ်လတွင် '''r/backrooms''' ၌ အဖွဲ့ဝင်ပေါင်း '''၁၅၇,၀၀၀''' ကျော် ရှိလာခဲ့သည်။ ပရိသတ်ထုများသည် '''YouTube၊ Twitter''' နှင့် '''TikTok''' ကဲ့သို့သော '''Internet platforms''' များတွင် ဗီဒီယိုများတင်ခြင်းဖြင့် အခြားလူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာများသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြန့်နှံ့လာခဲ့သည်။ '''Severance''' (၂၀၂၂) ရုပ်သံစီးရီးကို ဖန်တီးသူ '''Dan Erickson''' က လည်း သူ၏ စီးရီးကို လုပ်ဆောင်နေစဉ်အတွင်း '''Lumon''' ရုံးခန်းဒီဇိုင်းအတွက် '''Backrooms''' ပုံစံကို အခြေခံထားသည်ဟုဆိုသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် '''TikTok''' ပေါ်၌ '''Google''' '''Earth''' ကို ချဲ့ကြည့်ရာမှ '''Backrooms''' ၏ အဝင်ဝကို ရှာဖွေတွေ့ရှိသည့်ဗီဒီယိုလှုပ်ရှားမှု '''(trend)''' တစ်ခု လည်းပေါ်ပေါက်ခဲ့သေးသည်။ ထို့အပြင်၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ရက်ပ်ပါ '''Juice Wrld''' သည် သူ၏ '''The Party Never Ends''' အယ်လ်ဘမ်အတွက် '''Backrooms''' ကို အခြေခံထားသော တေးဂီတဗီဒီယို '''(Music Video)''' တစ်ခုကို ထည့်သွင်းရိုက်ကူးခဲ့သည်။ == ဓာတ်ပုံ၏ မူလအစ == [[ဖိုင်:Dsc00159.jpg Bức ảnh thứ 2 trong 2 bức ảnh nguồn gốc của The Backrooms.jpg|thumb|298x298px|ပရိဘောဂဆိုင်ဟောင်း ပြုပြင်မွမ်းမံနေစဉ်အတွင်း ရိုက်ကူးထားသောပုံ]] ၂၀၂၄ ခုနှစ်အထိ မူလ '''Backrooms''' ဓာတ်ပုံ၏ နောက်ခံသမိုင်းကို လူသိနည်းခဲ့သည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် မေလတွင် '''Backrooms''' ဆိုင်ရာ '''Discord''' အဖွဲ့တစ်ခုက '''Wayback Machine''' ကို အသုံးပြု၍ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လမှ သိမ်းဆည်းထားသော ဝက်ဘ်စာမျက်နှာဟောင်းတစ်ခု မှ ဓာတ်ပုံ၏ မူလအစကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုဓာတ်ပုံကို ဝစ္စကွန်ဆင် '''(Wisconsin)''' ပြည်နယ်ရှိ "နံရံအတုများနှင့် အခန်းကန့်များစွာရှိသော ပရိဘောဂဆိုင်ဟောင်း" တစ်ခုကို ပြုပြင်မွမ်းမံစဉ်အတွင်း ရိုက်ကူးခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများကို '''Sony Cyber-shot''' ကင်မရာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အတွင်းပိုင်းမြင်ကွင်းများကို '''Oshkosh''' ဆိုင်ခွဲ၏ ပြုပြင်မွမ်းမံမှု မှတ်တမ်း ဓာတ်ပုံ အဖြစ် '''(Renovation Weblog)''' ပေါ်တွင် တင်ခဲ့သည်။ ထိုဓာတ်ပုံများထဲမှ '''"Dsc00161.jpg"''' ဟု အမည်ပေးထားသော ဝါကျင်ကျင်နောက်ခံနှင့် ဖလူအိုရီဆင်မီးများပါသော ကော်ဇောခင်းအခန်းကျယ်ကြီး၏ ဓာတ်ပုံသည် '''Backrooms''' ဟုသောအယူအဆကို ဖြစ်လာစေခြင်းဖြစ်သည်။ == ရုပ်ရှင်နှင့် အနုပညာဖန်တီးမှုများ == [[ဖိုင်:Async Logo.png|thumb|295x295px|Async Logo]] ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် '''"The Backrooms (Found Footage)"''' အမည်ရှိ သည်းထိတ်ရင်ဖို ရုပ်ရှင်တိုတစ်ကားသည် '''YouTube''' ပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဖန်တီးသူမှာအသက် ၁၆ နှစ်သာရှိသေးသော[[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|မြောက်ကယ်လီဖိုးနီးယား]] မှ '''Kane Parsons''' (အွန်လိုင်းအမည် '''Kane Pixels''') ဖန်တီးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဇာတ်လမ်းမှာ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူတစ်ဦးသည် '''Backrooms''' ထဲသို့မတော်တဆ ရောက်ရှိသွားကာအမည်မသိ သတ္တဝါတစ်ကောင် ၏လိုက်လံဖမ်းဆီးခြင်းကို ခံရသည့်အကြောင်းကို '''VHS''' တိပ်ခွေမှတ်တမ်းပုံစံဖြင့် တင်ဆက်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ '''Backrooms''' ပုံစံကို ဖန်တီးရန် '''Blender''' နှင့် '''Adobe After Effects''' ဆော့ဖ်ဝဲလ်များကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ပြီးမြောက်ရန် တစ်လခန့်အချိန်ယူခဲ့ရသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ထိုဗီဒီယိုသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလအထိကြည့်ရှုသူ ၇၈ သန်းကျော် ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါရုပ်ရှင်တို သည် ပရိသတ်များ၏ ချီးကျူးမှုများကို ရရှိခဲ့ပြီး ဝေဖန်ရေးသမားများထံမှလည်း အကြိုက်တွေ့စေခဲ့သည်။ '''Parsons''' သည် ဗီဒီယိုများကို ဇာတ်လမ်းတိုစီးရီးအဖြစ်ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် '''Backrooms''' ထဲသို့ ဝင်ပေါက်တစ်ခုဖွင့်ကာ သုတေသနပြုလုပ်ခဲ့သည့် '''Async''' အဖွဲ့အစည်းကဲ့သို့သော ဇာတ်ကွက်များကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ စီးရီးသည် စုစုပေါင်းကြည့်ရှုသူ ၁၉၇ သန်းကျော်အထိရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့တွင် '''A24''' ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေးက '''Parsons''' ၏ ဗီဒီယိုများကို အခြေခံ၍ '''Backrooms''' ရုပ်ရှင်ကားကြီးတစ်ကားကို ထုတ်လုပ်မည်ဖြစ်ပြီး '''Parsons''' ကိုယ်တိုင် ဒါရိုက်တာအဖြစ် ရိုက်ကူးမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဇာတ်ညွှန်းကို '''Will Soodik''' က ရေးသားခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်ကားကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့၌ ရုံတင်ပြခဲ့သည်။ hx5hiydttaw1oahr8b4mfkexgjk1fck 100 287758 1037738 1037569 2026-06-12T15:33:29Z Salai Rungtoi 22844 1037738 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=11|content= <!-- All news items below this line --> '''ဘေးအန္တရာယ်နှင့် မတော်တဆမှုများ''' *[[မြန်မာ စံတော်ချိန်|မြန်မာစံတော်ချိန်]] (၁၂)နာရီ၊ (၁၅)မိနစ်၊ (၁၆) စက္ကန့် အချိန်တွင် [[ဒေးဒရဲမြို့]]၏ မြောက်-အနောက်မြောက်ဘက် (၇) မိုင်ခန့်အကွာ အနက်(၁၁) ကီလိုမီတာကို ဗဟိုပြု၍ ပမာဏ ၃.၈ (M) အဆင့်ရှိ အင်အားအနည်းငယ်ရှိသော မြေငလျင်တစ်ခု လှုပ်ရှားသွားခဲ့သည်။ [https://www.moezala.gov.mm/my/news/130556 (မိုးဇလ)] '''နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး''' *[[လာအို-မြန်မာ ဆက်ဆံရေး]] **[[လာအိုနိုင်ငံ|လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ]] ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]သို့ ရောက်ရှိသည်။ [https://www.moi.gov.mm/news/83815 (MOI)] '''အားကစား''' * [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ]] **နိုင်ငံကိုယ်စားပြု အသင်းပေါင်း ၄၈ သင်းဝင်ပြိုင်မည့် ၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲကို သုံးနိုင်ငံပေါင်း အိမ်ရှင်အဖြစ် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့တွင် စတင်းကျင်းပခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/articles/c3ryx7482r7o (BBC)] <!-- All news items above this line -->}} salohnohuwwx1obh6tb69odtka8pkxz 1037745 1037738 2026-06-12T16:08:47Z Salai Rungtoi 22844 1037745 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=11|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' * [[၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]] ** [[၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း]] ***[[အီရန်နိုင်ငံ]]အတွင်းရှိ စစ်ရေးပစ်မှတ်တွေကို အမေရိကန်က ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ကမ္ဘာ့ရေနံတင်ပို့မှုအတွက် အရေးပါသည့် [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား|ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား]]ကို ပိတ်လိုက်ပြီလို့ အီရန်ဘက်က ကြေညာသည်။ [https://newdaymyanmar.com/%e1%80%a1%e1%80%99%e1%80%b1%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%80%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%90%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%81%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%af%e1%80%a1/ (New Day)] '''ဘေးအန္တရာယ်နှင့် မတော်တဆမှုများ''' *[[မြန်မာ စံတော်ချိန်|မြန်မာစံတော်ချိန်]] (၁၂)နာရီ၊ (၁၅)မိနစ်၊ (၁၆) စက္ကန့် အချိန်တွင် [[ဒေးဒရဲမြို့]]၏ မြောက်-အနောက်မြောက်ဘက် (၇) မိုင်ခန့်အကွာ အနက်(၁၁) ကီလိုမီတာကို ဗဟိုပြု၍ ပမာဏ ၃.၈ (M) အဆင့်ရှိ အင်အားအနည်းငယ်ရှိသော မြေငလျင်တစ်ခု လှုပ်ရှားသွားခဲ့သည်။ [https://www.moezala.gov.mm/my/news/130556 (မိုးဇလ)] '''နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး''' *[[လာအို-မြန်မာ ဆက်ဆံရေး]] **[[လာအိုနိုင်ငံ|လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ]] ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]သို့ ရောက်ရှိသည်။ [https://www.moi.gov.mm/news/83815 (MOI)] '''အားကစား''' * [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ]] **နိုင်ငံကိုယ်စားပြု အသင်းပေါင်း ၄၈ သင်းဝင်ပြိုင်မည့် ၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲကို သုံးနိုင်ငံပေါင်း အိမ်ရှင်အဖြစ် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့တွင် စတင်းကျင်းပခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/articles/c3ryx7482r7o (BBC)] <!-- All news items above this line -->}} ifr2s1qk9yecuaj5n1rr0epod7cgu0b 100 287801 1037744 1037554 2026-06-12T15:42:33Z Salai Rungtoi 22844 1037744 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=12|content= <!-- All news items below this line --> '''စီးပွားရေးနှင့် စီးပွားကူးသန်း''' *[[မြေဩဇာ|ဓာတ်မြေဩဇာ]]၊ [[ဒီဇယ်ဆီ]] နှင့် [[သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည်|သဘာဝဓါတ်ငွေ့ရည်]](LNG) တင်သွင်းမှုအပေါ် အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်ကို ဇွန်လကုန်အထိ တိုးမြှင့်လိုက်ကြောင်း [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန]]က ထုတ်ပြန်သည်။ [https://www.npnewsmm.com/news/6a2bb0fbaeb1b2792417b2f8 (NP News)] <!-- All news items above this line -->}} 8u2mxlx0f9io49ia5kiksszat9h8nl6 1037787 1037744 2026-06-13T02:48:56Z Salai Rungtoi 22844 1037787 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=12|content= <!-- All news items below this line --> '''စီးပွားရေးနှင့် စီးပွားကူးသန်း''' *[[မြေဩဇာ|ဓာတ်မြေဩဇာ]]၊ [[ဒီဇယ်ဆီ]] နှင့် [[သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည်|သဘာဝဓါတ်ငွေ့ရည်]](LNG) တင်သွင်းမှုအပေါ် အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်ကို ဇွန်လကုန်အထိ တိုးမြှင့်လိုက်ကြောင်း [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန]]က ထုတ်ပြန်သည်။ [https://www.npnewsmm.com/news/6a2bb0fbaeb1b2792417b2f8 (NP News)] *စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင် [[အီလွန် မက်စ်|အီလွန်မတ်စ်ခ်]]သည် ၎င်း၏ အာကာသနည်းပညာကုမ္ပဏီဖြစ်သော SpaceX ကို [[စတော့ခ်|စတော့စျေးကွက်]]တွင် ပထမဆုံးအကြိမ် စတင်ရောင်းချခဲ့ပြီးနောက် ကမ္ဘာ့ပထမဆုံးသော ထရီလျံနာ (Trillionaire) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ [https://www.reuters.com/business/media-telecom/spacex-ipo-makes-elon-musk-worlds-first-trillionaire-2026-06-11/ (Reuters)] <!-- All news items above this line -->}} l2rrd8ovesbjgu0kt2qccubqqf8cvc8 0 287821 1037906 1037682 2026-06-13T11:17:26Z Mkant00 135890 1037906 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) သို့မဟုတ် [[အစားကွင်း]] (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[မော်ဂျူး]] (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းကို ပုံသေမှတ်ယူထားသောအခါ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ဗက်တာများ (vectors) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>k</math> ဖီးလ်ဒ်ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) သို့မဟုတ် အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ် (ground field) ဟူ၍ ရည်ညွှန်းပြီး <math>k</math> ၏ အစုဝင်များကို စကေလာများ (scalars) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ရပ်ဝန်း (<math>k</math>-linear space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (<math>k</math>-linear map) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>k</math> သည် အစားကွင်း တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့လျှင် ဘယ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (left <math>k</math>-vector spaces) နှင့် ညာ <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (right <math>k</math>-vector spaces) ကို ဂရုတစိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>Vect</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ အကယ်၍ အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလိုပါက <math>Vect_k</math> ဟု ရေးသား၍ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *<math>Vect_k := Mod_k \,.