ویکی‌پدیا mznwiki https://mzn.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter مدیا شا گپ کارور کارور گپ ویکی‌پدیا ویکی‌پدیا گپ پرونده پرونده گپ مدیاویکی مدیاویکی گپ شابلون شابلون گپ رانما رانما گپ رج رج گپ پورتال پورتال گپ پروژه پروژه گپ TimedText TimedText talk ماژول ماژول گپ Event Event talk 0 2619 392485 188205 2026-08-17T21:44:33Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392485 wikitext text/x-wiki {{خار بنویشته}} {{coord|۴۰|۲۶|N|۳|۴۲|W|type:country|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام اصلی = Reino de España | نام فارسی رسمی = ایسپانیای ِسلطنتی کشور| نام عادی = ایسپانیا | تصویر پرچم = Flag of Spain.svg | تصویر نشان ملی = Escudo de España.png | شعار ملی = | سرود ملی = | نقشه = EU-Spain.svg | پایتخت = [[مادرید]] |latd=۵۲|latm=۳۱|latNS=N|longd=۱۳|longm=۲۴|longEW=E| بزرگ‌ترین شهر = [[مادرید]] | زبان رسمی = [[ایسپانیولی]] | نوع حکومت = [[مشروطه سلطنت]] | نوع حاکمان = • شاه{{سخ}}• نخست‌وزیر{{سخ}}| نام حاکمان = [[فیلیپ شیشم]]{{سخ}}[[ماریانو راخوی]] | نحوه تشکیل = وحدت{{سخ}}سلسله‌ای اتحاد{{سخ}}د فاکتو{{سخ}}د جوره{{سخ}}-{{سخ}}| موارد منجر به تشکیل = | تاریخ تشکیل = [[۱۴۶۹ (میلادی)|۱۴۶۹]]{{سخ}}[[۱۵۱۶ (میلادی)|۱۵۱۶]]{{سخ}}[[۱۷۱۶ (میلادی)|۱۷۱۶]]{{سخ}}[[۱۸۱۲ (میلادی)|۱۸۱۲]]| مساحت = ۵۰۴٬۷۸۲ | رتبه مساحت = ۵۰ام | درصد آبها = ۱٫۰۴ | سال برآورد جمعیت = [[۲۰۱۶ (میلادی))۲۰۱۶]]<ref>{{cite web|url=http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2|title=Official Population Figures of Spain. Population on the 1&nbsp;April 2010|publisher=Instituto Nacional de Estadística de España|accessdate=5 July 2010}}</ref>| جمعیت = ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | رتبه جمعیت = ۲۷ام | تراکم جمعیت = ۲۳۱٫۱ | رتبه تراکم جمعیت = ۳۴ام | سال تولید ناخالص داخلی = [[۲۰۰۶ (میلادی)|۲۰۰۶]] | تولید ناخالص داخلی = ۲٫۰۶۹ بیلیون [[دلار]] | رتبه تولید ناخالص داخلی = ۵ام | سرانه تولید ناخالص داخلی = ۳۱٬۴۷۲ [[دلار]] | رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = ۱۷ام | سال شاخص توسعه انسانی = [[۲۰۰۳ (میلادی)|۲۰۰۳]] | شاخص توسعه انسانی = ۰٫۹۳۰ | رتبه شاخص توسعه انسانی = ۲۰ام | وضع شاخص توسعه انسانی = <font color="#۰۰۹۹۰۰">بالا</font> | واحد پول = [[یورو]] (€)^۱ | کد واحد پول = EUR | منطقه زمانی = CET | منطقه زمانی تابستانی = CEST | utc = +۱ | dst = +۲ | کد بین‌المللی خودرو = S | دامنه اینترنتی = [[.es]] | پیش‌شماره تلفنی = ۳۴ | پاورقی = ^۱ تا پیش از [[۲۰۰۲ (میلادی)|۲۰۰۲]]: [[پزوتا]] | }} '''ایسپانیا''' یا '''اسپانیا''' اتا کشور هسه که [[اروپا قاره]] شنه و [[ایبری جزیره‌مونا]] دله دره. اسپانیا اروپایی کشورونی جه هسه که اتا قاره دیگه پَلی درنه و [[آفریقا]] جه همسایه هسته، حتی ونه اتا ایالت ([[قناری جزیره]]) افریقا دله حیساب انه. تمدن‌های ایبری، باسکی و سلتی اولین کسایی بینه که ایبری ِمنطقه دله هنیشتنه. حدود ۲۰۰ سال پیش از میلاد [[روم امپراتوری]] وشون منطقه ره بَییته و اوایل [[قرون وسطی]] ژرمنون ایبری ره بییتنه. وشون په هم مورها ایبری ره حمله هاکردنه. [[مسیحی]]ون تدریجاً ایبری دله حاکم بَینه و همون گادِر که [[کریستوف کلمب]] بتونسته [[آمریکا قاره]] ره کشف هاکنه، مورها سقوط هاکردنه. دریانوردی جه ایسپانیا اتا گتِ امپراتوری بساته که [[لاتین امریکا]] دله مهاجرونی زیادی داشته و اونجه کشورون زیادی ره استعمار کارده. این امپراتوری ره [[ناپلئون]] فتح هاکرده ولی ونه شکست بخاردن په، ایسپانیایِ مردمون شورش هاکردنه و اقلیتون اصلی دولت ره هاپتنه و شه وسّه سیواخائی هاکردنه. پیش از [[جهونی جنگ دوم]] اتا [[فاشیست]]ی حکومت کار سر بموئه که اقلیتون ره سرکوب کارده ولی جهونی جنگ تموم بیّن په هم وه باقی بموندسته چون غربیون ترسینه اگه وه ره دَرهاکنن، [[کمونیسم]] ایبری ِمنطقه دله رشد هاکنه. همینسه هَنتا ایسپانیا دله حکومت مشروطه سلطنت هسته و کشور اتا نمایشی شاه دانّه. ایسپانیا مردم خله زبونون ره گنش کنّه، ونه مردم ویشتر [[ایسپانیولی]] زبون، که اینتا کشورِ [[رسمی زبون]] هسه، ره بلدنه. ولی ونه چندتا ایالتون دله زبونون دیگه هم گنش بونه. [[کاتالونیا]] و [[والنسیا]] ایالت دله [[کاتالونی]]، [[باسک]] ایلت دله [[باسکی]] و [[گالیسیا]] ایالت دله [[گالیسیایی]] زبون گنش بونه. این کشورِ گت‌ترین مذهب هم [[کاتولیک]] [[مسیحیت]] هسته ولی [[بی‌دین]] هم خله درنه. ایسپانیا اتا [[توسعه‌یافته کشور]] و دِنیایِ نوزدهمین گتِ اقتصاد (از لحاظ ناخالص تولیدات) هسته. این کشور اسا [[متحد ملل سازمان]]، [[ناتو]] و [[اروپای اتحادیه]] دله عضو هسته. == نوم == ''هیسپانیا'' اتا رومی ریشه دانّه ولی ونه معنی دقیقاً مَیّن نی‌یه. ''هیسپانیا'' شاید [[یونانی]] دله ''هیسپریا'' جه بییت بائه که «غرب سرزمین» یا اتی ادبی‌ته یعنی «خورشیدِ مار بوردِن سرزمین» معنی هاده.<ref name=anthon>{{Cite book | last = Anthon | first = Charles | authorlink = | coauthors = | title = A system of ancient and mediæval geography for the use of schools and colleges | publisher=Harper & Brothers | year = ۱۸۵۰ | location = New York | page = ۱۴ | url = http://books.google.com/?id=hm0rAAAAYAAJ&pg=PA14&dq=hesperia&q=hesperia | doi = | id = | isbn =}}</ref> هیسپانیا بتونده [[پونیکی]] دله ''ای-شپانیا'' یعنی «آغو (= خرگوش) سرزمین» بائه. اینجه‌ی قدیمی سکه‌ئون هم آغو عکس دارنه. این زوون دله ایشپانیا ''لو'' یا ''تِک'' معنی هم دنه که بتونده ایبری ِجایگاه ره اشاره داره.<ref name=burke>{{Cite book | last = Burke | first = Ulick Ralph | authorlink = | coauthors = | title = A History of Spain from the Earliest Times to the Death of Ferdinand the Catholic, Volume 1 | publisher=Longmans, Green & Co | date = 2nd edition, 2008 | location = London | page = ۱۴ | url = http://books.google.com/?id=DuiyyWGg-KEC&pg=PA410&dq=spain+hispania&q=hispania | doi = | id = | isbn =۹۷۸-۱-۴۴۳۷-۴۰۵۴-۸}}</ref> [[باسکی]] دله هم ''ازپانا'' سامون‌لو معنی دنه.<ref name=anthon/> ''هیسپانیا'' [[ایبریایی]] دله ''هیسپالیس'' معنی «غربي دنيايِ شهر» ره دنه. خسوس لوییز کونخیلوس گاته ''اسپن'' يا ''اسپای'' فنیقی دله «ذوب و شکل‌دهی فلز» هسته.<ref># ↑ Linch, John (director), Fernández Castro, María Cruz (del segundo tomo), Historia de España, El País, volumen II, La península Ibérica en época prerromana, pg. 40. Dossier. La etimología de España; ¿tierra de conejos?, ISBN 978-84-9815-764-2</ref> == تاریخ == === آدم‌مونائون گدر === [[پرونده:AltamiraBison.jpg|بندانگشتی|[[آلتامیرا]]،<ref name="Science2012">{{Harvard citation|Pike|Hoffmann|García-Díez|Pettitt|۲۰۱۲|pp=۱۴۰۹–۱۴۰۱۳|sp=sí}}</ref> اینتا لی دله نقاشیون خله خله قدیمی دره که [[کانتابریا]] استان شنه.]] ایبریِ کوهون دله ۱/۲ میلیون سال پیش [[آدم‌مونائون]] زندگی کاردنه.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|accessdate=9 August 2008}}</ref> ۳۵۰۰۰ سال پیش اولین آدمون شمال جه دکلستنه ایبری دله.<ref>Typical [[اوریگنیشن]] items were found in Cantabria (Morín, El Pendo, [[Cave of El Castillo|El Castillo]]), the Basque Country (Santimamiñe) and Catalonia. The radiocarbon datations give the following dates: 32,425 and 29,515 BP.</ref> [[آلتامیرا]] دله حدود ۳۵۶۰۰ تا ۱۳۵۰۰ سال پیش از میلاد آدم‌مونائون زندگی کاردنه و نقاشیون معروفی ره بکشینه که اسا خله هارشاکر دارنه.<ref name="Science2012"/><ref>{{cite journal|last=Bernaldo de Quirós Guidolti|first=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=۵|year=۱۹۹۴|title= Cronología del arte paleolítico|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|accessdate=17 November 2012|issn= ۱۱۳۱–۶۹۹۳|pages= ۲۶۵–۲۷۶|format= PDF}}</ref> [[پرونده:Tesoro de Villena.jpg|بندانگشتی|220px|راست|[[ویلنا گنجینه]] ([[ال آرگار]]) اروپایِ عصر برنزِ گتترین طلایی خزینه]] [[ایبریایی‌ها]] و [[سلت‌ها]] اولین آدمونی بینه که اینجه ساکن بینه. ایبریایی‌ها [[مدیترانه]] سواحل دله شمال شرق تا جنوب شرق جه دیینه. [[باسک]]ی‌ها هم کمی پئی‌ته پیرنیس ِغربی کوه‌ها ره اشغال هاکردنه. ایبری ِجنوبی‌وَر دله [[تارتسوس]] شهر (۱۱۰۰ سال پیش از میلاد) وجود داشته که ونه تجارتخنه‌ئون [[فنیقی‌ها]] و [[یونانی‌ها]] جه طلا و نقره خرید کاردنه و یا روتِنه. بین سال‌های ۸۰۰ تا ۳۰۰ پیش از میلاد فنیقی‌ها و یونانیون این مناطق ره استعمار هاکردنه و پئی‌ته [[کارتاژ]] ایبریِ سواحل ره بَییته ولی نهایتاً رومیون این مناطق ره فتح هاکردنه.<ref name="country"/> === روم و گوتیک گدر === ات‌سری جنگ که [[پونیک جنگ]] نوم جه معروف هستنه، باعث بَینه [[روم]] میون سال‌های ۲۱۰ تا ۲۰۵ پیش از میلاد کارتاژِ تجارت‌خنه‌ئون ره وشون دَس جه دربیاره. دِ قرن طول بکشی‌یه که ایبری ره رومیون فتح هاکنن و این گدر جه شیش قرن وه ره شه میس دله داشتنه. [[پرونده:Tesoro de Guarrazar (M.A.N. Madrid) 01.jpg|بندانگشتی|100px| گوتیکی شاهِ تاج (۶۵۳–۶۷۲)]] رومیون شه حکومت گدر ایبری دله [[قانون]] بنویشتنه و [[رومی جاده|جاده]] بساتنه تا شه حکومت ره قوی‌ته دارن.<ref name="hispania">{{cite web |last=Payne |first=Stanley G. | title = A History of Spain and Portugal; Ch. 1 Ancient Hispania |publisher=The Library of Iberian Resources Online |year=۱۹۷۳ |url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |accessdate=9 August 2008}}</ref> [[سلتی]] مردمون ِفرهنگ (که ایبریِ اصلی ساکنون بینه) کم‌کم رومیون واری بیّه و وشونِ گت-گتون رومی والیونِ سلطنت ره کومِک کاردنه و اشراف دله راه پیدا هاکردنه.<ref name="country">{{cite web |last=Rinehart |first=Robert |coauthors=Seeley, Jo Ann Browning | title = A Country Study: Spain – Hispania |publisher=Library of Congress Country Series |year=۱۹۹۸ |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |accessdate=9 August 2008}}</ref><ref>{{efn|The ''[[latifundia]]'' (sing. , ''latifundium''), large estates controlled by the aristocracy, were superimposed on the existing Iberian landholding system.}}</ref> رومیون ایسپانیا جه بعنوان اتا تلمبار استفاده کاردنه که هرگدر خِراک کم یاردنه اونجه جه شه وسّه گیتنه و یاردنه. ایسپانیایی بنادر این گدر [[طلا]]، [[پشم]]، [[روغن زیتون]] و [[شراب]] صادر کاردنه. [[پوبلیوس آئلیوس ترایانوس هادریانوس|هادریانوس]]، [[تراژان]] و [[تئودئوس اول]] سه‌تا ایسپانیایی آدِم بینه که رومِ شاه بَیینه و همچنین [[سنکای جوون|سنکا]] این منطقه‌یِ گتِ فیلسوف بی‌یه.<ref>{{efn|The poets [[Martial]], Quintilian and [[Lucan (poet)|Lucan]] were also born in Hispania.}}</ref> [[مسیحیت]] قرن اول پس از میلاد ایبری دله راه پیدا هاکرده و قرن دوم میلادی ونه په‌روون خله خله زیاد بَیینه.<ref name="country"/> اکثر فرهنگ، زوون، رسوم و ویژگیونی که اسا ایسپانیایی فرهنگ دله وجود دانّه، این دوره جه تأثیر بَییته.<ref name="hispania"/> سال ۴۰۹ میلادی جه رومیونِ حکومت این منطقه دله کم‌رنگ بیّه. این گادِر [[ژرمن‌ها|ژرمنی]] [[سوئبیون]]، و [[وندال‌ها]] و [[الانان|الان‌های]] [[سرمتی]] حمله هاکردنه روم ِسمت و [[راین (رود)|رود راین]] جه بگذشتنه و [[فرانسه|گـُل]] ره بَییتنه و اونجه‌ی مردمون ایبری وَری فرار هاکردنه. رومیون ِسقوط په، محلی شائون حکومت ره شه دَس بَییتنه و رومیون ِالگوبرداری جه شه کار ره شروع هاکردنه ولی اجتماعی و اقتصادی پایه‌ئون دیگه رِقِد بورد بینه. سوئبی‌ها اتا جدیدِ سامون شه وسّه بساتنه که [[گالیسیا]] و [[پرتغال]] ِشمال ره شامل بی‌یه. وندال‌ها هم [[هاسدینگی]] ِسامون ره [[گالیسیا]] دله بساتنه. اتا وندالی قبیله بنوم [[اسلینگی]] هم ''واندالوسیا'' سامون ره بساته که [[اندلس]] امروزی سَره وانه. === اسلامی اندلس گدر === قرن هشتم گادِر تقریباً تموم [[ایبری]] ره مسلمونِ [[موروها]] ([[بربری]]ون ِقبیله‌ئون جه)، که [[آفریقا]] جه بمو بینه، فتح هاکردنه. (۷۱۱–۷۱۸) این فتوحات ره [[امویون]] کنترل کاردنه. ایبری دله فقط اتا کوهستانی شـَر بی‌یه که مقاومت هاکرده و فتح نیّه. [[اسلامی احکام]] ایبری دله اجرا بَیینه و همینسه [[مسیحی]]ون و [[یهودیت|یهودیون]] بعنوان [[اهل ذمه]] مجبور بَینه که اتی [[مالیات]] هادِن تا بتونن شه رسومات و دین ره حفظ دارن و شه دین جه وَرنـَگِردِن.<ref>{{cite book|author=H. Patrick Glenn|title=Legal Traditions of the World|url=https://archive.org/details/legaltraditionso0000glen_g0u2|publisher=Oxford University Press|year=۲۰۰۷|pages=۲۱۸–۲۱۹|quote=Dhimma provides rights of residence in return for taxes.}}</ref><ref>{{cite book|last=Lewis|first=Bernard|title=The Jews of Islam|location=Princeton|publisher=Princeton University Press|year=۱۹۸۴|isbn=۹۷۸-۰-۶۹۱-۰۰۸۰۷-۳|page=۶۲|quote=Dhimmi have fewer legal and social rights than Muslims, but more rights than other non-Muslims.}}</ref> [[اسلام]] این گادِر په‌روونی پیدا هاکرده و تا اواخر قرن دهم این منطقه (که اسا اندلس نوم داشته) اکثریتشون مسلمون بَیی بینه.<ref>[http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages. Chapter 5: Ethnic Relations], Thomas F. Glick</ref><ref name="chap2">{{cite web |last=Payne |first=Stanley G. | title = A History of Spain and Portugal; Ch. 2 Al-Andalus |publisher=The Library of Iberian Resources Online |year=۱۹۷۳ |url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |accessdate=9 August 2008}}</ref> [[پرونده:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|بندانگشتی|راست| [[قرطبه مسجد]]، [[کوردوبا (ایسپانیا)|کوردوبا]]]] مسلمون‌ها این دوره شه درون دله‌یی جنگ پیدا هاکردنه. [[بربری]]ون که اندلسِ اکثریت ره شامل بینه و خلیفه‌یِ لشکریون اندلس دله وشون دَست بـِن دَیّه، [[خاورمینه]]‌یِ عرب ِسردارون جه مشکل پیدا هاکردنه. [[کوردوبا (ایسپانیا)|کوردوبا]]، بربریونِ گت‌ترین شهر بیی‌یه که [[غربی اروپا]] دله ونه واری شهر پیدا نیّه. مسلمون‌ها شه همراه شه فرهنگ ره بیاردنه که هچّی؛ یونانی کتابون و یهودیونِ آثار ره هم رِد بکشینه و باعث بَیینه اروپاییون این فرهنگون جه آشنا بَوائن و این فرهنگون اتی قاطی بَوون.<ref name="chap2"/> قرن یازدهم، مسلمون‌ها میون اختلاف دکته و باعث بیّه مسیحی حاکمون بتونن ات‌که وشونِ سامون ره بَیرن.<ref name="chap2"/> این گادِر چنتا جدیدِ فرقه بنوم [[موحدون]] و [[مرابطون]] ایبری دله پیدا بَینه که اتی افراطی اسلام ره یاد دانه و باعث بَینه اسلامی سامون رِقِد نشوئه و اتحاد بوجود بئه. [[پرونده:Alhambra_-_Granada_1.jpg|thumb|left|150px| [[الحمرا]]، [[گرانادا (ایسپانیا)|گرانادا]]]] سال ۱۴۶۹ میلادی دِتا مسیحی مملکت، [[کاستیل تاج و تخت|کاستیا]] و [[آراگون تاج و تخت|آراگون]] نوم، اتا رسمی ازدواج په، متحد بَیینه. [[قناری جزایر]] هم سال ۱۴۷۸ میلادی دکته مسیحیون دَس و مسلمون‌ها مجبور بَیینه اتا قرارداد دَوِندِن؛ ''کاپیتولاسیون تحویل گرانادا'' سال ۱۴۹۲ میلادی [[ابوعبدالله محمد دوازدهم]] دَس امضا بیّه که درعوض گرانادایِ تسلیم هاکردن ، گاته ایزابلا و فردیناند (مسیحی شائون) ونه اجازه هادِن که گرانادایِ مردم شه اسلامی دین ره باقی بِدارِن. این قرارداد باعث بیّه مسلمون‌ها شه هفت-هشت قرن حکومت جه، اندلس دله دَس بَکشِن و شه سامون ره تسلیم هاکنن. همون سال، [[کریستف کلمب]] ملکه ایزابلایِ سرمایه‌گذاری جه [[ترنه جهون]] ره کشف هاکرده و همین سال مسیحی شائون دستور هدانه که [[یهودی]]ون شه دین ره عَوِض هاکنن و [[کاتولیک]] بَوون یا ایسپانیا جه بریم بورن. ات‌که بگذشته مسلمون‌ها هم مجبور بَینه این قانون ره اجرا هاکنن. ملکه ایزابلا سال ۱۴۸۰ میلادی [[انگیزیسیون دادگاه]] ره بساته که مسئولیت داشته اونان که مسلمون یا یهودی هستنه ولی شه دین ره دِرو گانّه ره پیدا هاکنه و بکاشه. فردیناند سال ۱۵۱۲ بتونسته [[ناوارا]] ره هم بَییته و باعث بَیی‌یه ایسپانیایِ اسایی سامون شکل بَیره. === امپراتوری بساتن === [[پرونده:Iberian Union Empires.png|بندانگشتی|350px|راست| [[ایبری اتحاد]] گدر میون سال‌های ۱۵۸۱ تا ۱۶۴۰، ایسپانیایِ امپراتوری اتنده سامون داشته.]] گرچه کاستیل و آراگونِ شائونِ متحد بیّن ایسپانیایِ مسیحیون ره اتنده قدرت هدائه که مسلمون‌ها ره دَرهاکنن، ولی این اتحاد باقی نیّه و فردیناند (آراگون شاه) و ایزابلا (کاستیل ملکه) هِدی جه سیوا بینه و سیوا کشور داشتنه که وشون سلسله نوم، رسمی زوون و نیشتنگا هم فرق کارده.<ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html|title=Imperial Spain|accessdate=13 August 2008|publisher=University of Calgary}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.es/books?id=Y84wAgaXxo4C&lpg=PA472&ots=jSCl9r8JTp&dq=unification%20of%20the%20crowns%20of%20Aragon%20and%20Castile&hl=es&pg=PA472#v=onepage&q&f=false |title=Handbook of European History |publisher=Books.google.es |date= |accessdate=۲۰۱۳-۰۴-۲۶}}</ref> ایسپانیا قرن شونزهم گادر و ویشتر قرن هیودَه اروپایِ ابرقدرت بی‌یه. وشونِ قوی‌ترین حاکمون که [[هابسبورگ سلسله]] جه بینه، [[کارل پنجم، روم امپراتور|کارلوس اول]] (میون ۱۵۱۶ تا ۱۵۵۶ میلادی) و [[فیلیپ دوم|فلیپ دوم]] (میون ۱۵۵۶ تا ۱۵۹۸ میلادی)، هستنه. این دوره دله [[ایتالیا جنگون]]، [[کاستیل شورش]]، [[هلند انقلاب]]، [[موریسکوها شورش]]، [[عثمانی و هابسبورگ جنگ|عثمانی]]، [[ایسپانیا و بریتانیا جنگ|بریتانیا]] و [[ایسپانیا و فرانسه روابط|فرانسه]] جنگون اتفاق دکتنه.<ref>{{cite web |last=Payne |first=Stanley G. | title = A History of Spain and Portugal; Ch. 13 The Spanish Empire|publisher=The Library of Iberian Resources Online |year=۱۹۷۳ |url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |accessdate=9 August 2008}}</ref> [[ایسپانیا امپراتوری]] شه ابرقدرتی گادر [[آمریکا قاره]]، بعضی آسیایی اقیانوسیه جزایر، [[ایتالیا]]یِ نصف، آفریقایِ شمالی بنادر، بخش‌هایی از فرانسه، آلمان، بلژیک، لوکزامبورگ و هلند ره بَییت بی‌یه. ایسپانیا اولین حکومتی بیّه که ''[[بی‌نماشون امپراتوری]]'' لقب ره بَیته. [[پرونده:Spanish Galleon.jpg|بندانگشتی|چپ|بندانگشتی|upright|قرن هیوده ایسپانیا کشتیون اینتی چی بینه]] قرون شونزهم و هیودَهم [[عصر کاوش]] نوم داشته، این گادِر سفرهایی انجام بینه که باعث بَیینه جدیدِ مناطق پیدا بَوون، وشون دانش و اطلاعات ویشته بوائه و تجارت افزایش پیدا هاکنه و نهایتاً اروپاییون ِاستعمار بوجود بئه.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Hugh |authorlink=Hugh Thomas (writer) | title = Rivers of gold: the rise of the Spanish Empire |publisher=George Weidenfeld & Nicholson |year=۲۰۰۳ |location=London |pages=''passim''|isbn=۹۷۸-۰-۲۹۷-۶۴۵۶۳-۴}}</ref> این دوره مسلمون‌ها ایسپانیا ره مِزراب بی‌یشت بینه؛ ات‌وَر جه [[بربری دریایی دزدون]] کشتیون ره غارت کاردنه و ات‌وَر دیگه جه [[عثمانی]] بنادر و سواحل ره حمله کارده.<ref>According to Robert Davis between 1&nbsp;million and 1.25&nbsp;million Europeans were captured by [[آفریقای شمالی|North Africa]] Muslim pirates and sold as slaves during the 16th and 17th centuries.</ref> همین زمون فرانسه هم شمال جه دَیی‌یه ایسپانیا جه جنگسته. [[پروتستان|پروتستانی اصلاحاتِ جنبش]] په اتی تفرقه اروپا دله بوجود بموئه که ایسپانیایِ حاکمون ره مجبور کارده ارتش ره قوی‌ته هاکنن و ات‌جور نظامی حکومت ره بوجود بیارن.<ref>{{cite web|url=http://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm|title=The Seventeenth-Century Decline|accessdate=13 August 2008|publisher=The Library of Iberian resources online}}</ref> ایسپانیایِ رقیبون ونه علیه داستان ساتِنه و [[سیو افسانه]] ره پروتستان‌ها رواج هدانه که شامل داستان‌هایی بی‌یه که [[تفتیش عقاید]]، آمریکایی‌ها و یهودیون قتل‌غام و... خـَوری دِرو زونه.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/67986/Black-Legend |title=Encyclopædia Britannica entry "Black Legend" |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=۲۰۱۳-۰۴-۲۶}}</ref> [[پرونده:Monastery of San Lorenzo de El Escorial.jpg|بندانگشتی|راست| [[ال اسکوریال]]]] <!-- [[پرونده:Cortes.jpg|upright|بندانگشتی|راست|[[هرنان کورتس]]، ایسپانیایِ دریانورد و سیاستمدار.]] --> اواسط قرن هیودهم بی‌یه که هابسبورگ‌ها باعث بَیینه اروپا دله مذهبی اختلافات اوج بَیرِن، جنگ و مریضی خله زیاد بوو و پچوک-پچوک ملتون سِوایی‌خائی هاکنن. ایسپانیا نهایتاً مجبور بیّه که [[پرتغال]] و [[هلند]] ره برسمیت بشاسه و وشون سیوا بَینه. همین گادِر اتا [[سی‌ساله جنگ]] اروپا دله شروع بیّه. کم‌کم این جنگ‌ها و اوضاع باعث بَینه ایسپانیا ضعیف بوو و اواخر وشون ِسامون فرانسه و هلند دله پچوک‌ته بَیینه؛ ولی تا قرن نوزده همینتی دریانوردی جه شه مستعمرات ره تحت کنترل داشتنه. اوایل قرن هیژدهم [[ایسپانیای جانشینی جنگ]] بوجود بمو که ونه اروپایی سامون ره خله ضربه بزوئه و ونه اقتدار ره این قاره دله از بین بَورده. این جنگ‌ها فقط دله‌یی نَینه و کشورهای دیگه هم طرفین جنگ جه متحد گِردِستنه.<ref>{{cite web |last=Rinehart |first=Robert |coauthors=Seeley, Jo Ann Browning | title = A Country Study: Spain – Spain in Decline |publisher=Library of Congress Country Series |year=1998 |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |accessdate=9 August 2008}}</ref> اواخر این جنگ دله اتا فرانسوی سلسله ایسپانیایِ قدرت ره صاحاب بیّه. اولین شاهی که [[بوربون سلسله]] جه بمو، [[فیلیپ پنجم]] بی‌یه که [[کاستیل تاج و تخت|کاستیل]] و [[آراگون تاج و تخت|آراگون]] ره متحد هاکرده و اتا واحدِ ایسپانیا ره بوجود بیارده و جدیدِ قوانین ره حاکم هاکرده.<ref>{{cite web |last=Rinehart |first=Robert |coauthors=Seeley, Jo Ann Browning | title = A Country Study: Spain – Bourbon Spain |publisher=Library of Congress Country Series |year=1998 |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |accessdate=9 August 2008}}</ref> این گادِر بوربون‌ها مملکت ره مُدرنیزه هاکردنه و اقتصاد متحول بیّه. وشون [[روشنگری عضر]] دله تحت‌تأثیر دانشمندونی قرار بَییتنه که وشونِ دور گِرد بمو بینه. [[آمریکای انقلاب جنگ]] دله هم ایسپانیایی‌ها امریکایِ شورش‌کرون ره کومِک هاکردنه تا [[بریتانیا]] جه سیوا بَوائن.<ref>{{cite web |last=Gascoigne |first=Bamber | title = History of Spain: Bourbon dynasty: from AD 1700 |publisher=Library of Congress Country Series |year=1998 |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?HistoryID=ab50&ParagraphID=iss#iss |accessdate=9 August 2008}}</ref> === ناپلئون === [[پرونده:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|بندانگشتی|240px|[[بایلن جنگ]] اثر خوزه دل الیسال. اولین بار این جنگ دله [[ناپلئون بناپارت|ناپلئون]] ایسپانیا جه جنگ ره بباخته]] سال ۱۷۲۳ ایسپانیا علیه [[فرانسه اولین جمهوری|فرانسوی انقلابیون]] اعلان جنگ هاکرده؛ وشون جنگ ره بباختنه و سال ۱۷۹۵ اتا صلحنومه بنویشته بیّه. سال ۱۸۰۷ ایسپانیا و [[ناپلئون بناپارت]] اتا مخفیونه پیمون دَوِستنه که ونه په ایسپانیا دِتا کشور پرتغال و بریتانیا جه بجنگسته. ناپلئون به این بهانه که خانه شه ارتش ره بَرِسِنه پرتغال، ایسپانیا سامون دله بمو و تموم نظامی قلعه‌ئون ره بَییته. ناپلئون شاه ره مِزراب بی‌یشته که استعفا هاده و ونه برار، [[ژوزف ناپلئون]]، ره شاه بنومه؛ که اتی دست‌هنیشت شاه بی‌یه. شورش‌های زیادی ایسپانیا دله انجام بیّه و [[جزیره‌مونا جنگ]] علیه ناپلئون شروع بیّه.<ref>(Gates 2001, p.20)</ref> <ref>David A. Bell. "[http://www.historynet.com/wars_conflicts/napoleonic_wars/6361907.html?page=2&c=y Napoleon's Total War]". TheHistoryNet.com</ref> ناپلئون ره همه وَر جه کشورون دیگه حمله هاکردنه و اواخر [[فردیناند هفتم]] بتونسته شه حکومت ره ایسپانیا دله پس بَیره.<ref>(Gates 2001, p.467)</ref> این جنگ دله اتا انقلابی سازمان بنوم «کادیز کورتس» بساته بیّه که ناپلئون ِمقابله وسّه تاسیس بیّه و نهایتاً تصمیم بَییتنه که اتا اساسی قانون ره بوجود بیارن.<ref>[http://books.google.es/books?id=l4JQIkW1yrsC&pg=PA209&dq=1812+primeras+cortes+de+españa&hl=es&sa=X&ei=FPu2UNznKcTT0QXo44GQCg&redir_esc=y#v=onepage&q=1812%20primeras%20cortes%20de%20españa&f=false Diccionario de Historia de España. Jaime Alvar Ezquerra.2003] Cortes of Cádiz (1812) was the first parliament of Spain with sovereign power</ref> این سازمان تموم ایسپانیایی اقوام جه نماینده‌ئونی داشته.<ref>{{cite book|last=Rodriguez|title=Independence of Spanish America|publisher=Cambridge University Press}} [https://www.google.es/search?tbm=bks&hl=es&q="It+met+as+one+body,+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world"&btnG=] citation: "It met as one body, and its members represented the entire Spanish world"</ref> سال ۱۸۱۲ اتا اساسی قانون بنویشتنه اما ناپلئون شکست بخارده په، فردیناند هفتم وشون قانون ره قبول نکارده و بائوته کشور ونه [[مطلقه سلطنت]] بائه. این اتفاق باعث بیّه [[لیبرالیسم]] ِطرفدارون و شاهِ طرفدارون درگیر بوائن. ناپلئونِ جنگ‌ئون باعث بَینه که ایسپانیایِ اقتصاد رِقِد بوره و وشونِ سیاسی موقعیت بهم بَشِندی‌بَوو. این گیر-و-دار [[لاتین آمریکای استقلال‌خائی]]، ایسپانیایی کولونی‌ها دله باعث بَیینه وشون شه مستعمرات ره هم از دست هادن. لیبرالون هم مستعمرات و هم خادی ایسپانیایِ سامون دله فردیناند جه جنگ دکتنه و تا سال ۱۸۲۶ بجز [[کوبا]] و [[پورتوریکو]] تموم لاتین آمریکایِ کشورون مستقل بَینه. ایم استقلال‌خائیِ موج [[فیلیپین]] و کوبا جه هم برسی‌یه و [[آمریکای متحده ایالات]] شه ره دمبدائه این وسط و استقلال‌خائون جه ژـِشتی هاکرده و همینسه [[آمریکا و ایسپانیا جنگ]] بهار ۱۸۹۸ میلادی اتفاق دکته. === ایسپانیایِ دله‌یی جنگ === {{گت بنویشته|ایسپانیا دله‌یی جنگ}} [[پرونده:Flag of the Second Spanish Republic.svg|200px|بندانگشتی|راست|جمهوری‌خائونِ پرچم که هَنتا هم سلطنتِ مخالفون وه ره استفاده کانه.]] جدیدِ عصر گادِر دنیا خله پیشرفت هاکرده و ایسپانیا هم این جدیدِ دنیا جه خله عقب نموندسته. این کشور جه [[آفریقا تقسیم|آفریقایِ رَسِد هاکردن]] دله هچّی نرسی‌یه و وشون فقط [[صحرا]]، [[مراکش]] و [[استوایی گینه]] ره شه کولونی دله داشتنه. [[ریف جنگ]] دله ایسپانیاییون مراکش جه اتا نخاش شکست بخاردنه و وشون اعتبار جه کم بیّه. میون سال‌های ۱۹۲۳ تا ۱۹۳۱ ژنرال [[میگوئل پریمو ده ریورا]] حکومت ره بدست بَییته و ونه کنار بوردِن په، [[ایسپانیا دومین جمهوری]] حکومت ره بدس بَیته. این حکومت خله [[کمونیسم|چپوک]] بی‌یه و باسک، کاتالونیا و گالیسیا ره شه‌گردونی هدائه و [[فیمینیسم|زنان]] ره [[حق رای]] هدا. این حکومت شه چپی تفکرات سَره ات‌که خشن و افراط‌گرا بی‌یه و اقتصاد هرچی بدتر بی‌یه، وشون هم ویشته خشونت کار زونه. روز ۱۷ ژوئیه ۱۹۳۶ اتا گتِ جنگ شروع بیّه که تا سه سال دمباله داشته. این جنگ دله [[فرانسیسکو فرانکو]] ره [[نازی آلمان]] و [[ایتالیا|ایتالیای فاشیستون]] پشتی کاردنه و جمهوری‌خائون هم [[مکزیک]]، [[شوروی]] و کمونیستی کشورون جه ساپورت بینه. [[آنارشیست]]ون هم تموم دنیا جه جمع بینه و بمونه تا این جنگ دله جمهوری‌خائون ره کایر بوون. غربی کشورون هم این جنگ دله بی‌طرفی اعلام هاکردنه. [[پرونده:Franco0001.PNG|thumb|left|150px| [[ژنرال فرانکو]] که اتا دیکتاتوری حکومت ره [[جهونی جنگ دوم]] گادِر بسات بی‌یه و [[ایسپانیا دله‌یی جنگ]] ره راه دمبدائه.]] جمهوری‌خائونِ جبهه دله اتا درگیری پیش بمو که باعث بیّه وشون خله ضعیف بوائن و [[فاشیسم]] جه شکست بخارن؛ [[آنارشیست]]‌ها که اوایل [[کاتالونیا]] دله قدرت پیدا هاکرد بینه و همه چی ره عمومی اموال اعلام هاکرد بینه، توسط [[سوسیالیسم|سوسیالیستون]] که [[شوروی]] جه حمایت بینه، کنار بزه بَینه. شورویِ طرفدارون وشون ره متهم کاردنه که خله افراطی هستنه و همینسه باعث وانّه مردم چپکی حکومتون جه بیزار بَوائن. اتی کودتامونا انجام بیّه و تموم آنارشیستونی که کاتالونیا دله جمع بَیی بینه، دستگیر یا اعدام و تبعید بَینه. [[جورج اورول]] که شه این جنگ دله دَیی‌یه، اتا خار کتاب این جنگ خَوِری بنویشته که ''[[ویوا کاتالونیا]]'' نوم دارنه. این جنگ ۵۰۰۰۰۰ نفر جان ره بیته و نیم میلیون نفر ره درگیر هاکرده. === ژنرال فرانکو === [[فاشیست ایسپانیا]] حکومتی بی‌یه ژنرال فرانکو ونه دله بالاترین مقوم ره ایسپانیایی میون داشته. وه [[جهونی جنگ دوم]] دله اعلام بی‌طرفی هاکرده ولی متحدونِ تفکرات ره داشته و وشون ِمتحد بی‌یه. تنها حزبی که این رژیم دله قانونی بی‌یه [[فالانژ حزب (ایسپانیا)|فالانژ]] نوم داشته که سال ۱۹۳۷ وه ره بسات بینه. این حزب [[کاتولیک]]ون، [[ناسیونالیست]]ون و [[کمونیست]]ون جه جَری بی‌یه و وشون ره سرکوب داشته. جهونی جنگ تموم بیّه په، ایسپانیا اتا منزوی کشور بگردسته که حتی [[متحد ملل سازمان]] دله عضو نیّه؛ اما سال ۱۹۵۵ میلادی که [[سرد جنگ]] گادِر بی‌یه، شوروی و آمریکا رقابت پیدا هاکرد بینه؛ همینسه ایسپانیا اتی استراتژیک منطقه بیّه که هرکامین سعی کاردنه وه ره شه وَر بَکشِن. امریکایی‌ها فرانکویِ فاشیستی حکومت جه پـِشتی هاکردنه و اینتی [[مدیترانه]] ره کنترل داشتنه. دهه ۶۰ میلادی ایسپانیایِ اقتصاد متحول بیّه و وشون رشد سریعی تجربه هاکردنه. === فرانکو بمردن په === [[پرونده:Palaciorealycatedraldelaalmudena.jpg|بندانگشتی|راست|220px|شاهِ کاخ و مادریدِ گتِ [[کلیسا]].]] فرانکو ماه نوامبر ۱۹۷۵ بمرده، طبق قانون [[خوآن کارلوس اول]] بعنوان شاه و [[دولت رئیس]] ونه جانشین بیّه. سال ۱۹۷۸ اتا جدیدِ [[اساسی قانون]] بنویشتنه و [[دموکراسی]] ِاولیه چی‌ئون سر-و-سامون بَیتنه. مناطق و اقلیتون [[شه‌گردونی]] پیدا هاکردنه و وشون قدرت برسمیت بشناسی بیّه. روز ۳۰ مه ۱۹۸۲ اتا رفراندوم برگزار بیّه و مردم قبول هاکردنه که [[ناتو]] دله عضو بَوائن. همین سال [[ایسپانیا سوسیالیست کارگرون حزب]] بعد ۴۳ سال بقدرت برسی‌یه. سال ۱۹۸۶ هم این کشور [[اروپای اتحادیه]] دله عضو بیّه. === معاصر گدر === [[پرونده:Linguistic map Southwestern Europe.gif|250px|بندانگشتی|ایبریِ تاریخی تحولات]] ۱ ژانویه ۲۰۰۲ جه ایسپانیا [[یورو]] ره بجای [[پزوتا]] شه رسمی پول هاکرده؛ این گادِر وشونِ اقتصاد خله رشد داشته ولی سِره قیمت بالا دَیّه و خارجی تجارت هم کم بی‌یه. همینان وسّه سال ۲۰۰۸–۲۰۰۹ کشور دله اتی رکود پیش بمو که تا سال ۲۰۱۳ دمباله داشته.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2002/07/11/business/worldbusiness/11iht-a10_18.html?scp=1&sq=Economy%20reaps%20benefits%20of%20entry%20to%20the%20'club'%20:%20Spain's%20euro%20bonanza&st=cse|title=Economy reaps benefits of entry to the 'club': Spain's euro bonanza|work=International Herald Tribune |accessdate=9 August 2008|date=11 July 2002|author=Pfanner, Eric}} See also: {{Cite news|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=9118701|title=Spain's economy / Plain sailing no longer|work=The Economist |date=3 May 2007|accessdate=9 August 2008}}</ref> بهار ۲۰۱۴، [[خوآن کارلوس اول]] بائوته که بنفع شه ریکا سلطنت جه کناره گیرنه. [[فیلیپ شیشم]] روز ۱۹ ژوئن حکومت ره پییر جه ارث بَییته و این حرکت باعث بیّه که [[مشروطه سلطنت]] ایسپانیا دله باقی بمونده.<ref>http://www.bbc.com/news/world-europe-27662301</ref> == جوغرافی == [[پرونده:Teide2007.jpg|200px|بندانگشتی|راست|تیدِ کوه، قناری جزایر]] ایسپانیا گتی ۵۰۵۹۹۲ کیلومتر مربع هسته که ونه اصلی سامون ۵۰۴۷۸۲ کیلومتر مربع وانه. این کشور دِنیایِ گت‌ترین کشورونِ لیست دله پنجاه و دوم هسته. ونه نیشتنگا [[مادرید]] هسه. ونه چنتا گت شهرون نوم ره بونه بوتن: [[بارسلونا]]، [[والنسیا]] و [[بیلبائو]] و... واری. اینتا کشور شمال جا [[فرانسه]] و [[آندورا]]، جنوب جا [[جبل الطارق]] تنگه ره، شرق جا [[مدیترانه دریا]]، غرب جا [[پرتغال]] و [[اطلس اوقیانوس]] ره رسنه. ونه شمال [[پبرنه]] رشته کوه‌ئون درنه که وه و فرانسه سامون ره درست کنّه. بلندترین جایی که دارنه، کوهی بنوم تید هسته که [[قناری جزایر]] دله دره و ونه بلندی ۳۷۱۸ متر هسته. ایسپانیایِ چنتا شهرون [[آفریقا]] دله درنه. ([[ملیلیه]] و [[سبته]] و... واری) این کشور [[جبل طارق]] سَره [[انگلیس]] جه هم‌باز هسته و [[آندورا]] سَره [[فرانسه]] جه. البته جبل طارق رسماً [[بریتانیا]] خاک شنه و آندورا اتا مستقل کشور هسته. این کشور جزیره‌ئونی هم دارنه که ونه مهم‌ترین‌ها قناری و بالئاری ِمجموعه دله درنه. تموم جزایر بر حسب جمعیت اینان هستنه: [[File:Donostia_Igeldotik.jpg|400px|بندانگشتی|[[لاکونچا دریامونا]]، شهر [[سن سباستین]] ، جزایر [[سانتا کلارا]] ، [[باسک]]]] [[پرونده:Cathedral_palma_mallorca_spain_01_2007_08_15.jpg|400px|بندانگشتی|[[مایورکا]]، [[بالئاری]] ِجزیره دله]] # تنریف ۸۹۹٬۸۳۳ # مایورکا ۸۶۲٬۳۹۷ # گران کاناریا ۸۳۸٬۳۹۷ # لانزاروته ۱۴۱٬۹۳۸ # ایبیزا ۱۲۵٬۰۵۳ # فوئرته‌ونتورا ۱۰۳٬۱۰۷ # منورکا ۹۲٬۴۳۴ # لا پالما ۸۵٬۹۳۳ # لا خومرا ۲۲٬۲۵۹ # ال هییرو ۱۰٬۵۵۸ # فورمنترا ۷٬۹۵۷ # آروسا ۴٬۸۸۹ # لا گراسیوسا ۶۵۸ # تابارکا ۱۰۵ # اونس ۶۱ == مردمونِ فرهنگ == [[پرونده:Spain languages.svg|thumb|راست|250px|'''زوون‌ها دکلستگیِ نقشه''' {| style="width:100%; background:none;" | align=top | {{legend|#ddf1b4|[[ایسپانیولی]]، تموم ِکشورِ رسمی زوون}} {{legend|#f59053|[[کاتالونی]] و والنسیایی: ات‌شرِ رسمی زوون}} {{legend|#808080|[[باسکی]]: ات‌شرِ رسمی زوون}} {{legend|#2b83ba|[[گالیسیایی]]: ات‌شرِ رسمی زوون}} {{legend|#d7191c|[[اکسیتان]]: ات‌شرِ رسمی زوون}} | align=top | {{legend|#91cba8|[[آستوری]]: برسمیت بشناسی‌یه}} {{legend|#fede99|[[آراگونی]]: برسمیت بشناسی‌یه}} |}]] ایسپانیا دله ویشتر مردم [[کاتولیک]] ِ[[مسیحیت]] ِپه‌روو هسنه و [[ایسپانیولی زوون]] دارنه ولی اقلیتون زیادی هم این کشور دله درنه. === زوون === ایسپانیا اتا چندزوونه کشور هسته. اساسی قانون این زوون‌ها و مردمون خَوِری گانه وشونِ انسانی حقوق، فرهنگ، رسوم و زوون جه ونه محافظت بوو.<ref name=preamble>Preamble to the Constitution {{cite web |url=http://www.tribunalconstitucional.es/en/constitucion/Pages/ConstitucionIngles.aspx#i1 |title=Spanish Constitution |author=[[کرتس خنرالس|Cortes Generales]] |date=27 December 1978 |work= |publisher=Tribunal Constitucional de España |accessdate=28 January 2012}}</ref> ایسپانیولی، که ونه رسمی نوم «کاستیلی» هسته، این کشورِ گت‌ترین زوون و تمامِ نواحیِ رسمی زوون هسته. قانون گانه تموم ایسپانیایییون ونه این زوون ره یاد بَیرن و این امکان ره دولت ونه وشون وسّه تأمین هاکنه. این کشور دله ایسپانیولی په، باسکی ۲٪، کاتالونی و والنسیایی ۱۷٪ و گالیسی ۷٪ گِنِش‌کـَر دارنه.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sp.html |title=CIA – The World Factbook – Spain |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=30 April 2011}}</ref> === دین === {{bar box |title=ادیان |titlebar=#ddd |float=left |bars= {{bar percent|کاتولیک|blue|70.9}} {{bar percent|بی‌دین|green|24.6}} {{bar percent|باقی|gray|2.4}} {{bar percent|بی‌جواب|purple|2.1}} |caption=<ref name=CIS>{{cite web|url=http://datos.cis.es/pdf/Es2941mar_A.pdf|title=Barómetro abril 2012|date=April 2012|page=17|accessdate=15 May 2012|author=Centro de Investigaciones Sociológicas}}</ref> }} [[کاتولیک کلیسا]] خله سال ایسپانیا دله گت‌ترین و تنها دین بی‌یه و هنتا حدود ۷۱٪ مردمون شه ره کاتولیک په‌روو دونّه. این مذهب تنها دینی هسته که رسماً آموزش هدا وانه ولی ایسپانیا [[سکولاریسم]] هسته و رسمی دین ندارنه. ۲۴٪ مردم [[بی‌دین]] هستند (۹/۴٪ هم اصلا خدا ره قبول ندارنه) و سایر مذاهب هم ۲/۷٪ جمعیت ره تشکیل دنّه. اکثر کاتولیک‌ها خله شه دینِ دربند نینه و خله کم کلیسا شونّه.<ref name=CIS/> قدیم اونجه مسلمون و یهودی آدمون خله دَیینه ولی اتی کاتولیک پادشاهی بقدرت برسی‌یه که وشون ره یا مجبور کارده مسیحی بَوون یا بورن ات‌جا دیگه زندگی هاکنن یا حداکثر شه دین ره مخفی بدارن. == ایقتصاد == ایسپانیا [[توریسم]] سَره گت‌ترین و پردرآمدترین مقاصد جه هسه. گردشگرونی که انه اروپا دله خله‌شون ایسپانیا جا اینتا قاره ره دله انه. ونه دله دیدنی جائون زیاد دره [[الحمرا]]، [[ال اسکوریال]] و... سون. == ورزش == این کشور دله [[فوتوال]] ویشترین درآمد و طرفدار ره دارنه. تیم‌های [[بارسلونا]]، [[رئال مادرید]] و [[اتلتیکو مادرید]] دنیایِ گت‌ترین باشگائون هستنه که همگی ایسپانیا دله کا کانّه. این کشورِ [[لالیگا]] هم خله معروف هسته و دنیایِ گت‌ترین باشگائی لیگون جه هسته. [[ورزا کا]] (گاوبازی) هم ایسپانیایِ سُنتی کا هسته که هر سال [[باسک]] دله برگزار وانه و [[ورزا]]ئون ره خیابون‌ها دله وِل کانّه تا مردم ره دمبال هاکنن. این کایِ بازکنان ره «ماتادور» گانّه که دِنیا دله ایسپانیایی‌ئونِ لقب هم هسته. == سیاست == ایسپانیا کشور حوکومت مشروطه شاهی هسه. ونه شاه نوم فیلیپ شیشم هسه. این کشور دله شاه اتا تشریفاتی مقوم هسته ولی اختیاراتی دارنه. (جنگی نیروئون ِریاست واری) پارلمون اتا نخست‌وزیر انتخاب کانده که کشورِ همه‌کاره هسته و احزاب اصلی قدرت ره شه دَس دارنه. == کشوری تقسیمات == {{ایسپانیای خودمختار منطقه‌ئون}} ایسپانیا ۱۷تا خودمختار منطقه دانّه و ضمناً ۵۰تا استان جه هم تقسیم وونه یعنی هر خودمختار منطقه چنتا استان جه تقسیم وونّه. ایسپانیا جمعاً ۸۱۰۸ دهستون دانّه که شهرستون په درنه و شهرستون هم استان‌ها دله قرار گرنه.<ref>[http://www.statoids.com/ues.html استانهای اسپانیا]</ref> ایسپانیا ۵۰ استان جه تقسیم بیه که به این ترتیب هر کدوم از بخش‌های خودموختار خادش به اتا یا چنتا استان تقسیم وانه. برای نمونه ناحیه اکسترمادورا از دِ استان کاسرس و باداخوس تشکیل بیه. علاوه به این هر استان چنتا شهرستون جه تقسیم بیه و هر شهرستون به تعدادی دهستون. ایسپانیا ۸۱۰۸ دهستون دانه. === کاستیل مردمون === ایسپانیولی زوونی هسته که تقریباً تموم مردمون وه ره ایسپانیا دله بلد هستنه. این زوون کشورونی که قدیم ایسپانیایِ کولونی بینه دله هَنتا گِنِش‌وَرون زیادی دارنه؛ خصوصاً [[لاتین امریکا]] که میلیون‌ها ایسپانیولی زوون دارنه. لهجه‌یی که ایسپانیا دله رسمیت دارنه، «کاستیلی» نوم دارنه و باقیِ کشورونِ لهجه جا ات‌که فرق کانده. ایسپانیایِ ادبیات آثار جالبی قدیم تاسا داشته. وشونِ گت‌ترین شاهکار [[دون کیشوت]] هسته که [[میکل سروانتس]] وه ره بنویشته و این کتاب ره دِنیایِ اولین [[رمان]] دونّه. بجز مناطقی که قدیم تاسا وشون نوم کاستیل بی‌یه، مناطق دیگه‌یی هم ایسپانیا دله ایسپانیولی ملیت و نژاد دارنه و وشون [[ماری زوون]] ایسپانیولی هسته. این ایالات شامل [[کاستیا و لئون]]، [[مادرید]]، [[کاستیا-لامانچا]]، [[مورسیا]]، [[کانتابریا]]، [[لاریوخا]] و [[آستوریاس]] وانّه. === باسک === [[پرونده:Guggenheim-bilbao-jan05.jpg|200px|بندانگشتی|راست| [[بیلبائو گوگنهایم موزه]]،<br />[[بیلبائو]] باسکِ گت‌ترین شهر هسته.]] [[باسک]] اتا منطقه هسته که چندین بخش جه تقسیم وانه. ایسپانیا دله این منطقه ره دِتا شه‌گردونِ بخش میون رَسِد هاکردنه که [[باسک (شه‌مختار بخش)|باسکِ ایالات]] و [[ناوارا]] نوم دارنه. [[باسکی زوون]] ات‌جور غیرآریایی زوون ِباقی بموندسته هسته که قبل آریاییون ِمهاجرت این منطقه دله وجود داشته. اسا حدود سه میلیون باسکی درنه که فقط ۶۳۲۰۰۰ نفرشون باسکی زوون جه گپ بزوئن ره یاد بَیتنه و این تعداد جه ۵۶۶۰۰۰ ایسپانیا دله درنه. باسکی زوون ایسپانیایِ دِتا بخش دله رسمی زوون حیساب انه. باسک ایسپانیایِ [[ناسیونالیست]]ی‌ترین مناطق جه هسته. این منطقه دله سال‌ها اتا گروه بنوم [[اتا]] (eta) مسلحونه فعالیت کارده و دولِت جه جنگ داشته. این گروه سال ۱۹۵۹ که فرانکو دیی‌یه بساته بیّه ولی بعدی شائون گدر هم شه فعالیت ره دمباله هدائه. وشون ۲۳ فوریه ۱۹۸۱ ایسپانیایِ مجلسِ پاسبون‌ها دله نفوذ هاکردنه و این کشورِ پارلمون ره بَییتنه تا [[کودتا]] هاکنن ولی شاه خوآن کارلوس اول شخصاً وشون دَم ره بَییته و تلویزون دله سخنرانی هاکرده تا وشون حرکت ره هِرِستنه. === کاتالونون و آراگون === {{multiple image | align = left | header = کاتالونی ایالتون پرچم | width = 150 | footer = این ایالتونی که کاتالون‌ها درنه‌ی پرچم ات‌جور هسته و اتا تاریخی سلطنتِ پرچمِ طرح جه بَییته بیّه. این سلطنت [[آراگون تاج و تخت]] نوم داشته. | image1 = Flag of Catalonia.svg | alt1 = کاتالونیایِ پرچم | caption1 = کاتالونیا | image2 = Flag of the Valencian Community (2x3).svg | alt2 = والنسیا پرچم | caption2 = والنسیا | image3 = Flag_of_the_Balearic_Islands.svg | alt3 = بالئاری پرچم | caption3 = بالئاری | image4 = Flag_of_Aragon.svg | alt4 = آراگون پرچم | caption4 = آراگون}} [[پرونده:Utebo - Torre de la iglesia Editada.jpg|90px|بندانگشتی|راست| اتا کلیسای معماری، آراگون ِایالت]] [[کاتالونون]] اتا منطقه هسته که ایسپانیایِ شمال‌شرقی وَر دره و ونه مردمون [[کاتالونی]] زوون جه گپ زنّه. این منطقه ره ایسپانیا دله چند قسمت هاکردنه: [[کاتالونیا]]، [[والنسیا]]، [[بالئاری]] و بخشونی از [[آراگون]]. اینان هر هرکامین شه وسّه [[شه‌گردونی]] (خودمختاری) دارنه. کاتالونی زوون یازده و نیم میلیون نفر گِنِش‌کـَر دارنه که بعضی‌شون فرانسه، آندورا، ایتالیا و ایسپانیایِ دیگر ایالتون دله هم درنه. کاتالون‌ها دله هم سیواخائی و استقلال‌طلبی خله هسته و [[آنارشیسم]] ِتاریخِ اولین حکومت این منطقه دله وجود داشته، همینسه هَنتا مردم چپکی احزاب جه گرایش دارنه. کاتالونیایِ گت‌ترین شهر [[بارسلون]] هسته که ونه اقتصاد خله قوی هسته و ایسپانیایِ گت‌ترین شهرون جه هسته. این شهرِ گتِ تیم، [[بارسلونا]]، کاتالونی مردمون ِاَرمون ره دنیا دله ترویج کانده و پرطرفدارترین تیم‌های دنیا جه هسته. این شهر توریسم هم خله طرفدار دارنه و کاتالونی معماری و هنر معروف هسته. ([[گائودی]] ِآثار واری) شهر دیگه‌یی که کاتالونیا دله دره [[والنسیا]] هسته که اتا سیوایِ اوستان دله قرار دانّه. والنسیایِ مردمونِ لهجه بارسلونا جه ات‌که فرق کانده و همینسه ایسپانیایِ حاکمون که خاستنه وشون میون اختلاف دم‌هادن، والنسیایی گِنِش ره بعنوان اتا سیوایِ گِنِش برسمیت بشناسینه که رسماً ایسپانیولی ِلهجه حیساب وانه. بالئاری ات‌سری جزیره‌ئون جه تشکیل وانه که ایسپانیایِ شرقی وَر درنه و اتا دریا وشون و کاتالونیا میون سِوایی دِم‌دنه. این جزایر خله توریستون ره جذب کانّه و خجیر جا هستنه. این جزایرِ گت‌ترین شهر [[مایورکا]] هسته و شهرون [[مینورکا]]، [[ایبیزا]] و [[فورمنترا]] هم اینجه درنه. کاتالونیایِ بخش دله زوون دیگه‌یی بنوم [[اکسیتان]] هم رسمی هسته. این زوون کاتالونی زوون جه نزدیکه و ونه گِنِش‌کرون فرانسه، ایتالیا، موناکو و… دله هم درنه. این زوون قدیم خله گنش‌کر داشته ولی اسا ونه مردمون شه ماری زوون ره یاد بکاردنه و کمتر از یک میلیون آدم اسا این زوون ره چلیکی گادِر جه یاد گیرنه. [[آراگون]] اتا تاریخی بخش هسته که ونه معماری [[یونسکو]]یِ لیست دله ثبت‌بَیی هسته. آراگون ِنیشتگا نوم [[ساراگوسا]] هسته. ده الی سی هزار نفر آراگونِ شمالی قسمتون دله زوونی بنوم [[آراگونی]] دارنه که وشونِ زوون [[ایتالیایی]] زوون‌ها جه نزدیکی دارنه. ایسپانیولی تنها زوونی هسته که تموم آراگون دله رسمیت دارنه و همه وه ره بلد هستنه ولی آراگونی هم برسمیت بشناسی‌یه بیّه و کاتالونی هم رسمیت دارنه. === گالیسیا === [[گالیسیا]] ایسپانیایِ شمال‌غربی سامون دله دَره و [[پرتغال]] ِشمالی منطقه هسته. [[گالیسی]]‌زوون خله [[پرتغالی زوون]] ره موندنه و همینسه این مردمون شه ره پرتغالی مردمون جه نزدیک دونّه و وشون‌ها فرهنگ هِدی ره موندنه. [[اروپای پارلمون]] این زوون ره بعنوان اتا گنش از پرتغالی حیساب کانده و وشون زوون ایسپانیایِ اتا شه‌گردون ایالت دله رسمی زوون حیساب انه. حدود هفت درصد ایسپانیایی مردمون این زوون جه گپ زنّه. === اکسترمادورا === [[اکسترمادورا]] اتا ایالت نوم هسته که پرتغال سامون پلی دره و ونه شرق ِوَر دره. این ایالت دله [[اکسترامادورایی]] و [[فالا]] زوون بترتیب دویست هزار نفر و ده هزار نفر گِنِش‌کر دارنه. اکسترامادورایی خله ایسپانیولی ره موندنه و فالا هم اتا [[گالیسیایی]] لهجه هسته که [[لئونی]] ره موندنه. === اندلس === [[پرونده:Vista de la Alhambra.jpg|بندانگشتی| [[الحمرا]]، [[گرانادا (شهر)|گرانادا]].]] [[اندلس]] ایسپانیایِ جنوبی بخش هسته که [[جبل طارق]] جه هم‌سامون هسته. این منطقه دله حدود هفت-هشت قرن مسلمون‌ها حکومت کاردنه و هنتا اسلامی معماری و آثار این منطقه دله وجود دارنه و توریستون زیادی ره جذب کانّه. [[گرانادا]] و [[کوردوبا]] این منطقه‌یِ گتِ شهرون جه هستنه. === آستوریاس، لئون و کانتابریا === [[آستوریاس]] و [[لئون]] دِتا تاریخی منطقه هستنه که [[آستوریاس پادشائی|آستوریاس]] و [[لئون پادشائی]]‌ئونِ اتا پچوکِ شـَر ره شامل وانـّه. این دِ منطقه دله [[آستوری]] و [[لئونی]] ِزوون وجود دارنه. [[کانتابریا]]یِ بخش دله هم اتا پچوک زوون بنوم [[کانتابری]] وجود دارنه. این سه‌تا زوون همراه [[میراندی]] و [[اکسترمادورایی]] جمعاً [[آستوری-لئونی زوونون]] ِدسته ره تشکیل دنّه که [[ایبریایی-رومی زوونون|ایبریایی-رومی]] ِرج دله قرار گیرنه و اتی [[رومی‌تبار زوونون|رومی زوون‌هایِ]] رَج هستنه. *بعضی زوون‌شناسون آستوری ره [[گالیسیایی]] ِلهجه‌ئون جه دونّه چون گالیسیایی اتا [[زنجیره‌ای زوون]] هسته. آستوریاسِ نیشتگا نوم [[خیخون]] هسته. آستوری گرچه رسمی زوون نینه، ولی برسمیت بشناسی وانه و دولت وظیفه دارنه ونه جه محافظت هاکنه. *لئونی زوون هم میون ۲۵ هزار تا ۵۰ هزار نفر گِنِش‌کر دارنه که بعضی‌شون پرتغالی هستنه ولی اکثریت [[کاستیا و لئون]] ِبخش دله درنه. *کانتابری زوون هم اتا پچوک زوون هسته که بعضی وه ره آستوریِ گِنِش و بعضی دیگه وه ره ایسپانیولی گِنِش دونّه. این زوون ره [[یونسکو]] سال ۲۰۰۹ درخطر انقراض اعلام هاکرده. === قناری === [[پرونده:Playa de Las Teresitas en Santa Cruz.jpg|بندانگشتی|قناریِ سواحل که جهونی شهرت دارنه]] [[قناری جزیره‌ئون]] ات‌سری جزایر هستنه که آفریقایِ غربی وَر درنه ولی ایسپانیایی‌ئون ونه دله زندگی کانّه و رسماً این کشور ِسامون هستنه گرچه مراکش ونه سَر ادعا دارنه. قناریِ نوم لاتین دله [[سک]] معنی دِنه ولی چون قناریِ پرنده اونجه بومی حیوون هسته، ونه نوم جه تاثیر بَییته. === [[پلاساس د سبرانیا]] === [[ملیلیه]] و [[سبته]] دِتا شهر هستنه که آفریقا دله درنه و با ات‌سری پچوک‌ته شهرون جه اتا مجموعه هستنه که [[مراکش]] و ایسپانیا وشون سَره اختلاف دارنه. این مناطق ره ایسپانیا کنترل دارنه و وشون ره اتی شه‌گردونی هدائه ولی وشونِ پارلمون ِاختیارات نسبت به شه‌گردون ِبخش‌ها، که کشور دله درنه، کم‌ته هسته و فقط شیوه‌ی اجرا هاکردن قانون ره بتونّه تغییر هادن و نتونّه شه قانون بی‌یلن. == منابع == {{Commons|Spain}} * فارسی ویکی‌پدیا {{پانویس}} {{اروپا کشورون}} {{اروپا اتحادیه}} {{ناتو}} [[رج:ایسپانیا| ]] [[رج:ایسپانیولی‌زوون کشورون]] [[رج:ناتو]] [[رج:ایبری]] [[رج:اروپا اتحادیه]] [[رج:اروپا کشورون]] [[رج:مشروطه سلطنت]] e73xp3hwjf9xy32edxdjtfbmzfth1qh 0 3657 392471 217856 2026-08-17T21:30:52Z InternetArchiveBot 25385 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392471 wikitext text/x-wiki {{coord|35|08|N|33|28|E|type:country|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام اصلی = | نام فارسی رسمی = قبرس ِجمبوری | نام عادی = قبرس | تصویر پرچم = Flag of Cyprus.svg|thumb|left|200px | تصویر نشان ملی =Coat of arms of Cyprus (old).svg| شعار ملی = | سرود ملی = اتا خونِش آزادی وسر| نقشه = EU-Cyprus.svg|thumb|200px | پایتخت = [[نیکوزیا]] |latd=35 |latm=08 |latNS=N |longd=33 |longm=28 |longEW=E| بزرگ‌ترین شهر = [[نیکوزیا]] | زبان رسمی = [[یونانی]] و [[ترکی]] | نوع حکومت = [[جمهوری]] | نوع حاکمان = رئیس جمهور| نام حاکمان = [[نیکوس آناستاسیادس]] |<ref>http://persian.euronews.com/2013/02/24/anastasiades-wins-decisive-victory-in-cyprus-presidential-vote-exit-polls/</ref> نحوه تشکیل = استقلال| موارد منجر به تشکیل = [[بریتانیا]] جه| تاریخ تشکیل = [[۱ اکتبر]] [[۱۹۶۰ (میلادی)|۱۹۶۰]] | مساحت = ۹٬۲۵۱ | رتبه مساحت = ۵۴ام | درصد آبها = ۲ | سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۸ (میلادی)|۲۰۰۷۸]] | جمعیت = ۸۰۱٬۶۲۲ | رتبه جمعیت = | تراکم جمعیت = ۸۵ | رتبه تراکم جمعیت = ۸۵ام | سال تولید ناخالص داخلی = | تولید ناخالص داخلی = | رتبه تولید ناخالص داخلی = | سرانه تولید ناخالص داخلی = | رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = | سال شاخص توسعه انسانی = | شاخص توسعه انسانی = | رتبه شاخص توسعه انسانی = | وضع شاخص توسعه انسانی = | واحد پول = [[یورو]] | کد واحد پول = EUR| منطقه زمانی = EET | منطقه زمانی تابستانی = DST | EET = +۲| EEST = +۳| کد بین‌المللی خودرو = | دامنه اینترنتی = [[.cy]]| پیش‌شماره تلفنی = ۳۵۷+ | }} '''قَبرِس''' اتا جزیره‌ای کشور هسته که [[مدیترانه]] دله دَره و ونه شرقی قِسمتون جه هسته. این کشور ِنیشتنگا (=پایتخت) [[نیکوزیا]] هسته. قبرس دله دِتا بخش [[شمالی قبرس]] (ترک‌هِنیشت) و [[زبان یونانی|یونانی‌هِنیشت]] وجود دارنه که هر دِتا دله [[ترکی]] و [[یونانی]] رسمی زوون هسته. یونانی‌ها [[ارتودوکس]] و [[ترک]]ون [[مسلمون]] هستنه. جزیره‌یِ جمعیت یک میلیون و صد هزار نفر هسته و جنوبی قبرس دله ۸۴۰ هزار نفر درنه. ۷۷ درصد مردمون یونانی و ۱۸ درصد ترک هستنه. قبرس ِجزیره، [[ساردنی]] و [[سیسیل]] په، مدیترانه‌یِ سومین گتِ جزیره هسته.<ref>[https://web.archive.org/web/20090616085756/http://www.ajans724.com/haberoku.aspx?id=29338 Akdeniz'de Gizli Petrol Savaşı]</ref> قبرس دله خله توریسم مردمون وسّه درآمد یانّه. این کشور [[اروپا اتحادیه]] دله عضو هسته و ۱ ژانویه ۲۰۰۸ [[یورو]] حوزه دله دَربموئه. == تاریخ == [[پرونده:Cyprus by Piri Reis.jpg|220px|بندانگشتی|راست|اتا تاریخی نقشه قبرس جه]] این جزیره اتی استراتژی منطقه دله کَته و همینسه تاریخ دله خله کشورون من‌جمله [[هیتی]]ون، آشوریون، مصریون، [[ایران]]یون، یونانیون، رومیون، [[بیزانس]]یون، [[عثمانی]]ون و عربون وه ره فتح هاکردنه. استعمارکَری گادِر [[بریتانیا]] این جزیره ره بَییته اما [[جهونی جنگ دوم]] دله ونه اقتصاد و نفوذ کم بیّه و مجبور بَیی‌یه که شه نیروئون ره قبرس دله جه بریم بَکشه. این گادِر سه‌تا دولِت که [[انگلیس]]، [[یونان]] و [[ترکیه]] بینه، دِ تا قبرسی رهبر جه روز ۱۱ فوریه ۱۹۵۹ اتا پیمون دَوِستنه که قدرت ونه نسبت ۷ به ۳ جه یونانی‌تبارون و ترک‌تبارون میون تقسیم بَواشه. قبرس سال ۱۹۶۰ میلادی (مازرونی ۱۴۷۲ سال) شه استقلال ره [[بریتانیا]] جه اعلام هاکرده و بریتانیا، یونان و ترکیه ونه حاکمیت حق ره تضمین هاکردنه. دسامبر سال ۱۹۶۳، ترکون و یونانی‌تبارون اختلاف پیدا هاکردنه که چتی ونه پیمون ره اجرا هاکِنِن. این قضیه سَره یونانیون [[کانلی نوئل]] ''(= خونی کریسمس)'' ره پیش بیاردنه و ترک‌تبارون ره دولت دله اخراج هاکردنه و مسلحونه اقدامات ره پیش بَییتنه.<ref>{{Harvnb|Papadakis|۲۰۰۵|loc=۸۲}}</ref> این کارها په، ترکون مجبور بَیینه جزیره جه فِرار هاکِنِن و حدود ۲۵ هزار نفر ترک جزیره جه آواره بَیینه.<ref name="Kliot 2007"/> درگیریون شروع بَیینه که ۱۱ سال دمباله پیدا هاکرده.<ref>{{Harvnb|Demirtaş-Coşkun|۲۰۱۰|loc=۳۹}}</ref> و [[متحد ملل سازمان]] سال ۱۹۶۴ صلح ِپاسبون ِنیرو ره بَرِسنی‌یه جزیره دله.<ref name="Kliot 2007">Kliot ۲۰۰۷, ۵۹.</ref> سال ۱۹۷۴ [[ماکاریوس سوم]]، قبرس ِرئیس جمهور، اتا کودتا، که یونان ِنظامیون ونه سَره نقش داشتنه، دله عزل بیّه و ترکیه حمله هاکرده و ترکی‌هنیشت مناطق که شمالی قسمتون ره شامل بی‌یه ره، شه ارتش جه بَییته.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/worldnews/story/2008/09/080903_shr-cyprus-talks.shtml خوشبینی زیاد نسبت به موفقیت مذاکرات قبرس]</ref> این کار ِپه اتی بحران پیش بمو و [[شمالی قبرس ترک جمهوری]] اعلام استقلال هاکرده ولی فقط ترکیه وه ره برسمیت بشناسی‌یه. == تقسیمات == قبرس دله شیش‌تا استان دارنه. این استان‌ها نوم [[فاماگوستا (ناحیه)|فاماگوستا]]، [[کیرنیا (ناحیه)|کیرنیا]]، [[لارناکا (ناحیه)|لارناکا]]، [[لیماسول (ناحیه)|لیماسول]]، [[نیکوزیا (ناحیه)|نیکوزیا]]، و [[پافوس (ناحیه)|پافوس]] هسته.<ref>{{cite web|url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |title=EUROPA – The EU at a glance – Maps – Cyprus |work=Europa (web portal) |accessdate=27 March 2009}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نقشه !! استان‌ها!! [[یونانی]] نوم!! [[ترکی]] نوم </tr> | rowspan=6 | <imagemap> File:Cyprus districts not named.svg|370px| poly 173 585 62 531 59 484 24 449 20 396 11 339 68 374 118 321 131 301 172 336 162 361 185 392 183 438 198 451 208 458 220 443 242 462 198 512 212 520 174 556 174 585 [[پافوس]] poly 141 304 170 337 161 362 187 397 185 439 205 454 219 443 234 452 239 422 252 421 303 432 318 423 336 426 353 445 379 453 395 458 417 440 455 448 485 428 509 432 520 411 561 411 561 380 564 340 594 345 601 331 577 319 589 296 581 249 539 249 510 270 410 264 306 254 286 306 260 323 206 301 177 291 [[نیکوزیا]] poly 174 584 175 561 204 537 211 520 199 511 241 464 234 454 238 426 246 420 278 433 295 433 315 422 333 425 340 438 352 440 363 460 377 454 391 460 394 476 427 483 453 510 454 536 457 551 400 556 344 582 314 597 313 583 323 588 329 586 330 573 313 572 304 579 288 580 266 561 254 560 237 576 226 571 223 584 204 594 [[لیماسول]] poly 393 472 414 445 428 451 441 449 453 457 473 445 478 435 482 431 490 438 514 436 524 429 519 414 534 421 549 412 561 419 569 395 555 367 565 343 592 349 604 338 622 337 629 364 654 391 649 410 622 436 604 497 475 553 457 551 457 517 431 481 [[لارناکا]] poly 299 179 307 250 483 270 532 261 534 252 583 245 637 215 627 205 517 218 386 203 334 199 [[کیرنیا]] poly 582 239 589 300 577 323 621 337 632 365 680 373 693 369 736 410 781 406 817 419 780 362 740 266 765 224 809 213 846 169 917 133 964 91 972 72 1034 43 1042 15 919 76 716 173 684 170 630 201 634 209 [[فاماگوستا|آیاناپا ِاستان (فاماگوستا)]] poly 224 587 225 572 237 578 261 560 287 579 319 576 328 578 317 588 338 595 351 638 308 636 282 585 [[آکروتیری و دکلیا|آکروتیری]] poly 649 410 654 395 638 371 652 358 656 378 667 368 690 373 737 418 723 428 681 409 [[آکروتیری و دکلیا|دکلیا]] </imagemap> | [[فاماگوستا]] || {{چپ‌چین}}Αμμόχωστος (Ammochostos){{پایان چپ‌چین}} || {{چپ‌چین}}Gazimağusa/Mağusa{{پایان چپ‌چین}}</tr> | [[کیرنیا]] || {{چپ‌چین}}Κερύvεια (Keryneia){{پایان چپ‌چین}} || {{چپ‌چین}}Girne{{پایان چپ‌چین}}</tr> | [[لارناکا]] || {{چپ‌چین}}Λάρνακα (Larnaka){{پایان چپ‌چین}} || {{چپ‌چین}}Larnaka/İskele{{پایان چپ‌چین}}</tr> | [[لیماسول]] || {{چپ‌چین}}Λεμεσός (Lemesos){{پایان چپ‌چین}} || {{چپ‌چین}}Limasol/Leymosun{{پایان چپ‌چین}}</tr> | [[نیکوزیا]] || {{چپ‌چین}}Λευκωσία (Lefkosia){{پایان چپ‌چین}} || {{چپ‌چین}}Lefkoşa{{پایان چپ‌چین}}</tr> | [[پافوس]] || {{چپ‌چین}}Πάφος (Pafos){{چپ‌چین}} || {{چپ‌چین}}Baf/Gazibaf{{پایان چپ‌چین}}</tr> |} == مردمون == قبرس دله ۸۰٪ یونانی‌تبار، ۱۸٪ ترک‌تبار و ۲٪ دیگه مسیحیون (مارونی، لاتینی کاتولیک و ارمنی) جه هستنه.<ref>{{cite book |last1=Boyle|first1=Kevin|last2=Sheen|first2=Juliet|year=1997|title=Freedom of Religion and Belief: A World Report|url=https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4|place=|publisher=Routledge|page=[https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4/page/288 288]|isbn=0-415-15978-4}}</ref><ref>{{cite book |last=Salih|first=Halil Ibrahim|year=2004|title=Cyprus: Ethnic Political Counterpoints|url=https://archive.org/details/cyprusethnicpoli0000sali|place=|publisher=University Press of America|page=[https://archive.org/details/cyprusethnicpoli0000sali/page/121 121]|isbn=0-415-15978-4}}</ref><ref>{{cite book |last=Karoulla-Vrikki|first=Dimitra|year=2009|chapter=Greek in Cyprus: Identity Oscillations and Language Planning |title=Standard languages and language standards: Greek, past and present|editor1-last=Georgakopoulou|editor1-first=Alexandra|editor2-last=Silk|editor2-first=M.S. (eds)|place=|publisher=Ashgate Publishing|page=188|isbn=0-7546-6437-6}}</ref><ref>{{cite book |last=Hadjipavlou|first=Maria|year=2002|chapter=Cyprus: A Partnership Between Conflict Resolution and Peace Education |title=Peace Education: The Concept, Principles, and Practices Around the World|url=https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse|editor1-last=Salomon|editor1-first=Gavriel|editor2-last=Nevo|editor2-first= Baruch (eds)|place=|publisher=Routledge|page=[https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse/page/195 195]|isbn=0-8058-4193-8}}</ref> == پانویس == {{پانویس|۲}} == منابع == {{تلمبار-رج|Cyprus}} * [https://web.archive.org/web/20140112082705/http://cyprus-conflict.net/ Cyprus-Conflict.net] An independent and comprehensive website dedicated to the Cyprus conflict, containing a detailed narrative as well as documents, reports and eye-witness accounts. * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cytoc.html#cy0024 Library of Congress Cyprus Country Study] Detailed information on Cyprus, covering the various phases of the Cyprus conflict. * {{citation |last1=Bryant|first1=Rebecca|last2=Papadakis|first2=Yiannis|year=2012|title=Cyprus and the Politics of Memory: History, Community and Conflict|place=|publisher=I.B.Tauris|isbn=1780761074}} * {{citation |last=Broome|first=Benjamin J.|year=2004|chapter=Building a Shared Future across the Divide: Identity and Conflict in Cyprus|title=Communicating Ethnic and Cultural Identity|editor1-last=Fong|editor1-first=Mary|editor2-last=Chuang|editor2-first=Rueyling (eds.)|place=|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=074251739X}} * [https://web.archive.org/web/20140408133542/http://zafersen.com/kibris_meselesi21.htm Tarih Araştırmaları: 1964 Olayları] * Wikipedia contributors, «Cyprus,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cyprus&oldid=491209087 (accessed May 8, 2012). {{اروپا کشورون}} {{اروپا اتحادیه}} {{مشترک‌المنافع کشورون}} {{خاورمیونه}} {{آسیا کشورون}} [[رج:قبرس| ]] [[رج:آسیایی کشورون]] [[رج:اروپا کشورون]] [[رج:جزیره ئون]] [[رج:مدیترانه]] [[رج:اروپا اتحادیه]] [[رج:مشترک‌المنافع کشورون]] [[رج:خاورمیونه]] [[رج:بریتانیا قدیمی مستعمرات]] [[رج:تقسیم‌بیی مناطق]] 1v1dqitfezy5inrh1qtblxc2qiqyv7p 0 3817 392466 191955 2026-08-17T21:26:58Z InternetArchiveBot 25385 Add 13 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392466 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country|common_name=دَوْلَتِ عَلِیّهٔ عُثمَانِیّه|native_name=دَوْلَتِ عَلِیّهٔ عُثمَانِیّه|conventional_long_name=|image_coat=Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg|image_flag=Ottoman flag.svg|flag_type_article=عثمانی بیرق|flag_type=بیرق <small>(طراحی بئی‌یه ۱۸۴۴ گادر)</small>|symbol_type_article=نشان عثمانی|symbol_type=نشان<small>(طراحی بئی‌یه ۱۸۸۲ گادر)</small>|image_map=OttomanEmpireMain.png|image_map_caption=عثمانی، شانزدهم قرن دله|image_map2=|image_map2_caption=|national_motto=دولت ابد مدت|capital=[[سوگوت]] <small>(۱۲۹۹ – ۱۳۲۶)</small>{{سخ}}[[بورسا]] <small>([[۱۳۲۶ (میلادی)|۱۳۲۶]] – [[۱۳۶۵ (میلادی)|۱۳۶۵]])</small>{{سخ}}[[ادرنه]] <small>([[۱۳۶۵ (میلادی)|۱۳۶۵]] – [[۱۴۵۳ (میلادی)|۱۴۵۳]])</small>{{سخ}}[[استانبول]] <small>([[۱۴۵۳ (میلادی)|۱۴۵۳]] – [[۱۹۲۲ (میلادی)|۱۹۲۲]])</small>|common_languages={{plainlist| * [[عثمانی تورکی]] <small>(رسمی زوون) * [[فارسی]] <small>(علمی و ادبی و دیپلماسی زوون)</small><ref>Titley, Norah M. (1983). Persian Miniature Painting and its Influence on the Art of Turkey and India. Austin, USA: University of Texas.</ref><ref>[https://books.google.nl/books?id=6gsm72h9u_IC&pg=PA409&dq=ottoman+empire+official+language+persian+language&hl=nl&sa=X&ved=0CDcQ6AEwA2oVChMIroKRg_2RxgIVxhgsCh3c4gNw#v=onepage&q=ottoman%20empire%20official%20language%20persian%20language&f=false The Ashgate Research Companion to Border Studies - Google Books]</ref> *و خله سایر}}|religion={{plainlist| * [[اهل سنت]] *[[حنفی]] * [[ماتریدی]]}}|government_type={{plainlist| * مطلقه سلطنت * <small>(۱۲۹۹–۱۸۷۶)</small> * <small>(۱۸۷۸–۱۸۸۰)</small> * <small>(۱۹۲۰–۱۹۲۲)</small> * [[مشروطه سلطنت]] * <small>(۱۸۷۶–۱۸۷۸)</small> * <small>(۱۹۰۸–۱۹۲۰)</small>}}|title_leader=سلطان|leader1= ابّل عثمان <small>(ابّل)</small>|year_leader1=۱۲۹۹–۱۳۲۳|leader2= شیشوم محمد <small>(آخر)</small>|year_leader2=۱۹۱۸–۱۹۲۲|title_representative=[[خلیفه]]|year_representative1=۱۵۱۷–۱۵۲۰|representative1= ابّل سلیم <small>(نخستین)</small>|year_representative2=۱۹۲۲–۱۹۲۴|title_deputy=اعظم وزیر|deputy1=[[علاء الدین پاشا]] <small>(نخستین)</small>|year_deputy1=۱۳۲۰–۱۳۳۱|deputy2=احمد توفیق پاشا <small>(آخرین)</small>|year_deputy2=۱۹۲۰–۱۹۲۲|legislature=عمومی مجلس|house1=اعیان مجلس|house2=مبعوثان مجلس|event_start= عثمانی دولت تأسیس|year_start=۱۲۹۹|date_start=|event_end=تورکیه جمهوری تأسیس|year_end=۱۹۲۳|date_end=۲۹ اکتبر|event1=فترت زمان|date_event1=۱۴۰۲–۱۴۱۴|event2=گت بئی‌ین|date_event2=۱۴۵۳|event3=مشروطه ابّلین گادر|date_event3=۱۸۷۶–۱۸۷۸|event4=مشروطه دویمین گادر|date_event4=۱۹۰۸–۱۹۲۰|event5=کودتای ۱۹۱۳|date_event5=۲۳ جانویه ۱۹۱۳|event6=عثمانی سلطنت رقدبوردن|date_event6=۱ نوامبر ۱۹۲۲|event_post=پایان خلافت عثمانی|date_post=۳ مارس ۱۹۲۴|stat_year1=۶٬۵۰۰٬۰۰۰|ref_area1=|ref_pop1=<ref>{{Cite web|url=http://www.paolomalanima.it/default_file/Papers/MEDIEVAL_GROWTH.pdf|title=Energy and Population in Europe: The Medieval Growth (10th–14th Centuries)|access-date=30 آوریل 2019|archive-date=4 نوامبر 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104205122/http://www.paolomalanima.it/default_file/Papers/MEDIEVAL_GROWTH.pdf}}</ref>|stat_pop1=۱۴۵۱|stat_year2=۱۱٬۶۹۲٬۴۸۰|stat_pop2=۱۵۲۰|ref_area2=|ref_pop2=|stat_year3=۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰|stat_pop3=۱۶۸۳|ref_area3=<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title = East-West Orientation of Historical Empires |journal = Journal of World-systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|accessdate=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=498|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|authorlink=Rein Taagepera|jstor=2600793}}</ref>|ref_pop3=|stat_year4=۳۵٬۳۵۰٬۰۰۰|stat_pop4=۱۸۵۶|ref_area4=|ref_pop4=|stat_year5=۲۴٬۰۰۰٬۰۰۰|stat_pop5=۱۹۱۲|ref_pop5=<ref name="Erickson2003">{{cite book |last=Erickson |first=Edward J. |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |url=https://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97888-4 |page=59}}</ref>|currency=عثمانی لیره|demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=|representative2=دوییم عبدالمجید <small>(واپسین)</small>|type_house1=منتصبان|type_house2=هوجی‌بئییون (منتخبون)|s1=ترکیه|flag_s1=Flag of Turkey.svg|s2=یونان پادشائی|flag_s2=State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|s3=مصر سلطنت|flag_s3=Flag of Egypt (1882-1922).svg|s4=اتریش-مجارستان|flag_s4=Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg|s5=صربستان پادشائی|flag_s5=Civil Flag of Serbia.svg|s6=آلبانی امارت|flag_s6=Flag of Albania (1914–1920).svg|s7=رومانی پادشائی|flag_s7=Flag of Romania.svg|s8=بلغارستان پادشائی|flag_s8=Flag of Bulgaria.svg|s9=بریطانیای قبرس|flag_s9=Flag of the United Kingdom.svg|s10=عراق بریطانیای قیمومیت بن|flag_s10=Flag of Iraq (1924–1959).svg|s11=بریطانیای قیمومیت فلسطین سر|flag_s11=Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg|s12=فرانسه الجزایر|flag_s12=Flag of France.svg|s13=حجاز پادشائی|s14=فرانسه قیمومیت سوریه و لبنان سر|s15=ایطالیا لیبی|flag_s13=Flag of Hejaz 1920.svg|flag_s14=Flag of France.svg|flag_s15=Flag of Italy (1861–1946).svg|p1=روم سلجوقیون|flag_p1=Flag of Sultanate of Rum.svg|p2=بیزانس|flag_p2=Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg|p3=امپراتوری ترابوزان|flag_p3=Banner of the Empire of Trebizond.svg|p4=موریا امیرنیش|flag_p4=Flag of PalaeologusEmperor.svg|p5=امارت اپیروس|flag_p5=Byzantium1204.png|p6=آناطولیایی بیگ‌نیشون|flag_p6=Emblem of Turkey.svg|p7=دومین بلغارستان امپراطوری|flag_p7=Flag of the Second Bulgarian Empire.svg|p8=صربستان استبداد|flag_p8=|p9=مملوک سلطنت (مصر)|flag_p9=Mameluke Flag.svg|p10=مجارستان پادشائی|p11=اسپانیا امپراتوری|flag_p10=Flag of Hungary (1915-1918; angels; 3-2 aspect ratio).svg|flag_p11=Flag of Cross of Burgundy.svg|p12=آق قویونلو|flag_p12=Flag of Ak Koyunlu.svg|s16=حجاز پادشائی|flag_s16=Flag of Hejaz 1920.svg}}'''عثمانی دولت'''، یا '''عثمانی امپراطوری'''، که ویشته '''عثمانی''' نون جه اشناسی وانه، ([[عثمانی ترکی]] جه: ''دَوْلَتِ عَلِیّهٔ عُثمَانِیّه'') که مسلمین، هندیان و چینیون گوتنه وه ره: '''روم'''، ات مسلمان امپراطوری بی‌یه که چن قرن گت ناحیه‌ئون اروپا‌ِ جنوب شرق، آسیا‌ِ غرب، و آفریقا شمال، ره کنترل کارده. [[غز]] قبایل رئیس، ینن [[ابل عثمان|ابّل عثمان]]، میلادی سیزدهوم قرن‌ِ اواخر، [[سوگوت]] دله تأسیس هاکارده وه ره.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire|عنوان=دانشنامه بریتانیکا|ص=Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia .... The term Ottoman is a dynastic appellation derived from Osman I (Arabic: ʿUthmān), the nomadic Turkmen chief who founded both the dynasty and the empire about 1300.}}</ref><ref>{{پک|Finkel|2006|ک=Osman’s Dream|ص=2}}</ref> ۱۳۵۴ سنه، بالکان ره بئیته و بورده اروپا دله؛ اینتی عثمانی اتتا بین‌القاره‌ای قدرت بیّه. تا ۱۴۵۳ سنه، عثمانیون بئیتنه کل [[امپراتوری روم شرقی]] قلمرو ره و قسطنطنیه فتح توسط [[محمد فاتح]] په، هاکاردنه شه نیشتنگا این شهر ره.<ref name="Quataert20052">{{cite book|last=Quataert|first=Donald|title=The Ottoman Empire, 1700–1922|url=https://books.google.com/books?id=OX3lsOrXJGcC|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-83910-5|page=4|edition=2|date=2005}}</ref> هیفدهوم و شانزدهم قرن دله، عثمانی شه گستره‌ی اوج دله، [[سلطان سلیمان قانونی]] گادر،<ref>{{cite EB1911|wstitle=Turkey|volume=27|page=448}}</ref> ات چندفرهنگی و چن‌زوونی دولت بی‌یه که اروپا جنوب‌شرق، قسمتونی مرکزی اروپا و غربی آسیا جه و قسمتونی شرقی اروپا و قفقاز و اعظم قسمتون اروپای شمالی و آفریقا شاخ جه ره کنترل کارده.<ref>{{cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3|title=Ottoman Empire|publisher=Oxford Islamic Studies Online|date=6 May 2008|accessdate=26 August 2010}}</ref> هیفدهوم قرن شروع بئی‌ین گادر، این دولت ۳۲ ولایت و ات‌خله دست‌نشانده دولت داشته که این دست‌نشانده‌ئون، بعدته یا عثمانی‌ِ ولایت بَینه یا شه‌مختار. نظربه وشون نیشتنگای موقعیت، یعنن [[قسطنطنیه]]، عثمانی بمدّت شیش قرن ات پل شرق و غرب میون تبدیل بئی‌بی‌یه. قدیم گوتنه که ابل سلیمان بمردن په، عثمانی زوال وری بورده، ولی معاصر مورخون<ref name="decline2">{{cite book|last=Hathaway|first=Jane|title=The Arab Lands under Ottoman Rule, 1516–1800|url=https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath|publisher=Pearson Education Ltd.|year=2008|isbn=978-0-582-41899-8|page=8|quote=historians of the Ottoman Empire have rejected the narrative of decline in favor of one of crisis and adaptation}} * {{cite book|last=Tezcan|first=Baki|title=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period|publisher=Cambridge University Press|date=2010|page=9|isbn=978-1-107-41144-9|quote=Ottomanist historians have produced several works in the last decades, revising the traditional understanding of this period from various angles, some of which were not even considered as topics of historical inquiry in the mid-twentieth century. Thanks to these works, the conventional narrative of Ottoman history – that in the late sixteenth century the Ottoman Empire entered a prolonged period of decline marked by steadily increasing military decay and institutional corruption – has been discarded.}} * {{Cite book|editor=Christine Woodhead|title=The Ottoman World|chapter=Introduction|last=Woodhead|first=Christine|isbn=978-0-415-44492-7|date=2011|page=5|quote=Ottomanist historians have largely jettisoned the notion of a post-1600 ‘decline’}}</ref> گوننه عثمانی، هیفدهوم و هیجدهوم قرن گادر، نیروی نظامی و قوی اقتصاد داشتن همرا، کماکان اتتا دنیه گت قدرتون جه بی‌یه.<ref>{{Cite book|last=Ágoston|first=Gábor|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|editor2=Bruce Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/agoston-and-masters-enc-of-ott-empire|chapter=Introduction|date=2009|page=xxxii}} * {{cite book|last=Faroqhi|first=Suraiya|editor-last=İnalcık|editor-first=Halil|editor2=Donald Quataert|title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914|volume=2|publisher=Cambridge University Press|date=1994|page=553|chapter=Crisis and Change, 1590–1699|isbn=978-0-521-57456-3|quote=In the past fifty years, scholars have frequently tended to view this decreasing participation of the sultan in political life as evidence for “Ottoman decadence,” which supposedly began at some time during the second half of the sixteenth century. But recently, more note has been taken of the fact that the Ottoman Empire was still a formidable military and political power throughout the seventeenth century, and that noticeable though limited economic recovery followed the crisis of the years around 1600; after the crisis of the 1683–99 war, there followed a longer and more decisive economic upswing. Major evidence of decline was not visible before the second half of the eighteenth century.}}</ref> اما بیست‌وهشت‌ساله جنگون گادر، یعنن ۱۷۴۰ جه تا ۱۷۶۸، عثمانی نظامی قشون سایر ممالک‌ِ قشونون، روسیه و هابسبورگ واری، عقب دکته.<ref name="AksanOW2">{{cite book|last=Aksan|first=Virginia|title=Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged|publisher=Pearson Education Ltd.|date=2007|pages=130–35|isbn=978-0-582-30807-7}}</ref> همین مسئله باعث بیّه هیجدهوم قرن اواخر و نوزدهم قرن اوایل دله، ات‌خله شکست بخاردنه. نوزدهوم قرن دله عثمانی همینتی شکست خارده و شکست بخاردن ره ادامه دائه، اما عثمانی دولت شه‌خد ره مدرن هاکارده و قدیم جه قوی‌ته بیّه، اما ائی این مسئله وشون شکستن جه جلوگیری نکارده و ات‌خله وشون سامونون یا ولایات جه، شه وسه جدید مملکت بَینه.<ref>{{cite book|last=Quataert|first=Donald|editor-last=İnalcık|editor-first=Halil|editor2=Donald Quataert|title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914|volume=2|publisher=Cambridge University Press|date=1994|page=762|chapter=The Age of Reforms, 1812–1914|isbn=978-0-521-57456-3}}</ref> عثمانی [[جهونی جنگ اول]] دله با [[آلمان امپراتوری]] جه متحد بیه،<ref>{{cite book|last=Findley|first=Carter Vaughn|title=Turkey, Islam, Nationalism and Modernity: A History, 1789–2007|url=https://archive.org/details/turkeyislamnatio00phdc|place=New Haven|publisher=Yale University Press|date=2010|isbn=978-0-300-15260-9|page=[https://archive.org/details/turkeyislamnatio00phdc/page/n112 200]}}</ref> تا اینتی شه خد ره تیناری جه نجات هاده. ولی خله بد شکست بخردنه عثمانی [[جهونی جنگ اول]] گادر، خله دله‌‌ای مشکلات داشته مثلاً اعراب، [[عربستان لورنس]] رهبری جه، دایماً شورش و قیام کاردنه. عثمانی همین جنگ گادر، خله اقلیتون ارمنیان و [[کارد]]ون و آشوریون ره بکوشته، اون‌دیم تورک‌زوونون گت‌ترین قومیت ترکیه دله بَینه و راه ترکیه جمهوری وسه باز بیّه.<ref>{{•}} {{Cite book|first=Donald|last=Quataert|year=2005|title=The Ottoman Empire, 1700–1922|url=https://archive.org/details/ottomanempire00quat|publisher=Cambridge University Press (Kindle edition)|page=[https://archive.org/details/ottomanempire00quat/page/n208 186]}}{{•}} {{cite journal|last1=Schaller|first1=Dominik J|last2=Zimmerer|first2=Jürgen|year=2008|title=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction|url=|journal=Journal of Genocide Research|volume=10|issue=1|pages=7–14|doi=10.1080/14623520801950820}}</ref> عثمانی‌ی شکست بخردن جهونی جنگ اول دله په، عثمانی رقد بورده و ونه سامونون اتا عهدنامه همرا [[فرانسه]] و [[بریطانیا]] میون تقسیم بیّه. آناطولی ترک‌زوونون دربرابر متحدین اشغال قیام هاکاردنه در [[جنگ استقلال ترکیه|ترکیه ایستقلال جنگ]] دله، تأسیس هاکاردنه ترکیه جمهوری ره و في‌النهاية، عثمانی امپراطوری، سرآخر رقد بورده.<ref>{{Cite book|last=Howard|first=Douglas A.|title=A History of the Ottoman Empire|publisher=Cambridge University Press|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=e57eDQAAQBAJ&pg=PA318|page=318|isbn=978-1-108-10747-1}}</ref> == نوم == عثمانی نوم، ونه مؤسس جه بئیت‌بئی‌بیّه. وه [[ابل عثمان]] هسته که اتّا ترکمان، (یعنن مسلمان‌ِ ترکون) قبیله رئیس بی‌یه.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire|عنوان=دانشنامه بریتانیکا|ص=Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia … The term Ottoman is a dynastic appellation derived from Osman I (Arabic: ʿUthmān), the nomadic Turkmen chief who founded both the dynasty and the empire about 1300.}}</ref> این نوم (''Osman'') اتّا ترکی تلفظ، Uthmān عربی نوم جه هسته. امپراطوری رسمی نوم وشون زوون دله، «دولت علیه عثمانیه» بی‌یه.<ref name="twareekh.com">{{cite web|url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg|title=Ottoman banknote with Arabic script|accessdate=26 August 2010}}</ref> ابل فقط عثمان‌ِ قبیله ره گوتنه عثمانی. بعدته، وشون نظامی طبقه ره گوتنه عثمانی. عثمانی دوره دله، کلمه ترک توهین‌آمیز بی‌یه و وشون این کلمه ره شه وسه کار نزونه. عثمانیآ ترکون ره گوتنه «اتراک بی‌ادراک» یعنن «ترک‌ها، مردمی که وشون ره هچچی هالی نوانه»خطاب کاردنه و شه ره ترکآ جه یکی نکاردنه.<ref>{{Cite book|last=Ágoston|first=Gábor|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|editor2=Bruce Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/agoston-and-masters-enc-of-ott-empire|chapter=Introduction|date=2009|page=xxvi}} * {{Cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|edition=2|publisher=Palgrave Macmillan|place=New York|date=2009|page=3|quote=By the seventeenth century, literate circles in Istanbul would not call themselves Turks, and often, in phrases such as 'senseless Turks', used the word as a term of abuse.}}</ref> عثمانی تحصیل‌هاکارد مردمون، شه خد ره گوتنه «رومی». سایر جاآ هم، ایران واری، وشون ره گوتنه ''رومی''.<ref>{{cite journal|last=Kafadar|first=Cemal|date=2007|title=A Rome of One's Own: Cultural Geography and Identity in the Lands of Rum|journal=Muqarnas|volume=24|page=11}}</ref> هیفدهوم قرن اواخر جه، یونانیون ره گوتنه «رومی» و این اسم فقط وشون وسه کار بزه بئی‌بی‌یه.<ref>{{Cite book|last=Greene|first=Molly|title=The Edinburgh History of the Greeks, 1453 to 1768|date=2015|page=51}}</ref> اروپا‌ِ غرب دله، این حکومت «امپراتوری ترک» نوم داشته و همین باعث بیّه تا وشون بعدته «ترکیه» نوم بئیرن. اما، معاصر مورخون این نوم ره کار نزنّه چون عثمانی دله چندین قوم و مذهب دئی‌یه.<ref name=":02">{{cite book|last=Soucek|first=Svat|title=Ottoman Maritime Wars, 1416–1700|publisher=The Isis Press|place=Istanbul|date=2015|isbn=978-975-428-554-3|page=8|quote=The scholarly community specializing in Ottoman studies has of late virtually banned the use of "Turkey", "Turks", and "Turkish" from acceptable vocabulary, declaring "Ottoman" and its expanded use mandatory and permitting its "Turkish" rival only in linguistic and philological contexts.}}</ref> [[فارسی ادبیات|فارسی ادب]] دله هم «روم» و «عثمانی» جه هارشانینه این امپراطوری ره. == تاریخ == === پا بئیتن === {{See also|عثمانی سلاله}} [[پرونده:Battle_of_Nicopolis.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battle_of_Nicopolis.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|نیکوپولیس کالیجار]] [[روم سلجوقیون]] سقوط په، آناطولی به ات‌خله بیگ‌نیش تقسیم بیّه. اتا این بیگ‌نیشون رئیس که [[بیزانس]] پلی بی‌یه، ونه نوم بی‌یه عثمان. [[ابل عثمان]] دوران اتفاقات جه خاص چی ندومبی؛ ولی "عثمانی" نوم، این مردی نوم جه بئیت‌بئی‌بیّه.<ref>{{Cite book|last=Kermeli|first=Eugenia|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|editor2=Bruce Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaotto00agos|chapter=Osman I|date=2009|page=[https://archive.org/details/encyclopediaotto00agos/page/n482 444]}}</ref> عثمان قبیله و تازه‌مسلمون‌بئی [[بیزانس]]یون، تشکیل دانه ونه قشون ره.<ref>{{Cite book|last=Lowry|first=Heath|title=The Nature of the Early Ottoman State|url=https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr|publisher=SUNY Press|date=2003|page=[https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr/page/59 59]}} * {{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/127 127]}}</ref> وه ابل بئیته چن بیزانس شهر ره. این اتفاق یحتمل اتفاق دکته چهاردهم میلادی قرن. اما ندومبی عثمان چتی بئیته سایر بیگ‌نیشون ره. ولی بعضیآ گوننه عثمان به بهانه مبارزه کفار جه، نیرو جمع هاکارده. اما تاریخدونون این تئوری ره دا نئیرننه (=قبول ندارننه)؛ ولی هچ تئوری دگه‌ای دی دنیه که اما ره بائیره که عثمانی که اتا بیگ‌نیش ویشته نیّه، چتی اتا امپراتوری بیّه که ونه سامون سه قاره دله دئیه.<ref>{{پک|Finkel|2006|ک=Osman’s Dream|ص=5 , 10}} * {{Cite book|editor=Kate Fleet|title=The Cambridge History of Turkey|volume=1, Byzantium to Turkey, 1071–1453|date=2009|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge|last=Lindner|first=Rudi Paul|page=104|chapter=Anatolia, 1300–1451}}</ref> ات قرن عثمان‌ِ بمردن په، ونه وچون هنتا دئینه بالکان و [[آناتولی]] ره فتح کاردنه. ونه ریکا، [[ابل اورخان|اورخان سلطون]]، ۱۳۲۶ دله [[بورسا]] ره بئیته و اون ره شه نیشتنگا هاکارده. وشون [[تسالونیکی]]‌ِ شهر که اونگادر خله مهم بیه و [[ونیز جمهوری]] دس دئیه، ره ۱۳۸۷ (میلادی) دله بئیتنه و ۱۳۸۹ سال دله، [[کوزوو کالیجار]] دله، صربون ره شکست هدانه که این پیروجی جه، وشون راه به اروپا واز بیّه.<ref>{{cite book|author=Robert Elsie|title=Historical Dictionary of Kosova|url=https://books.google.com/books?id=Fnbw1wsacSAC&pg=PA95|year=2004|publisher=Scarecrow Press|pages=95–96|isbn=978-0-8108-5309-6}}</ref> [[نبرد نیکوپولیس]] در سال ۱۳۹۶ آخرین [[جنگ‌های صلیبی|جنگ صلیبی]] بزرگی بود که در قرون وسطی به وقوع پیوست؛ هرچند با موفقیت به پایان نرسید.<ref>{{cite book|author=David Nicolle|title=Nicopolis 1396: The Last Crusade|url=https://books.google.com/books?id=_hUst0z-oEQC|year=1999|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-85532-918-8}}</ref> با ورود عثمانی به بالکان، فتح [[قسطنطنیه]] به بزرگ‌ترین هدف آنان تبدیل شد. آن‌ها تقریباً همه مناطقی که سابقاً در اطراف قسطنطنیه تحت کنترل روم شرقی بود، را فتح کرده بودند، اما به دلیل موقعیت استراتژیک شهر و دفاع رومی‌ها از [[تنگه بسفر|تنگه بوسفور]]، فتح پایتخت بیزانس بسیار سخت بود. با این حال، [[تیمور لنگ]] در سال ۱۴۰۲ در نقش فرشته نجات رومی‌ها ظاهر شد. تیمور به مرزهای شرقی قلمروی عثمانی حمله‌ور شد و با پیروزی قاطعانه‌ای که در [[نبرد آنکارا|نبرد آنقره]] (آنکارا) به دست آورد و حتی سلطان [[بایزید یکم]] را نیز اسیر کرد، برای مدتی قسطنطنیه را از خطر نیروهای غازی (مبارزان راه اسلام) نجات داد. این شکست سنگین در آنقره، باعث آغاز جنگ داخلی در میان شاهزادگان عثمانی در میان سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۱۳ شد که به [[دوره فترت عثمانی|دوره فترت]] معروف است. در پایان جنگ داخلی، محمد یکم به پیروزی رسید و به عنوان پادشاه جدید تاج‌گذاری کرد.<ref>{{cite book|author1=Gábor Ágoston|author2=Bruce Alan Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA363|year=2009|publisher=Infobase Publishing|page=363|isbn=978-1-4381-1025-7}}</ref> جنگ داخلی منجر به از دست دادن مناطقی در بالکان شده بود. با این حال سلطان مراد دوم در میان سال‌های ۱۴۳۰ تا ۱۴۵۰ آن مناطق را - شامل مقدونیه، کوزوو و تسالونیکی - پس گرفت. مراد همچنین در سال ۱۴۴۴ در [[جنگ صلیبی وارنا]] نیروهای مجار، لهستانی و والاکیایی به رهبری [[یانوش هونیادی]] را شکست داد. گرچه آلبانیایی‌ها پس از این جنگ همچنان به مقاومت ادامه می‌دادند. چهار سال بعد، هونیادی ارتش دیگری از نیروهای مجار و والاکیایی گرد آورد و به عثمانیان حمله کرد، اما در نبرد دوم کوزوو در سال ۱۴۴۸ شکست خورد.<ref>{{cite book|author1=Mesut Uyar|author2=Edward J. Erickson|title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk|url=https://books.google.com/books?id=JgfNBKHG7S8C&pg=PA29|year=2009|publisher=ABC-CLIO|page=29|isbn=978-0-275-98876-0}}</ref> === دوره گسترش === [[پرونده:Zonaro_GatesofConst.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zonaro_GatesofConst.jpg|چپ|بندانگشتی|ورود سلطان محمد دوم به قسطنطنیه]] فرزند سلطان مراد، یعنی [[محمد فاتح]]، اصلاحات گسترده‌ای در اداره و ارتش عثمانی پدیدآورد و در روز ۲۹ مه سال ۱۴۵۳، شهر قسطنطنیه پایتخت باستانی امپراتوری روم شرقی را [[سقوط قسطنطنیه|فتح کرد]]. محمد به [[کلیسای ارتدکس شرقی|کلیسای ارتودوکس]] اجازه داد تا مانند قبل به فعالیت خود ادامه دهد، در صورتی که حکومت عثمانی را بپذیرد و چنین اتفاقی هم رخ داد.<ref name="books.google">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=94|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> از آنجایی که در قرن‌های پیشین دولت بیزانس با دولت‌های غرب اروپا مشکلاتی داشت، اکثریت جمعیت ارتودوکس عثمانی را به ونیزی‌ها ترجیح می‌دادند. بزرگترین مانعی که دولت عثمانی در این دوران با آن مواجه شد، مقاومت آلبانیایی‌ها بود که به سد بزرگی برای ورود عثمانیان به [[شبه‌جزیره ایتالیا]] تبدیل شد.<ref>Hodgkinson 2005, p. 240</ref> قرون پانزدهم و شانزدهم دوره رشد امپراتوری عثمانی بود که در این دوران با رهبری سلاطین غازی، توانست مناطق بسیار وسیعی را فتح کند. از آنجایی که این امپراتوری بر راه‌های تجاری میان آسیا و اروپا تسلط کامل داشت، از نظر اقتصادی نیز در وضعیت بسیار مناسبی قرار گرفت.<ref>{{cite book|author=Karpat, Kemal H.|title=The Ottoman state and its place in world history|publisher=Brill|location=Leiden|year=1974|page=111|isbn=978-90-04-03945-2}}</ref> [[پرونده:Suleiman_I_after_the_victory_at_Mohács.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Suleiman_I_after_the_victory_at_Mohács.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|257x257پیکسل|نبرد موهاچ<ref>{{cite web|last=Lokman|url=http://warfare.atwebpages.com/Ottoman/Ottoman.htm|title=Battle of Mohács (1526)|year=1588|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130529094441/http://warfare.atwebpages.com/Ottoman/Ottoman.htm|archivedate=29 May 2013|df=}}</ref>]] در دوران سلطان [[سلیم یکم]]، مرزهای امپراتوری در شرق و جنوب بسیار گسترش پیدا کردند. او با [[نبرد چالدران|شکست دادن]] شاهنشاه [[صفویان|ایران]]، [[شاه اسماعیل یکم]]، مناطق بزرگی را ضمیمه قلمروی عثمانیان نمود.<ref>{{cite journal|last=Savory|first=R. M.|year=1960|title=The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907–30/1501–24)|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=23|issue=1|pages=91–105|doi=10.1017/S0041977X00149006|jstor=609888|ref=harv}}</ref> همچنین با [[جنگ عثمانی و مملوکان (۱۵۱۶-۱۵۱۷)|فتح مصر]]، [[دریای سرخ]] را تحت کنترل دولت عثمانی درآورد. با گسترش قلمروی این امپراتوری، رقابتی میان آنان و [[امپراتوری پرتغال]] بر سر تبدیل شدن به قدرت برتر منطقه آغاز شد.<ref>{{cite journal|last=Hess|first=Andrew C.|date=January 1973|title=The Ottoman Conquest of Egypt (1517) and the Beginning of the Sixteenth-Century World War|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=4|issue=1|pages=55–76|doi=10.1017/S0020743800027276|jstor=162225|ref=harv}}</ref> [[سلیمان قانونی]] در سال ۱۵۲۱ شهر [[بلگراد]] را تسخیر و همچنین مناطق جنوبی و مرکزی [[پادشاهی مجارستان]] را فتح کرد. سلیمان با پیروزی تاریخی خود در [[نبرد موهاچ]]، [[مجارستان]] کنونی (به جز بخش‌های غربی) و سرزمین‌های دیگری در [[اروپای مرکزی]] را ضمیمه خاک عثمانی کرد.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary/214181/History#ref=ref411152|title=Origins of the Magyars|work=Hungary|publisher=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=26 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif|title=Encyclopædia Britannica|publisher=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=26 August 2010|archive-date=25 دسامبر 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6DAWD20YU?url=http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif}}</ref> گرچه، او در سال ۱۵۲۹ شهر [[محاصره وین|وین را محاصره کرد]] اما در فتح آن ناکام ماند.<ref>{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-333-61386-3|page=[https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe/page/50 50]}}</ref> وی باز هم در سال ۱۵۳۲ برای تسخیر وین تلاش کرد، اما موفقیتی کسب ننمود.<ref name="Thompson442">{{cite book|last=Thompson|first=Bard|title=Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation|url=https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|location=|page=[https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom/page/442 442]|year=1996|isbn=978-0-8028-6348-5}}</ref><ref name="Ágoston and Alan Masters583">{{cite book|last=Ágoston and Alan Masters|first=Gábor and Bruce|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|publisher=Infobase Publishing|page=583|location=|year=2009|isbn=978-1-4381-1025-7}}</ref> با این همه، سلیمان توانست با موفقیت [[ترانسیلوانیا]]، والاکیا و [[مولداوی]] را به دست نشاندگان عثمانی تبدیل کند. در شرق، در جنگی که با ایران درگرفت، سلطان توانست صفویان را [[جنگ صفویان و عثمانی (۱۵۵۵–۱۵۳۲)|شکست داده]] و شهر [[بغداد]] را فتح کند. با این پیروزی که در سال ۱۵۳۵ حاصل شد، عثمانی [[میانرودان]] را تحت فرمان خود گرفت و به [[خلیج فارس]] دسترسی پیدا کرد. [[پرونده:Battle_of_Preveza_(1538).jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battle_of_Preveza_(1538).jpg|جایگزین=|بندانگشتی|[[نبرد پروزا]] میان عثمانی و اتحادیه مقدس مسیحی]] با قراردادی که در سال ۱۵۵۵ میان ایرانیان و عثمانیان به امضا رسید، دو امپراتوری توافق کردند تا [[قفقاز]] را بین خود تقسیم کنند، قراردادی که تا اواخر قرن هجدهم پای بر جا ماند. با [[صلح آماسیه]]، ارمنستان غربی، کردستان غربی و گرجستان غربی تحت فرمان عثمانی درآمد،<ref>''The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520–1566'', V.J. Parry, ''A History of the Ottoman Empire to 1730'', ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.</ref> درحالی که جنوب [[داغستان]]، ارمنستان شرقی و شرق گرجستان به صفویان رسید.<ref>''A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East'', Vol. II, ed. Spencer C. Tucker, (ABC-CLIO, 2010). 516.</ref> از آنجایی که [[پادشاهی فرانسه|فرانسه]] و عثمانی هر دو با هابسبورگ‌ها دشمنی و سر جنگ داشتند، به صورت طبیعی متحد یکدیگر محسوب می‌شدند و سرانجام نیز پیمان اتحادی به امضا رساندند. فتح [[نیس]] و [[کورسیکا]] توسط فرانسه، به ترتیب در سال‌های ۱۵۴۳ و ۱۵۵۳، درحالی روی داد که سلیمان برای [[فرانسوای اول]]، شاه فرانسه، نیروهای کمکی ارسال کرده بود و [[بارباروس خیرالدین پاشا]] آنان را رهبری می‌کرد.<ref>{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-333-61386-3|page=[https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe/page/53 53]}}</ref> یک ماه پیش از فتح نیس، فرانسه به عثمانی در تسخیر [[استرگم]] در شمال مجارستان یاری رسانده بود. فتوحات عثمانیان در این منطقه منجر به آن شد که فردیناند، از پادشاهان خاندان هابسبورگ، تسلط عثمانی در مجارستان را به رسمیت بشناسد. [[پرونده:OttomanEmpire1566.png|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:OttomanEmpire1566.png|جایگزین=|راست|بندانگشتی|189x189پیکسل|مرزهای عثمانی در زمان مرگ سلیمان قانونی]] روزی که سلطان سلیمان قانونی درگذشت، امپراتوری عثمانی نسبت به روز برتخت نشینی او ۲٬۲۷۳٬۷۲۰ کیلومتر مربع وسیع‌تر بود و در سه قاره مناطقی را تحت فرمان خود داشت.<ref>{{Cite book|last=Ágoston|first=Gábor|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|editor2=Bruce Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaotto00agos|chapter=Süleyman I|date=2009|page=[https://archive.org/details/encyclopediaotto00agos/page/n583 545]}}</ref> در کنار این مسئله، دولت عثمانی در [[دریای مدیترانه]] نیز قدرت مطلق دریایی بود<ref>{{cite book|last=Mansel|first=Philip|title=Constantinople: city of the world's desire 1453–1924|year=1997|publisher=Penguin|location=London|isbn=978-0-14-026246-9|page=61}}</ref> و به یکی از بازیگران مهم صحنه سیاست اروپا نیز تبدیل شده بود. با اتحاد پرتغال و اسپانیا، عثمانی درگیر یک جنگ فراقاره‌ای مذهبی با آنان گردید. زیرا از آنجایی که پادشاه عثمانی خود را [[خلیفه]] می‌نامید، آنان به رهبران جهان اسلام تبدیل شده بودند، درحالی که اسپانیایی‌ها و پرتغالی‌ها بزرگ‌ترین نیروی صلیبی وقت بودند. در این جنگ، [[اقیانوس هند]]<ref>{{Cite web|url=https://historycooperative.org/wp-login.php?redirect_to=https://historycooperative.org/wp-admin/&reauth=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525014847/http://www.historycooperative.org/proceedings/seascapes/casale.html|deadurl=y|title=Log In ‹ History Cooperative — WordPress|archivedate=25 May 2011|website=historycooperative.org}}</ref> و دریای مدیترانه<ref>Crowley, Roger Empires of the Sea: The siege of Malta, the battle of Lepanto and the contest for the center of the world, Random House, 2008</ref> دو جبهه اصلی جنگ میان این دو قدرت مسیحی و مسلمان بود. از آنجایی که ایبری‌ها (پرتغالی‌ها و اسپانیایی‌ها) به دنبال این بودند که از طریق [[آفریقا]] به [[گورکانیان هند|هند]] برسند، ناگزیر از نبرد با عثمانی و نیروهای متحدش بودند. آن‌ها همچنین به دنبال این بودند تا خود را به [[اقیانوس آرام]] رسانده و [[مسیحیت]] را در [[فیلیپین]] رایج کنند<ref>Charles A. Truxillo (2012), Jain Publishing Company, "Crusaders in the Far East: The Moro Wars in the Philippines in the Context of the Ibero-Islamic World War".</ref> تا بدین ترتیب، از این منطقه به عنوان پایگاهی برای حملات آینده علیه مسلمانان استفاده نمایند. همین مسئله باعث شد تا عثمانی اقدام به ارسال نیروهای کمکی برای سلاطین اچیه در [[اندونزی]] کنونی کرده تا از گسترش قلمروی مسیحیان جلوگیری کنند.<ref>Palabiyik, Hamit, ''Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age'', (Ankara, 2008), 84.</ref><ref>{{cite book|url=http://www.ari.nus.edu.sg/docs/Aceh-project/full-papers/aceh_fp_ismailhakkigoksoy.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080119135247/http://www.ari.nus.edu.sg/docs/Aceh-project/full-papers/aceh_fp_ismailhakkigoksoy.pdf|dead-url=yes|archive-date=19 January 2008|author=Ismail Hakki Goksoy|title=''Ottoman-Aceh Relations According to the Turkish Sources''|access-date=16 December 2018|df=dmy-all}}</ref> با این حال، این جنگِ بزرگ قرن شانزدهم به سرانجام قطعی‌ای نرسید، زیرا هم عثمانی و هم اتحادیه ایبری (اسپانیا-پرتغال) از نظر جمعیت، اقتصاد و نیروی نظامی در وضعیتی تقریباً برابر قرار داشتند.<ref name="deringil709">{{cite journal|last=Deringil|first=Selim|date=September 2007|title=The Turks and 'Europe': The Argument from History|journal=Middle Eastern Studies|volume=43|issue=5|pages=709–23|doi=10.1080/00263200701422600|ref=harv}}</ref> === دوره رکود و اصلاحات === ==== شورش‌ها، سرنگونی‌ها و تجدید قدرت ==== [[پرونده:Boksida,_karta_ur_Wr.110:5_(Turc._Imper._Asia_Geographie_(I.34.17)_-_Skoklosters_slott_-_82210.tif|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Boksida,_karta_ur_Wr.110:5_(Turc._Imper._Asia_Geographie_(I.34.17)_-_Skoklosters_slott_-_82210.tif|بندانگشتی|یک نقشه مربوط به سال ۱۶۵۴]] در نیمه دوم قرن شانزدهم، عثمانی تحت فشار شدید تورم و افزایش هزینه جنگ‌ها در دو جبهه شرق در برابر ایران و غرب در برابر قدرت‌های اروپایی قرار گرفت. این فشارها باعث شد تا در آغاز قرن هفدهم، امپراتوری وارد مجموعه‌ای از بحران‌ها شود. در جریان این بحران‌ها بود که مشخص شد که سیستم فعلی حکومت عثمانی دیگر کارایی لازم را ندارد<ref>{{cite book|last=Faroqhi|first=Suraiya|editor-last=İnalcık|editor-first=Halil|editor2=Donald Quataert|title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914|volume=2|publisher=Cambridge University Press|date=1994|pages=413–14|chapter=Crisis and Change, 1590–1699|isbn=978-0-521-57456-3}}</ref> و به همین دلیل، امپراتوری دست به مجموعه‌ای اصلاحات گسترده در سیاست‌ها و نیروهای نظامی خود زد تا بتواند کماکان به عنوان یک امپراتوری «قرن هفدهمی» از نظر نظامی و اقتصادی قدرتمند باقی بماند.<ref name="decline">{{cite book|last=Hathaway|first=Jane|title=The Arab Lands under Ottoman Rule, 1516–1800|url=https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath|publisher=Pearson Education Ltd.|year=2008|isbn=978-0-582-41899-8|page=8|quote=historians of the Ottoman Empire have rejected the narrative of decline in favor of one of crisis and adaptation}} * {{cite book|last=Tezcan|first=Baki|title=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period|publisher=Cambridge University Press|date=2010|page=9|isbn=978-1-107-41144-9|quote=Ottomanist historians have produced several works in the last decades, revising the traditional understanding of this period from various angles, some of which were not even considered as topics of historical inquiry in the mid-twentieth century. Thanks to these works, the conventional narrative of Ottoman history – that in the late sixteenth century the Ottoman Empire entered a prolonged period of decline marked by steadily increasing military decay and institutional corruption – has been discarded.}} * {{Cite book|editor=Christine Woodhead|title=The Ottoman World|chapter=Introduction|last=Woodhead|first=Christine|isbn=978-0-415-44492-7|date=2011|page=5|quote=Ottomanist historians have largely jettisoned the notion of a post-1600 ‘decline’}}</ref><ref>{{Cite book|last=Şahin|first=Kaya|title=Empire and Power in the reign of Süleyman: Narrating the Sixteenth-Century Ottoman World|url=https://archive.org/details/empirepowerinrei0000ahin|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-1-107-03442-6|page=[https://archive.org/details/empirepowerinrei0000ahin/page/10 10]}}</ref> تاریخ‌دانانی که خود این دوره را به چشم دیده‌اند، آن را دوره رکورد و سرآغاز زوال عثمانی توصیف کرده‌اند، با این حال تاریخ‌دانان مدرن این دیدگاه را رد می‌کنند.<ref name="decline3">{{cite book|last=Hathaway|first=Jane|title=The Arab Lands under Ottoman Rule, 1516–1800|url=https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath|publisher=Pearson Education Ltd.|year=2008|isbn=978-0-582-41899-8|page=8|quote=historians of the Ottoman Empire have rejected the narrative of decline in favor of one of crisis and adaptation}} * {{cite book|last=Tezcan|first=Baki|title=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period|publisher=Cambridge University Press|date=2010|page=9|isbn=978-1-107-41144-9|quote=Ottomanist historians have produced several works in the last decades, revising the traditional understanding of this period from various angles, some of which were not even considered as topics of historical inquiry in the mid-twentieth century. Thanks to these works, the conventional narrative of Ottoman history – that in the late sixteenth century the Ottoman Empire entered a prolonged period of decline marked by steadily increasing military decay and institutional corruption – has been discarded.}} * {{Cite book|editor=Christine Woodhead|title=The Ottoman World|chapter=Introduction|last=Woodhead|first=Christine|isbn=978-0-415-44492-7|date=2011|page=5|quote=Ottomanist historians have largely jettisoned the notion of a post-1600 ‘decline’}}</ref> [[پرونده:1720_Huchtenburg_Eroberungs_Belgrads_1717_anagoria.JPG|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1720_Huchtenburg_Eroberungs_Belgrads_1717_anagoria.JPG|جایگزین=|راست|بندانگشتی|فتح بلگراد در ۱۷۱۷ توسط نیروهای اتریشی]] با کشف راه‌های دریایی جدید توسط قدرت‌های اروپایی، آنان قادر بودند تا انحصار عثمانی در این مسئله را از بین ببرند که البته این مسئله منجر به برخوردهای نظامی مانند جنگ‌های عثمانی و پرتغال پس از کشف [[دماغه امیدنیک]] نیز شد. با این حال، گرچه حضور اروپاییان در [[اقیانوس آرام]] روز به روز افزایش پیدا می‌کرد، عثمانی توانست به حضور قدرتمند خود در صحنه تجارت با شرق ادامه دهد. در این دوره، به عنوان مثال، [[قاهره]] از نظر اقتصادی بسیار شکوفا شد که دلیل آن افزایش تقاضاها برای قهوه یمنی بود که منجر به تأسیس قهوه‌خانه‌های بیشمار در این شهر گردید که سرانجام قاهره را به مرکزی برای تجارت قهوه تبدیل در قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم تبدیل کرد.<ref>{{cite book|last=Faroqhi|first=Suraiya|editor-last=İnalcık|editor-first=Halil|editor2=Donald Quataert|title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914|volume=2|publisher=Cambridge University Press|date=1994|pages=507–08|chapter=Crisis and Change, 1590–1699|isbn=978-0-521-57456-3}}</ref> در دوران [[ایوان چهارم]]، [[روسیه تزاری]] به گسترش قلمروهای خود ادامه داد و ولگا و در منطقه شمالی دریای خزر فتح کرد. در سال ۱۵۷۱، در پاسخ به توسعه‌طلبی روس‌ها، دولت گیرای یکم، [[خانات کریمه|خان کریمه]] با پشتیبانی عثمانیان، به [[مسکو]] حمله‌ور شد و شهر را به آتش کشید.<ref name="Davies2007">{{cite book|last=Davies|first=Brian L.|title=Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe: 1500–1700|url=https://books.google.com/books?id=XH4hghHo1qoC&pg=PA16|accessdate=11 February 2013|year=2007|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-23986-8|page=16}}</ref> یک سال بعد دوباره حمله تکرار شد، با این تفاوت که روسیه با موفقیت از خود دفاع کرد. خانات کریمه تا پایان قرن هفدهم به تاخت و تازها در اروپای شرقی ادامه داد<ref name="Subtelny2000">{{cite book|author=Orest Subtelny|title=Ukraine|url=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106|accessdate=11 February 2013|year=2000|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-8390-6|page=106}}</ref> و یکی از قدرت‌های مهم منطقه باقی ماند.<ref>{{cite web|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|first=Eizo|last=Matsuki|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115170654/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archivedate=15 January 2013}}</ref> در جنوب اروپا، یک ارتش متشکل از نیروهای ائتلاف کاتولیکی به رهبری [[فیلیپ دوم اسپانیا|فلیپ دومِ اسپانیا]]، ناوگان عثمانی را در [[نبرد لپانتو]] در سال ۱۵۷۱ شکست داد. نیروهای کاتولیک بیش از سی هزار عثمانی را کشتند یا آنان را به اسارت گرفتند و بیشتر از ۲۲۰۰ کشتی را از بین بردند.<ref>{{cite book|last1=Hanlon|first1=Gregory|title=The Twilight Of A Military Tradition: Italian Aristocrats And European Conflicts, 1560–1800|publisher=Routledge|page=24}}</ref> با این شکست تحقیرآمیز، چهره شکست‌ناپذیر عثمانی در هم شکست{{sfn|Kinross|1979|p=۲۷۲}} و مشخص شد که پیروزی [[شوالیه‌های مالت]] در نبرد مالت در سال ۱۵۶۵ اتفاقی نبوده‌است.<ref>Fernand Braudel, ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II (University of California Press: Berkeley, 1995).</ref> شکست در برابر نیروهای ائتلاف کاتولیک همچنین باعث شد تا بخش اعظم نیروهای کارکشته ارتش عثمانی نیز از بین بروند؛ با این حال کشتی‌های از دست رفته به سرعت جایگزین شدند.<ref>{{cite book|last1=Kunt|first1=Metin|last2=Woodhead|first2=Christine|title=Süleyman the Magnificent and His Age: the Ottoman Empire in the Early Modern World|url=https://archive.org/details/sleymanmagnifice00kunt|year=1995|publisher=Longman|isbn=978-0-582-03827-1|page=[https://archive.org/details/sleymanmagnifice00kunt/page/n32 53]}}</ref> گرچه افسانه شکست ناپذیری عثمانی از بین رفته بود، ارتش آنان قادر بود تا به سرعت خود را بازیابی کرده و تنها دو سال بعد ونیز را مجبور به پذیرفتن پیمان صلح نماید. این صلح به عثمانی فرصت تا به مسائل روی داده در شمال آفریقا بپردازند.{{sfn|Itzkowitz|1980|p=۶۷}} [[پرونده:Vienna_Battle_1683.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vienna_Battle_1683.jpg|بندانگشتی|محاصره دوم وین در ۱۶۸۳]] با افزایش توان دفاعی هابسبورگ‌ها (در مرزهای غربی عثمانی) به نظر می‌رسید که جنگ میان اتریش و عثمانی به یک بن‌بست خورده‌است.{{sfn|Itzkowitz|1980|p=۷۱}} جنگ پانزده ساله میان اتریش و عثمانی که به «جنگ طولانی با ترکان» معروف است، باعث شد تا عثمانی نیاز مبرمی به نیروهای تازه‌نفس برای پیاده‌نظام خود داشته باشد. با ورود نیروهای تازه‌کار، نظمی که قرن‌ها در ارتش این دولت بود از بین رفت و البته این مشکل را به وجود آورد که هر لحظه امکان شورش نیروهای نظامی وجود داشته باشد، مشکلی که دیگر هرگز کاملاً از بین نرفت.{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=۹۰–۹۲}} همچنین با افزایش جمعیت امپراتوری به سی میلیون نفر، عثمانی با مشکل کمبود زمین نیز مواجه شد.{{sfn|Kinross|1979|p=۲۸۱}} با همه این‌ها، دولت عثمانی توانست کماکان قدرتمند باقی بماند و به صورت کلی در این دوران، با شکست‌های بزرگی روبرو نشد. تنها استثنایی که وجود دارد، شکست آنان از ایرانیان در جنگ [[جنگ صفویان و عثمانی (۱۶۱۸–۱۶۰۳)|۱۶۱۸–۱۶۰۳]] است که باعث شد بسیاری از استان‌های شرقی امپراتوری از دست بروند و تعدادی از آن‌ها هرگز بازیابی نشوند. با امضای [[عهدنامه نصوح پاشا]] میان صفویان و عثمانی، همه قفقاز به جز بخش‌های غربی گرجستان به ایران داده شد.<ref>Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA23 ''Encyclopedia of the Ottoman Empire''] pp. 23 Infobase Publishing, 1 jan. 2009 {{ISBN|1-4381-1025-1}}</ref> [[مراد چهارم]] (۱۶۲۳–۱۶۴۰) در جریان سلطنت نسبتاً کوتاهش، توانست بار دیگر قدرت دولت مرکزی را برقرار کرده و همچنین عراق را از ایران بازپس بگیرد.{{sfn|Itzkowitz|1980|p=۷۳}} [[عهدنامه زهاب]] در همین دوره امضا شد که باعث تقسیم قفقاز میان صفویان و عثمانیان و همچنین ضمیمه قطعی عراق به عثمانی شد. مرزی که در جریان این عهدنامه ترسیم شد، هنوز در میان سه کشور ایران، ترکیه و [[عراق]] برقرار است.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=B8WRAgAAQBAJ&pg=PA47|title=Armenians: Past and Present in the Making of National Identity|accessdate=30 December 2014|isbn=978-1-135-79837-6|last1=Herzig|first1=Edmund|last2=Kurkchiyan|first2=Marina|date=2004-11-10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yED-aVDCbycC&pg=PA228|title=Genocide and the Modern Age: Etiology and Case Studies of Mass Death|accessdate=30 December 2014|isbn=978-0-8156-2828-6|last1=Rubenstein|first1=Richard L.|year=2000}}</ref> در همین دوران بود که دوره موسوم به [[سلطنت زنان]] (۱۶۲۳–۱۶۵۶) آغاز شد که در طی این سال‌ها، مادران سلاطین جوان عملاً به جای پسرشان حکومت را در دست داشتند. قابل ذکرترین اتفاق این دوره آن بود که رقابت میان [[کوسم سلطان]] و عروسش [[تورخان خدیجه سلطان]] منجر به قتل کوسم سلطان در سال ۱۶۵۱ شد.{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=۷۴–۷۵}} پس از آن دوره کوپورلو (۱۶۵۶–۱۷۰۳) آغاز شد که در این دوران، شش وزیر از خاندان آلبانیایی کوپورلو قدرت را در امپراتوری به دست گرفتند. این دوره دولت عثمانی شاهد پیروزی‌های نظامی نسبتاً بزرگی بود که در آن ترانسیلوانیا با موفقیت پس گرفته شد، فتح کرت در ۱۶۶۹ با موفقیت به پایان رسید و عثمانیان به جنوب اوکراین که در آن زمان در اختیار لهستان بود، وارد شدند.{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=۸۰–۸۱}}{{تاریخ ترکیه}}با این حال، این دوره به صورت فاجعه‌باری پایان یافت. وزیر اعظم کارا مصطفی پاشا در سال ۱۶۸۳ ارتش بزرگی را فراهم آورد و برای بار دوم تلاش کرد تا وین را محاصره کند. تأخیر پیش آمده در [[نبرد وین|محاصره وین]] باعث شد تا ارتش عثمانی توسط نیروهای متحد هابسبورگ، المانی و لهستانی به خاک و خون کشیده شود و [[اتحاد مقدس|اتحادیه مقدس]] به یک پیروزی درخشان دست پیدا کند. با عهدنامه صلح که جنگ موسوم به «جنگ بزرگ با ترکان» پایان داد{{sfn|Kinross|1979|p=۳۵۷}}، عثمانی بخش‌های وسیعی از خاک خود را از دست داد که بیشتر آنان را هرگز نتوانست مجدداً فتح کند.{{sfn|Itzkowitz|1980|p=۸۴}} [[مصطفی دوم]] در میان سال‌های ۱۶۹۶ تا ۱۶۹۶ در یک اردوکشی به قصد تلافی شکست در وین، تلاش کرد تا به هابسبورگ‌ها در مجارستان حمله کند اما با شکست در [[نبرد زنتا]]، این لشکرکشی نیز فاجعه آمیز به پایان رسید.{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=۸۳–۸۴}} ==== افزایش تهدیدها از جانب روسیه ==== به‌جز از دست دادن بنات و از دست دادن موقتی بلگراد، مرزهای عثمانی در [[دانوب]] در طول قرن هجدهم تقریباً ثابت ماند. اما با توسعه طلبی روسیه، خطر بزرگی که روز به روز در حال افزایش بود، عثمانی را تهدید می‌کرد.{{sfn|Kinross|1979|p=۳۷۱}} [[کارل دوازدهم سوئد]] که در [[جنگ پلتاوا|نبرد پولتاوا]] (۱۷۰۹) در جنگ بزرگ شمالی در برابر روس‌ها شکست خورده بود{{sfn|Kinross|1979|p=۳۷۱}}، با عثمانی پیمان اتحاد بست. چارلز سلطان [[احمد سوم]] را راضی کرد تا به روسیه اعلان جنگ دهد و این جنگ در نهایت با پیروزی عثمانی به پایان رسید.{{sfn|Kinross|1979|p=۳۷۲}} با عهدنامه پاسارویتز میان عثمانی و اتریش، عثمانی به صورت دائمی بنات و به صورت موقتی صربستان و والاکیای کوچک را از دست داد. با این عهدنامه، مشخص شد که عثمانی در موضع دفاعی است و بسیار بعید است که در آینده خطر جدی برای اروپا ایجاد کند.{{sfn|Kinross|1979|p=۳۷۶}} [[پرونده:January_Suchodolski_-_Ochakiv_siege.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:January_Suchodolski_-_Ochakiv_siege.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|تلاش نیروهای عثمانی برای جلوگیری از پیشروی نیروهای روسی در ۱۷۸۸]] جنگی که بیست سال بعد با عهدنامه بلگراد میان روسیه و اتریش با عثمانی به پایان رسید، باعث شد تا صربستان و والاکیای کوچک دوباره تحت کنترل [[باب عالی]] (نام رایج برای اشاره به دربار عثمانی) در آیند، با این حال، دولت عثمانی شهر بندری آزوف و شمال کریمه را به روسیه واگذار کرد. پس از این جنگ، عثمانی برای حدود یک نسل در صلح به سر برد، زیرا روسیه و اتریش مشغول درگیری با [[پادشاهی پروس|پروس]] که به تازگی در حال اوج گرفتن بود، بودند.{{sfn|Kinross|1979|p=۳۹۲}} سلاطین عثمانی همچنین سعی در ایجاد اصلاحات در سیستم آموزش نیز نمودند.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.edu.tr/en/?about/history|title=History|publisher=Istanbul Technical University|accessdate=6 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618160944/http://www.itu.edu.tr/en/?about/history|archive-date=18 June 2012|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> دانشگاه «مهندسان بحر همایون» ([[دانشگاه فنی استانبول]] امروزی) به سبک دانشگاه‌های غربی تأسیس شد. در سال ۱۷۳۴، یک مدرسه ساخت توپخانه با شیوه‌های اروپایی در قسطنطنیه ایجاد شد، اما علمای اسلامی با آن مخالفت کردند و سلطان مجبور شد تا نظر آنان را بپذیرد.<ref name="books.google_a">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=97|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> این مدرسه در سال ۱۷۵۴ به شکل مخفی مجدداً بازگشایی شد.<ref name="books.google_a2">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=97|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> در ۱۷۲۶، [[ابراهیم متفرقه]]، یک مجارستانی که اسلام آورده بود، وزیر اعظم [[داماد ابراهیم پاشای نوشهری]] و مفتی اعظم و سایر علمای دینی را راضی کرد تا اجازه چاپ کتاب با دستگاه چاپ را به او بدهند که در نهایت منجر به آن شد که سلطان احمد سوم این مجوز را صادر کند که کتاب‌های غیردینی به شیوه‌های نوین چاپ شود. هرچند این اتفاق مخالفت بسیاری از روحانیان مسلمان و البته کاتبان را در پی داشت،<ref name="katip celebi">{{cite web|url=http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm|title=Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi|publisher=Utrecht University Library|date=5 May 2009|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212030334/http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm|archivedate=12 February 2013|df=dmy-all}}</ref> با این حال نخستین کتاب در سال ۱۷۲۹ به چاپ رسید.<ref name="katip celebi2">{{cite web|url=http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm|title=Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi|publisher=Utrecht University Library|date=5 May 2009|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212030334/http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm|archivedate=12 February 2013|df=dmy-all}}</ref><ref name="watson">{{cite journal|last=Watson|first=William J.|year=1968|title=Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=88|issue=3|pages=435–441|doi=10.2307/596868|jstor=596868}}</ref> در سال ۱۷۶۸، شبه‌نظامیان اکراینی تحت حمایت روسیه وارد شهر تحت کنترل عثمانیِ بالتا شدند، مردم شهر را کشتند و در نهایت آن را به آتش کشیدند. این اتفاق، منجر به آن شد که پادشاه عثمانی به روسیه اعلان جنگ بدهد. جنگ شش سال طول کشید و در پایان آن، عثمانی به همه مسیحیان مولداوی و والاکیا آزادی مذهبی اعطا کرد.{{sfn|Kinross|1979|p=۴۰۵}} در سال‌های پایانی قرن هجدهم، بسیاری از شخصیت‌های سیاسی عثمانی به این عقیده بودند که شکست‌های پیاپی آنان در برابر روس‌ها به اصلاحات گسترده [[پتر کبیر]] که منجر به مدرن‌سازی کشور و سپاه روسیه شده بود، بازمی‌گردد و عثمانی نیز باید دست به چنین اصلاحاتی بزند.<ref name="books.google_a3">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=97|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> [[پرونده:Ottoman_Sultan_Selim_III_(1789).jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ottoman_Sultan_Selim_III_(1789).jpg|چپ|بندانگشتی|به تخت‌نشینی سلیم سوم]] [[سلیم سوم]] نخستین کسی بود که برای مدرن‌سازی ارتش عثمانی دست به اقدام جدی زد، اما اقدامات او با مخالفت مقامات مذهبی و فرماندهان نیروهای [[ینی‌چری]] روبرو شد. ینی‌چری‌ها که نگران به خطر افتادن جایگاه خودشان در صورت ایجاد یک ارتش منظم و همیشگی بودند، علیه دولت مرکزی شوریدند. اقدامات سلیم در نهایت منجر شد تا او جان و تاج تخت خود را از دست بدهد، اما [[محمود دوم]]، جانشین او، به بهانه شورش روی داده سپاه ینی‌چری را در ۱۸۲۶ منحل کرد. [[پرونده:Η_μάχη_της_Αλαμάνας.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Η_μάχη_της_Αλαμάνας.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|شورش یونانیان بر عثمانی در جنگ استقلال یونان]] در دوران «سؤال شرقی» (دوره‌ای که به دلیل زوال عثمانی، قدرت‌های اروپایی بر سر فتح قلمروهای آنان به رقابت می‌پرداختند)، انقلاب صربستان (۱۸۰۴–۱۸۱۵) روی داد که این مسئله منجر به یک سری بیداری‌های ملی در [[بالکان]] شد. در سال ۱۸۳۰ عثمانی اجباراً پذیرفت که صربستان به صورت رسمی بخشی از عثمانی باشد، اما پادشاه و سلسله پادشاهی خود را داشته و پادشاه در اداره کشور خود کاملاً مستقل عمل کند.<ref>{{cite web|url=http://www.njegos.org/past/liunion.htm|title=Liberation, Independence And Union of Serbia And Montenegro|publisher=Serb Land of Montenegro|accessdate=26 August 2010}}</ref><ref name="Berend2003">{{cite book|last=Berend|first=Tibor Iván|authorlink=Iván T. Berend|title=History Derailed: Central and Eastern Europe in the Long 19th Century|url=https://books.google.com/books?id=a9csmhIT_BQC&pg=PA127|accessdate=11 February 2013|year=2003|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-93209-8|page=127}}</ref> در سال ۱۸۱۱، وهابی‌های [[آل سعود|خاندان سعودی]] در عربستان بر عثمانی شوریدند. دولت مرکزی که توان سرکوب کردن آنان را نداشت، از [[محمدعلی پاشا]]، والی مصر درخواست کرد تا به این شورش پایان دهد و اقدامات محمدعلی در نهایت منجر به سقوط نخستین دولت سعودی شد. در ۱۸۲۱، یونانیان بر سلطان شوریدند. این اتفاق در نهایت به [[جنگ استقلال یونان|انقلاب یونان]] شهرت یافت و منجر به آن شد که یونان در سال ۱۸۲۹ به اولین کشوری شد که توانسته‌است به صورت رسمی از عثمانی مستقل شود. در سال ۱۸۳۰، فرانسه [[الجزایر]] را فتح کرد و عثمانی قادر نبود تا آنان را از این منطقه بیرون کرده و آن را پس بگیرد. یک سال بعد، محمدعلی پاشا به امید اینکه عثمانی را براندازد و خود به سلطان جدید تبدیل شده و سلسله تازه‌ای را روی کار آورد، در مصر شورید. سپاه او که توسط فرانسویان تعلیم دیده شده بود، به رهبری پسر محمد علی یعنی ابراهیم پاشا سپاه عثمانی را شکست داد و تا دویست مایلی قسطنطنیه پیشروی کرد.<ref>Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 95.</ref> سلطان محمود دوم که هیچ راهی پیش پای خود برای جلوگیری از پیشروی سپاه ابراهیم پاشا نمی‌دید، از دشمن همیشگی امپراتوری، یعنی روسیه درخواست کمک کرد و تزار [[نیکلای یکم (روسیه)|نیکولای یکم]] ارتشی را برای کمک به وی فرستاد.<ref name="Karsh, Effraim page 96">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> در نهایت، این سپاه روسی با موفقیت مانع پیشروی ابراهیم پاشا شد.<ref name="Karsh, Effraim page 962">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> با این حال، عثمانی در ۱۸۳۳ رسماً علاوه بر مصر، محمد علی پاشا را به عنوان والی کرت، [[حلب]]، تریپولی، [[دمشق]] و سیدون به رسمیت شناخت و در عوض، محمدعلی نیز از ادعای خود بر تاج و تخت عثمانی چشم پوشی کرد.<ref name="Karsh, Effraim page 963">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> با توجه به اینکه اگر به خاطر دخالت روس‌ها نبود، بسیار بعید بود تا محمود دوم و سلسله عثمانی از این واقعه جان سالم به در ببرند، امروزه این اتفاق آغازگر دوره‌ای دیده می‌شود که باب عالی حتی توانایی دفاع و حفظ خودش را هم نداشت.<ref>Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 pp. 95–96.</ref>[[پرونده:Ottoman small animation.gif|بندانگشتی|500px|چپ| گسترش امپراتوری عثمانی (۱۲۹۹–۱۶۸۳ میلادی)]] در سال ۱۸۳۹، عثمانی تلاش کرد تا مناطق از دست رفتهِ تحت کنترل محمد علی را پس بگیرد، اما به طرز فاجعه‌باری شکست خورد. این اتفاق آغازگر «بحران شرقی ۱۸۴۰» گردید. زیرا از آنجایی که محمد علی پاشا بسیار به فرانسه نزدیک بود، در اروپا این بیم می‌رفت که اگر او به عنوان سلطان جدید امپراتوری تاج‌گذاری کند، همه سرزمین‌های تحت کنترل عثمانی به منطقه تحت نفوذ فرانسه تبدیل شود.<ref name="Karsh, Effraim page 964">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> از آنجایی که باب عالی خود توانایی شکست دادن مصر و محمد علی پاشا را نداشت، [[امپراتوری بریتانیا|بریتانیا]] و [[امپراتوری اتریش|اتریش]] به یاری آنان آمده و پاشا را شکست دادند.<ref name="Karsh, Effraim page 965">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> همه این‌ها، منجر شده بود که از میانه‌های قرن نوزدهم، عثمانی در میان قدرت‌های غربی به «[[مرد بیمار اروپا|مرد مریض اروپا]]» معروف شود. شاهزاده‌نشین صربستان، والاکیا و مولداوی در دهه‌های شصت و هفتاد قرن نوزدهم همچنین موفق به کسب استقلال خود شدند. === مدرن‌سازی و آغاز زوال === در دوران تنظیمات (۱۸۳۹–۱۸۷۶)، اصلاحاتی در امپراتوری عثمانی انجام پذیرفت که منجر به ایجاد یک ارتش مدرن شد، سیستم بانکداری به وجود آمد، چندین قانون دینی با قوانین سکولار جایگزین شدند،<ref>{{cite web|last=Ishtiaq|first=Hussain|title=The Tanzimat: Secular reforms in the Ottoman Empire|url=http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf|publisher=Faith Matters}}</ref> کارخانه‌های مدرن ایجاد شد و حتی قوانینی تصویب گردید که از شدت مجازات همجنسگرایی کاست. در سال ۱۸۴۰، وزارت پست عثمانی نیز ایجاد گردید.<ref name="PTT">{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913233443/http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|archivedate=13 September 2008|title=PTT Chronology|publisher=PTT Genel Müdürlüğü|language=Turkish|date=13 September 2008|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|df=}}</ref><ref name="PTT2">{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|title=History of the Turkish Postal Service|publisher=Ptt.gov.tr|accessdate=6 November 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/60fvalW5U?url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|archive-date=4 August 2011|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> سلطان عبدالمجید که خود شخصاً تلگراف را تست کرده بود، درخواستی برای ایجاد سیستم تلگرام در عثمانی برای ساموئل مورس در سال ۱۸۴۷ ارسال کرد.<ref>{{cite web|url=http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071010112702/http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archivedate=10 October 2007|title=Beylerbeyi Palace|publisher=Istanbul City Guide|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|df=}}</ref> پس از آزمایش موفقیت‌آمیز، سیستم تلگراف استانبول-ادرین-شومن در نهم اوت ۱۸۴۷ راه افتاد.<ref name="telekomhistory2">{{cite web|url=http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928164731/http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30|archivedate=28 September 2007|title=History|publisher=Türk Telekom|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|df=}}</ref><ref name="NTVtarih2">{{cite journal|title=Sultan Abdülmecid: İlklerin Padişahı|url=http://www.ntvtarih.com.tr/|deadurl=yes|language=Turkish|publisher=NTV Tarih|issue=July 2011|page=49|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212143841/http://www.ntvtarih.com.tr/|archivedate=12 February 2013|accessdate=11 February 2013|df=}}</ref> اصلاحات در عثمانی با ایجاد قانونی اساسی و پارلمان به اوج خود رسید. هرچند دوران آن کوتاه بود زیرا سلطان عبدالحمید دوم مجلس را پس از دو سال در ۱۸۷۷ منحل کرد. جمعیت مسیحی امپراتوری، از آنجایی که مسیحیان نسبت به جمعیت مسلمان از نظر تحصیلات عالیه وضعیت بهتری داشتند، از مسلمانان پیشی گرفت.<ref name="books.google_b">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=95|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> این مسئله، باعث رنجش مسلمانان که اکثریتِ امپراتوری بودند، شد. در سال ۱۸۶۱، حدود ۶۶۵ مدرسه برای محصلان مسیحی (که حدود ۱۴۰٬۰۰۰ نفر بودند) در امپراتوری وجود داشت، درحالی که جمعیت مسلمانان چند برابر بود، تعداد مدارس مخصوص آنان بسیار کمتر بود<ref name="books.google_b2">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=95|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref>؛ آن هم درحالی که در مدارس مسیحی علوم روز جهان تدریس می‌شد و مدارس اسلامی محدود به تدریس زبان عربی و علوم اسلامی بودند. همچنین نوشتن لسان عثمانی - که یک زبان ترک تبار بود - با الفبای عربی - که یک زبان سامی بود - کار را برای آموزش کودکان عثمانی زبان سخت می‌کرد.<ref name="books.google_b3">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=95|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> با توجه به اینکه اکثریت دانشجویان در دانشگاه‌های عثمانی را مسیحیان تشکیل می‌دادند، نقش آنان در اقتصاد امپراتوری بسیار افزایش یافت.<ref>{{cite web|title=Sursock House|url=https://sursockhouse.com/|accessdate=29 May 2018}}</ref><ref name="books.google_b4">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=95|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> در سال ۱۹۱۱، حدود ۶۵۴ عمده‌فروشی در استانبول وجود داشت و درحالی که تعداد یونانیان و ترک‌زبانان شهر تقریباً برابر بود، یونانیان صاحب ۵۲۸ تای آن‌ها بودند که خود اهمیت جمعیت مسیحی در اقتصاد امپراتوری را نشان می‌دهد. حتی در بسیاری از موارد، مسیحیان و یهودیان از حمایت کنسول‌گری‌ها و سفارت‌های کشورهای اروپایی برخوردار بودند که باعث می‌شد که برخلاف مسلمانان، محدودیت قوانین عثمانی شامل آنان نشود.<ref>{{Cite book|title=The Arabs: A History|url=https://archive.org/details/arabshistory0000euge|last=Rogan|first=Eugene|publisher=Penguin|year=2011|isbn=|location=|page=[https://archive.org/details/arabshistory0000euge/page/93 93]}}</ref> [[جنگ کریمه]] یکی از بخش‌های رقابت طولانی قدرت‌های اروپایی برای تصاحب قلمروهای امپراتوری در حال [[فروپاشی دولت|زوال]] عثمانی بود. این جنگ چنان بار سنگین اقتصادی‌ای بر دوش‌های امپراتوری گذاشت که دولت مجبور شد تا ۵ میلیون پوند در سال ۱۸۵۴ از قدرت‌های خارجی قرض بگیرد.<ref>{{cite book|author=V. Necla Geyikdagi|title=Foreign Investment in the Ottoman Empire: International Trade and Relations 1854–1914|url=https://books.google.com/books?id=fGRMOzJZ4aEC&pg=PA32|accessdate=12 February 2013|date=15 March 2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84885-461-1|page=32}}</ref><ref>{{cite book|author=Douglas Arthur Howard|title=The History of Turkey|url=https://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&pg=PA71|accessdate=11 February 2013|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30708-9|page=71|year=2001}}</ref> در جریان جنگ کریمه، حدود ۲۰۰ هزار تن از تاتارهای کریمه مجبور به ترک خانه خود شده و به امپراتوری عثمانی مهاجرت کردند.<ref>{{cite journal|last=Williams|first=Bryan Glynn|year=2000|title=Hijra and forced migration from nineteenth-century Russia to the Ottoman Empire|journal=Cahiers du Monde Russe|volume=41|issue=1|pages=79–108|doi=10.4000/monderusse.39}}</ref> همچنین در جریان جنگ قفقاز، ۵۰۰ هزار تا ۱٫۵ میلیون چرکسی از سرزمین‌های خود توسط روسیه رانده شده<ref>Memoirs of Miliutin, "the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population", per Richmond, W. ''The Northwest Caucasus: Past, Present, and Future''. Routledge. 2008.</ref> و در آناتولی ساکن گردیدند.<ref>{{cite book|first=Walter|last=Richmond|title=The Northwest Caucasus: Past, Present, Future|url=https://books.google.com/books?id=LQJyLvMWB8MC&pg=PA79|accessdate=11 February 2013|date=29 July 2008|publisher=Taylor & Francis US|isbn=978-0-415-77615-8|page=79|quote=the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population}}</ref><ref name="Jaimoukha2001">{{cite book|author=Amjad M. Jaimoukha|title=The Circassians: A Handbook|url=https://books.google.com/books?id=5jVmQgAACAAJ|accessdate=4 May 2013|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-23994-7}}</ref><ref name="Hille2010">{{cite book|author=Charlotte Mathilde Louise Hille|title=State building and conflict resolution in the Caucasus|url=https://books.google.com/books?id=yxFP6K8iZzQC&pg=PA50|accessdate=4 May 2013|year=2010|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-17901-1|page=50}}</ref><ref name="ChirotMcCauley2010">{{cite book|author1=Daniel Chirot|author2=Clark McCauley|title=Why Not Kill Them All?: The Logic and Prevention of Mass Political Murder (New in Paper)|url=https://books.google.com/books?id=9sPJnd0cwV0C&pg=PA23|accessdate=4 May 2013|date=1 July 2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3485-3|page=23}}</ref> این مهاجرت‌ها نیز خود در پروسه مدرن‌سازی امپراتوری عثمانی تأثیر زیادی گذاشت.<ref name="ReferenceA">Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pp. 86–100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 p. 95.</ref> [[پرونده:Battle_at_river_Skit_1877.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battle_at_river_Skit_1877.jpg|چپ|بندانگشتی|رومانی با کمک روسیه به استقلال رسید.]] [[پرونده:Konstantin_Makovsky_-_The_Bulgarian_martyresses.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konstantin_Makovsky_-_The_Bulgarian_martyresses.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|''شهیدان زن بلغاری'' اثری از کنستانتین ماکووسکی که کشته شدن زنان بلغار توسط سربازان ترک را نشان می‌دهد.|333x333پیکسل]] امپراتوری عثمانی به صورت کلی اهمیت زیادی به مسئله آموزش و پرورش نمی‌داد. به عنوان مثال، تنها ۰٫۲ درصد از بودجه سال ۱۸۶۰ امپراتوری به آموزش و پرورش اختصاص داده شده بود.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/50 50]|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> باب عالی بیشتر به دنبال مدرن‌سازی ارتش بود تا بتواند از خود در برابر تهدیدات خارجی دفاع کند که البته این خود باعث شد تا امپراتوری در تهدید نوع دیگری از تهدیدات قرار بگیرد. انگین روگان در کتاب تاریخ اعراب می‌نویسد که «بزرگترین تهدید برای استقلال خاورمیانه» در قرن نوزدهم «دولت‌های اروپایی نبودند، بلکه بانکداری آن بود».<ref>{{Cite book|title=The Arabs: A History|url=https://archive.org/details/arabshistory0000euge|last=Rogan|first=Eugene|publisher=Penguin|year=2011|isbn=|location=|page=[https://archive.org/details/arabshistory0000euge/page/105 105]}}</ref> عثمانی که به خاطر جنگ‌های پیاپی، به خصوص جنگ کریمه، مجبور به دریافت وام‌های پیاپی از دولت‌های خارجی می‌شد، در سال ۱۸۷۵ رسماً اعلام ورشکستگی کرد.