</math> ဤ[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]တွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး ၎င်းတို့ကြားရှိ <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (definition) == ဗက်တာရပ်ဝန်းဆိုသည်မှာ အောက်ခြေကွင်းအဖြစ် ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုပါဝင်သော မော်ဂျူး (module) တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို စုံတွဲ <math>(V, \lambda)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ပြီး အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ *<math>V</math> သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (abelian group) ဖြစ်သည်။ *<math>\lambda: k \to \text{End}(V)</math> သည် [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (ring homomorphism) ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်ဖက် [[အိုင်ဒီးလ်]]များ (two-sided ideals) မှာ <math>(0)</math> နှင့် <math>k</math> တို့သာ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသော မည်သည့် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် သုည ပုံဖော်မှု (zero map) သို့မဟုတ် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]] ပုံဖော်မှု (injective map) တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်။ <math>V</math> သည် အသေးအဖွဲမဟုတ်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>V \neq \{0\}</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆမည်။ ထို့အပြင် ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံပြီး <math>\lambda(1_k) = \text{id}_V</math> ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူမည်။ ထိုအခြေအနေများအောက်တွင် ပုံဖော်မှု <math>\lambda</math> သည် တိကျစွာ အင်ဂျက်တစ် (strictly injective) ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှုက ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ၏ မိတ္တူတစ်ခုကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>V</math> ၏ [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] ကွင်း (endomorphism ring) ထဲသို့ တိုက်ရိုက် ထည့်သွင်းပေးလိုက်သည်။ == ကိုးကား == * {{Citation |author=nLab authors |title=vector space |date=June 2026 |edition=Revision 42 |url=https://ncatlab.org/nlab/show/vector+space |access-date=2026-06-12}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] ppdqqkaitrrhyyjnx5375x48h2xkiid 0 287829 1037714 1037694 2026-06-12T14:18:16Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037714 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = အာခါဘာသာစကား | nativename = Avkavdawv (အာခါးဒေါ်) | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | region = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (အရှေ့ပိုင်း)၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ ချင်းရိုင်ခရိုင် | ethnicity = [[အာခါလူမျိုး]] | speakers = ၅၆၀,၀၀၀ ခန့် | date = ၂၀၀၇–၂၀၁၅ | familycolor = Sino-Tibetan | family1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | family2 = [[တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | family3 = လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese) | family4 = ဟာနီအုပ်စု (Hani) | family5 = အာခါ | script = [[ရောမအက္ခရာ]]အခြေခံ (အနောက်တိုင်းသာသနာပြုစနစ်)၊ ထိုင်းအက္ခရာအခြေခံ | iso3 = aka }} '''အာခါဘာသာစကား''' ({{lang-en|Akha language}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]၊ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]] နွယ်ဝင် ဟာနီ (Hani) ဘာသာစကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Phonology of Akha |year=၁၉၇၇ |publisher=Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University |location=Canberra |isbn=978-0858831643 |language=en}}</ref> မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ဦးရေသည် ပြည်ထောင်စု [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ကျိုင်းတုံ၊ တာချီလိတ်ဒေသ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် စုစုပေါင်း ၅၆၀,၀၀၀ ကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="ethnologue_aka">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/aka |title=Akha: A language of Thailand |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == အာခါဘာသာစကားသည် လားဟူ၊ လီဆူ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးနွယ်တူညီပြီး သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံတွင် မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။<ref>{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |first2=LaPolla |second2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=၂၀၀၃ |publisher=Routledge |isbn=978-0700711291 |language=en}}</ref> အသံအနိမ့်အမြင့် ပါဝင်သော ဘာသာစကား (Tonal language) ဖြစ်ပြီး အခြေခံအသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ၅ မျိုး (အသံမြင့်၊ အသံလတ်၊ အသံနိမ့်နှင့် တိုတောင်းပြတ်တောင်းသောအသံများ) ပါရှိသည်။ ဝေါဟာရပိုင်းတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ရိုးရာဓလေ့ဆိုင်ရာ စကားလုံးများ ကြွယ်ဝပြီး ဗမာစကား၊ ရှမ်းစကား၊ ထိုင်းစကားတို့မှ မွေးစားစကားလုံး (Loanwords) များလည်း ဒေသအလိုက် ရောနှောပါဝင်နေသည်။ == စာပေပေါ်ထွန်းလာပုံ == အာခါလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ ဘိုးဘွားအစဉ်အလာ သမိုင်းကြောင်း၊ ထုံးတမ်းစဉ်လာများနှင့် ဥပဒေကဲ့သို့ လိုက်နာရသည့် "အာခါးဇန်း" (Akha Zang) ကျင့်ဝတ်များကို စာဖြင့် မှတ်တမ်းမတင်ဘဲ နှုတ်မှုရေးရာ (Oral tradition) ဖြင့်သာ အလွတ်ကျက်မှတ်ကာ သားစဉ်မြေးဆက် လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Kammerer |first=Cornelia Ann |title=Customs and Christian Conversion among Akha Highlanders of Burma and Thailand |journal=American Ethnologist |year=၁၉၉၀ |volume=17 |issue=2 |pages=277–291 |language=en}}</ref> ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်း (၁၉၅၀ ဝန်းကျင်) တွင် အနောက်တိုင်း ခရစ်ယာန်သာသနာပြု ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ပေါလ်လူးဝစ် (Paul Lewis) စသူတို့က ရောမအက္ခရာကို အခြေခံပြီး ကိုယ်ပိုင်အာခါစာပေ (Akha Script) ကို စတင်တီထွင်ပေးခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရောမအက္ခရာအခြေခံ ရေးထုံးကို မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အာခါလူမျိုးများက ယနေ့တိုင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့ရာတွင် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများအရ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ထိုင်းအက္ခရာအခြေခံ ရေးထုံးကိုလည်းကောင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံတွင် ဟာနီ (Hani) စာပေရေးထုံးကိုလည်းကောင်း အသုံးပြုကြသဖြင့် ရေးထုံးကွဲပြားမှုများ တည်ရှိနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] h66lcqkjuzd8m4x0i0jqi0cotjlsgs5 1037715 1037714 2026-06-12T14:18:33Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037715 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = အာခါဘာသာစကား | nativename = Avkavdawv (အာခါးဒေါ်) | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | region = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (အရှေ့ပိုင်း)၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ ချင်းရိုင်ခရိုင် | ethnicity = [[အာခါလူမျိုး]] | speakers = ၅၆၀,၀၀၀ ခန့် | date = ၂၀၀၇–၂၀၁၅ | familycolor = Sino-Tibetan | family1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | family2 = [[တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | family3 = လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese) | family4 = ဟာနီအုပ်စု (Hani) | family5 = အာခါ | script = [[ရောမအက္ခရာ]]အခြေခံ (အနောက်တိုင်းသာသနာပြုစနစ်)၊ ထိုင်းအက္ခရာအခြေခံ | iso3 = aka }} '''အာခါဘာသာစကား''' ({{lang-en|Akha language}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]၊ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]] နွယ်ဝင် ဟာနီ (Hani) ဘာသာစကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Phonology of Akha |year=၁၉၇၇ |publisher=Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University |location=Canberra |isbn=978-0858831643 |language=en}}</ref> မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ဦးရေသည် ပြည်ထောင်စု [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ကျိုင်းတုံ၊ တာချီလိတ်ဒေသ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် စုစုပေါင်း ၅၆၀,၀၀၀ ကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="ethnologue_aka">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/aka |title=Akha: A language of Thailand |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == အာခါဘာသာစကားသည် လားဟူ၊ လီဆူ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးနွယ်တူညီပြီး သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံတွင် မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။<ref>{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |first2=LaPolla |second2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=၂၀၀၃ |publisher=Routledge |isbn=978-0700711291 |language=en}}</ref> အသံအနိမ့်အမြင့် ပါဝင်သော ဘာသာစကား (Tonal language) ဖြစ်ပြီး အခြေခံအသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ၅ မျိုး (အသံမြင့်၊ အသံလတ်၊ အသံနိမ့်နှင့် တိုတောင်းပြတ်တောင်းသောအသံများ) ပါရှိသည်။ ဝေါဟာရပိုင်းတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ရိုးရာဓလေ့ဆိုင်ရာ စကားလုံးများ ကြွယ်ဝပြီး ဗမာစကား၊ ရှမ်းစကား၊ ထိုင်းစကားတို့မှ မွေးစားစကားလုံး (Loanwords) များလည်း ဒေသအလိုက် ရောနှောပါဝင်နေသည်။ == စာပေပေါ်ထွန်းလာပုံ == အာခါလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ ဘိုးဘွားအစဉ်အလာ သမိုင်းကြောင်း၊ ထုံးတမ်းစဉ်လာများနှင့် ဥပဒေကဲ့သို့ လိုက်နာရသည့် "အာခါးဇန်း" (Akha Zang) ကျင့်ဝတ်များကို စာဖြင့် မှတ်တမ်းမတင်ဘဲ နှုတ်မှုရေးရာ (Oral tradition) ဖြင့်သာ အလွတ်ကျက်မှတ်ကာ သားစဉ်မြေးဆက် လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Kammerer |first=Cornelia Ann |title=Customs and Christian Conversion among Akha Highlanders of Burma and Thailand |journal=American Ethnologist |year=၁၉၉၀ |volume=17 |issue=2 |pages=277–291 |language=en}}</ref> ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်း (၁၉၅၀ ဝန်းကျင်) တွင် အနောက်တိုင်း ခရစ်ယာန်သာသနာပြု ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ပေါလ်လူးဝစ် (Paul Lewis) စသူတို့က ရောမအက္ခရာကို အခြေခံပြီး ကိုယ်ပိုင်အာခါစာပေ (Akha Script) ကို စတင်တီထွင်ပေးခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရောမအက္ခရာအခြေခံ ရေးထုံးကို မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အာခါလူမျိုးများက ယနေ့တိုင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့ရာတွင် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများအရ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ထိုင်းအက္ခရာအခြေခံ ရေးထုံးကိုလည်းကောင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံတွင် ဟာနီ (Hani) စာပေရေးထုံးကိုလည်းကောင်း အသုံးပြုကြသဖြင့် ရေးထုံးကွဲပြားမှုများ တည်ရှိနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] f2v4pwkzk4ofgksaryo9p8s9ihb6fee 1037716 1037715 2026-06-12T14:18:52Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037716 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = အာခါဘာသာစကား | nativename = Avkavdawv (အာခါးဒေါ်) | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | region = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (အရှေ့ပိုင်း)၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ ချင်းရိုင်ခရိုင် | ethnicity = [[အာခါလူမျိုး]] | speakers = ၅၆၀,၀၀၀ ခန့် | date = ၂၀၀၇–၂၀၁၅ | familycolor = Sino-Tibetan | family1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | family2 = [[တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | family3 = လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese) | family4 = ဟာနီအုပ်စု (Hani) | family5 = အာခါ | script = [[ရောမအက္ခရာ]]အခြေခံ (အနောက်တိုင်းသာသနာပြုစနစ်)၊ ထိုင်းအက္ခရာအခြေခံ | iso3 = aka }} '''အာခါဘာသာစကား''' ({{lang-en|Akha language}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]၊ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]] နွယ်ဝင် ဟာနီ (Hani) ဘာသာစကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Phonology of Akha |year=၁၉၇၇ |publisher=Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University |location=Canberra |isbn=978-0858831643 |language=en}}</ref> မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ဦးရေသည် ပြည်ထောင်စု [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ကျိုင်းတုံ၊ တာချီလိတ်ဒေသ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် စုစုပေါင်း ၅၆၀,၀၀၀ ကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="ethnologue_aka">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/aka |title=Akha: A language of Thailand |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == အာခါဘာသာစကားသည် လားဟူ၊ လီဆူ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးနွယ်တူညီပြီး သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံတွင် မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။<ref>{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |first2=LaPolla |second2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=၂၀၀၃ |publisher=Routledge |isbn=978-0700711291 |language=en}}</ref> အသံအနိမ့်အမြင့် ပါဝင်သော ဘာသာစကား (Tonal language) ဖြစ်ပြီး အခြေခံအသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ၅ မျိုး (အသံမြင့်၊ အသံလတ်၊ အသံနိမ့်နှင့် တိုတောင်းပြတ်တောင်းသောအသံများ) ပါရှိသည်။ ဝေါဟာရပိုင်းတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ရိုးရာဓလေ့ဆိုင်ရာ စကားလုံးများ ကြွယ်ဝပြီး ဗမာစကား၊ ရှမ်းစကား၊ ထိုင်းစကားတို့မှ မွေးစားစကားလုံး (Loanwords) များလည်း ဒေသအလိုက် ရောနှောပါဝင်နေသည်။ == စာပေပေါ်ထွန်းလာပုံ == အာခါလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ ဘိုးဘွားအစဉ်အလာ သမိုင်းကြောင်း၊ ထုံးတမ်းစဉ်လာများနှင့် ဥပဒေကဲ့သို့ လိုက်နာရသည့် "အာခါးဇန်း" (Akha Zang) ကျင့်ဝတ်များကို စာဖြင့် မှတ်တမ်းမတင်ဘဲ နှုတ်မှုရေးရာ (Oral tradition) ဖြင့်သာ အလွတ်ကျက်မှတ်ကာ သားစဉ်မြေးဆက် လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Kammerer |first=Cornelia Ann |title=Customs and Christian Conversion among Akha Highlanders of Burma and Thailand |journal=American Ethnologist |year=၁၉၉၀ |volume=17 |issue=2 |pages=277–291 |language=en}}</ref> ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်း (၁၉၅၀ ဝန်းကျင်) တွင် အနောက်တိုင်း ခရစ်ယာန်သာသနာပြု ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ပေါလ်လူးဝစ် (Paul Lewis) စသူတို့က ရောမအက္ခရာကို အခြေခံပြီး ကိုယ်ပိုင်အာခါစာပေ (Akha Script) ကို စတင်တီထွင်ပေးခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရောမအက္ခရာအခြေခံ ရေးထုံးကို မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အာခါလူမျိုးများက ယနေ့တိုင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့ရာတွင် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများအရ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ထိုင်းအက္ခရာအခြေခံ ရေးထုံးကိုလည်းကောင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံတွင် ဟာနီ (Hani) စာပေရေးထုံးကိုလည်းကောင်း အသုံးပြုကြသဖြင့် ရေးထုံးကွဲပြားမှုများ တည်ရှိနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] osl2vxpvrwotl75znas513ec990qbmn 3 287830 1037705 2026-06-12T12:32:24Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037705 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Ye Yeint Htun ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၃၂၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) cn8juzt2nsdus5sphogd7du9okdk100 3 287831 1037708 2026-06-12T13:32:34Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037708 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34579-57 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၃၂၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) dkf2g0adugoz9z5cwpegbcofmpnu5iw 3 287832 1037709 2026-06-12T13:32:44Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037709 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Aye Chan Aung.wiki ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၃၂၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) cbvyhdjivrtg7kl122bs6q4gl7x90b2 3 287833 1037710 2026-06-12T13:32:54Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037710 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Robie49 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၃၂၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 91j4mg4ukkl8hagxm3fyujk2f6ggmfz 3 287834 1037711 2026-06-12T13:33:04Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037711 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Callista..k3 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၃၃၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ktj6vh8dhe07nf85ug7raffisxaq29a 3 287835 1037712 2026-06-12T13:33:14Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037712 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Maa Mung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၃၃၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) at8zui3tlkp68ajthvutfvbg51cgbil 3 287836 1037719 2026-06-12T14:33:23Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037719 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 17 kite group u kyaw ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၃၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) o4h9xdp7onw8rdclehy7mw34y3w49nt 1037724 1037719 2026-06-12T14:35:02Z 17 kite group u kyaw 144279 /* ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 17 kite group u kyaw ! */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1037724 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 17 kite group u kyaw ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၃၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] u kyaw [[အသုံးပြုသူ:17 kite group u kyaw|17 kite group u kyaw]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:17 kite group u kyaw|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၅၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ct0dkpi372lco8xny2zfbpk6eioopk3 1037725 1037724 2026-06-12T14:40:51Z 17 kite group u kyaw 144279 /* ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 17 kite group u kyaw ! */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1037725 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 17 kite group u kyaw ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၃၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] u kyaw [[အသုံးပြုသူ:17 kite group u kyaw|17 kite group u kyaw]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:17 kite group u kyaw|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၅၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ::မြန်မာနိုင်ငံကစွန်ကစားသမားu kyaw ပါ ::တောင်ဒဂုံ 17ကွင်းမှာစွန်ကစားပါတယ် ::စွန်မှန်စာကြိုးတွေကရေငွေ့ပြန်လိုါကပ်စေးကပ်စေးဖြစ်ခြင်း ဆောင်းရယ်မိုးရယ်မာ စွန်ကစားသမားတွေစိတ်ပျတ်ရတယ်။ ကြိုးတွေလည်းဆုံးရုံးရတယ် ဒိပြသနာကို u kyaw နဲ့မောင်စံက ရေစိုခံကြိုးကို 6.6.2026 မှာစမ်းသပ်ပိးမှန်စာတိုက်သုံးတာ အောင်မြင်ခဲ့ပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:17 kite group u kyaw|17 kite group u kyaw]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:17 kite group u kyaw|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၄၀၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) k5m8uj10j36yiv1wdvd1cva89xw1r9i 3 287837 1037720 2026-06-12T14:33:33Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037720 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် The Emperor of Byzantium ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၃၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 0ljq0o7pj27gxuio1no8jneykgxv9g9 3 287838 1037721 2026-06-12T14:33:43Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037721 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Sanphyopaing ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၃၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) hq5rr42lm7s5ux7l4cxodcqaq4ax17a 3 287839 1037722 2026-06-12T14:33:53Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037722 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-20064-51 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၃၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 12uxp88vpuzrbz4yxfmjnqk56om16xa 0 287840 1037736 2026-06-12T15:32:26Z Simonpeter29 143576 [[ဆူဗ်ယန် စတီဗင်]] စာမျက်နှာကို [[Sufjan Stevens (ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ်)]] သို့ Simonpeter29က ရွှေ့ခဲ့သည်: စာလုံးပေါင်းအမှား 1037736 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sufjan Stevens (ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ်)]] c3tohe92yr2ra8o0r5r7ozdy976n25u 3 287841 1037740 2026-06-12T15:34:04Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037740 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Kawminkoaung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၄၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) naejoso28lkp0uqhebeda53fs85jw05 3 287842 1037741 2026-06-12T15:34:14Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037741 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yeyintnaing98899 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၄၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ke95envxguzc5zp8khdtg9mtwbti0s5 3 287843 1037742 2026-06-12T15:34:24Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037742 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Myatlay12345 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၄၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) c8rjp8qhedfyanb2ru7i9v4uy3zx6aj 3 287844 1037743 2026-06-12T15:34:34Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037743 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34733-95 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၄၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) d0qdzu08nvq89e5qlzufndcncajz0j6 3 287845 1037752 2026-06-12T16:34:44Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037752 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Ggjggb ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၄၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) t4pwdmzzibtbr44xjdulof7seupbddl 3 287846 1037753 2026-06-12T16:34:54Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037753 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Herra1 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၄၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 7qgct925mas4wswzay6c4m03j1s2o03 3 287847 1037754 2026-06-12T16:35:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037754 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33646-83 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၅၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) kwt9axqs8qelgt42w50dslkf595f4gb 3 287848 1037755 2026-06-12T16:35:14Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037755 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Kyawgye ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၅၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) g2s8bbjhoqs6aet0iew0eh3kzf31pgh 3 287849 1037757 2026-06-12T17:35:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037757 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် SuperTNT22 