<ref name="auto1">{{Cite book|title=The Arabs: A History|url=https://archive.org/details/arabshistory0000euge|last=Rogan|first=Eugene|publisher=Penguin|year=2011|isbn=|location=|page=[https://archive.org/details/arabshistory0000euge/page/106 106]}}</ref> در سال ۱۸۸۱، دولت عثمانی برای پرداخت بدهی‌های خود، «اداره دیون عامیه عثمانیه» را ایجاد کرد که تحت نظر فرانسوی‌ها و بریتانیایی‌ها اداره می‌شد تا امپراتوری بتواند به مرور بدهی‌های خود را پرداخت کند. این اداره که شریان‌های اصلی اقتصاد امپراتوری را کنترل می‌کرد، از قدرت خود برای افزایش نفوذ اروپایی‌ها در عثمانی استفاده می‌نمود.<ref name="auto12">{{Cite book|title=The Arabs: A History|url=https://archive.org/details/arabshistory0000euge|last=Rogan|first=Eugene|publisher=Penguin|year=2011|isbn=|location=|page=[https://archive.org/details/arabshistory0000euge/page/106 106]}}</ref> باشی بوزوق‌ها که بخشی از نیروهای نظامی عثمانی بودند، در سال ۱۸۷۶ به شدت شورش بلغارها را سرکوب کرده و بیش از صد هزار نفر را به قتل رساندند.<ref>{{cite book|title=The Establishment of the Balkan National States, 1804–1920|first1=Charles|last1=Jelavich|first2=Barbara|last2=Jelavich|year=1986|url=https://books.google.com/?id=LBYriPYyfUoC&pg=PA139&dq=massacre+bulgarians++1876#v=onepage&q&f=false|page=139|isbn=978-0-295-80360-9}}</ref> با این حال، پس از شکست قاطعانه عثمانی در برابر روسیه، بلغارستان به عنوان یک بخش خودمختار از امپراتوری عثمانی درآمد. همچنین در پیامدهای این جنگ با روسیه، قلمروهای اروپایی عثمانی بسیار کاهش یافتند. رومانی کاملاً مستقل شد و روند استقلال صربستان و مونتنگرو نیز کامل گردید. در سال ۱۸۷۸ نیروهای اتریش-مجارستان دو ولایت بسنی و نوی پازار در بالکان را اشغال کردند. بنجامین دزرائیلی، نخست‌وزیر بریتانیا، در جریان کنگره وین توانست ولایت‌های عثمانی در بالکان را به این دولت بازگرداند؛ در عوض، اداره قبرس به انگلستان واگذار شد.<ref>{{cite book|last=Taylor|first=A.J.P.|authorlink=A. J. P. Taylor|title=The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918|url=https://archive.org/details/struggleformaste00tayl|year=1955|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-822101-2|pages=[https://archive.org/details/struggleformaste00tayl/page/n267 228]–54}}</ref> در سال ۱۸۸۲، بریتانیا همچنین نیروهای خود را به مصر فرستاد تا یک شورش را سرکوب کند. این مسئله باعث شد تا سلطان عبدالحمید دوم ارتش خود را به حالت آماده‌باش درآورد، زیرا بیم آن را داشت که بریتانیایی‌ها به دنبال طرح‌ریزی یک کودتا در عثمانی هستند. عبدالحمید چنان از کودتا در هراس بود که حتی به نیروهای خود اجازه تمرینات نظامی نمی‌داد، زیرا می‌ترسید که این پوششی برای کودتا باشد. در سال ۱۸۸۲، ژنرال کلمار فرایهر فن در گلتس، از افسران ارتش آلمان، به قسطنطنیه رفت تا در به‌روز سازی ارتش عثمانی به باب عالی یاری رساند. نیروهایی که توسط او تعلیم داده شده بودند، در سیاست‌های سال‌های پایانی امپراتوری نقش سرنوشت سازی بازی کردند.<ref>Akmeșe, Handan Nezir ''The Birth of Modern Turkey The Ottoman Military and the March to World I'', London: I.B Tauris page 24</ref> در میان سال‌های ۱۸۹۴ تا ۱۸۹۶، حدود ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار ارمنی توسط دولت عثمانی کشته شدند که این اتفاق به [[کشتار حمیدیه]] معروف شد و به عنوان پیش‌زمینه‌ای بر [[نسل‌کشی ارمنی‌ها|نسل‌کشی ارامنه]] دیده می‌شود.<ref>{{cite book|last=Akçam|first=Taner|title=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility|url=https://archive.org/details/shamefulactarmen00ak|year=2006|publisher=Metropolitan Books|location=New York|isbn=978-0-8050-7932-6|page=[https://archive.org/details/shamefulactarmen00ak/page/42 42]|authorlink=Taner Akçam}}</ref> پس از اینکه عثمانی در دهه‌های پایانی خود، بخش‌های وسیعی از قلمروهای سابق خود را در کریمه، بالکان، قفقاز و مدیترانه از دست داد، حدود ۷ تا ۹ میلیون نفر از این مناطق به آناتولی (ترکیه آسیایی کنونی) و تریس شرقی (ترکیه اروپایی کنونی) مهاجرت کردند.<ref name="Karpat2004">{{cite book|author=Kemal H Karpat|title=Studies on Turkish politics and society: selected articles and essays|url=https://books.google.com/books?id=cL4Ua6gGyWUC|accessdate=24 May 2013|year=2004|publisher=Brill|isbn=978-90-04-13322-8}}</ref> همچنین با شکست عثمانی در جنگ اول بالکان، حدود ۴۰۰ هزار مسلمان و ۴۰۰ هزار غیر مسلمان به آناتولی مهاجرت کردند که البته بسیاری از آنان به دلیل وبا در جریان فرار از سرزمین‌هایی که عثمانیان در بالکان از دست داده بودند، جان خود را از دست دادند.<ref>{{cite journal|title=Greek and Turkish refugees and deportees 1912–1924|url=http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf|deadurl=yes|publisher=[[Universiteit Leiden]]|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070716155929/http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf|archivedate=16 July 2007|ref=harv|place=NL|df=}}</ref> جاستین مک‌کارتی، از تاریخ‌نگاران معاصر، برآورد می‌کند که در صد سال آخر امپراتوری عثمانی، چند میلیون مسلمان در شبه جزیره بالکان کشته شده‌اند.<ref name="McCarthy1995">{{cite book|author=Justin McCarthy|title=Death and exile: the ethnic cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922|url=https://books.google.com/books?id=1ZntAAAAMAAJ|accessdate=1 May 2013|year=1995|publisher=Darwin Press|isbn=978-0-87850-094-9}}</ref><ref name="Carmichael2012">{{cite book|last=Carmichael|first=Cathie|title=Ethnic Cleansing in the Balkans: Nationalism and the Destruction of Tradition|url=https://books.google.com/books?id=ybORI4KWwdIC|accessdate=1 May 2013|date=12 November 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-47953-5|quote=During the period from 1821 to 1922 alone, Justin McCarthy estimates that the ethnic cleansing of Ottoman Muslims led to the death of several million individuals and the expulsion of a similar number.|page=21}}</ref><ref name="Buturovic2010">{{cite book|last=Buturovic|first=Amila|title=Islam in the Balkans: Oxford Bibliographies Online Research Guide|url=https://books.google.com/books?id=Kck_-B7MubIC|accessdate=1 May 2013|date=1 May 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-980381-1|page=9}}</ref><gallery mode="packed" heights="۱۳۰"> پرونده:Friday Procession.jpg|حرکت سلطان عبدالحمید دوم به سمت مراسم نماز جمعه پرونده:Opening ceremony of the First Ottoman Parliament at the Dolmabahce Palace in 1876.jpg|افتتاح مجلس عثمانی. این مجلس تنها دو سال دوام آورد. پرونده:Turkish troops storming Fort Shefketil (cropped).jpg|نبرد قلعه شفتکتیل در جریان جنگ کریمه پرونده:The ruined gateway of Prince Eugene, Belgrade.jpg|بلگراد در سال ۱۸۶۵. دو سال بعد، فرانسه و بریتانیا عثمانی را مجبور کردند تا از صربستان شمالی عقب‌نشینی کند و بدین ترتیب این منطقه به صورت غیررسمی مستقل شد. </gallery> === انقراض === {{اصلی|ترکان جوان|جنگ جهانی اول|}}{{همچنین ببینید|نسل‌کشی ارمنی‌ها|نسل‌کشی یونانی‌ها|نسل‌کشی آشوری‌ها}} [[پرونده:Le_Petir_Journal,_Proclamation_of_Mehmed_V.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Petir_Journal,_Proclamation_of_Mehmed_V.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|اعلام محمد پنجم به عنوان سلطان عثمانی توسط ترکان جوان.]] سقوط امپراتوری عثمانی (۱۹۰۸–۱۹۲۲) در جریان دومین دوره مشروطه، دوره‌ای که با انقلاب ترکان جوان به نظر می‌رسید وضعیت بهتر خواهد شد، رخ داد. در دوره دوم مشروطه عثمانی، قانون اساسی ۱۸۷۶ مجدداً برقرار شد و فضای چند حزبی در این امپراتوری برقرار گردید. آغاز دوره دوم مشروطه به شهروندان امپراتوری این امید را داد که عثمانی به دولتی آزاد تبدیل خواهد شد، سیستم قضایی مدرن خواهد شد و با افزایش توان مجدد امپراتوری، عثمانیان قادر خواهند بود تا از خود در برابر قدرت‌های خارجی دفاع کنند.<ref>{{harvnb|Reynolds|2011|p=1}}</ref> اما در عمل، این دوره پایان دولت عثمانی را رقم زد. رهبران ترکان جوان که پیش از این مجبور به فعالیت‌های زیرزمینی بودند، حالا می‌توانستند احزاب خود را داشته باشند.<ref>{{Harvard citation|Erickson|2013|p=32}}</ref> در میان این حزب‌ها، دو حزب «کمیته اتحاد و پیشرفت» و «حزب آزادی و آشتی» نسبت به سایرین برجسته‌تر بودند. همچنین احزاب قومی مانند حزب سوسیالیست دموکراتیک کارگران یهودی فلسطین و جنبش ملی ارمنیان نیز در این دوران تأسیس شدند که البته با واکنش مثبتی از سوی دولت مرکزی همراه نبود. درحالی که عثمانی درگیر مسائل داخلی بود، اتریش مجارستان رسماً بوسنی و هرزگوین را در سال ۱۹۰۸ ضمیمه خاک خود کرد. همچنین باوجود اصلاحات در ارتش عثمانی که حالا به یک ارتش مدرن تبدیل شده بود، این امپراتوری در جنگ با ایتالیا تقریباً همه قلمروهای خود در شمال آفریقا را از دست داد. همچنین با شکست در جنگ بالکان، همه قلمروهای اروپایی نیز از چنگال باب عالی خارج شدند. در سال‌های پایانی منتهی به جنگ جهانی اول، وضعیت سیاسی امپراتوری عثمانی بسیار ناپایدار بود و چهار کودتا در عرض چهار سال روی داد. [[پرونده:Morgenthau336.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Morgenthau336.jpg|بندانگشتی|نسل‌کشی ارمنی‌ها منجر به قتل یک و نیم میلیون ارمنی شد.]] ورود عثمانی به جنگ جهانی اول با حمله غافلگیرکننده آن‌ها به سواحل روسیه در دریای سیاه در تاریخ ۲۹ اکتبر ۱۹۱۴ روی داد. در عرض چند روز پس از حمله، روسیه و متحدانش، بریتانیا و فرانسه، به عثمانی اعلان جنگ دادند. باوجود شکست نهایی عثمانیان در این جنگ، آن‌ها در ابتدای جنگ موفق به کسب چند پیروزی در نبردهایی مانند گالیپولی نیز شدند. در جریان جنگ جهانی اول، دولت عثمانی برای تبدیل کردن آناتولی (ترکیه کنونی) به یک منطقه ترک‌زبان، آن هم درحالی که ترکان تا پیش از جنگ در کنار یونانیان، ارمنیان، کردها و آشوریان تنها یکی از قومیت‌های آناتولی بودند، دست به کشتار سیستماتیک و سازمان‌دهی شده یونانیان، ارمنیان و آشوریان زد. تنها در جریان نسل‌کشی ارامنه بیش از ۱٫۵ میلیون نفر توسط ترکان کشته شدند.<ref>{{cite book|author=Peter Balakian|title=The Burning Tigris|url=https://books.google.com/books?id=DrYoyAM3PBYC&pg=PR17|accessdate=8 June 2013|date=13 October 2009|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-186017-1|page=xvii}}</ref> [[پرونده:Declaration_of_the_1908_Revolution_in_Ottoman_Empire.png|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_the_1908_Revolution_in_Ottoman_Empire.png|جایگزین=|راست|بندانگشتی|اعلام پیروزی انقلاب ترکان جوان]] در سال ۱۹۱۵، دولت عثمانی از بین بردن جمعیت ارمنی آناتولی را آغاز کرد. این نسل‌کشی در جریان و پس از جنگ جهانی اول در دو فاز انجام پذیرفت: با کشتنِ مردان بالغ یا انتقال آنان به اردوگاه‌های کار اجباری یا دیپورت کردن زنان، پیرها، کودکان و نوزادان در راه‌پیمایی مرگ به سوی بیابان‌های سوریه. در جریان اخراج جمعیت ارمنی از سرزمین‌هایشان از طریق راهپیمایی مرگ در جریان نسل‌کشی، گزارش‌های زیادی از تجاوزهای گسترده به زنان نیز گزارش شده‌است. همچنین در جریان راهپیمایی زنان و کودکان ارمنی از آناتولی که توسط اسکورت نیروهای ترک انجام می‌پذیرفت، هیچگونه آب یا غذایی در اختیار آنان قرار نمی‌گرفت.<ref>{{Citation|first1=Hans-Lukas|last1=Kieser|first2=Dominik J.|last2=Schaller|language=German|title=Der Völkermord an den Armeniern und die Shoah|trans-title=The Armenian genocide and the Shoah|publisher=Chronos|year=2002|isbn=978-3-0340-0561-6|page=114}}</ref><ref>{{Citation|title=Armenia: The Survival of A Nation|first=Christopher J.|last=Walker|publisher=Croom Helm|place=London|year=1980|pages=200–03}}</ref><ref>{{Citation|title=The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915–1916: Documents Presented to Viscount Grey of Falloden|first1=Viscount James|last1=Bryce|authorlink=James Bryce, 1st Viscount Bryce|first2=Arnold|last2=Toynbee|edition=uncensored|editor-first=Ara|editor-last=Sarafian|place=Princeton, [[New Jersey|NJ]]|publisher=[[Gomidas Institute]]|year=2000|isbn=978-0-9535191-5-6|pages=635–49}}</ref> اتفاقات مشابه‌ای برای جمعیت یونانی و آشوری امپراتوری نیز رخ داد که سرانجام راه را برای تأسیس جمهوری ترکیه هموار ساخت.<ref>{{cite journal|last1=Schaller|first1=Dominik J|last2=Zimmerer|first2=Jürgen|year=2008|title=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies&nbsp;– introduction|url=http://bridging-the-divide.org/sites/default/files/files/Late%20Ottoman%20genocides-%20the%20dissolution%20of%20the%20Ottoman%20Empire%20and%20Young%20Turkish%20population%20and%20extermination%20policies(1).pdf|journal=Journal of Genocide Research|volume=10|issue=1|pages=7–14|doi=10.1080/14623520801950820|quote=The genocidal quality of the murderous campaigns against Greeks and Assyrians is obvious|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}|access-date=۹ ژوئن ۲۰۱۹|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103172211/http://bridging-the-divide.org/sites/default/files/files/Late%20Ottoman%20genocides-%20the%20dissolution%20of%20the%20Ottoman%20Empire%20and%20Young%20Turkish%20population%20and%20extermination%20policies(1).pdf|archive-date=۳ نوامبر ۲۰۱۳|dead-url=yes}}</ref> [[پرونده:Sultanvahideddin.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sultanvahideddin.jpg|چپ|بندانگشتی|آخرین تصویر سلطان. خروج محمد ششم از ترکیه. پس از انحلال سلطنت عثمانی.]] درحالی که در دو سال ابتدایی جنگ، به نظر می‌رسید که عثمانی در خاورمیانه دست بالا را دارد، شورش اعراب که در سال ۱۹۱۶ روی داد، باعث شد تا اوضاع به ضرر آنان شود. با امضای متارکه مودروس در سی‌ام اکتبر ۱۹۱۸، تقسیم و تجزیه امپراتوریِ شکست خورده عثمانی میان نیروهای پیروز جنگ آغاز شد. با اینکه امپراتوری، از جمله پایتخت آن یعنی قسطنطنیه، به اشغال نیروهای بریتانیایی و فرانسوی درآمده بود، آنان به سلطان این اجازه را دادند که بتواند عنوان خود را به صورت ظاهری حفظ کند. با این حال، با اشغال شهرهای ترک‌نشین، جنبش‌هایی آغاز گردید که سرانجام منجر به پیروزی آنان در جنگ استقلال ترکیه به رهبری مصطفی کمال (که بعدها آتاتورک نام گرفت) و تأسیس جمهوری ترکیه شد. سلطنت عثمانی در روز یکم نوامبر ۱۹۲۲ ملغی اعلام شد و هفده روز بعد، سلطان محمد ششم از ترکیه خارج گردید. دو سال بعد، در سوم مارس ۱۹۲۴، خلافت عثمانی نیز ملغی اعلام شد.<ref name="Ozoglu">{{cite book|author=Hakan Ozoglu|title=From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic|url=https://books.google.com/books?id=Cw5V1c1ej_cC&pg=PA8|accessdate=8 June 2013|date=24 June 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37957-4|page=8}}</ref> == بن‌بنویشت == {{بن‌بنویشت}} {{عثمانی}} [[رج:عثمانی| ]] [[رج:ترکیه تاریخ]] [[رج:آسیا رقد بورده کشورون]] [[رج:آفریقا رقد بورده کشورون]] [[رج:اروپا رقد بورده کشورون]] jvxkm4d0ax04fzycehx7lkghnwtpye5 392507 392466 2026-08-18T05:01:25Z InternetArchiveBot 25385 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392507 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country|common_name=دَوْلَتِ عَلِیّهٔ عُثمَانِیّه|native_name=دَوْلَتِ عَلِیّهٔ عُثمَانِیّه|conventional_long_name=|image_coat=Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg|image_flag=Ottoman flag.svg|flag_type_article=عثمانی بیرق|flag_type=بیرق <small>(طراحی بئی‌یه ۱۸۴۴ گادر)</small>|symbol_type_article=نشان عثمانی|symbol_type=نشان<small>(طراحی بئی‌یه ۱۸۸۲ گادر)</small>|image_map=OttomanEmpireMain.png|image_map_caption=عثمانی، شانزدهم قرن دله|image_map2=|image_map2_caption=|national_motto=دولت ابد مدت|capital=[[سوگوت]] <small>(۱۲۹۹ – ۱۳۲۶)</small>{{سخ}}[[بورسا]] <small>([[۱۳۲۶ (میلادی)|۱۳۲۶]] – [[۱۳۶۵ (میلادی)|۱۳۶۵]])</small>{{سخ}}[[ادرنه]] <small>([[۱۳۶۵ (میلادی)|۱۳۶۵]] – [[۱۴۵۳ (میلادی)|۱۴۵۳]])</small>{{سخ}}[[استانبول]] <small>([[۱۴۵۳ (میلادی)|۱۴۵۳]] – [[۱۹۲۲ (میلادی)|۱۹۲۲]])</small>|common_languages={{plainlist| * [[عثمانی تورکی]] <small>(رسمی زوون) * [[فارسی]] <small>(علمی و ادبی و دیپلماسی زوون)</small><ref>Titley, Norah M. (1983). Persian Miniature Painting and its Influence on the Art of Turkey and India. Austin, USA: University of Texas.</ref><ref>[https://books.google.nl/books?id=6gsm72h9u_IC&pg=PA409&dq=ottoman+empire+official+language+persian+language&hl=nl&sa=X&ved=0CDcQ6AEwA2oVChMIroKRg_2RxgIVxhgsCh3c4gNw#v=onepage&q=ottoman%20empire%20official%20language%20persian%20language&f=false The Ashgate Research Companion to Border Studies - Google Books]</ref> *و خله سایر}}|religion={{plainlist| * [[اهل سنت]] *[[حنفی]] * [[ماتریدی]]}}|government_type={{plainlist| * مطلقه سلطنت * <small>(۱۲۹۹–۱۸۷۶)</small> * <small>(۱۸۷۸–۱۸۸۰)</small> * <small>(۱۹۲۰–۱۹۲۲)</small> * [[مشروطه سلطنت]] * <small>(۱۸۷۶–۱۸۷۸)</small> * <small>(۱۹۰۸–۱۹۲۰)</small>}}|title_leader=سلطان|leader1= ابّل عثمان <small>(ابّل)</small>|year_leader1=۱۲۹۹–۱۳۲۳|leader2= شیشوم محمد <small>(آخر)</small>|year_leader2=۱۹۱۸–۱۹۲۲|title_representative=[[خلیفه]]|year_representative1=۱۵۱۷–۱۵۲۰|representative1= ابّل سلیم <small>(نخستین)</small>|year_representative2=۱۹۲۲–۱۹۲۴|title_deputy=اعظم وزیر|deputy1=[[علاء الدین پاشا]] <small>(نخستین)</small>|year_deputy1=۱۳۲۰–۱۳۳۱|deputy2=احمد توفیق پاشا <small>(آخرین)</small>|year_deputy2=۱۹۲۰–۱۹۲۲|legislature=عمومی مجلس|house1=اعیان مجلس|house2=مبعوثان مجلس|event_start= عثمانی دولت تأسیس|year_start=۱۲۹۹|date_start=|event_end=تورکیه جمهوری تأسیس|year_end=۱۹۲۳|date_end=۲۹ اکتبر|event1=فترت زمان|date_event1=۱۴۰۲–۱۴۱۴|event2=گت بئی‌ین|date_event2=۱۴۵۳|event3=مشروطه ابّلین گادر|date_event3=۱۸۷۶–۱۸۷۸|event4=مشروطه دویمین گادر|date_event4=۱۹۰۸–۱۹۲۰|event5=کودتای ۱۹۱۳|date_event5=۲۳ جانویه ۱۹۱۳|event6=عثمانی سلطنت رقدبوردن|date_event6=۱ نوامبر ۱۹۲۲|event_post=پایان خلافت عثمانی|date_post=۳ مارس ۱۹۲۴|stat_year1=۶٬۵۰۰٬۰۰۰|ref_area1=|ref_pop1=<ref>{{Cite web|url=http://www.paolomalanima.it/default_file/Papers/MEDIEVAL_GROWTH.pdf|title=Energy and Population in Europe: The Medieval Growth (10th–14th Centuries)|access-date=30 آوریل 2019|archive-date=4 نوامبر 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104205122/http://www.paolomalanima.it/default_file/Papers/MEDIEVAL_GROWTH.pdf}}</ref>|stat_pop1=۱۴۵۱|stat_year2=۱۱٬۶۹۲٬۴۸۰|stat_pop2=۱۵۲۰|ref_area2=|ref_pop2=|stat_year3=۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰|stat_pop3=۱۶۸۳|ref_area3=<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title = East-West Orientation of Historical Empires |journal = Journal of World-systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|accessdate=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|url=https://archive.org/details/sim_international-studies-quarterly_1997-09_41_3/page/498|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=498|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|authorlink=Rein Taagepera|jstor=2600793}}</ref>|ref_pop3=|stat_year4=۳۵٬۳۵۰٬۰۰۰|stat_pop4=۱۸۵۶|ref_area4=|ref_pop4=|stat_year5=۲۴٬۰۰۰٬۰۰۰|stat_pop5=۱۹۱۲|ref_pop5=<ref name="Erickson2003">{{cite book |last=Erickson |first=Edward J. |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |url=https://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97888-4 |page=59}}</ref>|currency=عثمانی لیره|demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=|representative2=دوییم عبدالمجید <small>(واپسین)</small>|type_house1=منتصبان|type_house2=هوجی‌بئییون (منتخبون)|s1=ترکیه|flag_s1=Flag of Turkey.svg|s2=یونان پادشائی|flag_s2=State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|s3=مصر سلطنت|flag_s3=Flag of Egypt (1882-1922).svg|s4=اتریش-مجارستان|flag_s4=Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg|s5=صربستان پادشائی|flag_s5=Civil Flag of Serbia.svg|s6=آلبانی امارت|flag_s6=Flag of Albania (1914–1920).svg|s7=رومانی پادشائی|flag_s7=Flag of Romania.svg|s8=بلغارستان پادشائی|flag_s8=Flag of Bulgaria.svg|s9=بریطانیای قبرس|flag_s9=Flag of the United Kingdom.svg|s10=عراق بریطانیای قیمومیت بن|flag_s10=Flag of Iraq (1924–1959).svg|s11=بریطانیای قیمومیت فلسطین سر|flag_s11=Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg|s12=فرانسه الجزایر|flag_s12=Flag of France.svg|s13=حجاز پادشائی|s14=فرانسه قیمومیت سوریه و لبنان سر|s15=ایطالیا لیبی|flag_s13=Flag of Hejaz 1920.svg|flag_s14=Flag of France.svg|flag_s15=Flag of Italy (1861–1946).svg|p1=روم سلجوقیون|flag_p1=Flag of Sultanate of Rum.svg|p2=بیزانس|flag_p2=Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg|p3=امپراتوری ترابوزان|flag_p3=Banner of the Empire of Trebizond.svg|p4=موریا امیرنیش|flag_p4=Flag of PalaeologusEmperor.svg|p5=امارت اپیروس|flag_p5=Byzantium1204.png|p6=آناطولیایی بیگ‌نیشون|flag_p6=Emblem of Turkey.svg|p7=دومین بلغارستان امپراطوری|flag_p7=Flag of the Second Bulgarian Empire.svg|p8=صربستان استبداد|flag_p8=|p9=مملوک سلطنت (مصر)|flag_p9=Mameluke Flag.svg|p10=مجارستان پادشائی|p11=اسپانیا امپراتوری|flag_p10=Flag of Hungary (1915-1918; angels; 3-2 aspect ratio).svg|flag_p11=Flag of Cross of Burgundy.svg|p12=آق قویونلو|flag_p12=Flag of Ak Koyunlu.svg|s16=حجاز پادشائی|flag_s16=Flag of Hejaz 1920.svg}}'''عثمانی دولت'''، یا '''عثمانی امپراطوری'''، که ویشته '''عثمانی''' نون جه اشناسی وانه، ([[عثمانی ترکی]] جه: ''دَوْلَتِ عَلِیّهٔ عُثمَانِیّه'') که مسلمین، هندیان و چینیون گوتنه وه ره: '''روم'''، ات مسلمان امپراطوری بی‌یه که چن قرن گت ناحیه‌ئون اروپا‌ِ جنوب شرق، آسیا‌ِ غرب، و آفریقا شمال، ره کنترل کارده. [[غز]] قبایل رئیس، ینن [[ابل عثمان|ابّل عثمان]]، میلادی سیزدهوم قرن‌ِ اواخر، [[سوگوت]] دله تأسیس هاکارده وه ره.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire|عنوان=دانشنامه بریتانیکا|ص=Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia .... The term Ottoman is a dynastic appellation derived from Osman I (Arabic: ʿUthmān), the nomadic Turkmen chief who founded both the dynasty and the empire about 1300.}}</ref><ref>{{پک|Finkel|2006|ک=Osman’s Dream|ص=2}}</ref> ۱۳۵۴ سنه، بالکان ره بئیته و بورده اروپا دله؛ اینتی عثمانی اتتا بین‌القاره‌ای قدرت بیّه. تا ۱۴۵۳ سنه، عثمانیون بئیتنه کل [[امپراتوری روم شرقی]] قلمرو ره و قسطنطنیه فتح توسط [[محمد فاتح]] په، هاکاردنه شه نیشتنگا این شهر ره.<ref name="Quataert20052">{{cite book|last=Quataert|first=Donald|title=The Ottoman Empire, 1700–1922|url=https://books.google.com/books?id=OX3lsOrXJGcC|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-83910-5|page=4|edition=2|date=2005}}</ref> هیفدهوم و شانزدهم قرن دله، عثمانی شه گستره‌ی اوج دله، [[سلطان سلیمان قانونی]] گادر،<ref>{{cite EB1911|wstitle=Turkey|volume=27|page=448}}</ref> ات چندفرهنگی و چن‌زوونی دولت بی‌یه که اروپا جنوب‌شرق، قسمتونی مرکزی اروپا و غربی آسیا جه و قسمتونی شرقی اروپا و قفقاز و اعظم قسمتون اروپای شمالی و آفریقا شاخ جه ره کنترل کارده.<ref>{{cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3|title=Ottoman Empire|publisher=Oxford Islamic Studies Online|date=6 May 2008|accessdate=26 August 2010}}</ref> هیفدهوم قرن شروع بئی‌ین گادر، این دولت ۳۲ ولایت و ات‌خله دست‌نشانده دولت داشته که این دست‌نشانده‌ئون، بعدته یا عثمانی‌ِ ولایت بَینه یا شه‌مختار. نظربه وشون نیشتنگای موقعیت، یعنن [[قسطنطنیه]]، عثمانی بمدّت شیش قرن ات پل شرق و غرب میون تبدیل بئی‌بی‌یه. قدیم گوتنه که ابل سلیمان بمردن په، عثمانی زوال وری بورده، ولی معاصر مورخون<ref name="decline2">{{cite book|last=Hathaway|first=Jane|title=The Arab Lands under Ottoman Rule, 1516–1800|url=https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath|publisher=Pearson Education Ltd.|year=2008|isbn=978-0-582-41899-8|page=8|quote=historians of the Ottoman Empire have rejected the narrative of decline in favor of one of crisis and adaptation}} * {{cite book|last=Tezcan|first=Baki|title=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period|publisher=Cambridge University Press|date=2010|page=9|isbn=978-1-107-41144-9|quote=Ottomanist historians have produced several works in the last decades, revising the traditional understanding of this period from various angles, some of which were not even considered as topics of historical inquiry in the mid-twentieth century. Thanks to these works, the conventional narrative of Ottoman history – that in the late sixteenth century the Ottoman Empire entered a prolonged period of decline marked by steadily increasing military decay and institutional corruption – has been discarded.}} * {{Cite book|editor=Christine Woodhead|title=The Ottoman World|chapter=Introduction|last=Woodhead|first=Christine|isbn=978-0-415-44492-7|date=2011|page=5|quote=Ottomanist historians have largely jettisoned the notion of a post-1600 ‘decline’}}</ref> گوننه عثمانی، هیفدهوم و هیجدهوم قرن گادر، نیروی نظامی و قوی اقتصاد داشتن همرا، کماکان اتتا دنیه گت قدرتون جه بی‌یه.<ref>{{Cite book|last=Ágoston|first=Gábor|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|editor2=Bruce Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/agoston-and-masters-enc-of-ott-empire|chapter=Introduction|date=2009|page=xxxii}} * {{cite book|last=Faroqhi|first=Suraiya|editor-last=İnalcık|editor-first=Halil|editor2=Donald Quataert|title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914|volume=2|publisher=Cambridge University Press|date=1994|page=553|chapter=Crisis and Change, 1590–1699|isbn=978-0-521-57456-3|quote=In the past fifty years, scholars have frequently tended to view this decreasing participation of the sultan in political life as evidence for “Ottoman decadence,” which supposedly began at some time during the second half of the sixteenth century. But recently, more note has been taken of the fact that the Ottoman Empire was still a formidable military and political power throughout the seventeenth century, and that noticeable though limited economic recovery followed the crisis of the years around 1600; after the crisis of the 1683–99 war, there followed a longer and more decisive economic upswing. Major evidence of decline was not visible before the second half of the eighteenth century.}}</ref> اما بیست‌وهشت‌ساله جنگون گادر، یعنن ۱۷۴۰ جه تا ۱۷۶۸، عثمانی نظامی قشون سایر ممالک‌ِ قشونون، روسیه و هابسبورگ واری، عقب دکته.<ref name="AksanOW2">{{cite book|last=Aksan|first=Virginia|title=Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged|publisher=Pearson Education Ltd.|date=2007|pages=130–35|isbn=978-0-582-30807-7}}</ref> همین مسئله باعث بیّه هیجدهوم قرن اواخر و نوزدهم قرن اوایل دله، ات‌خله شکست بخاردنه. نوزدهوم قرن دله عثمانی همینتی شکست خارده و شکست بخاردن ره ادامه دائه، اما عثمانی دولت شه‌خد ره مدرن هاکارده و قدیم جه قوی‌ته بیّه، اما ائی این مسئله وشون شکستن جه جلوگیری نکارده و ات‌خله وشون سامونون یا ولایات جه، شه وسه جدید مملکت بَینه.<ref>{{cite book|last=Quataert|first=Donald|editor-last=İnalcık|editor-first=Halil|editor2=Donald Quataert|title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914|volume=2|publisher=Cambridge University Press|date=1994|page=762|chapter=The Age of Reforms, 1812–1914|isbn=978-0-521-57456-3}}</ref> عثمانی [[جهونی جنگ اول]] دله با [[آلمان امپراتوری]] جه متحد بیه،<ref>{{cite book|last=Findley|first=Carter Vaughn|title=Turkey, Islam, Nationalism and Modernity: A History, 1789–2007|url=https://archive.org/details/turkeyislamnatio00phdc|place=New Haven|publisher=Yale University Press|date=2010|isbn=978-0-300-15260-9|page=[https://archive.org/details/turkeyislamnatio00phdc/page/n112 200]}}</ref> تا اینتی شه خد ره تیناری جه نجات هاده. ولی خله بد شکست بخردنه عثمانی [[جهونی جنگ اول]] گادر، خله دله‌‌ای مشکلات داشته مثلاً اعراب، [[عربستان لورنس]] رهبری جه، دایماً شورش و قیام کاردنه. عثمانی همین جنگ گادر، خله اقلیتون ارمنیان و [[کارد]]ون و آشوریون ره بکوشته، اون‌دیم تورک‌زوونون گت‌ترین قومیت ترکیه دله بَینه و راه ترکیه جمهوری وسه باز بیّه.<ref>{{•}} {{Cite book|first=Donald|last=Quataert|year=2005|title=The Ottoman Empire, 1700–1922|url=https://archive.org/details/ottomanempire00quat|publisher=Cambridge University Press (Kindle edition)|page=[https://archive.org/details/ottomanempire00quat/page/n208 186]}}{{•}} {{cite journal|last1=Schaller|first1=Dominik J|last2=Zimmerer|first2=Jürgen|year=2008|title=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction|url=|journal=Journal of Genocide Research|volume=10|issue=1|pages=7–14|doi=10.1080/14623520801950820}}</ref> عثمانی‌ی شکست بخردن جهونی جنگ اول دله په، عثمانی رقد بورده و ونه سامونون اتا عهدنامه همرا [[فرانسه]] و [[بریطانیا]] میون تقسیم بیّه. آناطولی ترک‌زوونون دربرابر متحدین اشغال قیام هاکاردنه در [[جنگ استقلال ترکیه|ترکیه ایستقلال جنگ]] دله، تأسیس هاکاردنه ترکیه جمهوری ره و في‌النهاية، عثمانی امپراطوری، سرآخر رقد بورده.<ref>{{Cite book|last=Howard|first=Douglas A.|title=A History of the Ottoman Empire|publisher=Cambridge University Press|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=e57eDQAAQBAJ&pg=PA318|page=318|isbn=978-1-108-10747-1}}</ref> == نوم == عثمانی نوم، ونه مؤسس جه بئیت‌بئی‌بیّه. وه [[ابل عثمان]] هسته که اتّا ترکمان، (یعنن مسلمان‌ِ ترکون) قبیله رئیس بی‌یه.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire|عنوان=دانشنامه بریتانیکا|ص=Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia … The term Ottoman is a dynastic appellation derived from Osman I (Arabic: ʿUthmān), the nomadic Turkmen chief who founded both the dynasty and the empire about 1300.}}</ref> این نوم (''Osman'') اتّا ترکی تلفظ، Uthmān عربی نوم جه هسته. امپراطوری رسمی نوم وشون زوون دله، «دولت علیه عثمانیه» بی‌یه.<ref name="twareekh.com">{{cite web|url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg|title=Ottoman banknote with Arabic script|accessdate=26 August 2010}}</ref> ابل فقط عثمان‌ِ قبیله ره گوتنه عثمانی. بعدته، وشون نظامی طبقه ره گوتنه عثمانی. عثمانی دوره دله، کلمه ترک توهین‌آمیز بی‌یه و وشون این کلمه ره شه وسه کار نزونه. عثمانیآ ترکون ره گوتنه «اتراک بی‌ادراک» یعنن «ترک‌ها، مردمی که وشون ره هچچی هالی نوانه»خطاب کاردنه و شه ره ترکآ جه یکی نکاردنه.<ref>{{Cite book|last=Ágoston|first=Gábor|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|editor2=Bruce Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/agoston-and-masters-enc-of-ott-empire|chapter=Introduction|date=2009|page=xxvi}} * {{Cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|edition=2|publisher=Palgrave Macmillan|place=New York|date=2009|page=3|quote=By the seventeenth century, literate circles in Istanbul would not call themselves Turks, and often, in phrases such as 'senseless Turks', used the word as a term of abuse.}}</ref> عثمانی تحصیل‌هاکارد مردمون، شه خد ره گوتنه «رومی». سایر جاآ هم، ایران واری، وشون ره گوتنه ''رومی''.<ref>{{cite journal|last=Kafadar|first=Cemal|date=2007|title=A Rome of One's Own: Cultural Geography and Identity in the Lands of Rum|journal=Muqarnas|volume=24|page=11}}</ref> هیفدهوم قرن اواخر جه، یونانیون ره گوتنه «رومی» و این اسم فقط وشون وسه کار بزه بئی‌بی‌یه.<ref>{{Cite book|last=Greene|first=Molly|title=The Edinburgh History of the Greeks, 1453 to 1768|date=2015|page=51}}</ref> اروپا‌ِ غرب دله، این حکومت «امپراتوری ترک» نوم داشته و همین باعث بیّه تا وشون بعدته «ترکیه» نوم بئیرن. اما، معاصر مورخون این نوم ره کار نزنّه چون عثمانی دله چندین قوم و مذهب دئی‌یه.<ref name=":02">{{cite book|last=Soucek|first=Svat|title=Ottoman Maritime Wars, 1416–1700|publisher=The Isis Press|place=Istanbul|date=2015|isbn=978-975-428-554-3|page=8|quote=The scholarly community specializing in Ottoman studies has of late virtually banned the use of "Turkey", "Turks", and "Turkish" from acceptable vocabulary, declaring "Ottoman" and its expanded use mandatory and permitting its "Turkish" rival only in linguistic and philological contexts.}}</ref> [[فارسی ادبیات|فارسی ادب]] دله هم «روم» و «عثمانی» جه هارشانینه این امپراطوری ره. == تاریخ == === پا بئیتن === {{See also|عثمانی سلاله}} [[پرونده:Battle_of_Nicopolis.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battle_of_Nicopolis.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|نیکوپولیس کالیجار]] [[روم سلجوقیون]] سقوط په، آناطولی به ات‌خله بیگ‌نیش تقسیم بیّه. اتا این بیگ‌نیشون رئیس که [[بیزانس]] پلی بی‌یه، ونه نوم بی‌یه عثمان. [[ابل عثمان]] دوران اتفاقات جه خاص چی ندومبی؛ ولی "عثمانی" نوم، این مردی نوم جه بئیت‌بئی‌بیّه.<ref>{{Cite book|last=Kermeli|first=Eugenia|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|editor2=Bruce Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaotto00agos|chapter=Osman I|date=2009|page=[https://archive.org/details/encyclopediaotto00agos/page/n482 444]}}</ref> عثمان قبیله و تازه‌مسلمون‌بئی [[بیزانس]]یون، تشکیل دانه ونه قشون ره.<ref>{{Cite book|last=Lowry|first=Heath|title=The Nature of the Early Ottoman State|url=https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr|publisher=SUNY Press|date=2003|page=[https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr/page/59 59]}} * {{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/127 127]}}</ref> وه ابل بئیته چن بیزانس شهر ره. این اتفاق یحتمل اتفاق دکته چهاردهم میلادی قرن. اما ندومبی عثمان چتی بئیته سایر بیگ‌نیشون ره. ولی بعضیآ گوننه عثمان به بهانه مبارزه کفار جه، نیرو جمع هاکارده. اما تاریخدونون این تئوری ره دا نئیرننه (=قبول ندارننه)؛ ولی هچ تئوری دگه‌ای دی دنیه که اما ره بائیره که عثمانی که اتا بیگ‌نیش ویشته نیّه، چتی اتا امپراتوری بیّه که ونه سامون سه قاره دله دئیه.<ref>{{پک|Finkel|2006|ک=Osman’s Dream|ص=5 , 10}} * {{Cite book|editor=Kate Fleet|title=The Cambridge History of Turkey|volume=1, Byzantium to Turkey, 1071–1453|date=2009|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge|last=Lindner|first=Rudi Paul|page=104|chapter=Anatolia, 1300–1451}}</ref> ات قرن عثمان‌ِ بمردن په، ونه وچون هنتا دئینه بالکان و [[آناتولی]] ره فتح کاردنه. ونه ریکا، [[ابل اورخان|اورخان سلطون]]، ۱۳۲۶ دله [[بورسا]] ره بئیته و اون ره شه نیشتنگا هاکارده. وشون [[تسالونیکی]]‌ِ شهر که اونگادر خله مهم بیه و [[ونیز جمهوری]] دس دئیه، ره ۱۳۸۷ (میلادی) دله بئیتنه و ۱۳۸۹ سال دله، [[کوزوو کالیجار]] دله، صربون ره شکست هدانه که این پیروجی جه، وشون راه به اروپا واز بیّه.<ref>{{cite book|author=Robert Elsie|title=Historical Dictionary of Kosova|url=https://books.google.com/books?id=Fnbw1wsacSAC&pg=PA95|year=2004|publisher=Scarecrow Press|pages=95–96|isbn=978-0-8108-5309-6}}</ref> [[نبرد نیکوپولیس]] در سال ۱۳۹۶ آخرین [[جنگ‌های صلیبی|جنگ صلیبی]] بزرگی بود که در قرون وسطی به وقوع پیوست؛ هرچند با موفقیت به پایان نرسید.<ref>{{cite book|author=David Nicolle|title=Nicopolis 1396: The Last Crusade|url=https://books.google.com/books?id=_hUst0z-oEQC|year=1999|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-85532-918-8}}</ref> با ورود عثمانی به بالکان، فتح [[قسطنطنیه]] به بزرگ‌ترین هدف آنان تبدیل شد. آن‌ها تقریباً همه مناطقی که سابقاً در اطراف قسطنطنیه تحت کنترل روم شرقی بود، را فتح کرده بودند، اما به دلیل موقعیت استراتژیک شهر و دفاع رومی‌ها از [[تنگه بسفر|تنگه بوسفور]]، فتح پایتخت بیزانس بسیار سخت بود. با این حال، [[تیمور لنگ]] در سال ۱۴۰۲ در نقش فرشته نجات رومی‌ها ظاهر شد. تیمور به مرزهای شرقی قلمروی عثمانی حمله‌ور شد و با پیروزی قاطعانه‌ای که در [[نبرد آنکارا|نبرد آنقره]] (آنکارا) به دست آورد و حتی سلطان [[بایزید یکم]] را نیز اسیر کرد، برای مدتی قسطنطنیه را از خطر نیروهای غازی (مبارزان راه اسلام) نجات داد. این شکست سنگین در آنقره، باعث آغاز جنگ داخلی در میان شاهزادگان عثمانی در میان سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۱۳ شد که به [[دوره فترت عثمانی|دوره فترت]] معروف است. در پایان جنگ داخلی، محمد یکم به پیروزی رسید و به عنوان پادشاه جدید تاج‌گذاری کرد.<ref>{{cite book|author1=Gábor Ágoston|author2=Bruce Alan Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA363|year=2009|publisher=Infobase Publishing|page=363|isbn=978-1-4381-1025-7}}</ref> جنگ داخلی منجر به از دست دادن مناطقی در بالکان شده بود. با این حال سلطان مراد دوم در میان سال‌های ۱۴۳۰ تا ۱۴۵۰ آن مناطق را - شامل مقدونیه، کوزوو و تسالونیکی - پس گرفت. مراد همچنین در سال ۱۴۴۴ در [[جنگ صلیبی وارنا]] نیروهای مجار، لهستانی و والاکیایی به رهبری [[یانوش هونیادی]] را شکست داد. گرچه آلبانیایی‌ها پس از این جنگ همچنان به مقاومت ادامه می‌دادند. چهار سال بعد، هونیادی ارتش دیگری از نیروهای مجار و والاکیایی گرد آورد و به عثمانیان حمله کرد، اما در نبرد دوم کوزوو در سال ۱۴۴۸ شکست خورد.<ref>{{cite book|author1=Mesut Uyar|author2=Edward J. Erickson|title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk|url=https://books.google.com/books?id=JgfNBKHG7S8C&pg=PA29|year=2009|publisher=ABC-CLIO|page=29|isbn=978-0-275-98876-0}}</ref> === دوره گسترش === [[پرونده:Zonaro_GatesofConst.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zonaro_GatesofConst.jpg|چپ|بندانگشتی|ورود سلطان محمد دوم به قسطنطنیه]] فرزند سلطان مراد، یعنی [[محمد فاتح]]، اصلاحات گسترده‌ای در اداره و ارتش عثمانی پدیدآورد و در روز ۲۹ مه سال ۱۴۵۳، شهر قسطنطنیه پایتخت باستانی امپراتوری روم شرقی را [[سقوط قسطنطنیه|فتح کرد]]. محمد به [[کلیسای ارتدکس شرقی|کلیسای ارتودوکس]] اجازه داد تا مانند قبل به فعالیت خود ادامه دهد، در صورتی که حکومت عثمانی را بپذیرد و چنین اتفاقی هم رخ داد.<ref name="books.google">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=94|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> از آنجایی که در قرن‌های پیشین دولت بیزانس با دولت‌های غرب اروپا مشکلاتی داشت، اکثریت جمعیت ارتودوکس عثمانی را به ونیزی‌ها ترجیح می‌دادند. بزرگترین مانعی که دولت عثمانی در این دوران با آن مواجه شد، مقاومت آلبانیایی‌ها بود که به سد بزرگی برای ورود عثمانیان به [[شبه‌جزیره ایتالیا]] تبدیل شد.<ref>Hodgkinson 2005, p. 240</ref> قرون پانزدهم و شانزدهم دوره رشد امپراتوری عثمانی بود که در این دوران با رهبری سلاطین غازی، توانست مناطق بسیار وسیعی را فتح کند. از آنجایی که این امپراتوری بر راه‌های تجاری میان آسیا و اروپا تسلط کامل داشت، از نظر اقتصادی نیز در وضعیت بسیار مناسبی قرار گرفت.<ref>{{cite book|author=Karpat, Kemal H.|title=The Ottoman state and its place in world history|publisher=Brill|location=Leiden|year=1974|page=111|isbn=978-90-04-03945-2}}</ref> [[پرونده:Suleiman_I_after_the_victory_at_Mohács.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Suleiman_I_after_the_victory_at_Mohács.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|257x257پیکسل|نبرد موهاچ<ref>{{cite web|last=Lokman|url=http://warfare.atwebpages.com/Ottoman/Ottoman.htm|title=Battle of Mohács (1526)|year=1588|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130529094441/http://warfare.atwebpages.com/Ottoman/Ottoman.htm|archivedate=29 May 2013|df=}}</ref>]] در دوران سلطان [[سلیم یکم]]، مرزهای امپراتوری در شرق و جنوب بسیار گسترش پیدا کردند. او با [[نبرد چالدران|شکست دادن]] شاهنشاه [[صفویان|ایران]]، [[شاه اسماعیل یکم]]، مناطق بزرگی را ضمیمه قلمروی عثمانیان نمود.<ref>{{cite journal|last=Savory|first=R. M.|year=1960|title=The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907–30/1501–24)|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=23|issue=1|pages=91–105|doi=10.1017/S0041977X00149006|jstor=609888|ref=harv}}</ref> همچنین با [[جنگ عثمانی و مملوکان (۱۵۱۶-۱۵۱۷)|فتح مصر]]، [[دریای سرخ]] را تحت کنترل دولت عثمانی درآورد. با گسترش قلمروی این امپراتوری، رقابتی میان آنان و [[امپراتوری پرتغال]] بر سر تبدیل شدن به قدرت برتر منطقه آغاز شد.<ref>{{cite journal|last=Hess|first=Andrew C.|date=January 1973|title=The Ottoman Conquest of Egypt (1517) and the Beginning of the Sixteenth-Century World War|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1973-01_4_1/page/55|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=4|issue=1|pages=55–76|doi=10.1017/S0020743800027276|jstor=162225|ref=harv}}</ref> [[سلیمان قانونی]] در سال ۱۵۲۱ شهر [[بلگراد]] را تسخیر و همچنین مناطق جنوبی و مرکزی [[پادشاهی مجارستان]] را فتح کرد. سلیمان با پیروزی تاریخی خود در [[نبرد موهاچ]]، [[مجارستان]] کنونی (به جز بخش‌های غربی) و سرزمین‌های دیگری در [[اروپای مرکزی]] را ضمیمه خاک عثمانی کرد.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary/214181/History#ref=ref411152|title=Origins of the Magyars|work=Hungary|publisher=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=26 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif|title=Encyclopædia Britannica|publisher=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=26 August 2010|archive-date=25 دسامبر 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6DAWD20YU?url=http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif}}</ref> گرچه، او در سال ۱۵۲۹ شهر [[محاصره وین|وین را محاصره کرد]] اما در فتح آن ناکام ماند.<ref>{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-333-61386-3|page=[https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe/page/50 50]}}</ref> وی باز هم در سال ۱۵۳۲ برای تسخیر وین تلاش کرد، اما موفقیتی کسب ننمود.<ref name="Thompson442">{{cite book|last=Thompson|first=Bard|title=Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation|url=https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|location=|page=[https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom/page/442 442]|year=1996|isbn=978-0-8028-6348-5}}</ref><ref name="Ágoston and Alan Masters583">{{cite book|last=Ágoston and Alan Masters|first=Gábor and Bruce|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|publisher=Infobase Publishing|page=583|location=|year=2009|isbn=978-1-4381-1025-7}}</ref> با این همه، سلیمان توانست با موفقیت [[ترانسیلوانیا]]، والاکیا و [[مولداوی]] را به دست نشاندگان عثمانی تبدیل کند. در شرق، در جنگی که با ایران درگرفت، سلطان توانست صفویان را [[جنگ صفویان و عثمانی (۱۵۵۵–۱۵۳۲)|شکست داده]] و شهر [[بغداد]] را فتح کند. با این پیروزی که در سال ۱۵۳۵ حاصل شد، عثمانی [[میانرودان]] را تحت فرمان خود گرفت و به [[خلیج فارس]] دسترسی پیدا کرد. [[پرونده:Battle_of_Preveza_(1538).jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battle_of_Preveza_(1538).jpg|جایگزین=|بندانگشتی|[[نبرد پروزا]] میان عثمانی و اتحادیه مقدس مسیحی]] با قراردادی که در سال ۱۵۵۵ میان ایرانیان و عثمانیان به امضا رسید، دو امپراتوری توافق کردند تا [[قفقاز]] را بین خود تقسیم کنند، قراردادی که تا اواخر قرن هجدهم پای بر جا ماند. با [[صلح آماسیه]]، ارمنستان غربی، کردستان غربی و گرجستان غربی تحت فرمان عثمانی درآمد،<ref>''The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520–1566'', V.J. Parry, ''A History of the Ottoman Empire to 1730'', ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.</ref> درحالی که جنوب [[داغستان]]، ارمنستان شرقی و شرق گرجستان به صفویان رسید.<ref>''A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East'', Vol. II, ed. Spencer C. Tucker, (ABC-CLIO, 2010). 516.</ref> از آنجایی که [[پادشاهی فرانسه|فرانسه]] و عثمانی هر دو با هابسبورگ‌ها دشمنی و سر جنگ داشتند، به صورت طبیعی متحد یکدیگر محسوب می‌شدند و سرانجام نیز پیمان اتحادی به امضا رساندند. فتح [[نیس]] و [[کورسیکا]] توسط فرانسه، به ترتیب در سال‌های ۱۵۴۳ و ۱۵۵۳، درحالی روی داد که سلیمان برای [[فرانسوای اول]]، شاه فرانسه، نیروهای کمکی ارسال کرده بود و [[بارباروس خیرالدین پاشا]] آنان را رهبری می‌کرد.<ref>{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-333-61386-3|page=[https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe/page/53 53]}}</ref> یک ماه پیش از فتح نیس، فرانسه به عثمانی در تسخیر [[استرگم]] در شمال مجارستان یاری رسانده بود. فتوحات عثمانیان در این منطقه منجر به آن شد که فردیناند، از پادشاهان خاندان هابسبورگ، تسلط عثمانی در مجارستان را به رسمیت بشناسد. [[پرونده:OttomanEmpire1566.png|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:OttomanEmpire1566.png|جایگزین=|راست|بندانگشتی|189x189پیکسل|مرزهای عثمانی در زمان مرگ سلیمان قانونی]] روزی که سلطان سلیمان قانونی درگذشت، امپراتوری عثمانی نسبت به روز برتخت نشینی او ۲٬۲۷۳٬۷۲۰ کیلومتر مربع وسیع‌تر بود و در سه قاره مناطقی را تحت فرمان خود داشت.<ref>{{Cite book|last=Ágoston|first=Gábor|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|editor2=Bruce Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaotto00agos|chapter=Süleyman I|date=2009|page=[https://archive.org/details/encyclopediaotto00agos/page/n583 545]}}</ref> در کنار این مسئله، دولت عثمانی در [[دریای مدیترانه]] نیز قدرت مطلق دریایی بود<ref>{{cite book|last=Mansel|first=Philip|title=Constantinople: city of the world's desire 1453–1924|year=1997|publisher=Penguin|location=London|isbn=978-0-14-026246-9|page=61}}</ref> و به یکی از بازیگران مهم صحنه سیاست اروپا نیز تبدیل شده بود. با اتحاد پرتغال و اسپانیا، عثمانی درگیر یک جنگ فراقاره‌ای مذهبی با آنان گردید. زیرا از آنجایی که پادشاه عثمانی خود را [[خلیفه]] می‌نامید، آنان به رهبران جهان اسلام تبدیل شده بودند، درحالی که اسپانیایی‌ها و پرتغالی‌ها بزرگ‌ترین نیروی صلیبی وقت بودند. در این جنگ، [[اقیانوس هند]]<ref>{{Cite web|url=https://historycooperative.org/wp-login.php?redirect_to=https://historycooperative.org/wp-admin/&reauth=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525014847/http://www.historycooperative.org/proceedings/seascapes/casale.html|deadurl=y|title=Log In ‹ History Cooperative — WordPress|archivedate=25 May 2011|website=historycooperative.org}}</ref> و دریای مدیترانه<ref>Crowley, Roger Empires of the Sea: The siege of Malta, the battle of Lepanto and the contest for the center of the world, Random House, 2008</ref> دو جبهه اصلی جنگ میان این دو قدرت مسیحی و مسلمان بود. از آنجایی که ایبری‌ها (پرتغالی‌ها و اسپانیایی‌ها) به دنبال این بودند که از طریق [[آفریقا]] به [[گورکانیان هند|هند]] برسند، ناگزیر از نبرد با عثمانی و نیروهای متحدش بودند. آن‌ها همچنین به دنبال این بودند تا خود را به [[اقیانوس آرام]] رسانده و [[مسیحیت]] را در [[فیلیپین]] رایج کنند<ref>Charles A. Truxillo (2012), Jain Publishing Company, "Crusaders in the Far East: The Moro Wars in the Philippines in the Context of the Ibero-Islamic World War".</ref> تا بدین ترتیب، از این منطقه به عنوان پایگاهی برای حملات آینده علیه مسلمانان استفاده نمایند. همین مسئله باعث شد تا عثمانی اقدام به ارسال نیروهای کمکی برای سلاطین اچیه در [[اندونزی]] کنونی کرده تا از گسترش قلمروی مسیحیان جلوگیری کنند.<ref>Palabiyik, Hamit, ''Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age'', (Ankara, 2008), 84.</ref><ref>{{cite book|url=http://www.ari.nus.edu.sg/docs/Aceh-project/full-papers/aceh_fp_ismailhakkigoksoy.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080119135247/http://www.ari.nus.edu.sg/docs/Aceh-project/full-papers/aceh_fp_ismailhakkigoksoy.pdf|dead-url=yes|archive-date=19 January 2008|author=Ismail Hakki Goksoy|title=''Ottoman-Aceh Relations According to the Turkish Sources''|access-date=16 December 2018|df=dmy-all}}</ref> با این حال، این جنگِ بزرگ قرن شانزدهم به سرانجام قطعی‌ای نرسید، زیرا هم عثمانی و هم اتحادیه ایبری (اسپانیا-پرتغال) از نظر جمعیت، اقتصاد و نیروی نظامی در وضعیتی تقریباً برابر قرار داشتند.<ref name="deringil709">{{cite journal|last=Deringil|first=Selim|date=September 2007|title=The Turks and 'Europe': The Argument from History|url=https://archive.org/details/sim_middle-eastern-studies_2007-09_43_5/page/709|journal=Middle Eastern Studies|volume=43|issue=5|pages=709–23|doi=10.1080/00263200701422600|ref=harv}}</ref> === دوره رکود و اصلاحات === ==== شورش‌ها، سرنگونی‌ها و تجدید قدرت ==== [[پرونده:Boksida,_karta_ur_Wr.110:5_(Turc._Imper._Asia_Geographie_(I.34.17)_-_Skoklosters_slott_-_82210.tif|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Boksida,_karta_ur_Wr.110:5_(Turc._Imper._Asia_Geographie_(I.34.17)_-_Skoklosters_slott_-_82210.tif|بندانگشتی|یک نقشه مربوط به سال ۱۶۵۴]] در نیمه دوم قرن شانزدهم، عثمانی تحت فشار شدید تورم و افزایش هزینه جنگ‌ها در دو جبهه شرق در برابر ایران و غرب در برابر قدرت‌های اروپایی قرار گرفت. این فشارها باعث شد تا در آغاز قرن هفدهم، امپراتوری وارد مجموعه‌ای از بحران‌ها شود. در جریان این بحران‌ها بود که مشخص شد که سیستم فعلی حکومت عثمانی دیگر کارایی لازم را ندارد<ref>{{cite book|last=Faroqhi|first=Suraiya|editor-last=İnalcık|editor-first=Halil|editor2=Donald Quataert|title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914|volume=2|publisher=Cambridge University Press|date=1994|pages=413–14|chapter=Crisis and Change, 1590–1699|isbn=978-0-521-57456-3}}</ref> و به همین دلیل، امپراتوری دست به مجموعه‌ای اصلاحات گسترده در سیاست‌ها و نیروهای نظامی خود زد تا بتواند کماکان به عنوان یک امپراتوری «قرن هفدهمی» از نظر نظامی و اقتصادی قدرتمند باقی بماند.<ref name="decline">{{cite book|last=Hathaway|first=Jane|title=The Arab Lands under Ottoman Rule, 1516–1800|url=https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath|publisher=Pearson Education Ltd.|year=2008|isbn=978-0-582-41899-8|page=8|quote=historians of the Ottoman Empire have rejected the narrative of decline in favor of one of crisis and adaptation}} * {{cite book|last=Tezcan|first=Baki|title=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period|publisher=Cambridge University Press|date=2010|page=9|isbn=978-1-107-41144-9|quote=Ottomanist historians have produced several works in the last decades, revising the traditional understanding of this period from various angles, some of which were not even considered as topics of historical inquiry in the mid-twentieth century. Thanks to these works, the conventional narrative of Ottoman history – that in the late sixteenth century the Ottoman Empire entered a prolonged period of decline marked by steadily increasing military decay and institutional corruption – has been discarded.}} * {{Cite book|editor=Christine Woodhead|title=The Ottoman World|chapter=Introduction|last=Woodhead|first=Christine|isbn=978-0-415-44492-7|date=2011|page=5|quote=Ottomanist historians have largely jettisoned the notion of a post-1600 ‘decline’}}</ref><ref>{{Cite book|last=Şahin|first=Kaya|title=Empire and Power in the reign of Süleyman: Narrating the Sixteenth-Century Ottoman World|url=https://archive.org/details/empirepowerinrei0000ahin|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-1-107-03442-6|page=[https://archive.org/details/empirepowerinrei0000ahin/page/10 10]}}</ref> تاریخ‌دانانی که خود این دوره را به چشم دیده‌اند، آن را دوره رکورد و سرآغاز زوال عثمانی توصیف کرده‌اند، با این حال تاریخ‌دانان مدرن این دیدگاه را رد می‌کنند.<ref name="decline3">{{cite book|last=Hathaway|first=Jane|title=The Arab Lands under Ottoman Rule, 1516–1800|url=https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath|publisher=Pearson Education Ltd.|year=2008|isbn=978-0-582-41899-8|page=8|quote=historians of the Ottoman Empire have rejected the narrative of decline in favor of one of crisis and adaptation}} * {{cite book|last=Tezcan|first=Baki|title=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period|publisher=Cambridge University Press|date=2010|page=9|isbn=978-1-107-41144-9|quote=Ottomanist historians have produced several works in the last decades, revising the traditional understanding of this period from various angles, some of which were not even considered as topics of historical inquiry in the mid-twentieth century. Thanks to these works, the conventional narrative of Ottoman history – that in the late sixteenth century the Ottoman Empire entered a prolonged period of decline marked by steadily increasing military decay and institutional corruption – has been discarded.}} * {{Cite book|editor=Christine Woodhead|title=The Ottoman World|chapter=Introduction|last=Woodhead|first=Christine|isbn=978-0-415-44492-7|date=2011|page=5|quote=Ottomanist historians have largely jettisoned the notion of a post-1600 ‘decline’}}</ref> [[پرونده:1720_Huchtenburg_Eroberungs_Belgrads_1717_anagoria.JPG|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1720_Huchtenburg_Eroberungs_Belgrads_1717_anagoria.JPG|جایگزین=|راست|بندانگشتی|فتح بلگراد در ۱۷۱۷ توسط نیروهای اتریشی]] با کشف راه‌های دریایی جدید توسط قدرت‌های اروپایی، آنان قادر بودند تا انحصار عثمانی در این مسئله را از بین ببرند که البته این مسئله منجر به برخوردهای نظامی مانند جنگ‌های عثمانی و پرتغال پس از کشف [[دماغه امیدنیک]] نیز شد. با این حال، گرچه حضور اروپاییان در [[اقیانوس آرام]] روز به روز افزایش پیدا می‌کرد، عثمانی توانست به حضور قدرتمند خود در صحنه تجارت با شرق ادامه دهد. در این دوره، به عنوان مثال، [[قاهره]] از نظر اقتصادی بسیار شکوفا شد که دلیل آن افزایش تقاضاها برای قهوه یمنی بود که منجر به تأسیس قهوه‌خانه‌های بیشمار در این شهر گردید که سرانجام قاهره را به مرکزی برای تجارت قهوه تبدیل در قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم تبدیل کرد.<ref>{{cite book|last=Faroqhi|first=Suraiya|editor-last=İnalcık|editor-first=Halil|editor2=Donald Quataert|title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914|volume=2|publisher=Cambridge University Press|date=1994|pages=507–08|chapter=Crisis and Change, 1590–1699|isbn=978-0-521-57456-3}}</ref> در دوران [[ایوان چهارم]]، [[روسیه تزاری]] به گسترش قلمروهای خود ادامه داد و ولگا و در منطقه شمالی دریای خزر فتح کرد. در سال ۱۵۷۱، در پاسخ به توسعه‌طلبی روس‌ها، دولت گیرای یکم، [[خانات کریمه|خان کریمه]] با پشتیبانی عثمانیان، به [[مسکو]] حمله‌ور شد و شهر را به آتش کشید.<ref name="Davies2007">{{cite book|last=Davies|first=Brian L.|title=Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe: 1500–1700|url=https://books.google.com/books?id=XH4hghHo1qoC&pg=PA16|accessdate=11 February 2013|year=2007|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-23986-8|page=16}}</ref> یک سال بعد دوباره حمله تکرار شد، با این تفاوت که روسیه با موفقیت از خود دفاع کرد. خانات کریمه تا پایان قرن هفدهم به تاخت و تازها در اروپای شرقی ادامه داد<ref name="Subtelny2000">{{cite book|author=Orest Subtelny|title=Ukraine|url=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106|accessdate=11 February 2013|year=2000|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-8390-6|page=106}}</ref> و یکی از قدرت‌های مهم منطقه باقی ماند.<ref>{{cite web|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|first=Eizo|last=Matsuki|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115170654/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archivedate=15 January 2013}}</ref> در جنوب اروپا، یک ارتش متشکل از نیروهای ائتلاف کاتولیکی به رهبری [[فیلیپ دوم اسپانیا|فلیپ دومِ اسپانیا]]، ناوگان عثمانی را در [[نبرد لپانتو]] در سال ۱۵۷۱ شکست داد. نیروهای کاتولیک بیش از سی هزار عثمانی را کشتند یا آنان را به اسارت گرفتند و بیشتر از ۲۲۰۰ کشتی را از بین بردند.<ref>{{cite book|last1=Hanlon|first1=Gregory|title=The Twilight Of A Military Tradition: Italian Aristocrats And European Conflicts, 1560–1800|publisher=Routledge|page=24}}</ref> با این شکست تحقیرآمیز، چهره شکست‌ناپذیر عثمانی در هم شکست{{sfn|Kinross|1979|p=۲۷۲}} و مشخص شد که پیروزی [[شوالیه‌های مالت]] در نبرد مالت در سال ۱۵۶۵ اتفاقی نبوده‌است.<ref>Fernand Braudel, ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II (University of California Press: Berkeley, 1995).</ref> شکست در برابر نیروهای ائتلاف کاتولیک همچنین باعث شد تا بخش اعظم نیروهای کارکشته ارتش عثمانی نیز از بین بروند؛ با این حال کشتی‌های از دست رفته به سرعت جایگزین شدند.<ref>{{cite book|last1=Kunt|first1=Metin|last2=Woodhead|first2=Christine|title=Süleyman the Magnificent and His Age: the Ottoman Empire in the Early Modern World|url=https://archive.org/details/sleymanmagnifice00kunt|year=1995|publisher=Longman|isbn=978-0-582-03827-1|page=[https://archive.org/details/sleymanmagnifice00kunt/page/n32 53]}}</ref> گرچه افسانه شکست ناپذیری عثمانی از بین رفته بود، ارتش آنان قادر بود تا به سرعت خود را بازیابی کرده و تنها دو سال بعد ونیز را مجبور به پذیرفتن پیمان صلح نماید. این صلح به عثمانی فرصت تا به مسائل روی داده در شمال آفریقا بپردازند.{{sfn|Itzkowitz|1980|p=۶۷}} [[پرونده:Vienna_Battle_1683.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vienna_Battle_1683.jpg|بندانگشتی|محاصره دوم وین در ۱۶۸۳]] با افزایش توان دفاعی هابسبورگ‌ها (در مرزهای غربی عثمانی) به نظر می‌رسید که جنگ میان اتریش و عثمانی به یک بن‌بست خورده‌است.{{sfn|Itzkowitz|1980|p=۷۱}} جنگ پانزده ساله میان اتریش و عثمانی که به «جنگ طولانی با ترکان» معروف است، باعث شد تا عثمانی نیاز مبرمی به نیروهای تازه‌نفس برای پیاده‌نظام خود داشته باشد. با ورود نیروهای تازه‌کار، نظمی که قرن‌ها در ارتش این دولت بود از بین رفت و البته این مشکل را به وجود آورد که هر لحظه امکان شورش نیروهای نظامی وجود داشته باشد، مشکلی که دیگر هرگز کاملاً از بین نرفت.{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=۹۰–۹۲}} همچنین با افزایش جمعیت امپراتوری به سی میلیون نفر، عثمانی با مشکل کمبود زمین نیز مواجه شد.{{sfn|Kinross|1979|p=۲۸۱}} با همه این‌ها، دولت عثمانی توانست کماکان قدرتمند باقی بماند و به صورت کلی در این دوران، با شکست‌های بزرگی روبرو نشد. تنها استثنایی که وجود دارد، شکست آنان از ایرانیان در جنگ [[جنگ صفویان و عثمانی (۱۶۱۸–۱۶۰۳)|۱۶۱۸–۱۶۰۳]] است که باعث شد بسیاری از استان‌های شرقی امپراتوری از دست بروند و تعدادی از آن‌ها هرگز بازیابی نشوند. با امضای [[عهدنامه نصوح پاشا]] میان صفویان و عثمانی، همه قفقاز به جز بخش‌های غربی گرجستان به ایران داده شد.<ref>Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA23 ''Encyclopedia of the Ottoman Empire''] pp. 23 Infobase Publishing, 1 jan. 2009 {{ISBN|1-4381-1025-1}}</ref> [[مراد چهارم]] (۱۶۲۳–۱۶۴۰) در جریان سلطنت نسبتاً کوتاهش، توانست بار دیگر قدرت دولت مرکزی را برقرار کرده و همچنین عراق را از ایران بازپس بگیرد.{{sfn|Itzkowitz|1980|p=۷۳}} [[عهدنامه زهاب]] در همین دوره امضا شد که باعث تقسیم قفقاز میان صفویان و عثمانیان و همچنین ضمیمه قطعی عراق به عثمانی شد. مرزی که در جریان این عهدنامه ترسیم شد، هنوز در میان سه کشور ایران، ترکیه و [[عراق]] برقرار است.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=B8WRAgAAQBAJ&pg=PA47|title=Armenians: Past and Present in the Making of National Identity|accessdate=30 December 2014|isbn=978-1-135-79837-6|last1=Herzig|first1=Edmund|last2=Kurkchiyan|first2=Marina|date=2004-11-10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yED-aVDCbycC&pg=PA228|title=Genocide and the Modern Age: Etiology and Case Studies of Mass Death|accessdate=30 December 2014|isbn=978-0-8156-2828-6|last1=Rubenstein|first1=Richard L.|year=2000}}</ref> در همین دوران بود که دوره موسوم به [[سلطنت زنان]] (۱۶۲۳–۱۶۵۶) آغاز شد که در طی این سال‌ها، مادران سلاطین جوان عملاً به جای پسرشان حکومت را در دست داشتند. قابل ذکرترین اتفاق این دوره آن بود که رقابت میان [[کوسم سلطان]] و عروسش [[تورخان خدیجه سلطان]] منجر به قتل کوسم سلطان در سال ۱۶۵۱ شد.{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=۷۴–۷۵}} پس از آن دوره کوپورلو (۱۶۵۶–۱۷۰۳) آغاز شد که در این دوران، شش وزیر از خاندان آلبانیایی کوپورلو قدرت را در امپراتوری به دست گرفتند. این دوره دولت عثمانی شاهد پیروزی‌های نظامی نسبتاً بزرگی بود که در آن ترانسیلوانیا با موفقیت پس گرفته شد، فتح کرت در ۱۶۶۹ با موفقیت به پایان رسید و عثمانیان به جنوب اوکراین که در آن زمان در اختیار لهستان بود، وارد شدند.{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=۸۰–۸۱}}{{تاریخ ترکیه}}با این حال، این دوره به صورت فاجعه‌باری پایان یافت. وزیر اعظم کارا مصطفی پاشا در سال ۱۶۸۳ ارتش بزرگی را فراهم آورد و برای بار دوم تلاش کرد تا وین را محاصره کند. تأخیر پیش آمده در [[نبرد وین|محاصره وین]] باعث شد تا ارتش عثمانی توسط نیروهای متحد هابسبورگ، المانی و لهستانی به خاک و خون کشیده شود و [[اتحاد مقدس|اتحادیه مقدس]] به یک پیروزی درخشان دست پیدا کند. با عهدنامه صلح که جنگ موسوم به «جنگ بزرگ با ترکان» پایان داد{{sfn|Kinross|1979|p=۳۵۷}}، عثمانی بخش‌های وسیعی از خاک خود را از دست داد که بیشتر آنان را هرگز نتوانست مجدداً فتح کند.{{sfn|Itzkowitz|1980|p=۸۴}} [[مصطفی دوم]] در میان سال‌های ۱۶۹۶ تا ۱۶۹۶ در یک اردوکشی به قصد تلافی شکست در وین، تلاش کرد تا به هابسبورگ‌ها در مجارستان حمله کند اما با شکست در [[نبرد زنتا]]، این لشکرکشی نیز فاجعه آمیز به پایان رسید.{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=۸۳–۸۴}} ==== افزایش تهدیدها از جانب روسیه ==== به‌جز از دست دادن بنات و از دست دادن موقتی بلگراد، مرزهای عثمانی در [[دانوب]] در طول قرن هجدهم تقریباً ثابت ماند. اما با توسعه طلبی روسیه، خطر بزرگی که روز به روز در حال افزایش بود، عثمانی را تهدید می‌کرد.{{sfn|Kinross|1979|p=۳۷۱}} [[کارل دوازدهم سوئد]] که در [[جنگ پلتاوا|نبرد پولتاوا]] (۱۷۰۹) در جنگ بزرگ شمالی در برابر روس‌ها شکست خورده بود{{sfn|Kinross|1979|p=۳۷۱}}، با عثمانی پیمان اتحاد بست. چارلز سلطان [[احمد سوم]] را راضی کرد تا به روسیه اعلان جنگ دهد و این جنگ در نهایت با پیروزی عثمانی به پایان رسید.{{sfn|Kinross|1979|p=۳۷۲}} با عهدنامه پاسارویتز میان عثمانی و اتریش، عثمانی به صورت دائمی بنات و به صورت موقتی صربستان و والاکیای کوچک را از دست داد. با این عهدنامه، مشخص شد که عثمانی در موضع دفاعی است و بسیار بعید است که در آینده خطر جدی برای اروپا ایجاد کند.{{sfn|Kinross|1979|p=۳۷۶}} [[پرونده:January_Suchodolski_-_Ochakiv_siege.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:January_Suchodolski_-_Ochakiv_siege.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|تلاش نیروهای عثمانی برای جلوگیری از پیشروی نیروهای روسی در ۱۷۸۸]] جنگی که بیست سال بعد با عهدنامه بلگراد میان روسیه و اتریش با عثمانی به پایان رسید، باعث شد تا صربستان و والاکیای کوچک دوباره تحت کنترل [[باب عالی]] (نام رایج برای اشاره به دربار عثمانی) در آیند، با این حال، دولت عثمانی شهر بندری آزوف و شمال کریمه را به روسیه واگذار کرد. پس از این جنگ، عثمانی برای حدود یک نسل در صلح به سر برد، زیرا روسیه و اتریش مشغول درگیری با [[پادشاهی پروس|پروس]] که به تازگی در حال اوج گرفتن بود، بودند.{{sfn|Kinross|1979|p=۳۹۲}} سلاطین عثمانی همچنین سعی در ایجاد اصلاحات در سیستم آموزش نیز نمودند.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.edu.tr/en/?about/history|title=History|publisher=Istanbul Technical University|accessdate=6 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618160944/http://www.itu.edu.tr/en/?about/history|archive-date=18 June 2012|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> دانشگاه «مهندسان بحر همایون» ([[دانشگاه فنی استانبول]] امروزی) به سبک دانشگاه‌های غربی تأسیس شد. در سال ۱۷۳۴، یک مدرسه ساخت توپخانه با شیوه‌های اروپایی در قسطنطنیه ایجاد شد، اما علمای اسلامی با آن مخالفت کردند و سلطان مجبور شد تا نظر آنان را بپذیرد.<ref name="books.google_a">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=97|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> این مدرسه در سال ۱۷۵۴ به شکل مخفی مجدداً بازگشایی شد.<ref name="books.google_a2">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=97|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> در ۱۷۲۶، [[ابراهیم متفرقه]]، یک مجارستانی که اسلام آورده بود، وزیر اعظم [[داماد ابراهیم پاشای نوشهری]] و مفتی اعظم و سایر علمای دینی را راضی کرد تا اجازه چاپ کتاب با دستگاه چاپ را به او بدهند که در نهایت منجر به آن شد که سلطان احمد سوم این مجوز را صادر کند که کتاب‌های غیردینی به شیوه‌های نوین چاپ شود. هرچند این اتفاق مخالفت بسیاری از روحانیان مسلمان و البته کاتبان را در پی داشت،<ref name="katip celebi">{{cite web|url=http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm|title=Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi|publisher=Utrecht University Library|date=5 May 2009|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212030334/http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm|archivedate=12 February 2013|df=dmy-all}}</ref> با این حال نخستین کتاب در سال ۱۷۲۹ به چاپ رسید.<ref name="katip celebi2">{{cite web|url=http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm|title=Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi|publisher=Utrecht University Library|date=5 May 2009|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212030334/http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm|archivedate=12 February 2013|df=dmy-all}}</ref><ref name="watson">{{cite journal|last=Watson|first=William J.|year=1968|title=Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1968_88_3/page/435|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=88|issue=3|pages=435–441|doi=10.2307/596868|jstor=596868}}</ref> در سال ۱۷۶۸، شبه‌نظامیان اکراینی تحت حمایت روسیه وارد شهر تحت کنترل عثمانیِ بالتا شدند، مردم شهر را کشتند و در نهایت آن را به آتش کشیدند. این اتفاق، منجر به آن شد که پادشاه عثمانی به روسیه اعلان جنگ بدهد. جنگ شش سال طول کشید و در پایان آن، عثمانی به همه مسیحیان مولداوی و والاکیا آزادی مذهبی اعطا کرد.{{sfn|Kinross|1979|p=۴۰۵}} در سال‌های پایانی قرن هجدهم، بسیاری از شخصیت‌های سیاسی عثمانی به این عقیده بودند که شکست‌های پیاپی آنان در برابر روس‌ها به اصلاحات گسترده [[پتر کبیر]] که منجر به مدرن‌سازی کشور و سپاه روسیه شده بود، بازمی‌گردد و عثمانی نیز باید دست به چنین اصلاحاتی بزند.<ref name="books.google_a3">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=97|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> [[پرونده:Ottoman_Sultan_Selim_III_(1789).jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ottoman_Sultan_Selim_III_(1789).jpg|چپ|بندانگشتی|به تخت‌نشینی سلیم سوم]] [[سلیم سوم]] نخستین کسی بود که برای مدرن‌سازی ارتش عثمانی دست به اقدام جدی زد، اما اقدامات او با مخالفت مقامات مذهبی و فرماندهان نیروهای [[ینی‌چری]] روبرو شد. ینی‌چری‌ها که نگران به خطر افتادن جایگاه خودشان در صورت ایجاد یک ارتش منظم و همیشگی بودند، علیه دولت مرکزی شوریدند. اقدامات سلیم در نهایت منجر شد تا او جان و تاج تخت خود را از دست بدهد، اما [[محمود دوم]]، جانشین او، به بهانه شورش روی داده سپاه ینی‌چری را در ۱۸۲۶ منحل کرد. [[پرونده:Η_μάχη_της_Αλαμάνας.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Η_μάχη_της_Αλαμάνας.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|شورش یونانیان بر عثمانی در جنگ استقلال یونان]] در دوران «سؤال شرقی» (دوره‌ای که به دلیل زوال عثمانی، قدرت‌های اروپایی بر سر فتح قلمروهای آنان به رقابت می‌پرداختند)، انقلاب صربستان (۱۸۰۴–۱۸۱۵) روی داد که این مسئله منجر به یک سری بیداری‌های ملی در [[بالکان]] شد. در سال ۱۸۳۰ عثمانی اجباراً پذیرفت که صربستان به صورت رسمی بخشی از عثمانی باشد، اما پادشاه و سلسله پادشاهی خود را داشته و پادشاه در اداره کشور خود کاملاً مستقل عمل کند.<ref>{{cite web|url=http://www.njegos.org/past/liunion.htm|title=Liberation, Independence And Union of Serbia And Montenegro|publisher=Serb Land of Montenegro|accessdate=26 August 2010}}</ref><ref name="Berend2003">{{cite book|last=Berend|first=Tibor Iván|authorlink=Iván T. Berend|title=History Derailed: Central and Eastern Europe in the Long 19th Century|url=https://books.google.com/books?id=a9csmhIT_BQC&pg=PA127|accessdate=11 February 2013|year=2003|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-93209-8|page=127}}</ref> در سال ۱۸۱۱، وهابی‌های [[آل سعود|خاندان سعودی]] در عربستان بر عثمانی شوریدند. دولت مرکزی که توان سرکوب کردن آنان را نداشت، از [[محمدعلی پاشا]]، والی مصر درخواست کرد تا به این شورش پایان دهد و اقدامات محمدعلی در نهایت منجر به سقوط نخستین دولت سعودی شد. در ۱۸۲۱، یونانیان بر سلطان شوریدند. این اتفاق در نهایت به [[جنگ استقلال یونان|انقلاب یونان]] شهرت یافت و منجر به آن شد که یونان در سال ۱۸۲۹ به اولین کشوری شد که توانسته‌است به صورت رسمی از عثمانی مستقل شود. در سال ۱۸۳۰، فرانسه [[الجزایر]] را فتح کرد و عثمانی قادر نبود تا آنان را از این منطقه بیرون کرده و آن را پس بگیرد. یک سال بعد، محمدعلی پاشا به امید اینکه عثمانی را براندازد و خود به سلطان جدید تبدیل شده و سلسله تازه‌ای را روی کار آورد، در مصر شورید. سپاه او که توسط فرانسویان تعلیم دیده شده بود، به رهبری پسر محمد علی یعنی ابراهیم پاشا سپاه عثمانی را شکست داد و تا دویست مایلی قسطنطنیه پیشروی کرد.<ref>Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 95.</ref> سلطان محمود دوم که هیچ راهی پیش پای خود برای جلوگیری از پیشروی سپاه ابراهیم پاشا نمی‌دید، از دشمن همیشگی امپراتوری، یعنی روسیه درخواست کمک کرد و تزار [[نیکلای یکم (روسیه)|نیکولای یکم]] ارتشی را برای کمک به وی فرستاد.<ref name="Karsh, Effraim page 96">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> در نهایت، این سپاه روسی با موفقیت مانع پیشروی ابراهیم پاشا شد.<ref name="Karsh, Effraim page 962">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> با این حال، عثمانی در ۱۸۳۳ رسماً علاوه بر مصر، محمد علی پاشا را به عنوان والی کرت، [[حلب]]، تریپولی، [[دمشق]] و سیدون به رسمیت شناخت و در عوض، محمدعلی نیز از ادعای خود بر تاج و تخت عثمانی چشم پوشی کرد.<ref name="Karsh, Effraim page 963">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> با توجه به اینکه اگر به خاطر دخالت روس‌ها نبود، بسیار بعید بود تا محمود دوم و سلسله عثمانی از این واقعه جان سالم به در ببرند، امروزه این اتفاق آغازگر دوره‌ای دیده می‌شود که باب عالی حتی توانایی دفاع و حفظ خودش را هم نداشت.<ref>Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 pp. 95–96.</ref>[[پرونده:Ottoman small animation.gif|بندانگشتی|500px|چپ| گسترش امپراتوری عثمانی (۱۲۹۹–۱۶۸۳ میلادی)]] در سال ۱۸۳۹، عثمانی تلاش کرد تا مناطق از دست رفتهِ تحت کنترل محمد علی را پس بگیرد، اما به طرز فاجعه‌باری شکست خورد. این اتفاق آغازگر «بحران شرقی ۱۸۴۰» گردید. زیرا از آنجایی که محمد علی پاشا بسیار به فرانسه نزدیک بود، در اروپا این بیم می‌رفت که اگر او به عنوان سلطان جدید امپراتوری تاج‌گذاری کند، همه سرزمین‌های تحت کنترل عثمانی به منطقه تحت نفوذ فرانسه تبدیل شود.<ref name="Karsh, Effraim page 964">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> از آنجایی که باب عالی خود توانایی شکست دادن مصر و محمد علی پاشا را نداشت، [[امپراتوری بریتانیا|بریتانیا]] و [[امپراتوری اتریش|اتریش]] به یاری آنان آمده و پاشا را شکست دادند.<ref name="Karsh, Effraim page 965">Karsh, Effraim ''Islamic Imperialism A History'', New Haven: Yale University Press, 2006 p. 96.</ref> همه این‌ها، منجر شده بود که از میانه‌های قرن نوزدهم، عثمانی در میان قدرت‌های غربی به «[[مرد بیمار اروپا|مرد مریض اروپا]]» معروف شود. شاهزاده‌نشین صربستان، والاکیا و مولداوی در دهه‌های شصت و هفتاد قرن نوزدهم همچنین موفق به کسب استقلال خود شدند. === مدرن‌سازی و آغاز زوال === در دوران تنظیمات (۱۸۳۹–۱۸۷۶)، اصلاحاتی در امپراتوری عثمانی انجام پذیرفت که منجر به ایجاد یک ارتش مدرن شد، سیستم بانکداری به وجود آمد، چندین قانون دینی با قوانین سکولار جایگزین شدند،<ref>{{cite web|last=Ishtiaq|first=Hussain|title=The Tanzimat: Secular reforms in the Ottoman Empire|url=http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf|publisher=Faith Matters}}</ref> کارخانه‌های مدرن ایجاد شد و حتی قوانینی تصویب گردید که از شدت مجازات همجنسگرایی کاست. در سال ۱۸۴۰، وزارت پست عثمانی نیز ایجاد گردید.<ref name="PTT">{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913233443/http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|archivedate=13 September 2008|title=PTT Chronology|publisher=PTT Genel Müdürlüğü|language=Turkish|date=13 September 2008|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|df=}}</ref><ref name="PTT2">{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|title=History of the Turkish Postal Service|publisher=Ptt.gov.tr|accessdate=6 November 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/60fvalW5U?url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|archive-date=4 August 2011|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> سلطان عبدالمجید که خود شخصاً تلگراف را تست کرده بود، درخواستی برای ایجاد سیستم تلگرام در عثمانی برای ساموئل مورس در سال ۱۸۴۷ ارسال کرد.<ref>{{cite web|url=http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071010112702/http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archivedate=10 October 2007|title=Beylerbeyi Palace|publisher=Istanbul City Guide|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|df=}}</ref> پس از آزمایش موفقیت‌آمیز، سیستم تلگراف استانبول-ادرین-شومن در نهم اوت ۱۸۴۷ راه افتاد.<ref name="telekomhistory2">{{cite web|url=http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928164731/http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30|archivedate=28 September 2007|title=History|publisher=Türk Telekom|accessdate=11 February 2013|deadurl=yes|df=}}</ref><ref name="NTVtarih2">{{cite journal|title=Sultan Abdülmecid: İlklerin Padişahı|url=http://www.ntvtarih.com.tr/|deadurl=yes|language=Turkish|publisher=NTV Tarih|issue=July 2011|page=49|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212143841/http://www.ntvtarih.com.tr/|archivedate=12 February 2013|accessdate=11 February 2013|df=}}</ref> اصلاحات در عثمانی با ایجاد قانونی اساسی و پارلمان به اوج خود رسید. هرچند دوران آن کوتاه بود زیرا سلطان عبدالحمید دوم مجلس را پس از دو سال در ۱۸۷۷ منحل کرد. جمعیت مسیحی امپراتوری، از آنجایی که مسیحیان نسبت به جمعیت مسلمان از نظر تحصیلات عالیه وضعیت بهتری داشتند، از مسلمانان پیشی گرفت.<ref name="books.google_b">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=95|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> این مسئله، باعث رنجش مسلمانان که اکثریتِ امپراتوری بودند، شد. در سال ۱۸۶۱، حدود ۶۶۵ مدرسه برای محصلان مسیحی (که حدود ۱۴۰٬۰۰۰ نفر بودند) در امپراتوری وجود داشت، درحالی که جمعیت مسلمانان چند برابر بود، تعداد مدارس مخصوص آنان بسیار کمتر بود<ref name="books.google_b2">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=95|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref>؛ آن هم درحالی که در مدارس مسیحی علوم روز جهان تدریس می‌شد و مدارس اسلامی محدود به تدریس زبان عربی و علوم اسلامی بودند. همچنین نوشتن لسان عثمانی - که یک زبان ترک تبار بود - با الفبای عربی - که یک زبان سامی بود - کار را برای آموزش کودکان عثمانی زبان سخت می‌کرد.<ref name="books.google_b3">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=95|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> با توجه به اینکه اکثریت دانشجویان در دانشگاه‌های عثمانی را مسیحیان تشکیل می‌دادند، نقش آنان در اقتصاد امپراتوری بسیار افزایش یافت.<ref>{{cite web|title=Sursock House|url=https://sursockhouse.com/|accessdate=29 May 2018}}</ref><ref name="books.google_b4">{{cite book|last=Stone|first=Norman|editor=Mark Erickson, Ljubica Erickson|title=Russia War, Peace And Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ|accessdate=11 February 2013|year=2005|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84913-1|page=95|chapter=Turkey in the Russian Mirror}}</ref> در سال ۱۹۱۱، حدود ۶۵۴ عمده‌فروشی در استانبول وجود داشت و درحالی که تعداد یونانیان و ترک‌زبانان شهر تقریباً برابر بود، یونانیان صاحب ۵۲۸ تای آن‌ها بودند که خود اهمیت جمعیت مسیحی در اقتصاد امپراتوری را نشان می‌دهد. حتی در بسیاری از موارد، مسیحیان و یهودیان از حمایت کنسول‌گری‌ها و سفارت‌های کشورهای اروپایی برخوردار بودند که باعث می‌شد که برخلاف مسلمانان، محدودیت قوانین عثمانی شامل آنان نشود.<ref>{{Cite book|title=The Arabs: A History|url=https://archive.org/details/arabshistory0000euge|last=Rogan|first=Eugene|publisher=Penguin|year=2011|isbn=|location=|page=[https://archive.org/details/arabshistory0000euge/page/93 93]}}</ref> [[جنگ کریمه]] یکی از بخش‌های رقابت طولانی قدرت‌های اروپایی برای تصاحب قلمروهای امپراتوری در حال [[فروپاشی دولت|زوال]] عثمانی بود. این جنگ چنان بار سنگین اقتصادی‌ای بر دوش‌های امپراتوری گذاشت که دولت مجبور شد تا ۵ میلیون پوند در سال ۱۸۵۴ از قدرت‌های خارجی قرض بگیرد.<ref>{{cite book|author=V. Necla Geyikdagi|title=Foreign Investment in the Ottoman Empire: International Trade and Relations 1854–1914|url=https://books.google.com/books?id=fGRMOzJZ4aEC&pg=PA32|accessdate=12 February 2013|date=15 March 2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84885-461-1|page=32}}</ref><ref>{{cite book|author=Douglas Arthur Howard|title=The History of Turkey|url=https://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&pg=PA71|accessdate=11 February 2013|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30708-9|page=71|year=2001}}</ref> در جریان جنگ کریمه، حدود ۲۰۰ هزار تن از تاتارهای کریمه مجبور به ترک خانه خود شده و به امپراتوری عثمانی مهاجرت کردند.<ref>{{cite journal|last=Williams|first=Bryan Glynn|year=2000|title=Hijra and forced migration from nineteenth-century Russia to the Ottoman Empire|journal=Cahiers du Monde Russe|volume=41|issue=1|pages=79–108|doi=10.4000/monderusse.39}}</ref> همچنین در جریان جنگ قفقاز، ۵۰۰ هزار تا ۱٫۵ میلیون چرکسی از سرزمین‌های خود توسط روسیه رانده شده<ref>Memoirs of Miliutin, "the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population", per Richmond, W. ''The Northwest Caucasus: Past, Present, and Future''. Routledge. 2008.</ref> و در آناتولی ساکن گردیدند.<ref>{{cite book|first=Walter|last=Richmond|title=The Northwest Caucasus: Past, Present, Future|url=https://books.google.com/books?id=LQJyLvMWB8MC&pg=PA79|accessdate=11 February 2013|date=29 July 2008|publisher=Taylor & Francis US|isbn=978-0-415-77615-8|page=79|quote=the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population}}</ref><ref name="Jaimoukha2001">{{cite book|author=Amjad M. Jaimoukha|title=The Circassians: A Handbook|url=https://books.google.com/books?id=5jVmQgAACAAJ|accessdate=4 May 2013|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-23994-7}}</ref><ref name="Hille2010">{{cite book|author=Charlotte Mathilde Louise Hille|title=State building and conflict resolution in the Caucasus|url=https://books.google.com/books?id=yxFP6K8iZzQC&pg=PA50|accessdate=4 May 2013|year=2010|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-17901-1|page=50}}</ref><ref name="ChirotMcCauley2010">{{cite book|author1=Daniel Chirot|author2=Clark McCauley|title=Why Not Kill Them All?: The Logic and Prevention of Mass Political Murder (New in Paper)|url=https://books.google.com/books?id=9sPJnd0cwV0C&pg=PA23|accessdate=4 May 2013|date=1 July 2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3485-3|page=23}}</ref> این مهاجرت‌ها نیز خود در پروسه مدرن‌سازی امپراتوری عثمانی تأثیر زیادی گذاشت.<ref name="ReferenceA">Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pp. 86–100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 p. 95.</ref> [[پرونده:Battle_at_river_Skit_1877.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battle_at_river_Skit_1877.jpg|چپ|بندانگشتی|رومانی با کمک روسیه به استقلال رسید.]] [[پرونده:Konstantin_Makovsky_-_The_Bulgarian_martyresses.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konstantin_Makovsky_-_The_Bulgarian_martyresses.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|''شهیدان زن بلغاری'' اثری از کنستانتین ماکووسکی که کشته شدن زنان بلغار توسط سربازان ترک را نشان می‌دهد.|333x333پیکسل]] امپراتوری عثمانی به صورت کلی اهمیت زیادی به مسئله آموزش و پرورش نمی‌داد. به عنوان مثال، تنها ۰٫۲ درصد از بودجه سال ۱۸۶۰ امپراتوری به آموزش و پرورش اختصاص داده شده بود.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/50 50]|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> باب عالی بیشتر به دنبال مدرن‌سازی ارتش بود تا بتواند از خود در برابر تهدیدات خارجی دفاع کند که البته این خود باعث شد تا امپراتوری در تهدید نوع دیگری از تهدیدات قرار بگیرد. انگین روگان در کتاب تاریخ اعراب می‌نویسد که «بزرگترین تهدید برای استقلال خاورمیانه» در قرن نوزدهم «دولت‌های اروپایی نبودند، بلکه بانکداری آن بود».