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၃၅၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ceca68krq245r6va1zj916kk417a8vf 3 287850 1037758 2026-06-12T18:35:36Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037758 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34453-81 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၃၅၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) sdzurd2ilvlayp0y9x8ur8l442rlqjw 3 287851 1037760 2026-06-12T20:35:57Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037760 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Boresawn ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၀:၃၅၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) b42nxm41x9j2n1jvthtmrxmezlv9pp3 3 287852 1037761 2026-06-12T20:36:07Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037761 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် TheBeefyBattery ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၀:၃၆၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 1v3ea9kc53y1sl30zlzdxbkuztpoxcg 3 287853 1037762 2026-06-12T20:36:17Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037762 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် SHAMSOODIN ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၀:၃၆၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ng2xiav7jalh39jcqcge2nf7zr6uq8s 3 287854 1037763 2026-06-12T20:36:27Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037763 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Cuppertoner ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၀:၃၆၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) pc2vyrfwln1et3qqm7463yuwmjkkkjh 3 287855 1037764 2026-06-12T20:36:37Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037764 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Dashie0verkill ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၀:၃၆၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 9ixrnzisigo03zao6wtgwluma5093zm 3 287856 1037767 2026-06-12T21:36:46Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037767 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34723-01 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၃၆၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ii27tddra2m342rqm7j6oyhzbhxzx33 3 287857 1037768 2026-06-12T21:36:56Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037768 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Naylintunhopong ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၃၆၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) tlztza1newrpf9hx3h5546m5uif5suh 3 287858 1037769 2026-06-12T21:37:07Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037769 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Arkar Shinn ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၃၇၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) k1yu686jiytten1xsda9jxnlffk4yc3 3 287859 1037770 2026-06-12T23:37:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037770 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 侍戦隊シンケンジャー (公式) ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၃:၃၇၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) lw4ddac78wuh9b30sla8q44pja3wiwq 0 287860 1037782 2026-06-13T02:35:40Z Salai Rungtoi 22844 [[Sufjan Stevens (ဆူဗ်ယန် စတီဗင်စ်)]] စာမျက်နှာကို [[ဆုဖ်ယန် စတီဗင်စ်]] သို့ Salai Rungtoiက ရွှေ့ခဲ့သည်: မြန်မာမှုပြုခြင်း 1037782 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဆုဖ်ယန် စတီဗင်စ်]] h7fuqwvhissij62evvc3bew20rzqmzl 3 287861 1037785 2026-06-13T02:37:55Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037785 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် ZiadMohamed20072210 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၂:၃၇၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 4ruxw3a7kzqncsxdaygqsjqwhczo7br 100 287862 1037786 2026-06-13T02:38:32Z Salai Rungtoi 22844 "{{Current events|year=2026|month=06|day=13|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}}" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037786 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=13|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}} 4hpfu6d2kv557l5g54jheptdvazd50f 3 287863 1037793 2026-06-13T03:38:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037793 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Koko223 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၃၈၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) bfgpn77zcmcy79pf570nqwqludzr5yb 3 287864 1037794 2026-06-13T03:38:15Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037794 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Pyae phyo kyaw2010 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၃၈၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) duscthl1pkpz5exk4qtvg167y3zc7wq 3 287865 1037804 2026-06-13T04:38:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037804 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Saw Tinyu ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၈၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) mlgou6tze5t3gx21wtlhjiyi2fybmaq 3 287866 1037806 2026-06-13T04:38:35Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037806 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Hsuyeepyaesoneaung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၈၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) q7wqsj3davg169j8bvbtoonr6lroioe 14 287867 1037808 2026-06-13T04:40:20Z Salai Rungtoi 22844 "[[၂၀၁၈]] ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037808 wikitext text/x-wiki [[၂၀၁၈]] ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ qv4i2ynhev5wdqvkbovx7trsazzip94 1037809 1037808 2026-06-13T04:40:34Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037809 wikitext text/x-wiki [[၂၀၁၈]] ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]] jg6n8ymolnyrrqz8myrfzem1qq9o7cu 1037810 1037809 2026-06-13T04:40:54Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်၊ [[Category:နှစ်အလိုက် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037810 wikitext text/x-wiki [[၂၀၁၈]] ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ [[ကဏ္ဍ:နှစ်အလိုက် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]] motwb95q2l033ulj4e2icr74vkbmtx7 1037811 1037810 2026-06-13T04:41:03Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၀၁၈]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037811 wikitext text/x-wiki [[၂၀၁၈]] ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ [[ကဏ္ဍ:နှစ်အလိုက် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၁၈]] pz5nhyhzt3o50481vyl17hj6csq0ljw 0 287868 1037825 2026-06-13T05:06:51Z Chenzeyan29 141880 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1354767770|Austronesian languages]]" 1037825 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=Austronesian|region=[[Taiwan]], [[Maritime Southeast Asia]], [[Madagascar]], parts of [[Mainland Southeast Asia]], [[Hainan]] ([[China]]), and [[Oceania]]|familycolor=Austronesian|protoname=[[Proto-Austronesian language|Proto-Austronesian]]|family=One of the world's primary [[language family|language families]]|child1={{Nowrap|[[Atayalic languages|Atayalic]]}} <small>([[Formosan languages|Formosan]])</small>|child2={{Nowrap|''[[Bunun language|Bunun]]''}} <small>([[Formosan languages|Formosan]])</small>|child3={{Nowrap|[[East Formosan languages|East Formosan]]}} <small>([[Formosan languages|Formosan]])</small>|child4={{Nowrap|[[Malayo-Polynesian languages|Malayo-Polynesian]]}}|child5={{Nowrap|[[Northwest Formosan languages|Western Plains]]}} <small>([[Formosan languages|Formosan]])</small>|child6={{Nowrap|[[Northwest Formosan languages|Northwest Formosan]]}} <small>([[Formosan languages|Formosan]])</small>|child7={{Nowrap|''[[Paiwan language|Paiwan]]''}} <small>([[Formosan languages|Formosan]])</small>|child8={{Nowrap|''[[Puyuma language|Puyuma]]''}} <small>([[Formosan languages|Formosan]])</small>|child9={{Nowrap|''[[Rukai language|Rukai]]''}} <small>([[Formosan languages|Formosan]])</small>|child10={{Nowrap|[[Tsouic languages|Tsouic]]}} <small>([[Formosan languages|Formosan]])</small>|iso2=map|iso5=map|glotto=aust1307|glottorefname=Austronesian|map=File:Austroneske jazyky.jpg|mapcaption={{center|Historical distribution of Austronesian languages}} {{legend|#f90706|&nbsp;[[Malayo-Polynesian languages|Malayo-Polynesian branch]]}} {{legend-line|#f90706 solid 2px|included islands and archipelagos}} {{legend|#b418dd|&nbsp;[[Formosan languages]]}} {{legend-line|#b418dd solid 2px|included region}}|glottoname=|ethnicity=[[Austronesian peoples]]}} <references /> '''အော်စထရိုနီးရှားဘာသာစကားများ''' ( {{IPAc-en|ˌ|ɔː|s|t|r|ə|ˈ|n|iː|ʒ|ən}} {{Respell|AW|strə|NEE|zhən}} ) သည် အရှေ့တောင်အာရှ ရေကြောင်းဒေသ ၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းဆွယ်ဒေသ|အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းမကြီး၏]] အစိတ်အပိုင်းအချို့၊ [[မဒါဂတ်စကားနိုင်ငံ|မာဒါဂတ်စကာ]] ၊ [[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာ|ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]] ရှိ ကျွန်းများနှင့် [[တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ|ထိုင်ဝမ်]] ( [[ထိုင်ဝမ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ|ထိုင်ဝမ်ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ]] က) တစ်လျှောက်တွင် ပြန့်နှံ့ ပြောဆိုကြသော [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]] တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite encyclopedia|title=Austronesian Languages|url=https://www.britannica.com/topic/Austronesian-languages|access-date=26 October 2016}}</ref> ထိုအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများကို လူဦးရေ ၃၈၆ သန်းခန့် ( [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေ|ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏]] ၄.