<ref>{{Cite book|title=The Arabs: A History|url=https://archive.org/details/arabshistory0000euge|last=Rogan|first=Eugene|publisher=Penguin|year=2011|isbn=|location=|page=[https://archive.org/details/arabshistory0000euge/page/105 105]}}</ref> عثمانی که به خاطر جنگ‌های پیاپی، به خصوص جنگ کریمه، مجبور به دریافت وام‌های پیاپی از دولت‌های خارجی می‌شد، در سال ۱۸۷۵ رسماً اعلام ورشکستگی کرد.<ref name="auto1">{{Cite book|title=The Arabs: A History|url=https://archive.org/details/arabshistory0000euge|last=Rogan|first=Eugene|publisher=Penguin|year=2011|isbn=|location=|page=[https://archive.org/details/arabshistory0000euge/page/106 106]}}</ref> در سال ۱۸۸۱، دولت عثمانی برای پرداخت بدهی‌های خود، «اداره دیون عامیه عثمانیه» را ایجاد کرد که تحت نظر فرانسوی‌ها و بریتانیایی‌ها اداره می‌شد تا امپراتوری بتواند به مرور بدهی‌های خود را پرداخت کند. این اداره که شریان‌های اصلی اقتصاد امپراتوری را کنترل می‌کرد، از قدرت خود برای افزایش نفوذ اروپایی‌ها در عثمانی استفاده می‌نمود.<ref name="auto12">{{Cite book|title=The Arabs: A History|url=https://archive.org/details/arabshistory0000euge|last=Rogan|first=Eugene|publisher=Penguin|year=2011|isbn=|location=|page=[https://archive.org/details/arabshistory0000euge/page/106 106]}}</ref> باشی بوزوق‌ها که بخشی از نیروهای نظامی عثمانی بودند، در سال ۱۸۷۶ به شدت شورش بلغارها را سرکوب کرده و بیش از صد هزار نفر را به قتل رساندند.<ref>{{cite book|title=The Establishment of the Balkan National States, 1804–1920|first1=Charles|last1=Jelavich|first2=Barbara|last2=Jelavich|year=1986|url=https://books.google.com/?id=LBYriPYyfUoC&pg=PA139&dq=massacre+bulgarians++1876#v=onepage&q&f=false|page=139|isbn=978-0-295-80360-9}}</ref> با این حال، پس از شکست قاطعانه عثمانی در برابر روسیه، بلغارستان به عنوان یک بخش خودمختار از امپراتوری عثمانی درآمد. همچنین در پیامدهای این جنگ با روسیه، قلمروهای اروپایی عثمانی بسیار کاهش یافتند. رومانی کاملاً مستقل شد و روند استقلال صربستان و مونتنگرو نیز کامل گردید. در سال ۱۸۷۸ نیروهای اتریش-مجارستان دو ولایت بسنی و نوی پازار در بالکان را اشغال کردند. بنجامین دزرائیلی، نخست‌وزیر بریتانیا، در جریان کنگره وین توانست ولایت‌های عثمانی در بالکان را به این دولت بازگرداند؛ در عوض، اداره قبرس به انگلستان واگذار شد.<ref>{{cite book|last=Taylor|first=A.J.P.|authorlink=A. J. P. Taylor|title=The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918|url=https://archive.org/details/struggleformaste00tayl|year=1955|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-822101-2|pages=[https://archive.org/details/struggleformaste00tayl/page/n267 228]–54}}</ref> در سال ۱۸۸۲، بریتانیا همچنین نیروهای خود را به مصر فرستاد تا یک شورش را سرکوب کند. این مسئله باعث شد تا سلطان عبدالحمید دوم ارتش خود را به حالت آماده‌باش درآورد، زیرا بیم آن را داشت که بریتانیایی‌ها به دنبال طرح‌ریزی یک کودتا در عثمانی هستند. عبدالحمید چنان از کودتا در هراس بود که حتی به نیروهای خود اجازه تمرینات نظامی نمی‌داد، زیرا می‌ترسید که این پوششی برای کودتا باشد. در سال ۱۸۸۲، ژنرال کلمار فرایهر فن در گلتس، از افسران ارتش آلمان، به قسطنطنیه رفت تا در به‌روز سازی ارتش عثمانی به باب عالی یاری رساند. نیروهایی که توسط او تعلیم داده شده بودند، در سیاست‌های سال‌های پایانی امپراتوری نقش سرنوشت سازی بازی کردند.<ref>Akmeșe, Handan Nezir ''The Birth of Modern Turkey The Ottoman Military and the March to World I'', London: I.B Tauris page 24</ref> در میان سال‌های ۱۸۹۴ تا ۱۸۹۶، حدود ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار ارمنی توسط دولت عثمانی کشته شدند که این اتفاق به [[کشتار حمیدیه]] معروف شد و به عنوان پیش‌زمینه‌ای بر [[نسل‌کشی ارمنی‌ها|نسل‌کشی ارامنه]] دیده می‌شود.<ref>{{cite book|last=Akçam|first=Taner|title=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility|url=https://archive.org/details/shamefulactarmen00ak|year=2006|publisher=Metropolitan Books|location=New York|isbn=978-0-8050-7932-6|page=[https://archive.org/details/shamefulactarmen00ak/page/42 42]|authorlink=Taner Akçam}}</ref> پس از اینکه عثمانی در دهه‌های پایانی خود، بخش‌های وسیعی از قلمروهای سابق خود را در کریمه، بالکان، قفقاز و مدیترانه از دست داد، حدود ۷ تا ۹ میلیون نفر از این مناطق به آناتولی (ترکیه آسیایی کنونی) و تریس شرقی (ترکیه اروپایی کنونی) مهاجرت کردند.<ref name="Karpat2004">{{cite book|author=Kemal H Karpat|title=Studies on Turkish politics and society: selected articles and essays|url=https://books.google.com/books?id=cL4Ua6gGyWUC|accessdate=24 May 2013|year=2004|publisher=Brill|isbn=978-90-04-13322-8}}</ref> همچنین با شکست عثمانی در جنگ اول بالکان، حدود ۴۰۰ هزار مسلمان و ۴۰۰ هزار غیر مسلمان به آناتولی مهاجرت کردند که البته بسیاری از آنان به دلیل وبا در جریان فرار از سرزمین‌هایی که عثمانیان در بالکان از دست داده بودند، جان خود را از دست دادند.<ref>{{cite journal|title=Greek and Turkish refugees and deportees 1912–1924|url=http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf|deadurl=yes|publisher=[[Universiteit Leiden]]|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070716155929/http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf|archivedate=16 July 2007|ref=harv|place=NL|df=}}</ref> جاستین مک‌کارتی، از تاریخ‌نگاران معاصر، برآورد می‌کند که در صد سال آخر امپراتوری عثمانی، چند میلیون مسلمان در شبه جزیره بالکان کشته شده‌اند.<ref name="McCarthy1995">{{cite book|author=Justin McCarthy|title=Death and exile: the ethnic cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922|url=https://books.google.com/books?id=1ZntAAAAMAAJ|accessdate=1 May 2013|year=1995|publisher=Darwin Press|isbn=978-0-87850-094-9}}</ref><ref name="Carmichael2012">{{cite book|last=Carmichael|first=Cathie|title=Ethnic Cleansing in the Balkans: Nationalism and the Destruction of Tradition|url=https://books.google.com/books?id=ybORI4KWwdIC|accessdate=1 May 2013|date=12 November 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-47953-5|quote=During the period from 1821 to 1922 alone, Justin McCarthy estimates that the ethnic cleansing of Ottoman Muslims led to the death of several million individuals and the expulsion of a similar number.|page=21}}</ref><ref name="Buturovic2010">{{cite book|last=Buturovic|first=Amila|title=Islam in the Balkans: Oxford Bibliographies Online Research Guide|url=https://books.google.com/books?id=Kck_-B7MubIC|accessdate=1 May 2013|date=1 May 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-980381-1|page=9}}</ref><gallery mode="packed" heights="۱۳۰"> پرونده:Friday Procession.jpg|حرکت سلطان عبدالحمید دوم به سمت مراسم نماز جمعه پرونده:Opening ceremony of the First Ottoman Parliament at the Dolmabahce Palace in 1876.jpg|افتتاح مجلس عثمانی. این مجلس تنها دو سال دوام آورد. پرونده:Turkish troops storming Fort Shefketil (cropped).jpg|نبرد قلعه شفتکتیل در جریان جنگ کریمه پرونده:The ruined gateway of Prince Eugene, Belgrade.jpg|بلگراد در سال ۱۸۶۵. دو سال بعد، فرانسه و بریتانیا عثمانی را مجبور کردند تا از صربستان شمالی عقب‌نشینی کند و بدین ترتیب این منطقه به صورت غیررسمی مستقل شد. </gallery> === انقراض === {{اصلی|ترکان جوان|جنگ جهانی اول|}}{{همچنین ببینید|نسل‌کشی ارمنی‌ها|نسل‌کشی یونانی‌ها|نسل‌کشی آشوری‌ها}} [[پرونده:Le_Petir_Journal,_Proclamation_of_Mehmed_V.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Petir_Journal,_Proclamation_of_Mehmed_V.jpg|جایگزین=|راست|بندانگشتی|اعلام محمد پنجم به عنوان سلطان عثمانی توسط ترکان جوان.]] سقوط امپراتوری عثمانی (۱۹۰۸–۱۹۲۲) در جریان دومین دوره مشروطه، دوره‌ای که با انقلاب ترکان جوان به نظر می‌رسید وضعیت بهتر خواهد شد، رخ داد. در دوره دوم مشروطه عثمانی، قانون اساسی ۱۸۷۶ مجدداً برقرار شد و فضای چند حزبی در این امپراتوری برقرار گردید. آغاز دوره دوم مشروطه به شهروندان امپراتوری این امید را داد که عثمانی به دولتی آزاد تبدیل خواهد شد، سیستم قضایی مدرن خواهد شد و با افزایش توان مجدد امپراتوری، عثمانیان قادر خواهند بود تا از خود در برابر قدرت‌های خارجی دفاع کنند.<ref>{{harvnb|Reynolds|2011|p=1}}</ref> اما در عمل، این دوره پایان دولت عثمانی را رقم زد. رهبران ترکان جوان که پیش از این مجبور به فعالیت‌های زیرزمینی بودند، حالا می‌توانستند احزاب خود را داشته باشند.<ref>{{Harvard citation|Erickson|2013|p=32}}</ref> در میان این حزب‌ها، دو حزب «کمیته اتحاد و پیشرفت» و «حزب آزادی و آشتی» نسبت به سایرین برجسته‌تر بودند. همچنین احزاب قومی مانند حزب سوسیالیست دموکراتیک کارگران یهودی فلسطین و جنبش ملی ارمنیان نیز در این دوران تأسیس شدند که البته با واکنش مثبتی از سوی دولت مرکزی همراه نبود. درحالی که عثمانی درگیر مسائل داخلی بود، اتریش مجارستان رسماً بوسنی و هرزگوین را در سال ۱۹۰۸ ضمیمه خاک خود کرد. همچنین باوجود اصلاحات در ارتش عثمانی که حالا به یک ارتش مدرن تبدیل شده بود، این امپراتوری در جنگ با ایتالیا تقریباً همه قلمروهای خود در شمال آفریقا را از دست داد. همچنین با شکست در جنگ بالکان، همه قلمروهای اروپایی نیز از چنگال باب عالی خارج شدند. در سال‌های پایانی منتهی به جنگ جهانی اول، وضعیت سیاسی امپراتوری عثمانی بسیار ناپایدار بود و چهار کودتا در عرض چهار سال روی داد. [[پرونده:Morgenthau336.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Morgenthau336.jpg|بندانگشتی|نسل‌کشی ارمنی‌ها منجر به قتل یک و نیم میلیون ارمنی شد.]] ورود عثمانی به جنگ جهانی اول با حمله غافلگیرکننده آن‌ها به سواحل روسیه در دریای سیاه در تاریخ ۲۹ اکتبر ۱۹۱۴ روی داد. در عرض چند روز پس از حمله، روسیه و متحدانش، بریتانیا و فرانسه، به عثمانی اعلان جنگ دادند. باوجود شکست نهایی عثمانیان در این جنگ، آن‌ها در ابتدای جنگ موفق به کسب چند پیروزی در نبردهایی مانند گالیپولی نیز شدند. در جریان جنگ جهانی اول، دولت عثمانی برای تبدیل کردن آناتولی (ترکیه کنونی) به یک منطقه ترک‌زبان، آن هم درحالی که ترکان تا پیش از جنگ در کنار یونانیان، ارمنیان، کردها و آشوریان تنها یکی از قومیت‌های آناتولی بودند، دست به کشتار سیستماتیک و سازمان‌دهی شده یونانیان، ارمنیان و آشوریان زد. تنها در جریان نسل‌کشی ارامنه بیش از ۱٫۵ میلیون نفر توسط ترکان کشته شدند.<ref>{{cite book|author=Peter Balakian|title=The Burning Tigris|url=https://books.google.com/books?id=DrYoyAM3PBYC&pg=PR17|accessdate=8 June 2013|date=13 October 2009|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-186017-1|page=xvii}}</ref> [[پرونده:Declaration_of_the_1908_Revolution_in_Ottoman_Empire.png|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_the_1908_Revolution_in_Ottoman_Empire.png|جایگزین=|راست|بندانگشتی|اعلام پیروزی انقلاب ترکان جوان]] در سال ۱۹۱۵، دولت عثمانی از بین بردن جمعیت ارمنی آناتولی را آغاز کرد. این نسل‌کشی در جریان و پس از جنگ جهانی اول در دو فاز انجام پذیرفت: با کشتنِ مردان بالغ یا انتقال آنان به اردوگاه‌های کار اجباری یا دیپورت کردن زنان، پیرها، کودکان و نوزادان در راه‌پیمایی مرگ به سوی بیابان‌های سوریه. در جریان اخراج جمعیت ارمنی از سرزمین‌هایشان از طریق راهپیمایی مرگ در جریان نسل‌کشی، گزارش‌های زیادی از تجاوزهای گسترده به زنان نیز گزارش شده‌است. همچنین در جریان راهپیمایی زنان و کودکان ارمنی از آناتولی که توسط اسکورت نیروهای ترک انجام می‌پذیرفت، هیچگونه آب یا غذایی در اختیار آنان قرار نمی‌گرفت.<ref>{{Citation|first1=Hans-Lukas|last1=Kieser|first2=Dominik J.|last2=Schaller|language=German|title=Der Völkermord an den Armeniern und die Shoah|trans-title=The Armenian genocide and the Shoah|publisher=Chronos|year=2002|isbn=978-3-0340-0561-6|page=114}}</ref><ref>{{Citation|title=Armenia: The Survival of A Nation|first=Christopher J.|last=Walker|publisher=Croom Helm|place=London|year=1980|pages=200–03}}</ref><ref>{{Citation|title=The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915–1916: Documents Presented to Viscount Grey of Falloden|first1=Viscount James|last1=Bryce|authorlink=James Bryce, 1st Viscount Bryce|first2=Arnold|last2=Toynbee|edition=uncensored|editor-first=Ara|editor-last=Sarafian|place=Princeton, [[New Jersey|NJ]]|publisher=[[Gomidas Institute]]|year=2000|isbn=978-0-9535191-5-6|pages=635–49}}</ref> اتفاقات مشابه‌ای برای جمعیت یونانی و آشوری امپراتوری نیز رخ داد که سرانجام راه را برای تأسیس جمهوری ترکیه هموار ساخت.<ref>{{cite journal|last1=Schaller|first1=Dominik J|last2=Zimmerer|first2=Jürgen|year=2008|title=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies&nbsp;– introduction|url=http://bridging-the-divide.org/sites/default/files/files/Late%20Ottoman%20genocides-%20the%20dissolution%20of%20the%20Ottoman%20Empire%20and%20Young%20Turkish%20population%20and%20extermination%20policies(1).pdf|journal=Journal of Genocide Research|volume=10|issue=1|pages=7–14|doi=10.1080/14623520801950820|quote=The genocidal quality of the murderous campaigns against Greeks and Assyrians is obvious|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}|access-date=۹ ژوئن ۲۰۱۹|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103172211/http://bridging-the-divide.org/sites/default/files/files/Late%20Ottoman%20genocides-%20the%20dissolution%20of%20the%20Ottoman%20Empire%20and%20Young%20Turkish%20population%20and%20extermination%20policies(1).pdf|archive-date=۳ نوامبر ۲۰۱۳|dead-url=yes}}</ref> [[پرونده:Sultanvahideddin.jpg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sultanvahideddin.jpg|چپ|بندانگشتی|آخرین تصویر سلطان. خروج محمد ششم از ترکیه. پس از انحلال سلطنت عثمانی.]] درحالی که در دو سال ابتدایی جنگ، به نظر می‌رسید که عثمانی در خاورمیانه دست بالا را دارد، شورش اعراب که در سال ۱۹۱۶ روی داد، باعث شد تا اوضاع به ضرر آنان شود. با امضای متارکه مودروس در سی‌ام اکتبر ۱۹۱۸، تقسیم و تجزیه امپراتوریِ شکست خورده عثمانی میان نیروهای پیروز جنگ آغاز شد. با اینکه امپراتوری، از جمله پایتخت آن یعنی قسطنطنیه، به اشغال نیروهای بریتانیایی و فرانسوی درآمده بود، آنان به سلطان این اجازه را دادند که بتواند عنوان خود را به صورت ظاهری حفظ کند. با این حال، با اشغال شهرهای ترک‌نشین، جنبش‌هایی آغاز گردید که سرانجام منجر به پیروزی آنان در جنگ استقلال ترکیه به رهبری مصطفی کمال (که بعدها آتاتورک نام گرفت) و تأسیس جمهوری ترکیه شد. سلطنت عثمانی در روز یکم نوامبر ۱۹۲۲ ملغی اعلام شد و هفده روز بعد، سلطان محمد ششم از ترکیه خارج گردید. دو سال بعد، در سوم مارس ۱۹۲۴، خلافت عثمانی نیز ملغی اعلام شد.<ref name="Ozoglu">{{cite book|author=Hakan Ozoglu|title=From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic|url=https://books.google.com/books?id=Cw5V1c1ej_cC&pg=PA8|accessdate=8 June 2013|date=24 June 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37957-4|page=8}}</ref> == بن‌بنویشت == {{بن‌بنویشت}} {{عثمانی}} [[رج:عثمانی| ]] [[رج:ترکیه تاریخ]] [[رج:آسیا رقد بورده کشورون]] [[رج:آفریقا رقد بورده کشورون]] [[رج:اروپا رقد بورده کشورون]] hmlzja67128bkzjxy8x3vcb2gx1avqs 0 7850 392495 326806 2026-08-17T21:59:51Z InternetArchiveBot 25385 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392495 wikitext text/x-wiki {{جعبه جنگ | جنگ = غزوه‌ی بدر | قسمتی‌از = درگیری‌ئون مسلمونا و مکیون | تصویر = [[پرونده:Muhammad at Badr.jpg|200px|اتا عکس محمد جه، مسلمونا و فرشته‌ئون، بدر دله]] | زیرنویس = اتا عکس محمد جه، مسلمونا و فرشته‌ئون، بدر دله | زمان = ۱۷ رمضان سال دوم پس از هجرت | مکان = نزدیکی شهر بدر | علت = | قلمرو = | نتیجه = پیروزی مسلمونا | جنگنده۱ = مسلمونای [[مدینه]] | جنگنده۲ = اهل [[مکه]] | فرمانده۱ = [[محمد]] | فرمانده۲ = عمرو ابن هشام | قوای۱ = حدود ۳۰۰-۳۱۷ سرباز،{{سخ}}۲ اسب و ۷۰ شتر | قوای۲ = حدود ۹۵۰ سرباز (شامل ۱۰۰ سواره‌نظام و ۶۰۰ سرباز زره‌پوش) و ات‌خله شتر | خسارات۱ = ۱۴ یا ۱۵ کوشته | خسارات۲ = ۷۰ کوشته، ۷۰ اسیر | یادداشت = }} '''غزوه‌ی بدر''' یا '''بدر الکبری'''<ref name="test1">«بدر»، گت ِدائرةالمعارف اسلامی</ref>اولین گت ِجنگ زمون محمد میون مسلمونا و اهل [[مکه]] بی‌یه که ۱۷ رمضون سال دوم پس از هجرت [[شهر بدر]] دله اتفاق دکته.<ref name="test2">[[#CITEREFWatt1986|"Badr", Encyclopedia of Islam]]</ref> پیروزی مسلمونا این جنگ دله نفوذ مکه ره تا حد زیادی کم هاکرده و جایگاه سیاسی مسلمونا ره [[مدینه]] دله قوی‌تر هاکرده. از زمون هجرت مسلمونا به مدینه، بقای اقتصادی وشون به حمله به کاروون‌ئون مکه وابسته بی‌یه. وقتی خَوِر حرکت کاروون ثروتمند [[ابوسفیان]] مکه جه، به محمد برسی‌یه، قریب به ۳۰۰نفر از مسلمونا حمله به وشون وسّه آماده بَینه و این میون، سپاه مکه شامل ۱۰۰۰سرباز وشون مقابله وسّه آماده هاکرد بی‌یه، با وجود برتری تعدادی مکیون، مسلمونا برنده بَینه و خله مکیون جه بکوشته و اسیر بَینه. [[قورآن|قرآن]] دله این پیروزی جه به عنوان اتفاقی الهی یاد بَیی‌یه.<ref name="test3">[[#CITEREFEBBadr|"Battle of Badr", ''Encyclopædia Britannica'']]</ref><ref>و به حقيقت خدا بدر دله شِما ره برنده هاکرده با اونكه شِما ضعيف بینی، پس از خدا پروا هاکنین و شكر نعمتون وه ره به جا بیارین. سوره آل عمران آیه(۱۲۳)</ref> == منابع بررسی وسّه == هرچن به بائوته‌ی '''ویلیام مونتگومری وات'''، قرآن دله اشارهٔ صریحی به درگیری‌ئون اولیهٔ مسلمونا پیدا نوانه<ref>{{harvnb|Watt|1956|p=4}}</ref>، اما به بائوته '''ممد حوسن طباطبایی'''، روحانی [[تشیع|شیعه]]، قرآن دله آیات ۱۲۱ تا ۱۲۸ سوره [[آل عمران]] صریحأ به بدر اشاره هاکرده.<ref>{{آغاز راست‌چین}}[https://web.archive.org/web/20081202155643/http://www.ghadeer.org/site/thekr/tafsir/t_almizan/j4/alm00001.htm#link1 طباطبایی، محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، جلد ۴، صص ۳ تا ۱۰]{{پایان راست‌چین}}</ref> همچنین طبق گت ِدایرةالمعارف اسلامی، سورهٔ [[انفال]] شأن این نبرد دله نازل بیّه.<ref name="test1" /> معمولاً قدیمی‌ترین و مورداعتمادترین منبع تاریخی بررسی این اتفاق وسّه نومهٔ [[عروة بن زبیر]] به عبدالملک (خلیفهٔ اون گادر) بدونسته وانه؛ هرچن خله از مطالب وه به افسانه شباهت دانّه. منابع اولیهٔ تاریخی دله این اتفاق مفصلاً شرح هدا بَیی‌یه.<ref name="test2" /> ==پیش از جنگ== پس از هجرت مسلمونا به مدینه، اهالی مکه دارایی‌ئون رهابَیی مهاجرین مسلمون ره بَییتنه. اون گادر آیاتی نازل بَیبی‌یه<ref>سورهٔ حج، آیات ۳۹ و ۴۰</ref> که به مسلمونا، برابر کسایی که وشون ره مجبور به انکار دینشون کانّه یا از فرابخوندستن مردم به خدا منع کانّه، اجازهٔ بجنگستن دائه،<ref>Haykal 1994, p. 233</ref> <ref>Al-Mubarakpuri 2002, pp. 241–2</ref> و مسلمونا این ره اعلان جنگی از جانب خدا علیه بت‌پرستون ِ[[قریش]] دونستنه.<ref name="test9">[[#CITEREFEBMuhammad|"Muhammad", ''Encyclopædia Britannica'']]</ref> طی اولین سال سکونت مسلمونا مدینه دله، محمد اجازه هدائه پچیک حمله‌ئون علیه کاروونای خاصی از مشرکون انجام بواشه. '''سهیل هشمی''' نظرات دربارهٔ این درگیری‌ئون ره بررسی کانده و گانه: دربارهٔ درگیری‌ئون اولیه میون مورخین متقدم و مستشرقین متأخر، با سیره‌نویسون، اختلاف‌نظر وجود دانّه: به بائوته اغلب تاریخ‌نگارون مسلمون متقدم، در طی این دورون محمد سیاست جدیدی ره برابر مکه بَیته: بجنگستن با مکیون به تلافی رفتار وشون با مسلمونا. و طبق بائوته خله از خاورشناسون هم، این حملات با هدف جبرون فقر اقتصادی ناشی از مهاجرت مسلمونا به مدینه انجام بی‌یه. بعضی بائوتنه «این درگیری‌ئون نشون‌دهندهٔ تغییری اساسی در خط مشی پیامبر جهت تکیه بر تنازع خشونت‌آمیز بی‌یه که با آیات جنگ‌دوستانه مدنی تجویز بیّه.» اما '''محمد هیکل''' گانه «این درگیری‌ئون لشکرکشی نظامی نَینه؛ بلکه پچیک حمله‌ئونی بینه که با هدف خسته‌هاکردن مکیون و نشون هدائن قدرت جدید مسلمونا و اثبات لزوم صلح و سازش با مسلمین انجام بی‌یه.» به باور هشمی، هر دِ دیدگاه بر مبنای حدس و گمون هسته.<ref>Hashmi 2002, p. 202</ref> <ref>ر.ک: Haykal 1994, pp. 218–25</ref> من‌حیث‌المجموع، «به‌سختی بنشنه این واقعه و وقایعی که مسبب وه بینه ره به‌روشنی شرح هدائن».<ref name="test2" /> همینتی، پیشگیری از اقدام نظامی احتمالی وشون علیه مسلمونا و تموم‌هاکردن به آزار و اذیت اقلیت مسلمون باقی‌بموندسته مکه دله<ref>{{harvnb|Al-Mubarakpuri|2002|pp=243}}</ref> و دَوِستن مسیر کاروون‌ئون مکه تا شام<ref>{{harvnb|Haykal|1994|pp=218}}</ref> (یا به تعبیری دیگر «تهدید حیات اقتصادی مکه»)<ref name="test1" />، هم به عنوان اهداف محمد فعالیت نظامی علیه مکیون جه ذکر بَینه. طی اتا از همین درگیری‌ئون ماه رجب (که از ماه‌ئون حرام بی‌یه) همون سال، مسلمونا با کاروونی قریش جه نخلة دله(جایی میون مکه و طائف) درگیر بَینه<ref>در این باره ر.ک: {{harvnb|Watt|1956|p=5-9}}</ref> و '''عمرو بن حضرمی''' (از مردمونمکه) بمرده. قریش فرصت جه بهره بَورده و جنگی تبلیغاتی علیه مسلمونا به راه دمبدائه: وشون ره به بجنگستن ماه‌ئون حرام دله (که نزد اعراب عملی قبیح و نامتعارف بی‌یه) متهم هاکرده، تا میون مسلمونا و کل اهالی شبه جزیره، دشمنی ایجاد هاکنه.<ref name="test14">{{harvnb|Haykal|1994|pp=233–4}}</ref> ==جنگ== هر سال دِتا گت ِکاروون تجاری مکه جه درشینه و سود حاصل از وه بخش عمدهٔ درآمد اهل مکه ره شامل بی‌یه<ref>{{harvnb|Gabriel|2007|p=86}}</ref> و همهٔ تاجرون مکه ونه دله همباز(=شریک) بینه و تقریباً همه‌ی مکیون وسّه مهم بی‌یه.<ref name="test16">{{harvnb|Watt|1956|p=10}}</ref> از اونجه که کاروون حداکثر بتونسته از ۸۰ مایلی مدینه رد بواشه، مسلمونا مدینه فقط با نگهبونای همراه کاروون سروکار داشتنه و تونستنه وه ره حمله هاکنن و بی‌اونکه کسایی مکه جه به وشون معترض بواشه.<ref>{{harvnb|Watt|1956|p=2}}</ref> جمادی‌الاول یا جمادی‌الثانی سال دوم پس از هجرت، [[ابوسفیون|ابوسفیان]] گت ِکاروون تجاری ره به مقصد شام رهبری کارد و محمد از این باخَوِر بیّه<ref>{{harvnb|Gabriel|2007|p=87}}</ref> و ۱۵۰-۲۰۰نفر از مسلمونا حمله‌ی ونه وسّه ذی‌العشیرة دله هاکردنه و کمی بعد بفهمستنه که کاروون چن روز پیش اونجه جه بگذشته، پس تصمیم بَیتنه بردگرستن کاروون به مکه ِگادِر وشون ره سر دَخاسِن.<ref name="test14" /> <ref>Al-{{harvnb|Mubarakpuri|2002|pp=245–6}}</ref> زمون بردگرستن کاروون شام جه به مکه، محمد، '''طلحه بن عبیدالله''' و '''سعید بن زید''' ره به ''الحوراء'' برسنی‌یه تا پس از بگذشتن کاروون از اونجه، به وه خَور هادن. پس از اینکه این دِتا به اونجه برسینه، اتا از رئیسون جهینه وشون جه استقبال و وشون ره شه سره دله مخفی هاکرده تا کاروون با ۴۰نفر و نزدیک به ۵۰۰۰۰ [[دینار طلا]]، اونجه جه بگذشته و اون دِنفر با این خَور به مدینه بردگرستنه.<ref name="test19">{{harvnb|Lings|1983|pp=138}}</ref> اما محمد چون ترسی‌یه حمله وسّه دیر بواشه، تا بردگرستن این دِنفر صبر نکارده و همینسه این دِنفر جنگ دله دنی‌بینه. و همینتی [[عثمان بن عفان|عثمان]]؛ که مدینه دله بموندسته تا شه مریض ِزنا جه، رقیه (پیغمبر ِکیجا)، مراقبت هاکنه.<ref name="test19" /> <ref>{{harvnb|Ramadan|2007|p=101}}</ref> سپاه مسلمونا متشکل بی‌یه از ۳۰۰ تا ۳۱۷نفر (۸۲ تا ۸۶نفر مهاجرین جه، ۶۱نفر اوس جه و ۱۷۰نفر خزرجیون جه<ref>{{harvnb|Watt|1956|p=3}}</ref>) و ۲ یا ۳ اسب (متعلق به [[زبیر بن عوام]] و [[مقداد بن اسود]]) و ۷۰ شتر؛ که هر دِ یا سه نفر از اتا شتر، به‌نوبت، استفاده کاردنه و محمد هم به همراه [[ایمام علی|علی]] و کسی دیگر اتا شتر داشتنه<ref>{{harvnb|Al-Mubarakpuri|2002|pp=251–2}}</ref> و بنابراین بیشتر مسیر تیسابه لینگ بگذشته.<ref>{{harvnb|Gabriel|2007|p=88}}</ref> مسلمونا پرچمی اسپه‌رنگ داشتنه.<ref name="test24">{{harvnb|Al-Mubarakpuri|2002|pp=251–2}}</ref> ===تا بدر=== [[پرونده:Badr_campaign-fa.png|200px|thumb|left|مسیر حرکت مسلمونا: مدينة، سقيا، تُرْبان، عِرْق الظَّبْية، سَجْسج، النازية، وادي رُحقان، مضيق الصفراء، وادي ذَفِران، ثنية الأصافر، الدبّة، بدر<ref>ابن هشام, ص ۶۱۴.</ref>]] مسلمونا ۱۲ یا ۱۳رمضون مدینه جه بریم بمونه<ref name="test1" /> و نزدیکی بدر محمد دِ نفر ره پیش دمبدائه تا کاروون جه خَور بیارن و زمونی که این دِتا چاهی پَلی که بدر ِمردم ونجه [[ئو]] کشینه، گپ‌بزوئن دِتا روستایی ره بشناسنه که «کاروون فردا یا پس‌فردا رسنه…» و فوراً با این خَور بردگرستنه. کمی پس از اینکه اونجه جه بوردنه، ابوسفیان که شخصاً بموبی‌یه تا از امنیت مسیر مطمئن بواشه، به اونجه برسی‌یه و اتا روستایی خَور تجسس اون دِ نفر ره بشناسته، پس بردگرستن و مسیر حرکت کاروون ره به سمت [[سرخ دریا]] منحرف هاکرده.<ref>{{harvnb|Lings|1983|p=140}}</ref> ابوسفیان شه کاروون وسّه، که به ناحیه‌یی برسی‌بینه که به‌راحتی توسط مسلمونا مدینه قابل دسترسی بینه، مکه جه درخواست کومک هاکرده، و سپاه مکه متشکل از ۹۵۰ سرباز<ref>{{harvnb|Al-Mubarakpuri|2002|p=253}}</ref> که تقریباً همهٔ جنگجوئون قریش ره شامل بینه، به‌رهبری [[ابوجهل]] به سمت بدر راه دکته.<ref name="test16" /> <ref name="test2" /> اون گادِر که مسلمونا جُحفة(در جنوب بدر) دله خیمه بزونه، کاروون ابوسفیان به نقطه‌یی برسینه که سپاه قریش بین کاروون و مسلمونان دیّه، پس به سپاه پیغوم هدائه از همون راه بردگردن که کاروون درامان هسته.<ref name="test1" /> <ref>{{harvnb|Lings|1983|p=142}}</ref>سپاهیون قریش تمایل به بازگشت داشتنه و برخی سرون وشون هم مخالف پیشروی بینه، و احتمالاً بنی‌زهره و بنی‌عدی به مکه بردگردستنه،<ref>{{harvnb|Watt|1956|p=11}}</ref> اما ابوجهل بر پیشروی و قدرت‌نمایی و برپایی جشن و سرور بدر دله اصرار داشته و با مابقی سپاه به سمت بدر راه دکته. سپاهیون پیش بوردنه و العُدْوَةِالقُصْوَی دله یَلَیْل دله(بین بدر و عقنقل) پشت تپهٔ عَقَنْقَل خیمه بزونه.<ref>{{harvnb|Al-Mubarakpuri|2002|p=254}}</ref> <ref name="test2" /> <ref name="test1" /> به بائوته‌ی وات، «بدون شک وه(ابوجهل) و یارونش گمون کاردنه انده قدرت دارنه که محمد جرئت بجنگستن با وشون ره ندانّه».<ref name="test2" /> نزدیکی بدر، مسلمونا دِ نفر از سقائون لشکر قریش ره دستگیر هاکردنه، و از اونجه که بفهمستنه سپاه قریش درحال پیشروی به سمت وشون هسته و احتمالاً پیش از وه از این موضوع بی‌خور بینه.<ref name="test2" /> اون گادر محمد از شه سربازون مشورت بخاسته و اول [[ابوبکر]] و بعدش [[عمر]] شه نظرون ره بائوتنه و بعد '''مقداد بن عمرو''' [نماینده مهاجرین] تمایلش به جنگ ره اعلام هاکرده. اما طبق بیعت عقبه، انصار فقط زمونی که مسلمونا مدینه دله دینه موظف به دفاع از وشون بینه و دیگر اینکه وشون با فرض اینکه قرار هسته به کاروونی تجاری حمله هاکنن، محمد ره همراهی هاکردنه، لذا محمد با هدف دونستن نظر انصار، دِباره از افرادش مشورت بخاسته و اونگادر '''سعد بن معاذ''' [نماینده انصار] آمادگی انصار برای بجنگستن با قریش ره اعلام هاکرده. پس محمد فوراً دستور پیشروی هدائه تا پیش از دشمن به ئو چاه‌ئون بدر برسه. چاه‌ئون سراشیبی ملایم سر قرار داشتنه و محمد پس از برسی‌ین به اولین چاه دستور توقف هدائه و اتا از انصار هپرسی‌یه دستور توقف این جه از جانب خدا بی‌یه یا نظری شخصی، و محمد بائوته مه نظر هسته، و شخص درخاست هاکرده چاه‌ئون نزدیک دشمن پلی هرستن و [[ئوانبار]]ی شه وسّه بسازن و دشمن وسّه ئو نی‌یلن، و محمد قبول هاکرده<ref>ر.ک: {{harvnb|Ramadan|2007|p=103}}؛ {{harvnb|Gabriel|2007|p=97}}</ref> و تا صبح روز بعد همونجه دیینه و محمد شو ره با نیایش بگذرنی‌یه و آیاتی هم نازل بیّه(سورهٔ ۸، آیهٔ ۱۱).<ref>{{harvnb|Lings|1983|pp=140–1,3}}</ref><ref>{{harvnb|Al-Mubarakpuri|2002|pp=257–9}}</ref> وه مدت زیادی ره با عبادت سپری هاکرده تا آیهٔ تضمین‌کنندهٔ پیروزی ره بَییته.<ref name="test2" /> وه به پیروونش بائوته همهٔ کوشته‌بیی‌ئون این جنگ دله شهیدنه و مستقیماً به بهشت شونّه.<ref name="test9" /> ===بدر دله=== [[پرونده:غزوه بدر.png|left|thumb|299px|مسیر حرکت و جایگاه لشکر مسلمانان و لشکر قریش، در بدر]] خیمهٔ مکیون پشت تپه‌یی بی‌یه و بدی‌ین نواشه.<ref name="test2" /> سپیده‌دم هفدهم رمضون، قریشیون تا بالای عقنقل پیشروی هاکردنه، و سپس پایین سراشیبی خیمه بزونه و طرفین درگیری بتونستنه همدیگر ره بَوینن. چن نفر از مشرکون همون موقع نزدیک بمونه و همگی به جز '''حکیم بن حِزام''' کوشته بَینه. وقتی بدینه تعداد مسلمونا از اونچی فکر کاردنه کمتر هسته، '''عمیر بن وهب''' جمعی ره برسنی‌یه تا بوینه کسای دیگری هم کمین هاکردنه یا نا، و وه گشت بزوئه و کسی ره ندی‌یه، بردگردسته و خَوِر ره بائوته ای بائوته که: «…هیچکه از وشون کوشته نوانّه مگر اونکه کسی از شِما ره بکاشن…» و وه مکه دله به غیب‌گویی شهرت داشته و همین باعث تأثیرپذیری بیشتر سپاه از ونه حروفا بیّه. حکیم بن حزام عتبة پَلی بورده و ونجه بخاسته خون‌بهای شخص مقتول رویداد نخلة (عمرو بن حضرمی) ره به ونه برار، عامر بن حضرمی، هادن تا اتا از بهانه‌ئون اصلی این جنگ ره رفع هاکنه و از جنگ دکتن جلوگیری هاکنه. عتبة قبول هاکرده، و وه ره بائوته وه هم ابوجهل ره راضی هاکنه تا جنگ ره ول هاکنه. عتبة پیش سپاه بورده و بائوته: «ای مردمون قریش، بجنگستن با محمد و پیروونش هیچ سودی شِمه وسه ندانّه. اگر وشون ره بکاشین، هرکومتا شِما جه به دیگری که شمه فامیلون ره [از بین مسلمونا] بکوشته بیّه، با تنفر إشنه. پس بردگردین و محمد ره دیگر اعراب وسّه بی‌یلین…» اما پیش از اینکه تصمیم سپاهیون جنگ وسّه عوض بواشه، ابوجهل عتبة ره به «بترسی‌ین از بکوشته‌بیّن خادش و ونه وچه(که بین مسلمونا بی‌یه)» متهم هاکرده،<ref>ابن هشام, ص ۶۲۳.</ref> و همچنین عامر پَلی بورده و وه ره ترغیب هاکرده که فرصت انتقام‌گیری ره از دست نده.<ref>{{harvnb|Lings|1983|pp=143–4}}</ref><ref>{{harvnb|Al-Mubarakpuri|2002|pp=259,261}}</ref> [[پرونده:Battle_of_Badr.jpg|200px|thumb|left|محمد و دیگرون، پیش از آغاز غزوهٔ بدر؛ مینیاتور ایرانی، برگرفته از کتاب جامع‌التواریخ.]] محمد پیومی ره توسط عمر به ابوجهل برسنی‌یه که «بردگردین [که] اگر کسی جز شِما با مِن بجنگه بهتر هسته و من هم دوست ندارمه شِمه جه بجنگم»، و ابوجهل بائوته «به خدا قسم برنگردمبه در حالی که خدا وشون ره در اختیار إما قرار هدائه، و این فرصت ره که به نقد پیش بموئه به نسیه نی‌یلمه، و از این پس هیچ‌کس معترض امه کاروون‌ئون نوانه». محمد به افرادش بائوت بی‌یه از بکاشتن کسایی که از بنی‌هاشم هستنه، چون به‌اکراه حاضر به بجنگستن بینه، صرف‌نظر هاکنن.<ref>{{هارواردبپ|ابن هشام|ص=۶۲۹}}</ref> مسلمونا از موقعیت برتری ناحیه برخوردار بینه. سپاه مکه از لحاظ شمار نفرات و تجهیزات نظامی خله بتّر بی‌یه، اما برابر وضع تزلزل‌آمیز قریشیون، مسلمونا از روحیهٔ خله بهتری برخوردار بینه. [[پرونده:Battle_of_Badr2.jpg|200px|left|thumb|غزوهٔ بدر؛ مینیاتور ایرانی، بَییته کتاب [[جامع‌التواریخ]] جه.]] اول، اسود بن عبدالاسد اتا ئو‌انبار پَلی که مسلمونا بساته بینه بورده و [[حمزه|حمزه بن عبدالمطلب]] وه ره بکاشته. سپس عتبة پیش بموئه و جنگ تن‌به‌تن وسّه موبارز طلب‌هاکرده؛ پس میون '''عتبة''' و '''شیبة''' ''(عتبة ِبرار)'' و '''ولید'''''(عتبة ِریکا)'' قریش جه، و '''عبیدة بن الحریث''' و '''حمزه بن عبدالمطلب''' و '''علی''' مسلمونا جه، جنگی سه‌به‌سه درهایته و زمونی که شیبة بدست حمزه، و ولید بدست علی بکوشته بَینه، عتبة، عبیدة ره زخمی هاکرده و اون‌گادر حمزه پیش بورده و عتبة ره بکاشته و به کومک علی، عبیدة ره به لشگرگاه بردگاردنی‌یه و وه چن روز بعد بمرده. کمی بعد از سوی سپاه مکه چنتا کال تیر کپّل بَیی‌یه و دِ مسلمون ره بکوشته، و اون‌گادِر گت ِجنگ شروع بیّه.<ref>Lings 1983, pp. 145–8</ref> <ref>Al-Mubarakpuri 2002, p. 262</ref> مسلمونا با قدرت حمله هاکردنه و صفوف مکیون ره بشکنینه،<ref name="test36">Dugdale-Pointon 2008</ref> و خله زود شکست لشکر قریش دله دکته و اکثرشون حین جنگ رَم‌هاکردنه و قریب به ۷۰نفر وشون جه بمردنه و تقریباً به همین تعداد اسیر بَینه، و خله از گت‌گتون ِقریش مثل '''[[ابوجهل]]''' ''(توسط معوِذ بن عفرا)'' و [[امیه|امیه بن خلف]] بکوشته بَینه.<ref>{{harvnb|Lings|1983|pp=145–8}}</ref> <ref name="test1" /> <ref name="test2" /> از جانب مسلمونا، فقط ۱۵تن (۶ نفر مهاجرین و ۸نفر انصار جه) جنگ ِمیون یا پس از اون بکاشته بَینه.<ref>{{harvnb|Al-Mubarakpuri|2002|p=270}}</ref> به بنویشته '''ممد حوسن طباطبایی''' تفسیر المیزان دله به نقل از کتاب ارشاد '''شیخ مفید'''، [[تشیع|شیعه]] و [[تسنن|سنی]] معتقدنه که '''سی و پنج نفر''' از سپاهیون مکه به دست علی بکاشته بَینه. علاوه بر این افراد دیگری هم هستنه که در خصوص کایری(=مشارکت) علی بکوشتن وشون دله اختلاف وجود دانّه.<ref>[https://web.archive.org/web/20110317021100/http://www.ghadeer.org/site/thekr/tafsir/t_almizan/j9/almi9004.htm طباطبایی، محمد حسین؛ ترجمه تفسير الميزان، جلد ۹، صفحه ۳۹]</ref> == پس از نبرد == مسلمونایی که این جنگ ِدله شرکت هاکردنه «بدریّون» لقب بیتنه و وشون به عنوان اشخاصی شایسته‌تر حساب بینه.<ref name="test2" /> === غنائم و اسیرون === [[سهیل]]، [[عباس]] ''(عموی محمد)''، [[عقیل]] و [[نوفل]] ''(عموزائون محمد)'' اسیرون مهم جه بینه.<ref>{{harvnb|Lings|1983|p=151}}</ref> محمد با اسیرون به‌نیکی رفتار کارده و جز ات‌دِ نفر از وشون، همگی با هدائن فدیه یا به دلایل دیگر آزاد بَینه.<ref name="test1" /> محمد مانع رفتارای خشن (که اعراب وسّه معمولی بی‌یه) با اسیرون بی‌یه، و به طور کلی سیاست وه آزادهاکردن اسیرون با فدیه بی‌یه.<ref>{{harvnb|Watt|1956|p=12}}</ref>وه چن نفر ره که دشمنای خطرناک مدینه و اسلام دونسته، بکاشته و بقیه ره ببخشی‌یه.<ref name="AS17">{{harvnb|Aboul-Enein|Sherifa|2004|p=17}}</ref> پس از جنگ، میون مسلمونا تقسیم غنائم جنگی وسّه اختلاف پیش بموئه تا اینکه آیاتی نازل بیّه<ref>Lings 1983, pp. 150–1</ref> و محمد بائوته غنائم و اسیرون به طور مساوی بین کسایی که جنگ دله شرکت داشتنه تقسیم وانه.<ref>{{harvnb|Watt|1956|pp=12}}</ref> بخشی از غنائم هم به فقیرون مدینه به‌خصوص زنان و وچونی که پس از جنگ بیوه و یتیم بَینه اختصاص پیداهاکرده.<ref>{{harvnb|Watt|1956|pp=14}}</ref> === مکه دله === وات گانه: «این شکست به مکه خله آسیب بزوئه، اما وه ره فلج نکارده. ازدست‌هدائن خله از سرون مکیون وسّه اتا گت ضرر بی‌یه، اما شاید گت‌ترین ضرر از دست هدائن اعتبار و قدر و منزلت بی‌یه.»<ref name="test2" /> پس از این جنگ، مهم‌ترین شخص مکه، [[ابوسفیان]] بیّه. === مدینه دله === پس از این جنگ، محمد جایگاه مستحکم‌تری مدینه دله پیداهاکرده. به بائوته‌ی وات، اعتمادبه‌نفس و اعتباری که مسلمونا با این پیروزی کسب هاکردنه، عواملی بی‌یه که بدون وشون اسلام به‌سختی تونسته به جایگاه کنونیش برسه.<ref name="test2" /> در نظر مسلمونا، این پیروزی نتیجهٔ امداد الهی بی‌یه. وشون بر این باور بینه که خدا شه فرشته‌ئون ره وشون وسّه برسنی‌یه.<ref name="test2" /> به بائوته وات، «این مصیبت که بر سر اهل مکه بموئه مجازاتی بی‌یه که پیش‌تر آیات مکی دله پیش‌بینی بیّه و بنابراین صحت ادعای پیغمبری محمد ره معلوم هاکرده».<ref>{{harvnb|Watt|1956|pp=16}}</ref> پیروزی این جنگ دله باعث بیّه اهل مدینه شرکت لشکرکشی‌ئون مسلمونای دله آماده‌تر بائن. احتمالاً قبایل میون مدینه و [[سرخ دریا]] برای اتحاد با محمد آماده‌تر بَینه؛ چراکه قریش تابستون اون سال دله جرئت نکارده کاروونی ره به [[سیریا|سوریه]] برسنه<ref>{{harvnb|Watt|1956|pp=17}}</ref> === جنگ‌ئون بعدی === پس از غزوهٔ بدر، '''[[غزوهٔ احد]]''' روی هدائه و مسلمونا مکیون جه شکست بخاردنه. ابوسفیان این جنگ ره در برابر جنگ بدر بدونسته، و به محمد وعدهٔ جنگی دیگر ره سال بعد وسّه بازار موسمی بدر الصفراء دله هدائه. محمد و پیروونش به وعده‌گاه بمونه، اما ابوسفیان میونه‌ی راه پشیمان بیّه و بردگردسته.<ref name="test1" /> ==بن بنویشت== {{بن بنویشت|2|ریز}} == منابع == * {{عربی|{{cite book|last=ابن هشام|first=أبو محمد عبد الملك بن هشام بن أيوب الحميري|authorlink=ابن هشام|others=تحقيق مصطفی السقا وإبراهیم الإبياری وعبد الحفيظ شلبي|title=السيرة النبوية|volume=۱|publisher=مؤسسة علوم القرآن|location=بيروت|chapter=غزوة بدر الكبری|ref=harv}}}} * <span class="citation" id="CITEREF{{anchorencode:دبا}}">بهرامیان، علی (۱۳۸۱). «بدر». [[سید محمدکاظم موسوی بجنوردی|موسوی بجنوردی، سید محمدکاظم]]. در ''[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]''. بازیابی‌شده در ۱۲ دی ۱۳۸۹، از: http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=4604</span> * <span class="citation" id="CITEREF{{anchorencode:محمدی آملی}}">محمدی آملی، محمدرضا (آبان ۱۳۷۲). «ابلیس در مثنوی مولانا». ''ادبستان فرهنگ و هنر''. تهران: مؤسسهٔ اطلاعات. شمارهٔ ۴۷.</span> * <span class="citation" id="CITEREF{{anchorencode:واقدی}}">[[واقدی|واقدی، محمد بن عمر]] (م ۲۰۷). ''المغازی: تاریخ جنگ‌های پیامبر''. ترجمهٔ محمود مهدوی دامغانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. چاپ دوم. ISBN 978-964-01-8109-6.</span> {{چپ‌چین}} * <span class="citation" id="CITEREFEBBadr">“Battle of Badr”. (2010). In ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Retrieved October 18, 2010, from: http://www.britannica.com/EBchecked/topic/48575/Battle-of-Badr</span> * <span class="citation" id="CITEREFEBMuhammad">“Muhammad”. (2010). In ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Retrieved January 15, 2011, from: http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396226/Muhammad</span> * {{cite book|last=Aboul-Enein|first=Youssef H.|last2=Sherifa|first2=Zuhur|title=[http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/display.cfm?pubID=588 Islamic Rulings on Warfare]|year=2004|publisher=Strategic Studies Institute, U.S. Army War College|isbn=1-58487-177-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Dugdale-Pointon|first=Tristan|authorlink=|title=Military History Encyclopedia on the Web|year=2008|publisher=|chapter=Battle of Badr 17th March 624 AD|ref=harv|url=http://www.historyofwar.org/articles/battles_badr.html}} * {{cite book|last=Gabriel|first=Richard A.|authorlink=|title=Muhammad: Islam's first great general|url=https://archive.org/details/muhammadislamsfi00rich|year=2007|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=9780806138602|ref=harv}} * {{cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|authorlink=|title=Islamic political ethics: civil society, pluralism, and conflict|url=https://archive.org/details/islamicpolitical0000unse_m4n7|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691113104|ref=harv}} * {{cite book|last=Haykal|first=Muhammad Husayn|authorlink=محمدحسین هیکل|title=The Life of Muhammad|year=1994|publisher=The Other Press|isbn=9789839154177|ref=harv}} * {{cite book|last=Lings|first=Martin|authorlink=مارتین لینگز|title=Muhammad: his life based on the earliest sources|url=https://archive.org/details/muhammadhislifeb0000ling|year=1983|publisher=Inner Traditions International|isbn=0892810467|ref=harv}} * {{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|authorlink=|title=The sealed nectar: biography of the Noble Prophet|url=https://archive.org/details/sealednectararra0000safi|year=2002|publisher=Darussalam|isbn=9960899551|ref=harv}} * {{cite book|last=Ramadan|first=Tariq|authorlink=طارق رمضان|title=In the Footsteps of the Prophet|url=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama|year=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195308808|ref=harv}} * {{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|authorlink=ویلیام مونتگمری وات|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|year=1956|publisher=Oxford University Press|isbn=|ref=harv}} [http://openlibrary.org/books/OL6196310M/Muhammad_at_Medina Open Library]. * {{cite book | last = Watt | first = W. Montgomery | author-link = ویلیام مونتگمری وات | year = 1986 | title = [[Encyclopaedia of Islam]] | edition = 2nd | chapter = Badr | place = Leiden | publisher = E. J. Brill | volume = 1 | pages = 867–8 | isbn = 90-04-08114-3 | ref = harv }} {{پایان چپ‌چین}} == وابسته جستارون== * [[ایسلام|اسلام]] * [[محمد]] * [[انفال]] * [http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=713 «بدر»] ، دانشنومه‌ی جهون اسلام دله. [[رج:ایسلام]] [[رج:ایسلام تاریخ]] [[رج:جنگ]] 8br490iaxhfdhr9adxucyq410ynwced 0 7931 392465 325289 2026-08-17T21:21:08Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392465 wikitext text/x-wiki {{صندخ/خیالی شخص | type = Hindu | parents = [[کاشیاپا]] و [[آدیتی]]<ref>{{Cite book |last=Dalal |first=Roshen |url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC&q=Indra+aditi|title=Hinduism: An Alphabetical Guide |date=2010 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-341421-6 |language=en}}</ref>{{sfn|Mani|1975}}{{efn|These are his parents in the Epics and Puranas. For various earlier versions, see [[#Literature]]}} | image = Indra deva.jpg | caption = ونه نقاشی که اسپه پیل سر نیشته، ح. 1820. | alt = Indra, Parjanya | Devanagari = इन्द्र | Sanskrit_transliteration = Indra | affiliation = [[Adityas]], [[Deva (Hinduism)|Deva]], [[Dikpala]], [[Parjanya]] | other_names = [[Devendra]], [[Mahendra]], Surendra, Surapati, Suresha, Devesha, [[Devaraja]], Amaresha, [[Parjanya]], Vendhan, | children = [[Jayanta]], Rishabha, Midhusha, [[Jayanti (Hinduism)|Jayanti]], [[Devasena]] ([[Shashthi]]), [[Vali (Ramayana)|Vali]] and [[Arjuna]] | festivals = [[Indra Jatra]], [[Indra Vizha (festival)|Indra Vila]], [[Raksha Bandhan]], [[Lohri]], [[Sawan]], [[Deepavali]] | siblings = [[Adityas]] including [[Surya]], [[Varuna]], [[Bhaga]], [[Aryaman]], [[Mitra (Hindu god)|Mitra]], [[Savitr]] and [[Vamana]] | god_of = King of the [[Deva (Hinduism)|Devas]]<br/>King of [[Svarga]]<br/>God of [[Weather]], [[Lightning]], [[Thunder]], [[Storms]] and [[Rain]] | abode = [[Amaravati (mythology)|Amarāvati]], the capital of [[loka|Indraloka]] in [[Svarga]]<ref>{{cite book |author=Dalal, Roshen |year=2014 |title=Hinduism: An alphabetical guide |publisher=Penguin Books |isbn=978-81-8475-277-9 |url=https://books.google.com/books?id=zrk0AwAAQBAJ&pg=PT561 |via=Google Books}}</ref> | weapon = [[Vajra]] (thunderbolt), [[Astra (weapon)|Astras]], [[Indrastra]], Aindrastra, | consort = [[Shachi]] | mount = [[Airavata]] (white elephant), [[Uchchaihshravas]] (white horse), A divine chariot yoked with eight horses | symbols = [[Vajra]], [[Indra's net]] | texts = [[Vedas]], [[Puranas]], [[Upanishads]] | greek_equivalent = [[Zeus]] | mantra = Oṁ Indradevāya Namaḥ <br/> Oṁ Indrarājāya Vidmahe Mahā Indrāya Dhīmahi Tanno Indraḥ Pracodayāt | gender = Male | equivalent1_type = Celtic | equivalent1 = [[Taranis]] | equivalent2_type = Japanese | equivalent2 = [[Susanoo-no-Mikoto]], [[Tsukuyomi-no-Mikoto]] | equivalent3_type = Nuristani | equivalent3 = [[Great Gish]], [[Sudrem]] | equivalent4_type = Egyptian | equivalent4 = [[Amun]] | equivalent5 = [[Śakra (Buddhism)|Śakra]] | equivalent5_type = Buddhist | abodes = [[Svarga]] | Indo-european_equivalent = [[Perkwunos]] | day = Sunday | norse_equivalent = [[Thor]] | roman_equivalent = [[Jupiter (mythology)|Jupiter]] | slavic_equivalent = [[Perun]] | canaanite_equivalent = [[Baal|Ba'al]] }} '''ایندرا''' ''(سانسکریت جه:इन्द्र | इंद्र)'' ''(تامیل:இந்திரன)'' ''(تایلندی:พระอินทร์)'' اتا هندو خدا هسته که هوا وضع ره چینده و دیوئون خدا هسه.<ref name=":5">{{Cite book |last=Bauer |first=Susan Wise |title=The History of the Ancient World: From the Earliest Accounts to the Fall of Rome |url=https://archive.org/details/historyofancient00baue |publisher=[[W. W. Norton]] |year=2007 |isbn=978-0-393-05974-8 |edition=1st |location=New York |page=[https://archive.org/details/historyofancient00baue/page/n296 265] |author-link=Susan Wise Bauer}}</ref> وه آسمون، روشندی، درکائون، تیفون و وا ره کنترل داینه.<ref>{{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India Through the Ages |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/66 66] |url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada |via=Internet Archive}}</ref><ref name="urlWar and Religion: An Encyclopedia of Faith and Conflict [3 volumes] - Google Książki">{{cite book |last1=Shaw |first1=Jeffrey M. |last2=Demy |first2=Timothy J. |date=27 March 2017 |title=War and Religion: An encyclopedia of faith and conflict |series=Google Książki |isbn=978-1-61069-517-6 |url=https://books.google.com/books?id=KDlFDgAAQBAJ&q=Indra+god+war&pg=PA380}} [3&nbsp;volumes]</ref><ref>{{cite journal |last=Perry |first=Edward Delavan |year=1885 |title=Indra in the Rig-Veda |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=11 |issue=1885 |page=121 |jstor=592191 |doi=10.2307/592191 }}</ref><ref name="Berry1996p20">{{cite book |author=Berry, Thomas |year=1996 |title=Religions of India: Hinduism, Yoga, Buddhism |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-10781-5 |pages=[https://archive.org/details/religionsofindia00berr/page/20 20]–21 |url=https://archive.org/details/religionsofindia00berr |url-access=registration}}</ref> ونه نوم خله ''[[ریگ ودا]]'' دله بمو.<ref name="Gonda1989p3">{{cite book |author=Gonda, Jan |author-link=Jan Gonda |year=1989 |title=The Indra Hymns of the Ṛgveda |publisher=Brill Archive |isbn=90-04-09139-4 |page=3 |url=https://books.google.com/books?id=KtcUAAAAIAAJ}}</ref> [[ریگ ودا]]یِ اتا فصل ونه نوم هسته. ونه زنا نوم هم ''[[ایندرانی]]'' هسته و [[ارجونا]]، [[جیانتا]]، [[میذوسا]]، [[کاملا]]، [[ربوس]]، [[رسابا]]، و [[والی]] ِپی‌یر وانه. ''[[دینکرد]]'' [[زرتشت]]ی متن دله، هم ونه اسم دره.<ref>{{یادکرد|فصل= |کتاب= سه گفتار درباره آریاییان|نویسنده=پیس مالوری|ترجمه= مسعود رجب‌نیا|ناشر=یزدان|چاپ= |شهر=تهران |کوشش= |ویرایش= |صفحه=۱۱۱ |سال=۱۳۷۰ |شابک= }}</ref> وه ره ونه قدرتونی که دارنه، پرستش کنّه<ref name=":5" /> وه [[وریترا]] که باعث بی‌یه آدمون نتونن شاد بوئن ره بزو-بکوشته و آفتاب و وارش ره بیارده که آدمون ره نجات هاده؛ همینسه هندوها وه ره خِش دارنه.<ref name="Berry1996p20"/><ref>{{cite book |author=Griswold, Hervey de Witt |year=1971 |title=The Religion of the Ṛigveda |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0745-7 |pages=177–180 |url=https://books.google.com/books?id=Vhkt5K1fw2wC&pg=PA177}}</ref> ودائی دوره که سر بیّه، ایندرا ره کمته توجه کنّه ولی حلا وه ره اتا قِد-دار خدا إشناسنّه.<ref>{{cite web | url = https://www.wisdomlib.org/definition/ahalya | title = Ahalya, Ahalyā: 15 definitions | last = | first = | date = n.d. | website = Wisdom Library | publisher = | access-date = 14 December 2022 | quote = }}</ref> اتا فرضیه مطرح هسته که [[مازندرون]] نوم ره ماز+ایندرا نوم جه بهیتنه.{{مدرک}} == منبع == {{تلمبار-رج|Indra}} <references group="lower-alpha"/> {{پانویس|3}} {{هندو خدائون و کتابون}} [[رج:هندو خدائون]] p582oijkiyosp2vl7khoij1x1nmz721 0 9100 392501 152594 2026-08-17T22:19:52Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392501 wikitext text/x-wiki {{Template:Infobox country |name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent; font-size:9pt; |title = {{resize|11.5pt|اروپا اتحادیه}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle= font-size:9pt; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[بلغاری]]: | data1 = {{lang|bg|Европейски съюз}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[کرواتی]]: | data2 = {{lang|hr|Europska unija}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[چکی]]: | data3 = {{lang|cs|Evropská unie}} | rowclass4 = mergedrow| label4 = [[دانمارکی]]: | data4 = {{lang|da|Den Europæiske Union}} | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[هلندی]]: | data5 = {{lang|nl|Europese Unie}} | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[استونیایی]]: | data6 = {{lang|et|Euroopa Liit}} | rowclass7 = mergedrow| label7 = [[فلاندی]]: | data7 = {{lang|fi|Euroopan unioni}} | rowclass8 = mergedrow| label8 = [[فرانسوی]]: | data8 = {{lang|fr|Union européenne}} | rowclass9 = mergedrow| label9 = [[آلمانی]]: | data9 = {{lang|de|Europäische Union}} | rowclass10 = mergedrow| label10 = [[یونانی]]: | data10 = {{lang|el|Ευρωπαϊκή Ένωση}} | rowclass11 = mergedrow| label11 = [[مجاری]]: | data11 = {{lang|hu|Európai Unió}} | rowclass12 = mergedrow| label12 = [[ایرلندی]]: | data12 = {{lang|ga|An tAontas Eorpach}} | rowclass13 = mergedrow| label13 = [[ایتالیایی]]: | data13 = {{lang|it|Unione europea}} | rowclass14 = mergedrow| label14 = [[لاتویایی]]: | data14 = {{lang|lv|Eiropas Savienība}} | rowclass15 = mergedrow| label15 = [[لیتوانیایی]]: | data15 = {{lang|lt|Europos Sąjunga}} | rowclass16 = mergedrow| label16 = [[مالتی]]: | data16 = {{lang|mt|Unjoni Ewropea}} | rowclass17 = mergedrow| label17 = [[لهستونی]]: | data17 = {{lang|pl|Unia Europejska}} | rowclass18 = mergedrow| label18 = [[پرتغالی]]: | data18 = {{lang|pt|União Europeia}} | rowclass19 = mergedrow| label19 = [[رومانیایی]]: | data19 = {{lang|ro|Uniunea Europeană}} | rowclass20 = mergedrow| label20 = [[اسلواکی]]: | data20 = {{lang|sk|Európska únia}} | rowclass21 = mergedrow| label21 = [[اسلونیایی]]: | data21 = {{lang|sl|Evropska unija}} | rowclass22 = mergedrow| label22 = [[ایسپانیولی]]: | data22 = {{lang|es|Unión Europea}} | rowclass23 = mergedrow| label23 = [[سوئدی]]: | data23 = {{lang|sv|Europeiska unionen}} | rowclass24 = mergedrow| label24 = [[انگلیسی]]: | data24 = {{lang|en|European Union}} }} }} |linking_name = اروپا |image_flag = Flag of Europe.svg |alt_flag = پرچم |motto = "United in diversity"<ref name="Four Freedoms">{{cite book |last=Barnard |first=Catherine |title=The Substantive Law of the EU: The four freedoms |url=https://archive.org/details/substantivelawof02edbarn |edition=2 |date=August 2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-929035-2 |page=[https://archive.org/details/substantivelawof02edbarn/page/n554 447]}}</ref><ref name="EU-Symbols">{{cite web |url=http://europa.eu/abc/symbols/motto/index_en.htm |title=United in diversity |accessdate=20 January 2010 |work=[[Europa (web portal)]] |publisher=[[European Commission]] |quote='United in diversity' is the motto of the European Union. The motto means that, via the EU, Europeans are united in working together for peace and prosperity, and that the many different cultures, traditions and languages in Europe are a positive asset for the continent.}}</ref><ref name="Legislative Observatory">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/oeil/FindByProcnum.do?lang=en&procnum=REG/2007/2240 |title=European Parliament: The Legislative Observatory |accessdate=20 January 2010 |work=[[Europa (web portal)]] |publisher=[[European Commission]] |quote=the motto 'United in diversity' shall be reproduced on Parliament's official documents;}}</ref> |anthem = "Ode to Joy" {{small|(orchestral)}}<ref name="EU-Symbols"/> [[File:Anthem of Europe (US Navy instrumental short version).ogg|center]] |image_map = Global European Union.svg |map_caption = <small>گت‌ته بیّن وسّه ونه سَر کلیک هاکنین</small> |map_width = 220px |capital = [[بروکسل]]<small>(''[[د فاکتو]]'')</small><ref name=capital>{{citebook|url=https://books.google.com/books?id=qb6NAQAAQBAJ&pg=PA64|title=Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture|year=2013|first=Roman Adrian|last=Cybriwsky|publisher=[[ABC-CLIO]]|quote=Brussels, the capital of Belgium, is considered to be the de facto capital of the EU}}</ref> | latd=50 |latm=51 |latNS=N |longd=4 |longm=21 |longEW=E |largest_settlement = [[لندن]] و [[پاریس]] |largest_settlement_type = شهرون |official_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[رسمی زوون]] | {{hlist |[[بلغاری]] |[[کرواتی]] |[[چکی]] |[[دانمارکی]] |[[هلندی]] |[[انگلیسی]] |[[استونیایی]] |[[فلاندی]] |[[فرانسوی]] |[[آلمانی]] |[[یونانی]] |[[مجاری]] |[[ایرلندی]] |[[ایتالیایی]] |[[لاتویایی]] |[[لیتوانیایی]] |[[مالتی]] |[[لهستون]] |[[پرتغالی]] |[[رومانیایی]] |[[اسلواکی]] |[[اسلوانیایی]] |[[ایسپانیولی]] |[[سوئدی]]}} }} |demonym = اروپایی<ref name="OED">''The [[New Oxford American Dictionary]]'', Second Edn., [[Erin McKean]] (editor), 2051 pages, May 2005, Oxford University Press, ISBN 0-19-517077-6.</ref> |org_type = سیاسی-اقتصادی اتحادیه |membership_type = اعضا |membership = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 28تا عضو |{{hlist |[[اتریش]]|[[بلژیک]]|[[بلغارستون]]|[[کرواسی]]|[[قبرس]]|[[چک جمهوری]]|[[دانمارک]]|[[استونی]]|[[فلاند]]|[[فرانسه]]|[[آلمان]]|[[یونان]]|[[مجارستون]]|[[ایرلند جمهوری]]|[[ایتالیا]]|[[لاتویا]]|[[لیتوانی]]|[[لوکزامبورگ]]|[[مالت]]|[[هلند]]|[[لهستون]]|[[پرتغال]]|[[رومانی]]|[[اسلواکی]]|[[اسلوونی]]|[[ایسپانیا]]|[[سوئد]]|[[بریتانیا]]}} }} |leader_title1 = کمیسیون رییس |leader_name1 = [[Jean-Claude Juncker]] |leader_title2 = مجلس رییس |leader_name2 = [[دونالد توسک]] |legislature = {{nowrap|&nbsp;- مجلس}}<br>{{nowrap|&nbsp;- پارلمون}} |sovereignty_type = تشکیل<ref>Current Article 1 of the [[Treaty of Maastricht|Treaty on European Union]] reads:"The Union shall be founded on the present Treaty and on the [[Treaty of Rome|Treaty on the Functioning of the European Union]]. Those [[Treaties of the EU|two Treaties]] shall have the same legal value. The Union shall replace and succeed the [[European Community]]".</ref> |established_event1 = [[رم پیمون]] |established_date1 = 1 ژانویه 1958 |established_event2 = {{nowrap|[[ماستریکت پیمون]]}} |established_date2 = 1 نوامبر 1993 |official_website = {{URL|europa.eu}} |area_rank = 7^ام ^a |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 4,324,782 |area_sq_mi = {{Convert|4,324,782|km2|sqmi|disp=number}} |percent_water = 3.08 |population_estimate = 506,913,394<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1|title=Eurostat-Tables,Graphs and Maps Interface（TGM）table|publisher=[[European Commission]]|accessdate=9 March 2015}}</ref> |population_estimate_rank = 3^ام ^a |population_estimate_year = 2014 |population_density_km2 = 115.8 |population_density_sq_mi = 300.9 |population_density_rank = |GDP_PPP = $19.035 trillion<ref name="imf">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=59&pr.y=6&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=998&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=1&a=1 |title=IMF World Economic Outlook Database, April 2015 |publisher=International Monetary Fund |accessdate=26 April 2015}}</ref> |GDP_PPP_rank = 1st^a<!--gives link to list--><!--Calculated by taking out EU members from the list--> |GDP_PPP_year = 2015 |GDP_PPP_per_capita = $37,607<ref name="imf"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 19th^a<!--Calculated by taking out EU members from the list--> |GDP_nominal = $16.449 trillion<ref name="imf"/> |GDP_nominal_rank = 2nd^a<!--Calculated by taking out EU members from the list--> |GDP_nominal_year = 2015 |GDP_nominal_per_capita = $32,498<ref name="imf2">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=59&pr.y=6&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=998&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=1&a=1 Nominal 2015 GDP for the European Union] and [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=39&pr.y=13&sy=2013&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=998&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=1&a=1 2015 population for the European Union], [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/index.aspx World Economic Outlook Database, April 2015], [[International Monetary Fund]]. Accessed on 26 April 2015</ref> |GDP_nominal_per_capita_rank = 16th^a<!--gives link to list--><!--Calculated by taking out EU members from the list--> |Gini_year = 2010 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 30.4 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name="gini"/> |Gini_rank = |HDI_year = 2011 |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.876 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">Calculated using UNDP data for the member states with weighted population.</ref> |HDI_rank = 13th<!--Calculated by taking out EU members from the list-->{{\}}25th^a<!--Calculated with EU members in the list--> |currency = {{unbulleted list |[[یورو]]&nbsp;(EUR;&nbsp;[[یورو زن]]) |{{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 10تا دیگه |[[لف]]&nbsp;(BGN;&nbsp;بلغارستون)|[[کونا]]&nbsp;(HRK;&nbsp;کرواسی)|[[کرون]]&nbsp;(CZK; چک)|[[کرونا]]&nbsp;(DKK;&nbsp;دانمارک)|[[فورینت]]&nbsp;(HUF;&nbsp;مجارستون)|[[زلوتی]]&nbsp;(PLN;&nbsp;لهستون)|[[لئو]]&nbsp;(RON;&nbsp;رومانی)|[[کرونا]]&nbsp;(SEK;&nbsp;سوئد)|[[پوند]]&nbsp;(GBP; بریتانیا) }} }} |time_zone = [[Western European Time|WET]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]])<ref group="lower-alpha">Not including overseas territories</ref><br>[[Central European Time|CET]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+1)<br>[[Eastern European Time|EET]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+2) |time_zone_DST = [[Western European Summer Time|WEST]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+1)<br>[[Central European Summer Time|CEST]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+2)<br>[[Eastern European Summer Time|EEST]] |utc_offset_DST = +3 |date_format = |cctld = [[.eu]]<ref group="lower-alpha">.eu is representative of the whole of the EU; member states also have their own TLDs.</ref> |footnote_a = If considered as a single entity. }} '''اروپایِ اتحادیه''' اتا اقتصادی-سیاسی [[کنفدراسیون]] هسته که ۲۸ تا [[اروپا]]یی کشور جه بسات بَئی‌یه. اروپای اتحادیه‌یِ منشا [[اروپای اقتصادی جامعه]] جه گِردِنه که سال ۱۹۵۷ [[رم پیمون]]، که ۶ تا اروپایی کشور میون بَنویشت بَئی‌یه، په بسات بَئی‌یه. اون گادر جه جدید اعضای اضافه بیّن جه، اروپای اتحادیه گت‌تر بیّه. سال ۱۹۹۳، ماستریخت ِتوافق اِسایی اتحادیه‌ی ِقالب ره بساته. اروپای اتحادیه سال ۱۹۹۹ اتا هم‌بازی پول ره بساتنه و ونه نوم ره [[یورو]] بی‌یشتنه که اسا ۱۹تا کشور دله ملی پول‌های جایگزین بَیی‌یه. اروپای اتحادیه ۵۰۰ میلیون نفر [[شهروند]] جه ۳۱٪ دله‌یی ناخالص تولید ره سال ۲۰۰۷ جهون دله تولید هاکرده. (۱۵٫۸ تریلیون [[دلار]]) <ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/data/ weorept.aspx?pr.x=48&pr.y=13&sy=2004&ey= 2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=998&s=NGDPD%2CPPPWGT&grp=1&a=1]</ref> [[پرونده:Belgique_-_Bruxelles_-_Schuman_-_Berlaymont_-_01.jpg|وسط|بندانگشتی|European Commission]] == پانویس == {{تلمبار-رج|European Union}} {{پانویس}} === توضیحات === <references group="lower-alpha"/> {{اروپا اتحادیه}} {{سازمان‌های میان‌دولتی}} {{نوبل صلح جایزه بورده‌ئون}} [[رج:اروپا اتحادیه| ]] [[رج:قاره‌ای اتحادیه‌ئون]] d2mxzdr3gpwfghnnr3gxy0ib7z6r4nn 0 9479 392500 280024 2026-08-17T22:19:06Z InternetArchiveBot 25385 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392500 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} [[File:Navy Kamikaze Lieutenant.jpg|بندانگشتی|اتا خلبون که دره دستور گنّه که حملهٔ انتحاری هاکنه.]] '''کامی‌کازه''' ([[جاپونی]] جه: 神風؛ تحت‌اللفظی معنی: '''خدایِ وا''') کلمه‌ای هسته که ونه منشأ [[جاپون]] جوئه. این کلمه اتا جاپونی تیفون جه بییته بیّه که باعث رِقد هدائن موغولی کشتی‌ئونی بیّه که قرن سیزدهوم میلادی گادر خاستنه جاپون ره حمله هاکنن. غربی‌ئون فرهنگ دله، کامی‌کازه جاپونی خلبون‌هایی ره بائوته وونه که شه جان جه بگذشتنه. وشون [[جاپون|جاپون امپراتوری]] و سال‌ئون آخر [[جهونی جنگ دوم]]، خارجی کشتی‌ئون حمله سَره شه ره کاشتنه. کامی‌کازه دیگهٔ انتحاری حملات ره بئوت هم وونه. البته جاپونی‌ها شه کلمهٔ توکوبتوس کوگکی تای (特别攻撃队) جه استفاده کاردنه که به تحت‌اللفظی معنی «واحد ویژهٔ حمله» هسته و به صورت مخفف توکوتای (特攻队) استفاده بی‌یه. انتحاری حملات حاصله هوایی نیروی جا ره شینپو توکوبتوس کوگکی تای (神風特別攻撃隊) نومستنه. کامی‌کازهٔ کلمهٔ استفاده بئی په توسط امریکایی مترجمون، خادی جاپونی‌ها هم تدریجا این کلمه بَوردن ره شورع هاکردنه. == تاریخ == [[File:Ensign_Kiyoshi_Ogawa_hit_Bunker_Hill_(new).png‎|thumb|110px|left|''کیوشی اوگاوا''، اتا جاپونی کامی‌کازه، که بونکر هیل (راست وَری عکس) ره تش هدائه]] [[File:USS Bunker Hill hit by two Kamikazes.jpg|270px|thumb|right|''بونکر هیلل'' که اوگاوا (چپ وَری عکس) وه ره ۱۱ مه ۱۹۴۵ منفجر هاکرده و ونه ۲۶۰۰ خدمه و ۳۷۲ ملوان ره بکاشته.]] [[پرل هاربر]] حمله بئی په، ۷ دسامبر ۱۹۴۱ گادِر، که جاپون ِنیرو ونه سَره امریکا ره شکست هدائه، جاپونی‌ئون ات‌خله شه کشتی جه (من‌جمله تموم ناوئون بالون‌ور)، جنگنده و بتترین خلبون‌هارا از دست هدانه. جاپون صنعت آمریکای صنعت توم، خله ضعیف بی‌یه. همینسه، متحده ایالات بتونسته شه رِقِدبورد کشتی‌ها و بالون‌ها ره جایگزین هاکنه، ولی جاپون فقط تونسته که خرابه چی‌ئون جه استفاده هاکنه. سال‌ئون ۱۹۴۳-۴۴، متفقون نیرو بوردنه جاپون سو. فیلیپین جنگ ِسَره که ۱۹-۲۰ ژوئن ۱۹۴۴ انجوم بیّه، جاپونی نیروئون فیلیپین سامون جه دَربیینه. ۱۵ جولای، سایپان (شومالی ماریانا جزایر دله) دکته متفقون نیروی دَس. بَیتن سایپان باعث بیّه که هوایی نیروی ِ[[متحده ایالات]] بتونده اونجه جه حمله به جاپون وسّه استفاده هاکنه. سایپان سقوط هاکرد په، جاپونی فرماندهون دونستنه متفقون بتونّه فیلیپین ره بَیرن. فیلیپین خله مهم بی‌یه چون وه آسیای جنوب‌شرق نفتی حوزه‌ئون و جاپون ِمیون دیّه. اگه جاپون ونه کنترل ره از دَس دائه، نتونسته شه کشتی‌ئون سوخت ره تهیه هاکنه. متفقون نیروئون ۱۷ اکتبر گادِر فیلیپین ره حمله هاکردنه و لایت ِدریامونا سَره جنگ پیش بموئه. معاون دریاسالار تاکیجیرو اونیشی، جاپون هوایی نیرو ِمسئول، [[مانیل]] دله دیّه. وه دونسته که نتونده فقط چنتا خلبون جا متفقون ره شکست هاده. همینسه، وه تصمیم بیته اتا انتحاری حمله نیرو بساجه، ونه نوم ره وه «ویژه واحد حمله» بی‌یشته. اتا گروه خلبونی دانشجوئون جا که ۲۴تا داوطلب داشته. این گروه ره چارتا رجه دله تقسیم هاکردنه: '''واحد شیکیشیما'''، '''واحد یاماتو'''، '''واحد آساهی'''، و '''یامازاکورا'''. این نوم‌ئون ات‌تی وطن‌پرستونه شعر جا که واکا یا تانکا نوم دانّه جه بییته بیّه، که ونه شاعر «موتوری نوریناگا»ئه. این شعر دله دره گانه: {| cellpadding="5" style="font-size:95%; border-collapse:collapse; background:none; border-style:none; margin:10px 100px;" |- | style="width:20px; vertical-align:top;"| [[File:Cquote2.png|30px]] | style="text-align:right;"|''اگه کسی یاماتوی روح جه پرسنه، شیکیشیما (ات‌تی شاعرونه نوم) گانه این یامازاکورای گل (گیلاس تی‌تی ِسی) آساهی(سوبَیته خورشید) میون دره''<ref>{{cite web | url=http://everything2.com/index.pl?node_id=1528207 | title=''Shikishima no Yamato Gokoro'' | publisher= Everything2.com | accessdate=August 30, 2007}}</ref> | style="width:20px; vertical-align:bottom;"| [[File:Cquote1.svg|30px]] |} [[File:Kamikaze attacks USS Columbia (CL-56) in Lingayen Gulf on 6 January 1945 (NH 79449).jpg|thumb|120px|''یواس‌اس کلمبیا'' که دره تَرکِنِه.]] [[File:Kamikaze hits USS Columbia (CL-56) in Lingayen Gulf on 6 January 1945 (NH 79450).jpg|thumb|120px|کلمبیای بترکستن په، ۱۳تا ملوان بمردنه و ۴۴تا زخمی بینه.]] جاپونی‌ها لایت‌دریامونای جنگ دله شکست بخاردنه، اما انتحاری حملات خله موثر بی‌یه. اولین جان بگذشته جاپونی خلبون ۲۱ اکتبر ۱۹۴۴ به استرالیای دریایی نیروی بهترین ناو، اچ. ام. آ. اس. استرالیا ره حمله هاکرده.<ref>{{cite web | author= Dunn, Richard L | url=http://www.j-aircraft.com/research/rdunn/hms_aust/first_kam.htm | title=''First Kamikaze? Attack on HMAS Australia'' | publisher= J-aircraft.com | accessdate=August 30, 2007}}</ref> ۳۰تا ملوان این حمله دله، بمردنه از جمله این کشتی ِکاپیتان، امیل دچاینوکس. تا زمون ۲۶ اکتبر، ۴۷ توم ویشتر متفقون کشتی‌ئون جا ره حمله بَیبی‌یه. خله اینان غرق بینه ''(مثل یواس‌اس سنت [[متحده ایالات]])'' و یا خسارت بدینه.<ref>{{cite book |last= Toland |first= John | year=۱۹۷۰ | title= The Rising Sun: The Decline and Fall of the Japanese Empire 1936-1945 |url= https://archive.org/details/risingsun0000john_i0l1 |publisher= Random House. ISBN 978-0-8129-6858-3 | pages=p. 567}}</ref> این موفقیت اولیه، جاپونی فرماندهون ره مجبور کارده پیروزی وسّه کامی‌کازه‌ئون حملات ره ویشتر هاکنن. همینسه خله از خلبون‌ها کامی‌کازه بیّن وسّه انتخاب بیینه. چن ماه سَره، ۲۰۰۰ [[بالون]] این کار وسّه آماده بیی‌یه. وقتی جاپونی‌ها بدینه که وشون [[بالون]]‌ها دره تموم وونه، کم کیفیت‌تر بالون‌ئون ره این کار وسّه، ساتنه. بعضی از این بالون‌ها ره (مثل ناکاجیما کی-۱۱۵ تسروگی) ویشته چو و قدیمی موتورون جه بساته بینه. «فرود هندِل» ره کامی‌کازه‌ئون بِلِن بیّن بئی په، بالون دله جه دِمدانه بنه، چون دیگه نخاسنه فرود بیّن و بنشسّه دِباره اتا بالون ِدیگه سه اونتا ره کار بزوئن. کامی‌کازه‌ئون بتترین فعالیت ۶ آوریل تا ۲۵ مه ۱۹۴۵ جا بی‌یه که اوکیناوای جنگ سَروئه، کیکوسوی عملیات ''(داوودی گل‌ئونی که ئو سَر درنه)'' ره انجوم هدانه. اون گادِر، هفت رج وسّه کامی‌کازه‌ئون شه کار ره هاکردنه، که کلاً ۱۵۰۰ تا جا ویشتر بالون و کامی‌کازه بمردنه. اونجه جا که کامی‌کازه ِخلبون‌ئون خلبونی آموزش ندیبینه و متفقون خلبون‌ها باتجربه بینه و ضمن دله اونان بالون بتتر کار کارده، زود بتونستنه کامی‌کازه‌ئون ره دمبدن. اما این حال جا، ات‌خله کامی‌کازه‌ئون جا فرار هاکردن و دشمن تش بزوئن ره موفق بینه. متفقون این نبرد دله بَوردنه، اما کلی ضرر بدینه و آخرسری حداقل ۲۱تا آمریکایی کشتی توسط کامی‌کازه‌ئون غرق بینه. برخی از متفقونِ دریاییِ نیرویِ کشتی‌ئون ِدیگه هم غرق بینه، و ده‌ها کشتی آسیب بدی‌یه، بینه.<ref>{{cite web | url=http://www.history.navy.mil/faqs/faq82-1.htm | title=''Casualties: U.S. Navy and Coast Guard Vessels, Sunk or Damaged Beyond Repair during World War II, 7 December 1941-1 October 1945'' | publisher= Naval Historical Center | accessdate=August 30, 2007}}</ref> صدها کامی کازه اضافی بالون، دفاع جاپون جای وسّه، نهایی حمله سه آماده بَینه. این حال جا، تسلیم بیّن جا جاپون ۱۵ آگوست گادر (پس از [[اتومی بمبارون هیروشیما و ناکازاکی]] و اعلام جنگ [[شوروی]]) وشون شه کامی‌کازه‌ئون ره کار نزونه. == اثرات == [[پرونده:USS Louisville (CA-28) is hit by a kamikaze in Lingayen Gulf on 6 January 1945 (80-G-363217).jpg|چپ|170 پیکسل|انگشتدان|یواس‌اس لویی که کامی‌کازه‌ئون حملهٔ په، دره ترکنه.]] این حملات مهم‌ترین آثار بساته بیّن ات‌تی [[ترس]] میون متفقون نیروئون بی‌یه. زمونی که آمریکایی کشتی‌ئون شینه جنگ، خدمه خله کامی‌کازه جه ترسینه. آخرسری [[جهونی جنگ دوم]]، جاپون دریایی نیرو ۲۵۲۵تا بمرده و هوایی نیرو ۱۳۸۷نفر بمرده داشتنه. جاپون دولت گاته، ماموریت‌ئون باعث غرق ۸۱ کشتی و آسیب بدی‌ین ۱۹۵ کشتی بیّه. وشون گاتنه که کامی‌کازه خلبون حملات باعث بمردن ۸۰ درصد متفقون بمرده‌ئون جنگ دله بی‌یه. آمریکایی منابع هم کامی‌‎کازهٔ ِغرق بیی کشتی‌ئون ره جاپون دولت بائوته جا کمتر اعلام هاکردنه. اما هنتا هم، وشون توافق دارنه که این آسیب خله زیاد بی‌یه. توجه جا متحده ایالات هوایی نیروی منبع، کامی‌کازه باعث غرق ۳۴ کشتی دریایی نیرو، آسیب بدی‌ین ۳۶۸ کشتی و بمردن ۴۹۰۰ ملوان و زخمی بیّن ۴۸۰۰ نفر بیّه.<ref>{{cite web | author= Hallion, Richard P | url=https://www.airforcehistory.hq.af.mil/EARS/Hallionpapers/precisionweaponspower.htm | title=''Precision weapons, power projection and the revolution in military affairs'' | publisher= United States Air Force Historical Studies Office | accessdate=August 30, 2007}}</ref> سال ۲۰۰۴ گادِر، جهونی جنگ دوم کتاب دله، مورخون (ویلموت و کراس) بائوتنه که ۷۰ آمریکایی کشتی جا ویشتر کامی‌کازه حمله‌ئون سَره، غرق بینه و یا خله آسیب بدینه..<ref>{{cite book |last= Wilmott |first= H. P. |coauthors = Cross, William & Messenger, Charles | year=۲۰۰۴ | title= World War II |publisher= Dorling Kindersley. ISBN 0-7566-0521-0}}</ref> == کامی‌کازه‌ئون عقاید == [[File:Chiran high school girls wave kamikaze pilot.jpg|250px|left|thumb| دبیرستونی کیجائون که گیلاس تی‌تی ِچلّه جه کامی‌کازه جا خداحافظی کانّه.{{سخ}}''(اوکیناوا ِجنگ سَره، ۱۲ آوریل ۱۹۴۵)''.]] خله کامی‌کازه‌ئون جا شه به عنوان داوطلب ماموریت وسّه شینه عملیات دله. وشون معمولا خله جوون بینه، بین ۱۸ و ۲۴ ساله بینه. وشون باورون دله بمردن موقابل امپراتور ِدشمنون یَتـّا گت ِکار بی‌یه. که این اتا [[سامورایی]]‌ئون جا هسته. این ایده‌گیری ره «الزام» گاتنه و ات بخش دیگه جاپونی بورون جا که وه ره بوشیدو نومستنه، این بی‌یه که ونه اون چی وسّه که علاقه دارنه شه جان ره هادن. خلبون توکوتای، بائوته: خلبون‌ها، شه چـِش ره دَوندین. همینسه کامی‌کازه‌ئون شه چش ره وندستنه و لحظۀ آخر ونگ زونه «هیساتسو» که ات‌تی کلمه هسته که گانه مِن تومبه.<ref>{{cite book |last= Ohnuki-Tierney |first= Emiko | year=۲۰۰۶ | title= Kamikaze Diaries - Reflections of Japanese Student Soldiers |publisher= University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-61951-4 | pages=pp. 1-11}}</ref><ref>{{cite web | url=http://warbirdforum.com/tokko.htm | title=''The Kamikaze files: Manual'' | publisher= Daniel Ford | accessdate=August 30, 2007}}</ref> [[File:Kikuchi Yoosai - Mongol Invasion (mōko shūrai) - Tokyo National Museum.jpg|بندانگشتی|100 پیکسل|راست| اتا نقاشی کامی‌کازه تیفون جه، که موغولون ره فراری هدائه.]] این حال جا، خله دیگه اجتماعی فشارون وسّه داوطلب بینه که ات‌تی آبروریزی حیساب وونه. چن نفر حرفه‌ای حلبون‌شون جا که انجوم هدائن انتحاری حملات وسّه، دستور بییتنه «اطاعت نظامی» وسّه شه کار ره هاکنن، نا افتخار وسّه. اتا اولین کامی‌کازه اولین خلبون‌شون جا، ستوان یوکیو سکی، بنویشته:نزدیک بئی په مجور هسنی دواطب بووئین: :''من شه ره امپراتور و امپراتوردَیائون سه داوطلب کامی‌کازه بیّن نکاردمه، من داوطلب بَییمه چون مه ره دستور هدانه این کار ره هاکنم. ''<ref>{{cite book |last= Axell |first= Albert |coauthors = Kase, Hideaki | year=۲۰۰۲ | title= Kamikaze: Japan’s suicide gods |url= https://archive.org/details/kamikazejapanssu0000axel |publisher= New York: Longman. ISBN 0-582-77232-X | pages=p. 16}}</ref> مخصوص مراسم کامی‌کازه نشی په معمولاً اینتی بی‌یه که وشون اتا گولّه بیرنج ره ئو جه خاردنه. أی وشون دَس دله اتا مدال و کتانا شمشیر یشتنه. وشون شه ارسکنی سَر اتا بند یشتنه که نشون خورشید ِبَوردنه و «سنیباری» ''(هزار تیکه کمربند)'' وندستنه.<ref name="hobbes2003">{{cite book |last=Hobbes |first=Nicholas |title=Essential Militaria |year=۲۰۰۳ |publisher=Atlantic Books. ISBN 978-1-84354-229-2}}</ref> خله جائون وشون بوردن گادر شه خانواده جا عبادت کاردنه.<ref name="hobbes2003"/> جوون خلبون‌ها ماموریت کامی‌کازه دله با توجه به اتا افسانه، چن‌بار کایمون ِسی پلی جه پرواز کاردنه.<ref>{{cite book |last=Kosaka |first=Jiro |title=Kyō ware ikite ari |language= Japanese | year=۱۹۸۵ |publisher=Shinchosha. ISBN 978-4-10-358401-8}}</ref> == بن‌بنویشت == {{تلمبار-رج|Kamikaze}} {{بن‌بنویشت}} == دیگِر منبعون == {{چپ‌چین}} * [http://ww2db.com/other.php?other_id=18 WW2DB: Kamikaze Doctrine]. Chen, C. Peter. Accessed 2007-11-05. * [https://web.archive.org/web/20120106130527/http://wgordon.web.wesleyan.edu/kamikaze/ Kamikaze Images]. Gordon, Bill. Accessed 30-08-2007. * [https://web.archive.org/web/20061120172708/http://www.ww2incolor.com/gallery/movies/kamikaze Kamikaze Footage]. World War 2 Pictures in Color. Accessed 30-08-2007. * [http://www.japanvisitor.com/index.php?cID=359&pID=1089 An ex-kamikaze pilot creates a new world]. Japan Visitor. Accessed 30-08-2007. * [https://web.archive.org/web/20201021033307/http://www.antithesiscommon.com/Issue1/pg4.htm Gyokusai]. Antithesis Common Literary Magazine - Issue I, Autumn 2005. Jordan, Julie. Accessed 30-08-2007. * [https://web.archive.org/web/20200701101809/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,3-1640211,00.html#cid=rssfeed&attr=World The kamikaze pilot who chose life before empire]. Times Online. Accessed 30-08-2007. * [https://web.archive.org/web/20070204002838/http://www.williammaloney.com/Dad/WWII/SubmarineLing/KaitenSuicideSubmarine/index.htm Kaiten]. Photos of the Kaiten Suicide Submarine at the NJ Naval Museum in Hackensack, New Jersey. Accessed 30-08-2007. * [http://www.williammaloney.com/Aviation/BattleshipCoveNavalMuseum/JapaneseSuicideBoat/index.htm Okinawa Suicide Boat]. Photos of the Japanese Suicide Demolition Boat at the Battleship Cove Naval Museum in Fall River, Massachusetts. Accessed 30-08-2007. * [http://www.geocities.jp/torikai007/1945/tokkou.html The End of Kamikaze]. Toka University, Japan. Accessed 30-08-2007. * [https://web.archive.org/web/20090601175100/http://www.smithsoniannetworks.com/site/smithsonian/show_kamikaze.do Day of the Kamikaze]. Smithsonian Networks. Accessed 30-08-2007. {{پایان چپ‌چین}} [[رج:کامی‌کازه| ]] [[رج:جاپون تاریخ]] [[رج:جهونی جنگ دوم]] iyhmfnvh0t608rozczkxg53qfk6dpyf 0 10034 392496 328136 2026-08-17T22:02:03Z InternetArchiveBot 25385 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392496 wikitext text/x-wiki '''علم''' اتا سیستم هسته که [[دونش|دانش]] ره ساجنه و تنظیم کنده و وه ره آزمایش‌پذیر ات‌جور بار یارنه که طبیعت و جامعه ره توضیح هادن.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=E. O. |url=https://archive.org/details/consilienceunity00wils_135 |title=Consilience: The Unity of Knowledge |publisher=Vintage |year=1999 |isbn=978-0-679-76867-8 |edition=Reprint |location=New York |pages=[https://archive.org/details/consilienceunity00wils_135/page/n55 49]–71 |chapter=The natural sciences |url-access=limited}}</ref>{{صا|pp=49-71}}<ref name="Heilbron2003">{{cite book |last=Heilbron |first=J. L. |author-link=J. L. Heilbron |title=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_q5e5 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |location=New York |pages=vii–x |chapter=Preface |quote=...modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions. |display-authors=etal}}</ref> وه [[علمی روش]] جه پیش شونه که اینتی مراحل دارنه: اتا تجربی چرخه که معمولاً [[مشاهده]]، [[فرضیه]] بساتن، شواهد ره [[آزمایش هاکردن]] و نتیجه بئیتن. علم، این مراحل و ونه بساته دانشِ مجموعه ره گنّه که [[علمی جامعه]] وه ره دائماً چالش کشنه، تأیید کانّه و مرتب کانّه. أمروزی علم معمولاً دِتا - یا سه‌تا - مهمِ شاخه دله رَسِد وونه<ref name="Cohen2021">{{cite book |last=Cohen |first=Eliel |url=https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |title=The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-0-367-56298-4 |location=New York |pages=14–41 |chapter=The boundary lens: theorising academic activity |access-date=4 May 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505045450/https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |url-status=live}}</ref>: [[طبیعی علوم|طبیعی علمون]]، که فیزیکی دنیا ره مطالعه کانّه، و [[اجتماعی علوم|إجتٮماعی علمون]]، که آدمون و جوامع ره مطالعه کانّه.<ref name="Colander2019">{{cite book |last1=Colander |first1=David C. |title=Social Science: An Introduction to the Study of Society |last2=Hunt |first2=Elgin F. |year=2019 |publisher=Routledge |edition=17th |location=New York |pages=1–22 |chapter=Social science and its methods}}</ref><ref name="Nisbet2020">{{cite encyclopedia |title=Social Science |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/social-science |access-date=9 May 2021 |date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202193947/https://www.britannica.com/topic/social-science |archive-date=2 February 2022 |last2=Greenfeld |first2=Liah |last1=Nisbet |first1=Robert A. |url-status=live}}</ref> [[صوری علوم]] که منطق، ریاضیات و کامپیوترِ تئوریِ علم مطالعه واری ره گانّه، معمولاً سٮوا حٮساب وونّه چون علمی روش جه نینه، بلکه [[قیاسی استدلال|قیاسی إستٮدلال]] جه کار کانّه.<ref name="Kluwer">{{cite book |last1=Bishop |first1=Alan |title=Mathematical Enculturation: A Cultural Perspective on Mathematics Education |publisher=Kluwer |year=1991 |isbn=978-0-7923-1270-3 |location=Norwell, MA |pages=20–59 |chapter=Environmental activities and mathematical culture |access-date=24 March 2018 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9AgrBgAAQBAJ&pg=PA54}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bunge |first1=Mario |title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-0-7658-0413-6 |edition=revised |volume=1 |location=New York |pages=3–50 |chapter=The Scientific Approach}}</ref><ref name="Fetzer2013">{{cite book |last1=Fetzer |first1=James H. |title=Computers and Cognition: Why Minds are not Machines |publisher=Kluwer |year=2013 |isbn=978-1-4438-1946-6 |location=Newcastle, United Kingdom |pages=271–308 |chapter=Computer reliability and public policy: Limits of knowledge of computer-based systems}}</ref><ref>{{cite book |last1=Nickles |first1=Thomas |title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem |publisher=The University of Chicago Press |year=2013 |page=104 |chapter=The Problem of Demarcation}}</ref> درحالی که [[کاربردی علوم]] اونان رشته‌ئون هستنه که علمی دانش ره عملی مقاصد وسّه کار زنّه، مهندسی و پزشکی دسوری.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=M. R. |last2=Fabry |first2=G |year=2014 |title=Thinking and acting scientifically: Indispensable basis of medical education |journal=GMS Zeitschrift für Medizinische Ausbildung |volume=31 |issue=2 |pages=Doc24 |doi=10.3205/zma000916 |pmc=4027809 |pmid=24872859}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Sinclair |first=Marius |year=1993 |title=On the Differences between the Engineering and Scientific Methods |url=https://www.ijee.ie/contents/c090593.html |url-status=live |journal=The International Journal of Engineering Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115220102/https://www.ijee.ie/contents/c090593.html |archive-date=15 November 2017 |access-date=7 September 2018}}</ref><ref name="Bunge1966">{{Cite book |last=Bunge |first=M. |title=Contributions to a Philosophy of Technology |publisher=Springer |year=1966 |isbn=978-94-010-2184-5 |editor-last=Rapp |editor-first=F. |location=Dordrecht |pages=19–39 |chapter=Technology as Applied Science |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |s2cid=110332727}}</ref> [[علم تاریخ|علمِ تاریخ]]، خله ثبت‌بیی سابقه دارنه و أمروزی علمِ اولین بشناسی‌بیی پیشینه‌ئون پیش از میلاد ۳۰۰۰ تا ۱۲۰۰ جه رسنه که مصر و میان‌رودانِ برنز دوره جه هستنه. وشونِ ریاضیات، إساره‌شناسی و پزشکی، یونانِ طبیعی فلسفه‌یِ کومک جه پئی‌ته قرون وسطایی دله، علم ره شکل هادانه. دمبال‌ته هٮندی-عربی عددونِ سیستم هم هندی و اسلامی طلایی دوره راه دکته.<ref name="Lindberg2007">{{Cite book |last=Lindberg |first=David C. |title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context |url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 |publisher=University of Chicago Press |year=2007 |isbn=978-0-226-48205-7 |edition=2nd}}</ref>{{صا|p=12}}<ref name="Grant2007a"> {{cite book |last=Grant |first=Edward |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |url=https://archive.org/details/historyofnatural0000gran |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |location=New York }}</ref>{{صا|pp=1–26}}<ref>[https://books.google.com/books?id=rMAaBgAAQBAJ Building Bridges Among the BRICs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418081025/https://books.google.com/books?id=rMAaBgAAQBAJ |date=18 April 2023 }}, p. 125, Robert Crane, Springer, 2014</ref><ref>{{Cite book |last=Keay |first=John |url=https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/132 |title=India: A history |publisher=Atlantic Monthly Press |year=2000 |isbn=978-0-87113-800-2 |page=[https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/132 132] |quote=The great era of all that is deemed classical in Indian literature, art and science was now dawning. It was this crescendo of creativity and scholarship, as much as ... political achievements of the Guptas, which would make their age so golden. |author-link=John Keay}}</ref><ref name="Lindberg2007" />{{صا|pp=163–192}} رنسانس گدر یونانی و إسلامی بنویشته‌ئون غربی اروپا دله دِباره رُش کتنه و طبیعی فلسفه زنده بیّه.<ref name="Lindberg2007" />{{صا|pp=193–224, 225–253}}<ref>Sease, Virginia; Schmidt-Brabant, Manfrid. Thinkers, Saints, Heretics: Spiritual Paths of the Middle Ages. 2007. [https://books.google.com/books?id=8Lkzp-StZGUC&dq=%22Everything+we+would+today+call+science+came+through+Islam%22&pg=PA80 Pages 80–81] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240827070053/https://books.google.com/books?id=8Lkzp-StZGUC&dq=%22Everything%20we%20would%20today%20call%20science%20came%20through%20Islam%22&pg=PA80 |date=27 August 2024 }}. Retrieved 6 October 2023.</ref> دمبال‌ته شونزدهمین قرن میلادی جه شروع‌بیی علمی انقلاب همه‌تا ره عوض هاکرده<ref>{{cite book |last=Principe |first=Lawrence M. |title=Scientific Revolution: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-956741-6 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin/page/1 1]–3 |chapter=Introduction}}</ref><ref name="Lindberg2007" />{{صا|pp=357–368}}<ref name="Grant2007a" />{{صا|pp=274–322}}. نوزدهمین قرن دله علم ونه أمروزی سازمان و حرفه‌ای شکل ره بَییته.