၄%) က ပြောဆိုကြသည်။ <ref name="Eth">{{Cite web |title=Statistical Summaries; Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/statistics/ |website=Ethnologue (Free All)}}</ref> <ref name="eth">{{Cite web |title=Austronesian; Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/subgroup/447/ |website=Ethnologue (Free All)}}</ref> ထိုကြောင့် ပြောဆိုသူ အရေအတွက်အရ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံး ဘာသာစကားမိသားစု ဖြစ်လာပါတယ်။ အဓိက အော်စထရိုနီးရှား ဘာသာစကားများတွင် [[ပသျှူးဘာသာစကား|မလေး]] ( [[အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကား|အင်ဒိုနီးရှား]] <ref>{{Cite book |last=Asmah Haji Omar |year=1992 |title=Pluricentric Languages: Differing Norms in Different Nations |publisher=Mouton de Gruyter |isbn=3-11-012855-1 |editor-last=Clyne |editor-first=Michael G. |editor-link=Michael Clyne |series=Contributions to the sociology of language 62 |location=Berlin & New York |pages=403–4 |chapter=Malay as a pluricentric language}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Sneddon |first=James Neil |author-link=James Neil Sneddon |year=2004 |title=The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society |publisher=UNSW Press |page=14}})</ref> အဖြစ် စံသတ်မှတ်ထားသော မျိုးကွဲတစ်ခု)၊ [[ဂျာဗား ဘာသာစကား|ဂျာဗား]] ၊ ဆူဒန် ၊ [[တဂ္ဂလော့ဘာသာစကား|တဂါလော့ဂ်]] ( ဖိလစ်ပိုင် အဖြစ် စံသတ်မှတ်ထားသည်)၊ <ref>{{Cite book |last=Gonzalez |first=Andrew B. |year=1980 |title=Language and Nationalism: The Philippine Experience Thus Far |publisher=Ateneo de Manila University Press |isbn=9711130009 |location=Manila |page=76}}</ref> မာလာဂါစီ နှင့် [[စီပူအာနိုဘာသာစကား|စီဘူအာနို တို့]] ပါဝင်သည်။ ခန့်မှန်းခြေအရ အော်စထရိုနီးရှန်းဘာသာစကားတွင် ဘာသာစကား ၁,၂၅၇ မျိုးပါဝင်ပြီး မည်သည့်ဘာသာစကားမိသားစုတွင်မဆို ဒုတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite book |last=Robert Blust |author-link=Robert Blust |year=2016 |title=History of the Austronesian Languages |publisher=University of Hawaii at Manoa}}</ref> osfeksy1gsgd6sfrqwu5p470ad9xjid 1037827 1037825 2026-06-13T05:16:11Z Chenzeyan29 141880 အကြောင်းအရာ "{{merge|အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ}}" ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည် 1037827 wikitext text/x-wiki {{merge|အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ}} 0dzpb59anj49c0uj7yg6lvtekxa544s 0 287869 1037828 2026-06-13T05:20:00Z Chenzeyan29 141880 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357062996|Austro-Tai languages]]" 1037828 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=Austro-Tai|acceptance=under consideration|region=[[Southeast Asia]], [[East Asia]]|familycolor=Superfamily|family=proposed language family|child1=[[Austronesian languages|Austronesian]]|child2=[[Kra–Dai languages|Kra–Dai]]|glotto=none|glottoname=|glottorefname=|map=File:Austroneske jazyky.jpg|mapcaption=The historical distribution of Austronesian languages|map2=Taikadai-en.svg|mapcaption2=Distribution of the Tai–Kadai language family.<br />{{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|blue|[[Kra languages|Kra]]}} {{legend|#DB4FFF|[[Kam–Sui languages|Kam–Sui]]}} {{legend|#B000A6|[[Be languages|Be]]}} {{legend|#80FF00|[[Hlai languages|Hlai]]}} {{Col-2}} {{legend|#FFEC19|[[Northern Tai languages|Northern Tai]]}} {{legend|#FF4C00|[[Central Tai languages|Central Tai]]}} {{legend|#FF9D00|[[Southwestern Tai languages|Southwestern Tai]]}} {{Col-end}}}}'''ဩစထြို-တိုင်ဘာသာစကားများ''' ၊ တစ်ခါတစ်ရံ ဩစထြို'''-ထိုင်းဘာသာစကားများ''' ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး ဩစတြီးယားနီးရှန်းဘာသာစကားများ နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားများ]] ပါဝင်သည့် အဆိုပြုထားသော ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆက်စပ်အဆိုပြုချက်များတွင် Austric ( Wilhelm Schmidt in 1906) နှင့် Sino-Austronesian ( Laurent Sagart in 1990, 2005) တို့ ထည့်သွင်းခဲ့ကြသည်။ khvms2rv5j983oaqzofp8jlcmjer30x 3 287870 1037830 2026-06-13T05:38:45Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037830 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34763-21 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၈၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) l14de1pfnr1fzse160jzczreqt16luy 3 287871 1037831 2026-06-13T05:38:55Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037831 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Maiaikeaung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၈၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 4um9obwzx30kptvnekwbuwkud572r8r 3 287872 1037832 2026-06-13T05:39:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037832 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Gel Kim ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၉၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) f591v2grvq20a96bwewpo29tr9ffmtu 0 287873 1037838 2026-06-13T06:11:10Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "{{Infobox river | name = အရခဝမြစ် | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Arakawa_River_Niigata_Japan.jpg | image_size = | image_caption = Arakawa River | image_a..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037838 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = အရခဝမြစ် | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Arakawa_River_Niigata_Japan.jpg | image_size = | image_caption = Arakawa River | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= Location of mouth in Japan | pushpin_map_alt = | mapframe = no | mapframe-zoom = 8 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = Prefectures | subdivision_name2 = [[Yamagata Prefecture|Yamagata]], [[Niigata Prefecture|Niigata]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|73|km}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = | mouth = | mouth_location = [[Sea of Japan]] | mouth_coordinates = {{coord|38.150|139.409|type:river_region:JP|format=dms|display=it}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''အရခဝမြစ်''' သည် ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ [[နီးဂတခရိုင်]]နှင် [[ယမဂတခရိုင်]]တို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ယမဂတခရိုင်၊ အိုဂုနိမြို့ရှိ "ဘန်းဒိုင်းအဆဟိအမျိုးသားဥယျာဉ်" အတွင်း ပါဝင်သည့် အိုအဆဟိဒခဲတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မြစ်သည် တောင်ဘက်သို့ ခန့်မှန်းခြေ ၇၃ ကီလိုမီတာ (၄၅ မိုင်) စီးဆင်းပြီးနောက်တွင် နီးဂတခရိုင်၊ တိုင်းနိုင်းမြို့၊ မိုမိုဇခိဟမတွင် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ဤမြစ်၏ မြစ်လက်တက်များမှာ ယမဂတခရိုင်တွင် ယောခိုမြစ်၊ အိုနမြစ်နှင့် နီးဂတခရိုင်တွင် ဆဲခိမြစ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ၁၁၅၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၄၄၀ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ဤမြစ်ကို ဂျပန်နိုင်ငံ၏ မြေ၊ အဆောက်အဦ၊ ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာနက အဆင့် (၁) ရှိသည့် မြစ်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် စီးပွားရေးအတွက်လည်း အရေးပါသည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.mlit.go.jp/river/toukei_chousa/kasen/jiten/nihon_kawa/84033/84033-1.html |title=荒川 (MILT government webpage) |access-date=2014-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012010740/http://www.mlit.go.jp/river/toukei_chousa/kasen/jiten/nihon_kawa/84033/84033-1.html |archive-date=2015-10-12 |url-status=dead }}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} 9bfqjb3n6fujx1o7f4943fndgapfmel 1037839 1037838 2026-06-13T06:11:58Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ယမဂတခရိုင်ရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037839 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = အရခဝမြစ် | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Arakawa_River_Niigata_Japan.jpg | image_size = | image_caption = Arakawa River | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= Location of mouth in Japan | pushpin_map_alt = | mapframe = no | mapframe-zoom = 8 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = Prefectures | subdivision_name2 = [[Yamagata Prefecture|Yamagata]], [[Niigata Prefecture|Niigata]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|73|km}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = | mouth = | mouth_location = [[Sea of Japan]] | mouth_coordinates = {{coord|38.150|139.409|type:river_region:JP|format=dms|display=it}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''အရခဝမြစ်''' သည် ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ [[နီးဂတခရိုင်]]နှင် [[ယမဂတခရိုင်]]တို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ယမဂတခရိုင်၊ အိုဂုနိမြို့ရှိ "ဘန်းဒိုင်းအဆဟိအမျိုးသားဥယျာဉ်" အတွင်း ပါဝင်သည့် အိုအဆဟိဒခဲတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မြစ်သည် တောင်ဘက်သို့ ခန့်မှန်းခြေ ၇၃ ကီလိုမီတာ (၄၅ မိုင်) စီးဆင်းပြီးနောက်တွင် နီးဂတခရိုင်၊ တိုင်းနိုင်းမြို့၊ မိုမိုဇခိဟမတွင် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ဤမြစ်၏ မြစ်လက်တက်များမှာ ယမဂတခရိုင်တွင် ယောခိုမြစ်၊ အိုနမြစ်နှင့် နီးဂတခရိုင်တွင် ဆဲခိမြစ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ၁၁၅၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၄၄၀ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ဤမြစ်ကို ဂျပန်နိုင်ငံ၏ မြေ၊ အဆောက်အဦ၊ ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာနက အဆင့် (၁) ရှိသည့် မြစ်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် စီးပွားရေးအတွက်လည်း အရေးပါသည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.mlit.go.jp/river/toukei_chousa/kasen/jiten/nihon_kawa/84033/84033-1.html |title=荒川 (MILT government webpage) |access-date=2014-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012010740/http://www.mlit.go.jp/river/toukei_chousa/kasen/jiten/nihon_kawa/84033/84033-1.html |archive-date=2015-10-12 |url-status=dead }}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ယမဂတခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 9p60i5k3uqnfpba9ue5kpx292xs6djw 1037840 1037839 2026-06-13T06:12:15Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:နီးဂတခရိုင်ရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037840 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = အရခဝမြစ် | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Arakawa_River_Niigata_Japan.jpg | image_size = | image_caption = Arakawa River | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= Location of mouth in Japan | pushpin_map_alt = | mapframe = no | mapframe-zoom = 8 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = Prefectures | subdivision_name2 = [[Yamagata Prefecture|Yamagata]], [[Niigata Prefecture|Niigata]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|73|km}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = | mouth = | mouth_location = [[Sea of Japan]] | mouth_coordinates = {{coord|38.150|139.409|type:river_region:JP|format=dms|display=it}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''အရခဝမြစ်''' သည် ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ [[နီးဂတခရိုင်]]နှင် [[ယမဂတခရိုင်]]တို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ယမဂတခရိုင်၊ အိုဂုနိမြို့ရှိ "ဘန်းဒိုင်းအဆဟိအမျိုးသားဥယျာဉ်" အတွင်း ပါဝင်သည့် အိုအဆဟိဒခဲတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မြစ်သည် တောင်ဘက်သို့ ခန့်မှန်းခြေ ၇၃ ကီလိုမီတာ (၄၅ မိုင်) စီးဆင်းပြီးနောက်တွင် နီးဂတခရိုင်၊ တိုင်းနိုင်းမြို့၊ မိုမိုဇခိဟမတွင် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ဤမြစ်၏ မြစ်လက်တက်များမှာ ယမဂတခရိုင်တွင် ယောခိုမြစ်၊ အိုနမြစ်နှင့် နီးဂတခရိုင်တွင် ဆဲခိမြစ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ၁၁၅၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၄၄၀ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ဤမြစ်ကို ဂျပန်နိုင်ငံ၏ မြေ၊ အဆောက်အဦ၊ ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာနက အဆင့် (၁) ရှိသည့် မြစ်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် စီးပွားရေးအတွက်လည်း အရေးပါသည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.mlit.go.jp/river/toukei_chousa/kasen/jiten/nihon_kawa/84033/84033-1.html |title=荒川 (MILT government webpage) |access-date=2014-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012010740/http://www.mlit.go.jp/river/toukei_chousa/kasen/jiten/nihon_kawa/84033/84033-1.html |archive-date=2015-10-12 |url-status=dead }}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ယမဂတခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:နီးဂတခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 3v8ybrnqcr91l10nccxlif95eq1q35q 1037841 1037840 2026-06-13T06:12:30Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037841 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = အရခဝမြစ် | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Arakawa_River_Niigata_Japan.jpg | image_size = | image_caption = Arakawa River | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= Location of mouth in Japan | pushpin_map_alt = | mapframe = no | mapframe-zoom = 8 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = Prefectures | subdivision_name2 = [[Yamagata Prefecture|Yamagata]], [[Niigata Prefecture|Niigata]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|73|km}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = | mouth = | mouth_location = [[Sea of Japan]] | mouth_coordinates = {{coord|38.150|139.409|type:river_region:JP|format=dms|display=it}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''အရခဝမြစ်''' သည် ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ [[နီးဂတခရိုင်]]နှင် [[ယမဂတခရိုင်]]တို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ယမဂတခရိုင်၊ အိုဂုနိမြို့ရှိ "ဘန်းဒိုင်းအဆဟိအမျိုးသားဥယျာဉ်" အတွင်း ပါဝင်သည့် အိုအဆဟိဒခဲတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မြစ်သည် တောင်ဘက်သို့ ခန့်မှန်းခြေ ၇၃ ကီလိုမီတာ (၄၅ မိုင်) စီးဆင်းပြီးနောက်တွင် နီးဂတခရိုင်၊ တိုင်းနိုင်းမြို့၊ မိုမိုဇခိဟမတွင် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ဤမြစ်၏ မြစ်လက်တက်များမှာ ယမဂတခရိုင်တွင် ယောခိုမြစ်၊ အိုနမြစ်နှင့် နီးဂတခရိုင်တွင် ဆဲခိမြစ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ၁၁၅၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၄၄၀ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ဤမြစ်ကို ဂျပန်နိုင်ငံ၏ မြေ၊ အဆောက်အဦ၊ ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာနက အဆင့် (၁) ရှိသည့် မြစ်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် စီးပွားရေးအတွက်လည်း အရေးပါသည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.mlit.go.jp/river/toukei_chousa/kasen/jiten/nihon_kawa/84033/84033-1.html |title=荒川 (MILT government webpage) |access-date=2014-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012010740/http://www.mlit.go.jp/river/toukei_chousa/kasen/jiten/nihon_kawa/84033/84033-1.html |archive-date=2015-10-12 |url-status=dead }}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ယမဂတခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:နီးဂတခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] 6kfa0wcjdnnajwef5tt1e5yw0ma8il6 0 287874 1037843 2026-06-13T06:19:18Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037843 wikitext text/x-wiki '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} p34dm16pupalawbn8ngm389uew32nmu 1037844 1037843 2026-06-13T06:19:50Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037844 wikitext text/x-wiki '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] p1lqtwhm4j8k5honei6lrvbxueo3tg8 1037845 1037844 2026-06-13T06:20:03Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မိအဲခရိုင်ရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037845 wikitext text/x-wiki '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] sjwihj7wybbnt2qroaigc91yvqm0098 1037846 1037845 2026-06-13T06:20:55Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1037846 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|櫛田川}} | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Kushida River.jpg | image_size = | image_caption = The river as it approaches the ''kushida'' district | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|16.7|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Mount Takami]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|1249|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Ise Bay]] | mouth_coordinates = {{coord|34.605334|136.571556|region:JP|format=dms|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|461|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] q6916mtnguhd0mo6jdjravuj2rot57c 1037850 1037846 2026-06-13T06:29:22Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1037850 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|櫛田川}} | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Kushida River.jpg | image_size = | image_caption = The river as it approaches the ''kushida'' district | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|16.7|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Mount Takami]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|1249|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Ise Bay]] | mouth_coordinates = {{coord|34.605334|136.571556|region:JP|format=dms|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|461|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ====ကိုးကား== {{reflist|30em|refs= <ref name="jlogos">{{cite web |url=https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |script-title=ja:黒部川 |trans-title=Kurobe River |language=ja |publisher=[[Kadokawa Shoten|Kadokawa]] |access-date=8 February 2024 |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://archive.today/20240208185728/https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |url-status=live }}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] lerwjgw15umky9clvp9hvm9k7oqczfi 1037851 1037850 2026-06-13T06:29:41Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ==ကိုးကား */ 1037851 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|櫛田川}} | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Kushida River.jpg | image_size = | image_caption = The river as it approaches the ''kushida'' district | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|16.7|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Mount Takami]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|1249|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Ise Bay]] | mouth_coordinates = {{coord|34.605334|136.571556|region:JP|format=dms|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|461|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ==မြစ်လက်တက်များ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist|30em|refs= <ref name="jlogos">{{cite web |url=https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |script-title=ja:黒部川 |trans-title=Kurobe River |language=ja |publisher=[[Kadokawa Shoten|Kadokawa]] |access-date=8 February 2024 |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://archive.today/20240208185728/https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |url-status=live }}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] ljcx36msuji38rva514phmic3hjbf6f 1037852 1037851 2026-06-13T06:30:24Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1037852 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|櫛田川}} | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Kushida River.jpg | image_size = | image_caption = The river as it approaches the ''kushida'' district | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|16.7|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Mount Takami]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|1249|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Ise Bay]] | mouth_coordinates = {{coord|34.605334|136.571556|region:JP|format=dms|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|461|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ==မြစ်လက်တက်များ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] q4ibvn7kk6uqccx0560u465of7cwctl 1037858 1037852 2026-06-13T06:32:21Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မြစ်လက်တက်များ */ 1037858 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|櫛田川}} | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Kushida River.jpg | image_size = | image_caption = The river as it approaches the ''kushida'' district | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|16.7|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Mount Takami]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|1249|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Ise Bay]] | mouth_coordinates = {{coord|34.605334|136.571556|region:JP|format=dms|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|461|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 8331viq5b3gmmrfz2ikk9x7ir27hju5 1037859 1037858 2026-06-13T06:32:32Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပြင်ပလင့်များ */ 1037859 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|櫛田川}} | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Kushida River.jpg | image_size = | image_caption = The river as it approaches the ''kushida'' district | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|16.7|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Mount Takami]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|1249|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Ise Bay]] | mouth_coordinates = {{coord|34.605334|136.571556|region:JP|format=dms|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|461|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 18xwy3ql3a73kuvgulp1u0cu97pofkn 1037860 1037859 2026-06-13T06:32:56Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1037860 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|櫛田川}} | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Kushida River.jpg | image_size = | image_caption = The river as it approaches the ''kushida'' district | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|16.7|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Mount Takami]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|1249|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Ise Bay]] | mouth_coordinates = {{coord|34.605334|136.571556|region:JP|format=dms|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|461|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="jlogos"/> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''ခုရှိဒမြစ်''' (櫛田川, Kushida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]အလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု ဂျပန်အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤမြစ်သည် မဆွတ်ဆခမြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ မြစ်သည် နာရခရိုင်နှင့် မိအဲခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် တခမိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တခမိတောင်မှ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားပြီး မြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ မရောက်မီ ဆည်များစွာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist|30em|refs= <ref name="jlogos">{{cite web |url=https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7126498 |script-title=ja:櫛田川 |trans-title=Kushida River |language=ja |publisher=[[Kadokawa Shoten|Kadokawa]] |access-date=8 February 2024 |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://archive.today/20240208190427/https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7126498 |url-status=live }}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 7y6amkmxsbp0c2jh454sq5xsmft8veu 0 287875 1037847 2026-06-13T06:27:09Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''ခုရိုဘဲမြစ်''' (黒部川, Kurobe-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အရှည် ၈၆ ကီလိုမီတာ (၅၃ မိုင်) ရ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037847 wikitext text/x-wiki '''ခုရိုဘဲမြစ်''' (黒部川, Kurobe-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အရှည် ၈၆ ကီလိုမီတာ (၅၃ မိုင်) ရှိသည်။ ရေဝေရေလဲဒေသသည် ၆၈၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ မြစ်သည် ဟိဒတောင်တန်းရှိ ဝရှိဘတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ မြစ်သည် "ခုရိုဘဲလျှို" ဟုသိကြသည့် နက်စောက်သည့်လွင်ပြင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အုနဇုခိတွင် တောင်များထဲမှ ထွက်လာပြီးနောက် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} e78prbcqfae53jp15lkhcerrkm2pq0i 1037848 1037847 2026-06-13T06:27:47Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037848 wikitext text/x-wiki '''ခုရိုဘဲမြစ်''' (黒部川, Kurobe-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အရှည် ၈၆ ကီလိုမီတာ (၅၃ မိုင်) ရှိသည်။ ရေဝေရေလဲဒေသသည် ၆၈၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ မြစ်သည် ဟိဒတောင်တန်းရှိ ဝရှိဘတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ မြစ်သည် "ခုရိုဘဲလျှို" ဟုသိကြသည့် နက်စောက်သည့်လွင်ပြင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အုနဇုခိတွင် တောင်များထဲမှ ထွက်လာပြီးနောက် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 98o1wb3x42uad41kaagi6m4x65dxg2v 1037849 1037848 2026-06-13T06:27:58Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037849 wikitext text/x-wiki '''ခုရိုဘဲမြစ်''' (黒部川, Kurobe-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အရှည် ၈၆ ကီလိုမီတာ (၅၃ မိုင်) ရှိသည်။ ရေဝေရေလဲဒေသသည် ၆၈၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ မြစ်သည် ဟိဒတောင်တန်းရှိ ဝရှိဘတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ မြစ်သည် "ခုရိုဘဲလျှို" ဟုသိကြသည့် နက်စောက်သည့်လွင်ပြင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အုနဇုခိတွင် တောင်များထဲမှ ထွက်လာပြီးနောက် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] jmoe2d668ay9aj3fzpu465ss5u4wt21 1037854 1037849 2026-06-13T06:30:52Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1037854 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရိုဘဲမြစ် | native_name = {{native name|ja|黒部川}} | name_other = Kurobe-gawa | name_etymology = [[Japonic languages|Japonic]] <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Kurobegawa.jpg | image_size = | image_caption = The river as it flows through [[Kurobe, Toyama|Kurobe]], [[Toyama Prefecture|Toyama]]. (March 2005) | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=300 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = State | subdivision_name2 = [[Toyama Prefecture|Toyama]] | subdivision_type3 = Region | subdivision_name3 = [[Chūbu region|Chūbu]] | subdivision_type4 = District | subdivision_name4 = [[Shimoniikawa District, Toyama|Shimoniikawa]] | subdivision_type5 = Municipalities | subdivision_name5 = [[Kurobe, Toyama|Kurobe]], [[Nyūzen, Toyama|Nyūzen]], [[Toyama, Toyama|Toyama]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|12.18|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Mount Washiba]] | source1_location = [[Toyama, Toyama|Toyama]], [[Toyama Prefecture|Toyama]], [[Japan]] | source1_coordinates= {{coord|36|24|10|N|137|36|18|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|2924|m|abbr=on}} | mouth = [[Sea of Japan]] | mouth_location = [[Kurobe, Toyama|Kurobe]] and [[Nyūzen, Toyama|Nyūzen]], [[Toyama Prefecture|Toyama]], [[Japan]] | mouth_coordinates = {{coord|36|55|17|N|137|25|28|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|667|km2|abbr=on}} | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''ခုရိုဘဲမြစ်''' (黒部川, Kurobe-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အရှည် ၈၆ ကီလိုမီတာ (၅၃ မိုင်) ရှိသည်။ ရေဝေရေလဲဒေသသည် ၆၈၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ မြစ်သည် ဟိဒတောင်တန်းရှိ ဝရှိဘတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ မြစ်သည် "ခုရိုဘဲလျှို" ဟုသိကြသည့် နက်စောက်သည့်လွင်ပြင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အုနဇုခိတွင် တောင်များထဲမှ ထွက်လာပြီးနောက် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။<ref name="jlogos"/> ==မြစ်လက်တက်များ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] dkogakj4wszpwnl2eiylz4gh6oee6ce 1037855 1037854 2026-06-13T06:31:00Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1037855 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရိုဘဲမြစ် | native_name = {{native name|ja|黒部川}} | name_other = Kurobe-gawa | name_etymology = [[Japonic languages|Japonic]] <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Kurobegawa.jpg | image_size = | image_caption = The river as it flows through [[Kurobe, Toyama|Kurobe]], [[Toyama Prefecture|Toyama]]. (March 2005) | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=300 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = State | subdivision_name2 = [[Toyama Prefecture|Toyama]] | subdivision_type3 = Region | subdivision_name3 = [[Chūbu region|Chūbu]] | subdivision_type4 = District | subdivision_name4 = [[Shimoniikawa District, Toyama|Shimoniikawa]] | subdivision_type5 = Municipalities | subdivision_name5 = [[Kurobe, Toyama|Kurobe]], [[Nyūzen, Toyama|Nyūzen]], [[Toyama, Toyama|Toyama]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|12.18|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Mount Washiba]] | source1_location = [[Toyama, Toyama|Toyama]], [[Toyama Prefecture|Toyama]], [[Japan]] | source1_coordinates= {{coord|36|24|10|N|137|36|18|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|2924|m|abbr=on}} | mouth = [[Sea of Japan]] | mouth_location = [[Kurobe, Toyama|Kurobe]] and [[Nyūzen, Toyama|Nyūzen]], [[Toyama Prefecture|Toyama]], [[Japan]] | mouth_coordinates = {{coord|36|55|17|N|137|25|28|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|667|km2|abbr=on}} | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''ခုရိုဘဲမြစ်''' (黒部川, Kurobe-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အရှည် ၈၆ ကီလိုမီတာ (၅၃ မိုင်) ရှိသည်။ ရေဝေရေလဲဒေသသည် ၆၈၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ မြစ်သည် ဟိဒတောင်တန်းရှိ ဝရှိဘတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ မြစ်သည် "ခုရိုဘဲလျှို" ဟုသိကြသည့် နက်စောက်သည့်လွင်ပြင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အုနဇုခိတွင် တောင်များထဲမှ ထွက်လာပြီးနောက် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။<ref name="jlogos"/> ==မြစ်လက်တက်များ== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist|30em|refs= <ref name="jlogos">{{cite web |url=https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |script-title=ja:黒部川 |trans-title=Kurobe River |language=ja |publisher=[[Kadokawa Shoten|Kadokawa]] |access-date=8 February 2024 |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://archive.today/20240208185728/https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |url-status=live }}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] oy4i63aqkfjc9al7ri1yeelfm4d03wc 1037856 1037855 2026-06-13T06:31:52Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မြစ်လက်တက်များ */ 1037856 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရိုဘဲမြစ် | native_name = {{native name|ja|黒部川}} | name_other = Kurobe-gawa | name_etymology = [[Japonic languages|Japonic]] <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Kurobegawa.jpg | image_size = | image_caption = The river as it flows through [[Kurobe, Toyama|Kurobe]], [[Toyama Prefecture|Toyama]]. (March 2005) | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=300 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = State | subdivision_name2 = [[Toyama Prefecture|Toyama]] | subdivision_type3 = Region | subdivision_name3 = [[Chūbu region|Chūbu]] | subdivision_type4 = District | subdivision_name4 = [[Shimoniikawa District, Toyama|Shimoniikawa]] | subdivision_type5 = Municipalities | subdivision_name5 = [[Kurobe, Toyama|Kurobe]], [[Nyūzen, Toyama|Nyūzen]], [[Toyama, Toyama|Toyama]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|12.18|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Mount Washiba]] | source1_location = [[Toyama, Toyama|Toyama]], [[Toyama Prefecture|Toyama]], [[Japan]] | source1_coordinates= {{coord|36|24|10|N|137|36|18|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|2924|m|abbr=on}} | mouth = [[Sea of Japan]] | mouth_location = [[Kurobe, Toyama|Kurobe]] and [[Nyūzen, Toyama|Nyūzen]], [[Toyama Prefecture|Toyama]], [[Japan]] | mouth_coordinates = {{coord|36|55|17|N|137|25|28|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|667|km2|abbr=on}} | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''ခုရိုဘဲမြစ်''' (黒部川, Kurobe-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အရှည် ၈၆ ကီလိုမီတာ (၅၃ မိုင်) ရှိသည်။ ရေဝေရေလဲဒေသသည် ၆၈၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ မြစ်သည် ဟိဒတောင်တန်းရှိ ဝရှိဘတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ မြစ်သည် "ခုရိုဘဲလျှို" ဟုသိကြသည့် နက်စောက်သည့်လွင်ပြင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အုနဇုခိတွင် တောင်များထဲမှ ထွက်လာပြီးနောက် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။<ref name="jlogos"/> ==မြစ်လက်တက်များ== *ခုရိုနဂိမြစ် ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist|30em|refs= <ref name="jlogos">{{cite web |url=https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |script-title=ja:黒部川 |trans-title=Kurobe River |language=ja |publisher=[[Kadokawa Shoten|Kadokawa]] |access-date=8 February 2024 |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://archive.today/20240208185728/https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |url-status=live }}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] 754x00td9n2uj78c5zaalwedb7wb54d 1037857 1037856 2026-06-13T06:32:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပြင်ပလင့်များ */ 1037857 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ခုရိုဘဲမြစ် | native_name = {{native name|ja|黒部川}} | name_other = Kurobe-gawa | name_etymology = [[Japonic languages|Japonic]] <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Kurobegawa.jpg | image_size = | image_caption = The river as it flows through [[Kurobe, Toyama|Kurobe]], [[Toyama Prefecture|Toyama]]. (March 2005) | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=300 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = State | subdivision_name2 = [[Toyama Prefecture|Toyama]] | subdivision_type3 = Region | subdivision_name3 = [[Chūbu region|Chūbu]] | subdivision_type4 = District | subdivision_name4 = [[Shimoniikawa District, Toyama|Shimoniikawa]] | subdivision_type5 = Municipalities | subdivision_name5 = [[Kurobe, Toyama|Kurobe]], [[Nyūzen, Toyama|Nyūzen]], [[Toyama, Toyama|Toyama]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|85|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|12.18|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Mount Washiba]] | source1_location = [[Toyama, Toyama|Toyama]], [[Toyama Prefecture|Toyama]], [[Japan]] | source1_coordinates= {{coord|36|24|10|N|137|36|18|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|2924|m|abbr=on}} | mouth = [[Sea of Japan]] | mouth_location = [[Kurobe, Toyama|Kurobe]] and [[Nyūzen, Toyama|Nyūzen]], [[Toyama Prefecture|Toyama]], [[Japan]] | mouth_coordinates = {{coord|36|55|17|N|137|25|28|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|667|km2|abbr=on}} | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''ခုရိုဘဲမြစ်''' (黒部川, Kurobe-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အရှည် ၈၆ ကီလိုမီတာ (၅၃ မိုင်) ရှိသည်။ ရေဝေရေလဲဒေသသည် ၆၈၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ မြစ်သည် ဟိဒတောင်တန်းရှိ ဝရှိဘတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ မြစ်သည် "ခုရိုဘဲလျှို" ဟုသိကြသည့် နက်စောက်သည့်လွင်ပြင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အုနဇုခိတွင် တောင်များထဲမှ ထွက်လာပြီးနောက် ဂျပန်ပင်လယ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သွားသည်။<ref name="jlogos"/> ==မြစ်လက်တက်များ== *ခုရိုနဂိမြစ် ==ပြင်ပလင့်များ== *[https://web.archive.org/web/20050429134049/http://kurobe.city.kurobe.toyama.jp/english/water/water_menu.html The Kurobe River and Pure Water] ==ကိုးကား== {{reflist|30em|refs= <ref name="jlogos">{{cite web |url=https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |script-title=ja:黒部川 |trans-title=Kurobe River |language=ja |publisher=[[Kadokawa Shoten|Kadokawa]] |access-date=8 February 2024 |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://archive.today/20240208185728/https://jlogos.com/docomosp/word.html?id=7081255 |url-status=live }}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:တိုယမခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] nkp6ioxd7h12z2lm7uqe4q7xjz2wfkg 3 287876 1037861 2026-06-13T06:39:16Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037861 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Hope1318 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၉၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) g0yvhhrnlqqfuxt82d8533bby5gx6wt 3 287877 1037862 2026-06-13T06:39:26Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037862 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mikiyo makrsi ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၉၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) fae9xqltmjfii0yth3yxsdfr7oc6dx8 3 287878 1037863 2026-06-13T06:39:36Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037863 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Aungnaing2004 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၉၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) o06h717jdprn108rqpxqww80y4f6qoa 3 287879 1037866 2026-06-13T07:39:46Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037866 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Sthlab ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၃၉၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) h0yrfjepozadcmabxvqjcmh2y8epwrw 3 287880 1037867 2026-06-13T07:39:56Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037867 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 濱田 桂輔 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၃၉၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) tg40y2qnzf090qfj45a59be6kcsycu5 3 287881 1037872 2026-06-13T08:40:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037872 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Zayarphyo13 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၀၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ccylt38brt18tzzinj57bkd68z7r7j1 3 287882 1037873 2026-06-13T08:40:15Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037873 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Saw Bar Soe Gay ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၀၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) p1bwp865b2cv9wfz2mywzb52s6u4k62 3 287883 1037874 2026-06-13T08:40:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037874 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Hay abdo ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၀၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) rj6idqrhlbmg8e5hwej7f279o4l5cex 3 287884 1037877 2026-06-13T09:40:35Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037877 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34657-30 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၀၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 701gd5x3n4q6hba6dzp5s53frhi7vk8 3 287885 1037878 2026-06-13T09:40:45Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037878 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34690-37 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၀၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) cmh3fmvehh03yopnhjgolyqemvhnzmq 0 287886 1037890 2026-06-13T10:26:55Z Mkant00 135890 "[[:en:Special:Redirect/revision/1352514830|Abelian group]]" စာမျက်နှာကို ဘာသာပြန်ရင်း ဖန်တီးခဲ့သည် 1037890 wikitext text/x-wiki ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) တွင် အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) ကို ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းအုပ်စုအစုဝင် နှစ်ခုအပေါ် တွက်ချက်မှု ပြုလုပ်ရာတွင် ထွက်ပေါ်လာသော ရလဒ်သည် ၎င်းတို့၏ အစီအစဉ်အပေါ် မူတည်ခြင်းမရှိသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို ဖလှယ်ရ နဂိုမှန်အဆို (axiom of commutativity) ဟု သတ်မှတ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုများသည် ကိန်းပြည့်များ (integers) ၏ အပေါင်းတွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ ဂဏန်းသင်္ချာကို ယေဘုယျပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းအမည်ကို သင်္ချာပညာရှင် နီးလ်စ် ဟင်နရစ် အာဘဲလ် (Niels Henrik Abel) ကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] e1dqrdapdy6srxkpowyldh3uudz9osy 1037891 1037890 2026-06-13T10:34:21Z Mkant00 135890 1037891 wikitext text/x-wiki ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) တွင် အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) ကို ဖလှယ်ရ[[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (commutative group) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းအုပ်စု၏ အစုဝင် နှစ်ခုအပေါ် တွက်ချက်မှု ပြုလုပ်ရာတွင် ထွက်ပေါ်လာသော ရလဒ်သည် ၎င်းတို့၏ အစီအစဉ်အပေါ် မူတည်ခြင်းမရှိသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို ဖလှယ်ရ နဂိုမှန်အဆို (axiom of commutativity) ဟု သတ်မှတ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုများသည် [[ကိန်းပြည့်]]များ (integers) ၏ အပေါင်းတွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ ဂဏန်းသင်္ချာကို ယေဘုယျပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းအမည်ကို သင်္ချာပညာရှင် နီးလ်စ် ဟင်နရစ် အာဘဲလ် (Niels Henrik Abel) ကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုဟူသော သဘောတရားသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာတွင် ပထမဆုံး တွေ့ကြုံရလေ့ရှိသော အခြေခံသဘောတရားများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ [[မော်ဂျူး]] (module) နှင့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) ကဲ့သို့သော အခြား အခြေခံ အရာဝတ္ထုများသည် ဤသဘောတရားကို ပိုမိုချဲ့ထွင်မွမ်းမံထားခြင်းများ ပင်ဖြစ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုများဆိုင်ရာ သီအိုရီသည် အဘီလီယန်မဟုတ်သော အုပ်စုများ၏ သီအိုရီထက် ယေဘုယျအားဖြင့် ပိုမိုရိုးရှင်းသည်။ ထို့အပြင် အဆုံးရှိ အဘီလီယန်အုပ်စုများ (finite abelian groups) ၏ သဘောသဘာဝကို သင်္ချာလောကတွင် အလွန်ပြည့်စုံစွာ နားလည်သဘောပေါက်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) ကို <math>\text{Ab}</math> ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ မည်သည့် အဘီလီယန်အုပ်စုမဆိုတွင် ဖလှယ်ရ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (commutative ring) <math>Z</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[မော်ဂျူး]]တစ်ခု၏ ပုံမှန် တည်ဆောက်ပုံ (canonical structure) ရှိသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\text{Ab} = \text{Mod}_Z</math> ပင်ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] o6znxcku8uev8hjuiop0lt3qnapvgs7 1037892 1037891 2026-06-13T10:35:45Z Mkant00 135890 1037892 wikitext text/x-wiki ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) တွင် အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) ကို ဖလှယ်ရ[[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (commutative group) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းအုပ်စု၏ အစုဝင် နှစ်ခုအပေါ် တွက်ချက်မှု ပြုလုပ်ရာတွင် ထွက်ပေါ်လာသော ရလဒ်သည် ၎င်းတို့၏ အစီအစဉ်အပေါ် မူတည်ခြင်းမရှိသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို ဖလှယ်ရ နဂိုမှန်အဆို (axiom of commutativity) ဟု သတ်မှတ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုများသည် [[ကိန်းပြည့်]]များ (integers) ၏ အပေါင်းတွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ ဂဏန်းသင်္ချာကို ယေဘုယျပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းအမည်ကို သင်္ချာပညာရှင် နီးလ်စ် ဟင်နရစ် အာဘဲလ် (Niels Henrik Abel) ကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုဟူသော သဘောတရားသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာတွင် ပထမဆုံး တွေ့ကြုံရလေ့ရှိသော အခြေခံသဘောတရားများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ [[မော်ဂျူး]] (module) နှင့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) ကဲ့သို့သော အခြား အခြေခံ အရာဝတ္ထုများသည် ဤသဘောတရားကို ပိုမိုချဲ့ထွင်မွမ်းမံထားခြင်းများ ပင်ဖြစ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုများဆိုင်ရာ သီအိုရီသည် အဘီလီယန်မဟုတ်သော အုပ်စုများ၏ သီအိုရီထက် ယေဘုယျအားဖြင့် ပိုမိုရိုးရှင်းသည်။ ထို့အပြင် အဆုံးရှိ အဘီလီယန်အုပ်စုများ (finite abelian groups) ၏ သဘောသဘာဝကို သင်္ချာလောကတွင် အလွန်ပြည့်စုံစွာ နားလည်သဘောပေါက်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) ကို <math>\text{Ab}</math> ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ မည်သည့် အဘီလီယန်အုပ်စုမဆိုတွင် ဖလှယ်ရ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (commutative ring) <math>\mathbb{Z}</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[မော်ဂျူး]]တစ်ခု၏ ပုံမှန် တည်ဆောက်ပုံ (canonical structure) ရှိသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\text{Ab} = \text{Mod}_\mathbb{Z}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] d111r0vzwk3urebuhim2rod801641fr 3 287887 1037893 2026-06-13T10:40:55Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037893 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် HAMSTXR ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၄၀၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ljxy218dsqqo02jxyj7qzx3a79172fy 0 287888 1037912 2026-06-13T11:26:49Z Mkant00 135890 [[စစ်ထုတ်ထားသော ကိုစုဆုံမှတ်]] စာမျက်နှာကို [[စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] သို့ Mkant00က ရွှေ့ခဲ့သည်: Revising the Translation of "Colimit" 1037912 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] 8waqrg54n2owjhb52dyeur5ttpfbl0e 3 287889 1037919 2026-06-13T11:41:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037919 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Kingsanzaw ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၄၁၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) hz1olx00naveghjyf0bvfdqnhhum9p0 3 287890 1037921 2026-06-13T11:41:15Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037921 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Maung Zaw Myo ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၄၁၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) gqnrwtdovsrppjoelx6w1ufbaxw17ql