<ref>{{cite book |title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science |url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse |year=2003 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-08928-7 |editor1-last=Cahan |editor1-first=David}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lightman |first1=Bernard |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/367 367] |chapter=13. Science and the Public |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter}}</ref><ref>{{cite book |last1=Harrison |first1=Peter |title=The Territories of Science and Religion |year=2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-18451-7 |pages=164–165 |quote=The changing character of those engaged in scientific endeavors was matched by a new nomenclature for their endeavors. The most conspicuous marker of this change was the replacement of "natural philosophy" by "natural science". In 1800 few had spoken of the "natural sciences" but by 1880 this expression had overtaken the traditional label "natural philosophy". The persistence of "natural philosophy" in the twentieth century is owing largely to historical references to a past practice (see figure 11). As should now be apparent, this was not simply the substitution of one term by another, but involved the jettisoning of a range of personal qualities relating to the conduct of philosophy and the living of the philosophical life. |author-link1=Peter Harrison (historian)}}</ref> علم و تازه دانش، دنیایِ چک‌پرسی و مشکلات حل هاکردنِ بخاستی و آدمونِ تحقیق جه پیش شونه.<ref>{{cite book |last=MacRitchie |first=Finlay |url=https://www.routledge.com/Scientific-Research-as-a-Career/MacRitchie/p/book/9781439869659 |title=Scientific Research as a Career |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-1-4398-6965-9 |location=New York |pages=1–6 |chapter=Introduction |access-date=5 May 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505074020/https://www.routledge.com/Scientific-Research-as-a-Career/MacRitchie/p/book/9781439869659 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Marder |first=Michael P. |url=https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |title=Research Methods for Science |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-14584-8 |location=New York |pages=1–17 |chapter=Curiosity and research |access-date=5 May 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505001547/https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |url-status=live}}</ref> أمروزی علمی تحقیقات ویشته هم‌بازی و دانشگاهی و تحقیقاتی مؤسسه‌ئون، دولتی سازمانون و شرکتون دله پیش شونه و چن نفر تیمی وه ره انجام دنّه.<ref>{{cite book |last=de Ridder |first=Jeroen |url=https://www.routledge.com/What-is-Scientific-Knowledge-An-Introduction-to-Contemporary-Epistemology/McCain-Kampourakis/p/book/9781138570153 |title=What is Scientific Knowledge? An Introduction to Contemporary Epistemology of Science |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-138-57016-0 |editor-last1=McCain |editor-first1=Kevin |location=New York |pages=3–17 |chapter=How many scientists does it take to have knowledge? |access-date=5 May 2021 |editor-last2=Kampourakis |editor-first2=Kostas |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505044353/https://www.routledge.com/What-is-Scientific-Knowledge-An-Introduction-to-Contemporary-Epistemology/McCain-Kampourakis/p/book/9781138570153 |url-status=live}}</ref><ref name="Lindberg2007" />{{صا|pp=163–192}}<ref>{{cite book |last=Szycher |first=Michael |url=https://www.routledge.com/Commercialization-Secrets-for-Scientists-and-Engineers/Szycher/p/book/9781498730600 |title=Commercialization Secrets for Scientists and Engineers |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-138-40741-1 |location=New York |pages=159–176 |chapter=Establishing your dream team |access-date=5 May 2021 |archive-date=18 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818032914/https://www.routledge.com/Commercialization-Secrets-for-Scientists-and-Engineers/Szycher/p/book/9781498730600 |url-status=live}}</ref> بااین‌چنین، خله مهم پیشرفتون - مخصوصاً بنیادی علوم دله - اتا آدم تک‌تینار جه بمونه و [[نوبل جایزه]] دسوری، گت بین‌المللی جایزه‌ئون جه بشناسی‌یه‌بیینه. علمی کارِ عملی نتیجه‌ئون، علمی سیاستون راست هاکرده که تجاری محصولاتِ مسئولانه توسعه، بهداشت، عمومی زیرساخت، محیط زیستِ حفاظت و دفاعی تواناییون ره اولویت هادانه. == منابع == * انگلیسی ویکی‌پدیا {{په‌نویس}} [[رج:دانش]] 3p6698rbzq9jo8pgx7pefrq3tjlihxr 0 10381 392502 187541 2026-08-17T22:20:43Z InternetArchiveBot 25385 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392502 wikitext text/x-wiki {{جعبه ئوشار | نوم= ئوشار فیش کریک | تصویر= | تصویر اندازه =300px | تصویر توضیح = | نقشه= | map_width = | lat_d = |lat_m = |lat_s = |lat_NS = | long_d = |long_m = |long_s = |long_EW = | region = | source= | coords_ref = | محل =[[کلرادو]]، [[ایالات متحده آمریکا]] | گونه = | ارتفاع، دریای سطح جه = | ارتفاع = {{convert|283|ft|m|abbr =off}}<ref>{{cite book |last=mohlenbrock |first=Robert H. |title=This Land: A Guide to Central National Forests |url=https://archive.org/details/thislandguidetoc0000mohl |publisher=[[University of California Press]] |year=2006 |isbn=0520239822 |pages=[https://archive.org/details/thislandguidetoc0000mohl/page/94 94]}}</ref> |طولانی‌ترین ریزشگاه = | ریزشگائون تعداد = | پهنا= | نسبی پهنا = | سرچشمه= | جریون میانگین‌ = | جهونی رتبه = }} '''ئوشار فیش کریک''' ([[انگلیسی]]:Fish Creek Falls) ئوشاری هسته که [[کلرادو]]، [[ایالات متحده آمریکا]] درون واقع بَیی‌یه و ونه کلی ارتفاع [[ریزشگاه (ئوشار)|ریزشگاه]]، {{convert|283|ft|m|abbr =off}}<ref>{{cite book |last=mohlenbrock |first=Robert H. |title=This Land: A Guide to Central National Forests |url=https://archive.org/details/thislandguidetoc0000mohl |publisher=[[University of California Press]] |year=2006 |isbn=0520239822 |pages=[https://archive.org/details/thislandguidetoc0000mohl/page/94 94]}}</ref> هسته.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.worldwaterfalldatabase.com/map/ |عنوان = جهون ئوشارون داده پایگاه| ناشر =World Waterfalls Website |تاریخ بازدید =۱۳ اسفند ۱۳۹۰|زوون=انگلیسی}}</ref> == وابسته جستارون == * [[ئوشارون فهرست]] * [[ئوشارون فهرست برپایه جریون سرعت]] * [[ئوشارون فهرست برپایه ارتفاع]] * [[ئوشارون فهرست برپایه گونه]] == منابع == {{پانویس}} {{ئوشار-خرد}} [[رج:آمریکا ئوشارون]] azu7hhg7pwt7ugaqi1jy7r6irsxkblm 0 26567 392478 157122 2026-08-17T21:37:25Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392478 wikitext text/x-wiki {{اشتیفا نوو|سه}} '''سیب''' اتتا نرده‌ای کمیت هسته که اینتی تعریف وانه: نیرو بر واحد سطح. سیب‌ِ واحد، پاسکال هسته. ات پاسکال، ات نیوتون مربع‌متر سر (N/m²) جه مساوی هسته. == تعریف == سیب، عمودی نیرو اتتا واحد سطح سر هسته. اینجه، سیب ''p'' یا Pی علامت جه سراق هداوانه.<ref>{{Cite book|last=Giancoli|first=Douglas G.|title=Physics: principles with applications|url=https://archive.org/details/physics00doug|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, N.J.|isbn=978-0-13-060620-4|pages=}}</ref> فشار به صورت ریاضی به شکل زیر تعریف می‌شود: {{چپ‌چین}} <math>P=\frac{F}{A}</math> {{پایان چپ‌چین}}که ونه دله F عمودی‌ِ نیروی اندازه و A اون مساحتی هسته که نیرو ونه سر اعمال وانه. == واحدون == [[File:Barometer mercury column hg.jpg|بندانگشتی|جیوه‌ای فشارسنج]] سیب واحد، اسا، واحدون‌ِ بین‌المللی سیستم دله، پاسکال هسته که "Pa"ی علامت جه سراق هداوانه. ات پاسکال یعنی ات نیوتون مربع‌متر‌ِ سطح سر.<ref>{{پک|مورتیمر|۱۳۸۱|ک=عمومی شیمی ۱|ص=۱۳۹}}</ref> {{چپ‌چین}} <math>1 Pa=\frac{1 N}{1 m^2}=\frac{1 kg}{1 m.s^2}</math> {{پایان چپ‌چین}} این واحدون هم سیب سر کار شوننه: [[اتمسفر (واحد)|اتمسفر]]، بار، [[جیوه میلی‌متر]]، متر او. == انواع == سیب اوضاع اینان هستنه: مطلق سیب‌، نسبی سیب، خلأ سیب، بخار سیب، گازوئیل جزئی سیب‌. == بن‌بنویشت == {{بن‌بنویشت}} rqtgtvlmvh1w4n6kijzebmqp0967itv 0 28589 392490 327347 2026-08-17T21:53:04Z InternetArchiveBot 25385 Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392490 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} [[پرونده:Lady Blunt top.jpg|200px|بندانگشتی|اتا قدیمی ویالون]] [[File:Violin case.jpg|thumb|200px|اتا ویالون و ونه [[آرشه]].]] '''ویالون'''، '''ویلون''' یا '''ویلن''' {{انگلیسی جه|violin}} اتا [[زهی ساز]] نوم هسته که [[آرشه]] جه بَزه وانه. ویالون چارتا سیم دانّه.<ref name=Adams>Adams, John S. (1865). ''[http://books.google.com/books?id=JAg6AAAAIAAJ&pg=PA252&dq=violin+is+a+string+instrument+that+is+played+with+a+bow&cd=1#v=onepage&q=violin%20is%20a%20string%20instrument%20that%20is%20played%20with%20a%20bow&f=false Adams' New Musical Dictionary of Fifteen Thousand Technical Words, Phrases, Abbreviations, Initials, and Signs Employed in Musical and Rhythmical Art]'' p. 252. S. T. Gordon and Son. Retrieved on 27 March 2010</ref> که وشون [[نت]] ره معمولاً G ،D ،A و E نوم جه کوک کانّه.<ref name=violinsite>{{وب منبع|لینک=http://www.theviolinsite.com/history.html |عنوان=About the Violin |هارشی‌ین تاریخ=27 March 2010}}</ref> ویالون ره وقتی خانّه بَزنِن یِلنه سمت ِچپ ِ[[ترقوه]]‌ی ِهِسِّکا بِن (کول ِبِن) و [[چنه|چنه]] بِن وه ره قرار دِنّه. بعضی‌ها که چپ دَس هستنه، دستگاه ره شه دَس ِراست سَر سِوار کانّه. ویالون [[پرده (ساز)|پرده]] یا اونتی مُدلی سازون ره نموندنه. کسی که خانه ویالون بَزنه ونه شه چپی [[انگوس]]ون ِجا ره یاد بَیره و وشون جا ره حفظ بائه. وچون که تازه خانّه ویالون بزوئن ره یاد بَیرن، وشون ِانگوس‌تِک ره برچسب زنّه تا وشون حِواس جمع بائه. ویالون پچوک‌ترین و بالاترین [[نواک]] ره زهی سازون دله دانّه.<ref name=Hoffer>Hoffer, Charles (2009). ''[http://books.google.com/books?id=rXBCtmjPw70C&pg=PA30&dq=is+the+violin+is+the+smallest+and+highest+pitched+string+instrument&hl=en&ei=DnuuS-bfBoT78Aarjp2iDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDcQ6AEwAA#v=onepage&q=&f=false Music Listening Today 3rd Edition]'' p. 30. Schirmer Cengage Learning ISBN 0-495-56576-8. Retrieved on 27 March 2010</ref> کسی که خانه ویالون بزنه ره بنشنه ''ویونالیست'' (violinist) بائوتن. کسی که ویالون ره سازِنه یا تعمیر کانده ره هم ''لودر'' (luthier) گانّه. ویالون [[اروپا]]یی و [[عربی]] موسیقی دله، مهم‌ترین سازها جه هسته. هچّی زهی سازون دله نتونده ویالون جا ره اروپایی موسیقی وسّه بَیره. این مُدرن ِویالون، که اسا استفاده وانه، چارصد سال عُمر دانّه. بعضی سازها دَرنه که ویالون واری هستنه و تا هزار سال پیش شِنه. ات مدت که بگذشته په، جدید ِ[[ارکست]]ون دله، ات‌سری بمونه که، قرن هیودَه‌اُم (۱۷) دله، ویالون ِکارون ره گسترش هِدانه. این ارکسترون خله مهم بَیینه. کم‌کم همه‌ی آهنگسازون ویالون وسّه آهنگ نِوِشتنه. ویالون ره [[سولو]]ی ساز، [[مجلسی موسیقی]] دله، و دیگه سازون ([[جاز]] واری) هِمراه استفاده کاردنه. وه ره محلی آهنگون (فولکوریک) وسّه هم استفاده کاردنه. خله آدمون درنه ویالون ره که «[[کمونچه]]» (fiddle) گانّه. این [[لقب]] ره معمولاً وقتی استفاده کانّه که گپ ِموضوع محلی و فولکوریک موسیقی بائه. == تاریخچه == [[File:Stradivarius violin front.jpg|thumb|100px|راست|اتا ویالون که ''استرادیواری'' بساته.]] «ویالون» ِواژه ره کلمه‌ی ِ ''ویول'' (viol) جه بَییتنه و این دِتا ساز همدیگه جه ربط دارنه. ویالون ره مستقیماً ویول ِساز سَر جه نِساتنه. وسالون ِواژه [[لاتین|لاتین]] ِاتا میونی لهجه جه بَییته بیّه که اون کلمه ''ویتولا'' (vitula) بی‌یه که ونه معنی [[لاتین]]ی جه ''زهی ِساز'' هسته.<ref>{{وب منبع |لینک=http://www.etymonline.com/index.php?search=viola&searchmode=none |ناشر=Online Etymology Dictionary |عنوان=Etymology of ''viola''|هارشی‌ین تاریخ=2008-09-26 }}</ref> بعضی‌ها هم گانّه این کلمه‌ی ریشه [[ژرمنی زوونون]] جه هسته و ''کمونچه'' معنی ره دِنه.<ref>{{وب منبع |لینک=http://www.etymonline.com/index.php?term=fiddle |ناشر=Online Etymology Dictionary |عنوان=Etymology of ''fiddle''|هارشی‌ین تاریخ=2008-09-26}}</ref> اروپای ِمدرن ِویالون تاریخ ِبگذشتن په، زهی سازون جه تغییر هاکرده و کم‌کم عوض بیّه. این جدید ِمدل ِسازون ره [[خاورمیونه]]<ref> {{وب منبع |لینک=http://www.cso.org/main.taf?p=1,1,4,20 |عنوان=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z |فامیلی=Hoffman|نوم=Miles|ناشر=[[شیکاگوی سمفونی ارکستر|Chicago Symphony Orchestra]]|هارشی‌ین تاریخ=2008-09-26 |تلمبار لینک=http://web.archive.org/web/20081207005918/http://www.cso.org/main.taf?p=1,1,4,20|تلمبار تاریخ=7 December 2008 }}</ref> و [[بیزانس|شرقی روم ِامپراتوری]] جه بیاردنه.<ref name=Grillet29>{{پک|Grillet|1901|ص=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: On Concepts and Classifications of Musical Instruments. Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990</ref> احتمالاً ویالون ِاولین سازنده‌ئون سه‌جور ساز که اون موقع باب بی‌یه جه ایده بَییتنه. این سه‌تا ساز [[ربک]]، که قرن دَهم جه استفاده بی‌یه،<ref>{{کتاب منبع| فامیلی=Panum|نوم=Hortense|سال=1939|عنوان=The Stringed Instruments of the Middle Ages, Their Evolution and Development|ناشر=London: William Reeves |صفحه=434 }}</ref> [[ویلت|رنسانسی کمونچه]] و ''لیرا دا براسیو'' بینه .<ref>{{وب منبع |فامیلی=Arkenberg|نوم=Rebecca |عنوان=Renaissance Violins | ماه=October | سال=2002 |ناشر=[[متروپولیتن]] |لینک=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |هارشی‌ین تاریخ=2006-09-22 }}</ref> این جدید ابزار که بساته بیّه ره یِشتنه چَنه بِن. قرن هیودَهم ِمیلادی دله، چندین خانواده دَیینه که خله خوب بتونستنه سازون ره تعمیر هاکنن یا بِسازِن. بتترین ویالون‌سازون دله بنشنه استرادیواری، آماتی و گوئارنری جه نوم بَوِردِن. بعضی سازون که این آدِم‌ها بساتنه، مُدِرن ِویالون ره موندسته. اسا این ویالون‌ها خله گرون هستنه.<ref name=etude>{{کتاب منبع| تاریخ= آگوست 1916| عنوان=The Etude Presser's Musical Magazine| شهر=فیلادلفیا| صفحه =p. 274| لینک=http://books.google.com/books?id=h40MAQAAIAAJ&pg=RA1-PA274&dq=Violins+are+some+of+the+best+instruments+in+existence&cd=1#v=onepage&q=Violins%20are%20some%20of%20the%20best%20instruments%20in%20existence&f=false| هارشی‌ین تاریخ= 27 مارس 2010}}</ref> اینان ره میلیون‌ها دلار خرینّه و روشِنّه.<ref name=StradivariusViolins>{{وب منبع|لینک=http://www.stradivariusviolins.org/pricesofstradivariusviolins.html |عنوان=Prices of Stradivarius Violins |ناشر=Stradivarius Violins |هارشی‌ین تاریخ=29 March 2010}}</ref> == ونه قسمتون == [[پرونده:Violin Details.jpg|بندانگشتی|150px|ویالون ِچن وَر ِعکس]] ویالون ِاصلی بخش ونه [[چو]]یی بَدِنه هسته. این بدنه اتا تشدیدکَر ِجعبه واری کار کانده، یعنی [[ارتعاش]] تولید کانده تا ویالون ِصدا غارنِه بَواشه. ویالون ِبعضی قسمتون ِنوم ره آدِم ِاعضا نوم جه بَییتنه. مثلاً ونه رو ره «اِشکِم» (belly) گانّه یا ونه بِن ره هم «پشت» (back) گانّه و ونه دِ وَر ره «دنده» (ribs) اسم یِلنه. ونه تار ِجا هم بالا تا پایین «گِس/گِردِن»، «انگوس ِصفحه» و «دِم‌دار» نوم دارنه. تارها هم گِس ِتِک جه بکشی‌یه وانّه تا انگوس ِصفحه و این صفحه دله، اتا پـِل‌مونا سَر قرار گیرنه که این پِل ره «خرک» هم گانّه. پِل ره ویالون سَر ثابت کانّه، تارها وه ره اونجه دارنه. تار ِرشته‌ئون ره اَنده اینجه سِفت و تنگ وَندِنّه که پل تکون نََخاره چون اگه تار شُل بائه، وه شه جا جه تکون خانّه. پل کومِک کانده تا ارتعاش بَدِنه جه بَرِسِه. بدنه‌ی ِدله «ساندپُست» (soundpost) دَره، که اتا تیکّه چو هسته. اینتا اتا پچوک ِانگوس ره موندنه و پشت تا اِشکم ره دانّه. ساندپُست ره هم همون تارها شه جا سَر ثابت دارنه. اشکِم ِوسط دِتا قرینه منحنی یِلنه که وشون دله خالی هسته و وه ره «f ِحفره» نوم جه اِشناسِنّه چون f ِشِکل ره موندِنّه. رشته‌ئون ِبالا هم کوک ِجعبه قرار دانّه که ونه دله سیم گوشی‌ئون ِدور پیچ خانّه و اینتی ویالون ره بَنشِنه کوک هاکردن. اِسائِه بعضی ویالون ره ات‌تی سازنّه که [[چنه]] بِن هِرِسته و کسی که دره ساز زَنده بتونه وه ره شه مخاطبون ِدیم‌به‌دیم داره، اگه وه اینتی چی بائه، ونه نوم ره ''chinrest'' گانّه؛ البته ات‌جور دیگه هم دره که ونه نوم ''shoulder rest'' هسته و ات‌کمه فرق کانده، چون که وه ره فوم جه سازنّه و ات‌جور مخصوص ِلینگ دارنه که کومِک کانده اِس هاکِنن. مبتدی‌ها ویشته اسفنجی و الاستیکی‌ئون ره ترجیح دِنّه. راحت‌ته کوک بیّن وسّه، ات‌سری آدِمون راهی پیدا هاکردنه که “adjusters” جه بنشنه پچوک-پچوک ِتغییرات ره کوک هاکردن وسّه انجام هدائن. این کار ره زمونی بنشنه انجام هدائِن که ویالون ِصدا فقط ات‌کمه کوک بی‌ین جه فاصله دانّه. ویالون ِسیم ره پیش‌ته گاسفن ِروده ''(زه)'' جه ساتِنه ولی اسا سیم‌هایی که قارنه‌ته هسته وسّه، همون روده سَر اتا نازک ِفلزی لایه یِلنه و نازک ِرشته‌ئون وسّه هم فقط همون فلزی لایه ره یِلنه. ویالون ِجلوی ِبدنه ره [[صنوبر]] جه سازِنّه و ونه پشت و دِ وَر ِچو [[افرا]] هسته. زهی ساز ره بَنشنه دیگه جور چوئون جه هم بساتِن مثلاً برزیلی چو (pernambuco) جه. بعضی‌ها اسا ویالون ِبدنه ره فیبرکربن جه سازِنّه. زهی سازون دله معمولاً اسب ِمی جه هم استفاده کانّه. ([[آرشه]]‌ی ِسَرتِک ِنخ واری) == ساز بزوئن == [[پرونده:Violin-bows.jpg|بندانگشتی| چنتا آرشه عکس]] خله سال طول کَشِنه تا اتا مبتدی یاد بَیره که خار ویالون بَزنه. مبتدیون معمولاً ات‌تی آهنگون جه استفاده کانّه که خله پیچیده نَوائه و مثلاً نِخائه که ونه بزوئِن وسّه چپ و راست ِدَس ره عوض هاکِنی یا... بعضی قطعه‌ها که ویشته استفاده وانّه و خله سخت نینه جه «اساره‌ی سو-سو بزوئن» (twinkle twinkle little star) هسته که [[موزارت]] شِنه یا «وَچه‌ویله آهنگ» (Children's Song: اتا آلمانی فولکور) و «رنگین‌کمون په» (Over the Rainbow). این آسون ِآهنگون ِبزوئن په هسته که مبتدیون ِمهارت ویشته وانه و وشون راه کَفِنّه. وشون همینتی آسته-آسته پیشی شونّه و سخت‌ته کار کانّه و جدید تکنیکون ره اتا-اتا یاد گیرنه. ویولونیست ونه یاد بَیره شه انگوس ره کاجه بی‌یله تا آهنگ «تنظیم» بَواشه؛ یعنی ونه شه دَس ره ویالون ِگِس سَر بالا و پایین بیاره، تا اینتی ارتعاش و صدا عوض بَواشه. این دَس ره بالا و پایین بَوردِن ات‌جور حس سازِنه که خله سبک‌ها دله مهم هسته. وه به کنار، چن جور تکنیک دیگه هم دَره؛ «نغمه‌ای سرش»، «سرش» و «هارمونیک»، «آکورد» و... واری. ویالون ره بتونّه هِرِسّائه یا هِنیشتی بزوئن. وقتی دَرنه ات‌نفری اجرا کانّه معمولاً اسِّنّه ولی وقتی که ارکستر دله یا شخصی اجرائون سَره هسته معمولاً نیشَرنه ولی این گپ همیشه همینتی انجام نوانه و استثنا بتونده دَواشه. == موزیک == [[File:Itzhak Perlman whitehouse.jpg|thumb|right|300px|[[ایتزاک پرلمان]]، مشهور ِویالونیست، که دره [[اسپه کاخ]] (=کاخ سفید) دله ویالون زنده.]] قرون هیودَه و هیژدَه میلادی، [[آهنگساز]]ونی که ویشته [[ایتالیا]]یی بینه، ات‌خله آهنگ ره ات‌نفری ویالون بزوئن (=سولو) وسّه بنویشتنه و ویشته شه این آهنگ جه ویالون زونه. این دَسته آدمون جه [[آرکانجلو کورلی]]، ویتالی، [[آنتونیو ویوالدی]]، وراجینی، جمینیان، لوکاتلی و تارتینی بینه. [[آلمان]] دله، سچملزر و بیبر ات‌خله هنرمندونه متن ویالون وسّه بنویشتنه. ات‌کمه په‌یی‌ته، اوایل قرن هیژده بی‌یه که [[یوهان سباستیان باخ|باخ]] و [[جرج فردریک هندل|هندل]] ات‌سری عالی ِآهنگ ره بنویشتنه. کلاسیک موسیقی گادِر، گت ِآهنگسازون دله [[یوزف هایدن]]، [[ولفگانگ آمادئوس موتسارت|موتزارت]] و [[لودویگ فان بتهوون|بتهوون]] ات‌خله ات‌نفری آهنگ (سولو) بساتنه. وشون کارها ویشته [[مجلسی موسیقی]] و خصوصاً [[زهی کوارتت]] جه نوشتنه. [[رمانتیک موسیقی]] دوره هم ات‌خله هنرمندونه آهنگ ره بنویشتنه که [[فلیکس مندلسون|مندلسون]]، [[کامی سن-سانس|سن-سانس]]، [[یوهانس برامس|برامس]]، [[ماکس بروخ|بروخ]]، وینیاوسکی، [[پیوتر ایلیچ چایکوفسکی|چایکوفسکی]] و [[آنتونین دورژاک|دورژاک]] ِ[[کنسرتو]]ئون ره شامل وانه. قرن بیستم دله هم ات‌خله هنرمندونه ِکار بنویشته بیّه. که وشون دله [[ادوارد الگار|الگار]]، [[ژان سیبلیوس|سیبلیوس]]، سزیمانوسکی، [[بلا بارتوک|بارتوک]]، [[ایگور استراوینسکی|استراوینسکی]]، [[آلبان برگ]]، [[سرگئی پروکفیف|پروکفیف]]، [[دمیتری شوستاکوویچ|شوستاکوویچ]]، [[پل هیندمیت|هیندمیت]] و پندرسکی نوم آشناته هسته. قرن نوزدَه میون هم [[نیکولو پاگانینی]] مشهورترین ویالون‌کر بی‌یه. وه آهنگونی ره بنویشته که قبلی بنویشته‌ئون جه مشکل‌ته وسخت‌ته بی‌یه. مردِم وه ره ات‌تی شیطونی نیرو جه مقایسه کاردنه چون چش ِبِن جه اِشائه و شه بدِن ره عجیب و غریب حرکات دائه.<ref>"The Violin and Viola" by Sheila Nelson, ISBN 0-510-36651-1 p.143</ref>. اسا چن سال هسته که ویالون جه جاز ِموسیقی دله هم استفاده کانّه که این کار سَره [[استفان گراپلی]] ِنوم همه جه معروف‌تره. == مشهور ِویالونیستون == قرن ِآخر ِمعروف ویالونیستون جه فریتز کریسلر، جاسکا هیفتز، دیوید اویستراخ، [[یهودی منوهین]]، ایدا هندل، و آیزاک استرن هسته. اسا معروف ویالون‌کرونی که زندنه دله [[ایتزاک پرلمان]]، [[ماکسیم ونگروف]]، وادیم رپین، نیگل کندی، [[هیلاری هان]]، [[جاشوا بل]]، و سارا واتکینز دَرنه. == وابسته جستارون == * [[زهی سازون]] == بن بنویشت == {{بن بنویشت|چپ=بله}} == ویشته بخوندستن وسّه == {{چپ‌چین}} * {{cite book |title= Principles of Violin Playing and Teaching|last= Galamian|first= Ivan |year= 1999|publisher= Shar Products Co|location= Ann Arbor, Minnesota|isbn= 0-9621416-3-1}} * {{cite book |title= The Contemporary Violin: Extended Performance Techniques|url= https://archive.org/details/isbn_9790520224093|last= Strange|first= Patricia |coauthors= Strange, Allen|year= 2001|publisher= University of California Press|location= Berkeley, California|isbn= 0-520-22409-4}} * {{cite book |title= The Fiddle Book|last= Thede|first= Marion| year= 1970|publisher= Oak Publications|isbn= 0-8256-0145-2}} * {{cite book |title= Latin Violin|last= Bardfeld|first= Sam|coauthors= |year= 2002|publisher= Hal Leonard Publishing Corporation|location= Milwaukee, Wisconsin|isbn= 0-9628467-7-5}} * {{cite book |title= The Cambridge Companion to the Violin|last= Stowell|first= Robin|year=1992 |publisher= Cambridge University Press|location= Cambridge|isbn= 0-521-39033-8|pages= |url=https://archive.org/details/cambridgecompani00stow}} * {{cite book |title= The Violin Explained - Components Mechanism and Sound|last= Beament|first= James|coauthors= |year= 1992/1997|publisher= Clarendon Press|location= Wotton-under-Edge, Gloucestershire|isbn= 0-19-816623-0|pages= |url= }} * {{cite book |title= Antonio Stradivari, his life and work, 1644-1737|last= Hill|first= William Henry|coauthors= Hill, Arthur F., Hill. Alfred Ebsworth|year= 1902/1963|publisher= Dover Publications|location= Chemsford, Massachusetts|isbn= 0486204251|pages= |url=https://archive.org/details/antoniostradivar0000unse_r6l3}} * {{cite book |title= An Encyclopedia of the Violin|last= Bachmann|first= Alberto|year= 1965/1990|publisher= Da Capo Press|location= Cambridge, Massachusetts|isbn= 0-306-80004-7|pages= |url=https://archive.org/details/encyclopediaofvi0000bach}} * {{cite book |title= Violin - An Easy Guide|last= Coetzee|first= Chris|year= 2003|publisher= New Holland Publishers|location= London|isbn= 1-84330-332-9|pages= |url=https://archive.org/details/violineasyguide0000coet}} * {{cite book |title= The Violin|last= Menuhin|first= Yehudi|year= 1996|publisher= Groupe Flammarion|location= France|isbn= 2-08-013623-2|pages= |url=https://archive.org/details/violin0000menu}} * {{cite book |title= The Book of the Violin|last= Gill|first= Dominic|year= 1984|publisher= Phaidon Press|location= London|isbn= 0-7148-2286-8|pages= |url=https://archive.org/details/bookofviolin0000unse}} * {{cite book |title= Violin-Making as it was, and is|last= Heron-Allen|first= Ed|year= 1885/1994|publisher= Ward Lock Limited|location= London|isbn= 0-7063-1045-4|pages= |url=https://archive.org/details/bwb_S0-BKB-699}} * {{cite book |title= Violins & Violinists|last= Farga|first= Franz|authorlink= |coauthors= |year=1950 |publisher= Rockliff Publishing Corporation Ltd|location= |isbn= 0214158063|pages= |url= }} * {{cite book |title= Viols, Violins and Virginals|last= Charlton|first= Jennifer A.|year= 1985|publisher= Ashmolean Museum|location= Oxford|isbn= 0-907849-44-X|pages= |url= }} * {{cite book |title= The Violin|last= Rowland-Entwistle|first= Theodore|year= 1967/1974|publisher= Dover Publications|location= Chemsford, Massachusetts|isbn= 0-340-05992-3|pages= |url= }} * {{cite book |title= The Early Violin and Viola|last= Stowell|first= Robin|authorlink= |coauthors= |year= 2001|publisher= Cambridge University Press|location= Cambridge|isbn= 0-521-62555-6|pages= |url=https://archive.org/details/earlyviolinviola0000stow}} * {{cite book |title= The Complete Luthier's Library. A Useful International Critical Bibliography for the Maker and the Connoisseur of Stringed and Plucked Instruments|last= Regazzi|first= Roberto|authorlink= |coauthors= |year= |publisher= |location= |isbn= 88-85250-01-7|pages= |url= }} * {{cite book |title= The Violin|last= Dubourg|first= George |year= 1854|publisher= Robert Cocks & Co|location= |isbn= 0548373175|pages= |url= }} * {{cite book |title= Violin Technique and Performance Practice in the Late 18th and Early 19th Centuries|last= Stowell|first= Robin|year= 1985|publisher= Cambridge University Press|location= Cambridge|isbn= 0-521-23279-1|pages= |url= }} * {{cite book |title= History of the Violin|last= Sandys|first= William|coauthors= Andrew, Simon|year= 2006|publisher= Dover Publications|location= Chemsford, Massachusetts|isbn= 0-486-45269-7|pages= |url= }} * {{cite book |title= The Violin: A Research and Information Guide|last= Katz|first= Mark|year= 2006|publisher= Routledge|location= London|isbn= 0-8153-3637-3|pages= |url= }} {{پایان}} == بِریمْ بگردستن == {{چپ‌چین}} {{ویکی‌تلمبار|Violin}} * [https://web.archive.org/web/20071020105248/http://www.sprengerviolins.com/e/violin_history.htm The history of the violin] - A quick overview about the history of the violin, including answers to questions such as "Why old master instruments sound so good" * [http://www.usd.edu/smm/1617ckl.html#violins National Music Museum- Violins] Pictures of violins by Andrea Amati, Cremona, ca. 1560, and other rare instruments. * [https://web.archive.org/web/20080105053602/http://www.phys.unsw.edu.au/music/violin/ Violin Acoustics] - University of New South Wales * [http://theremin.music.uiowa.edu/MIS.violin.html Musical Instrument Samples]- University of Iowa Electronic Music Studios; anechoic recordings of violin sounds, both arco and pizzicato at various dynamics. * [https://web.archive.org/web/20070312070045/http://vegyeskar.hu/violin.hegedu.video/ Videos of famous violinists] * [https://web.archive.org/web/20100510143517/http://plus.maths.org/issue31/features/woodhouse/index.html Why is the violin so hard to play?] - Answers this question, as well as explaining the mechanics of bowed strings. Technical but very accessible. * [http://web.telia.com/~u54519934/Violin_E/index_e.html Violin Making, step by step] * [https://web.archive.org/web/20100105152708/http://buyviolinstrings.com/different-types-violin-strings.php The Different Types of Violin Strings] * [https://web.archive.org/web/20110905222352/http://www.violinlessonsblog.com/tag/violin/ The history of the violin] {{پایان}} [[رج:زهی سازون]] t2s4sjjtqpbqxnycpg5d4dxepdzr0rn 0 30484 392483 185720 2026-08-17T21:41:31Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392483 wikitext text/x-wiki <!-- {{آنارشیسم}} --> {{سیاسی ایدئولوژیون}} '''آنارشیسم''' اتی اجتماعی و سیاسی نظام ره گانّه که [[دولت]] ونه دِله وجود نِداره یا کلاً جامعه‌یی که [[طبقاتی ساختار]] یا [[حکومت]] ونه دله مطرح نَوائِن. آنارشیسم ِطرفدارون «بی‌نظمی» جه طرفداری نَکانّه و «داوطلبی ِ[[کایری]]» و [[شه‌گردونی|شه‌گردون ِگروه‌های]] فعالیت ره دولِت ِعَوِض خانّه. این عقیده په اقتصادی نظام ونه اتا آزادِ جامعه دله دَواشه که اجبار ونه دله معنی ندانّه و داوطلب گروهون بتونّه دولت‌ها توم بتتر کار هاکنِن. آنارشیست‌ها کلاً هرجور [[دولت]] جه مخالف هستنه و [[دموکراسی]] ره [[اکثریت دیکتاتوری]] دونّه (که ونه معایب [[سلطنت|سلطنتی]] دیکتاتوری جه کمته هسته).<ref name="ashoori">{{یادکرد|فصل=|کتاب=فرهنگ سیاسی|نویسنده = [[داریوش آشوری]]|ترجمه=|ناشر =انتشارات مروارید|چاپ=چاپ پنجم|شهر=تهران|کوشش=|ویرایش= |صفحه=صص. ۳۰-۳۲|سال=۱۳۵۱|شابک=}}</ref> آنارشیسم خله [[توتالیتاریسم]] جه مخالف هسته و هرجور سازمان که طبقاتی ساختار داره ره غلط دونده. <ref name="iaf-ifa.org">{{cite web |url=http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html |title=IAF principles |publisher=[[International of Anarchist Federations]] |archiveurl=http://web.archive.org/web/20120105095946/http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html |archivedate=5 January 2012 |deadurl=yes |quote=The IAF – IFA fights for : the abolition of all forms of authority whether economical, political, social, religious, cultural or sexual.}}</ref><ref>"My use of the word hierarchy in the subtitle of this work is meant to be provocative. There is a strong theoretical need to contrast hierarchy with the more widespread use of the words class and State; careless use of these terms can produce a dangerous simplification of social reality. To use the words hierarchy, class, and State interchangeably, as many social theorists do, is insidious and obscurantist. This practice, in the name of a "classless" or "libertarian" society, could easily conceal the existence of hierarchical relationships and a hierarchical sensibility, both of which-even in the absence of economic exploitation or political coercion-would serve to perpetuate unfreedom." [[Murray Bookchin]]. ''The Ecology of Freedom: the emergence and dissolution of Hierarchy. CHESHIRE BOOKS Palo Alto. 1982. Pg. 3''</ref><ref>"Authority is defined in terms of the right to exercise social control (as explored in the "sociology of power") and the correlative duty to obey (as explored in the "philosophy of practical reason"). Anarchism is distinguished, philosophically, by its scepticism towards such moral relations – by its questioning of the claims made for such normative power – and, practically, by its challenge to those "authoritative" powers which cannot justify their claims and which are therefore deemed illegitimate or without moral foundation."[http://books.google.com.ec/books?id=kkj5i3CeGbQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'' by Paul McLaughlin. AshGate. 2007. p. 1]</ref><ref>"Anarchism, then, really stands for the liberation of the human mind from the dominion of religion; the liberation of the human body from the dominion of property; liberation from the shackles and restraint of government. Anarchism stands for a social order based on the free grouping of individuals for the purpose of producing real social wealth; an order that will guarantee to every human being free access to the earth and full enjoyment of the necessities of life, according to individual desires, tastes, and inclinations." [[اما گلدمن|Emma Goldman]]. "What it Really Stands for Anarchy" in ''[[Anarchism and Other Essays]]''.</ref><ref>Individualist anarchist Benjamin Tucker defined anarchism as opposition to authority as follows "They found that they must turn either to the right or to the left, – follow either the path of Authority or the path of Liberty. Marx went one way; Warren and Proudhon the other. Thus were born State Socialism and Anarchism&nbsp;... Authority, takes many shapes, but, broadly speaking, her enemies divide themselves into three classes: first, those who abhor her both as a means and as an end of progress, opposing her openly, avowedly, sincerely, consistently, universally; second, those who profess to believe in her as a means of progress, but who accept her only so far as they think she will subserve their own selfish interests, denying her and her blessings to the rest of the world; third, those who distrust her as a means of progress, believing in her only as an end to be obtained by first trampling upon, violating, and outraging her. These three phases of opposition to Liberty are met in almost every sphere of thought and human activity. representatives of the first are seen in the Catholic Church and the Russian autocracy; of the second, in the Protestant Church and the Manchester school of politics and political economy; of the third, in the atheism of Gambetta and the socialism of Karl Marx." [[بنجامین تاکر]]. [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Benjamin_Tucker__Individual_Liberty.html ''Individual Liberty.'']</ref><ref name="Ward 1966">{{cite web |url=http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html|last=Ward|first=Colin|year=1966|title=Anarchism as a Theory of Organization|accessdate=1 March 2010| archiveurl= http://web.archive.org/web/20100325081119/http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html| archivedate= 25 March 2010<!--Added by DASHBot-->}}</ref><ref>Anarchist historian [[جرج وودکاک|George Woodcock]] report of [[میخائیل باکونین|Mikhail Bakunin]]'s anti-authoritarianism and shows opposition to both state and non-state forms of authority as follows: "All anarchists deny authority; many of them fight against it." (p. 9)&nbsp;... Bakunin did not convert the League's central committee to his full program, but he did persuade them to accept a remarkably radical recommendation to the Berne Congress of September 1868, demanding economic equality and implicitly attacking authority in both Church and State."</ref><ref>{{cite book |last=Brown |first=L. Susan |chapter=Anarchism as a Political Philosophy of Existential Individualism: Implications for Feminism |title=The Politics of Individualism: Liberalism, Liberal Feminism and Anarchism |publisher=Black Rose Books Ltd. Publishing |year= 2002 |page=106}}</ref> آنارشیسم اتا اَرمونی تئوری نی‌یه و دائماً تغییر کانده. آنارشیسم شه ات‌خله زیرچلّه دانّه که فقط وشون ِاصول هِدی ره موندِنه و اگه‌نا خله شبیه نینه.<ref>{{cite book |last=Marshall|first=Peter|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|url=https://archive.org/details/Demanding_the_impossible_9781604862706|year=2010|publisher=PM Press|location=Oakland, CA|isbn=978-1-60486-064-1|page=16}}</ref><ref>{{cite book |last=Sylvan |first=Richard |chapter=Anarchism |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |editors=Goodwin, Robert E. and Pettit |publisher=Philip. Blackwell Publishing |year=1995 |page=231}}</ref> آنارشیسم ِفکری مکاتب بتونده اساساً متفاوت بائه، آنارشیسم ره معمولا اتا چپ و [[رادیکال]] ایدئولوژی در نظر گیرنه و ویشته آنارشیستی ِاقتصاد و آنارشیستی ِحقوق ِفلسفه شه [[کمونیسم]]، [[کایری]]، [[سندیکالیسم]] و... جه تأثیر بَییتنه. آنارشیسم ِسَمبُل اتا [[A]] هسته که ونه دور دایره جه محاصره بیّه. ([[Ⓐ]]) == پانویس == {{پانویس}} == بریم بگردستن== {{تلمبار-رج|Anarchism}} * [http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/ Anarchy Archives آنارشیسم ِتاریخ و فلسفه‌‎یِ آنلاین ِپژوهشگا] * [https://web.archive.org/web/20180813014446/http://anarchism.ws/ اتا منبع‌نومه که آنارشی سایتون ره معرفی کانده] * [https://web.archive.org/web/20081006130852/http://per.anarchopedia.org/ فارسی آنارکوپدیا] [[رج:آنارشیسم| ]] [[رج:ضد فاشیسم]] [[رج:سیاسی نظریه‌ئون]] [[رج:اجتماعی نظریه‌ئون]] iygyxde50cmnd7c8ld9u0xizf227hcu 0 31262 392474 159795 2026-08-17T21:33:15Z InternetArchiveBot 25385 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392474 wikitext text/x-wiki {{فمینیسم}} '''فیمینیسم''' یا '''فمینیسم''' {{انگلیسی جه|feminism}} ات‌سری ایدئولوژی اُ تفکر هسته که ونه دِلِوِس این هسته کا زنون اُ مردونِ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی حقوق اَتّا بوئه یا بعبارت دیگه وشون '''فرصت‌های برابر''' دارن. مثلاً [[آموزش و پرورش]]، اشتغال<ref>1. "Feminism – Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary". merriam-webster.com. Retrieved 12 June 2011</ref><ref>Goldstein 1982 , p.92. Goldstein, L (1982). "Early Feminist Themes in French Utopian Socialism: The St. -Simonians and Fourier", Journal of the History of Ideas , vol.43, No</ref> اُ دیگه زمینه‌ئون زندگی سَره وشون میون تفاوتی دنی‌بائه. فمینیست‌ها گانّه حقوق، مزیت‌ها، مقام اُ وظایف نونه [[جنسیت]] سَر جه مشخص بَوون. فمینیسم اواخر قرن ۱۸ میلادی بوجود بموئه؛ یعنِی تمنی کا ویشتر مردمون قبول هاکردنه کا زنون «مردسالارِ جامعه» دله دَرنه سرکوب وونّه. بعضی چیون کا فمینیستیون خله وشون په تَجِنّه، اینان هستنه: {{نقل قول|''تمامیتِ بدنی اُ خودمختاری، رأی هدائنِ حق، کار هاکردنِ حق،دستمِزد مِساویِ حق کارِ مساوی وسّه، مالکیتِ حق، تحصیل حق ، جنگ بیتنِ حق، مشارکت حق قانونی قراردادون دله اُ وچون سرپرستی حق، آزادِ ازدواجِ حق اُ مذهبی آزادیِ حق.<ref name=quarterly> Lockwood, Bert B. (ed.), ''Women's Rights: A "Human Rights Quarterly" Reader'' (Johns Hopkins University Press, 2006), ISBN 978-0-8018-8374-3</ref> ''}} تموم فمینیستیون گانّنه کا زنون ونه بَتِجِن تا شه حقوق ره بدست بیارن، ولی اینکا چتی بیّه کا وشون سرکوب بَیینه اُ چچی وسّه جوامع مردسالار هستنه یا مبارزه روشون سَره اختلاف وجود دانّه اُ این باعث وونه فمینیسم گرایشون مختلفی داره.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://herfeh-honarmand.com/mag/?i=15 | عنوان=فمینیسم | ناشر =[[حرفه هنرمند]]|تاریخ بازدید=۱۹ اوت ۲۰۰۸|زبان=فارسی}}</ref> == تاریخچه == === موج اول === فمینیست‌های اولیه ره اصطلاحاً «[[فمینیسم اولین موج]]» نوم دِنّه. این موج تا سال [[۱۹۶۰ (میلادی)|۱۹۶۰]] دمباله داشته. زنان این دوره فقط گاتنه که چه اَمه نقش انده زندگی دله کم هسته و فقط اینسه شاکی بینه. وشون این گادِر مردان ره سرزنش نکاردنه و نِهِب نَشینه و حتی شه اوضاع ره بیان نکاردنه. موج اوّل ره [[مری ولستون کرافت]] سال ۱۷۹۲ [[انگلستان]] دله شروع هاکرده. [[پرونده:Louise Weiss.jpg|250px|بندانگشتی|راست|زنانِ اعتراضات، شه «حق رای» وسّه؛ سال ۱۹۳۵ گادِر]] [[املین پنکهرست]] بعضی زنان کومِک جه اتا کمپین بساتنه که بتونسته [[جهونی جنگ اول]] په زنانِ [[حق رای]] ره بدست بیاره. این کمپین [[انگلیس]] و [[آلمان]] دله جواب هدائه ولی [[فرانسه]] و [[ایتالیا]] دله تا آخر [[جهونی جنگ دوم]] زنان حق رأی نداشتنه. حق مالکیت و حق طلاق هم مسائلی بینه که موج اول فمینیسم ونه دمبال دَیینه. این دوره ات‎چی دیگه که زنان ونه سَره تلاش داشتنه ولی موفق نیّه، جامعه دله دَیی‌ین، بی‌یه. زنان این دوره نتونستنه خله [[جامعه]] دله دوائن و اشتغال پیدا هاکنن. === موج دوم === [[پرونده:Emmeline Pankhurst adresses crowd.jpg|بندانگشتی|امیلیانو پانکهورست زنی بی‌یه که بعد اون‌که مجبور بیّه شه سِره-زندگی ره بَروشه، راه دکته و انگلیس دله هرجا که تونسته زنانِ حقوق وسّه سخنرانی کارده.]] [[فمینیسم دومین موج]] محدودیتون اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سر تمرکز داشته. این مرحله گادِر [[سیمون دو بووار]] و [[ویرجینیا وولف]] آثار فرانسه و بریتانیا دله خله تأثیر داشته. این نویسندگان، زنان ره تشویق کاردنه که شه حقوق دمبال دَوائن و فقط سیاسی برابری جه قناعت نکانن و فرهنگی-اجتماعی مسائل سَره هم شه برابری ره مردها جه بدست بیارن. === موج سوم === اواخر قرن بیستم، [[جولیا کریستوا]]، [[لوس ایریگری]] و چنتا نویسنده دیگه [[فمینیسم سومین موج]] ره بساتنه. این موجِ طرفدارون گاتنه زنانِ ویژگیون مردها جه فرق کانده و موج دوم ره متهم کانّه که خاسته زنانِ حقوق ره مردهایِ ویژگیون سَر جه بوجود بیاره و وشون ره زنانِ مُدل قرار هاده. موج سوم فمنیسم تنوع و تفاوت جه دفاع کانده. == گرایشون == اینجه بعضی از مهمترین گرایش‌ئونی که فمینیسم‌ها دارنه ره گامبی. البته انواع خله ویشتری وجود دارنه که ننشنه همه ره ات‌جا بائوتن: === [[لیبرال فمینیسم]] === [[پرونده:Mary Wollstonecraft by John Opie (c. 1797).jpg|بندانگشتی|[[مری ولستون‌کرافت|مِری وُلستون‌کرَفت]] بریتانیای قرنِ هیژدهم دله فمینیسم په بورده.]] ''لیبرال فمینیسم'' یا ''اصلاح‌طلب فمینیسم'' اتا چلّه از فمینیسم هسته که طرفدارون زیادی دانّه و اکثر جوامع دله ونه په‌روون درنه. این گرایش فمنیسمِ معتدل یا رسمی دیم ره سِراق دِنه و گانه زنان ونه تلاش هاکنن تا جامعه دله شه خارِ جایگاه ره بدست بیارن. این گرایشِ طرفدارون نخانّه جامعه دله تغییر اساسی بوجود بیارن و این موضوع که اصلاً چچی وسّه دنیا اینتی بیّه که زنان ونه دله سرکوب بَیینه ره کار ندارنه و فقط خانّه شه زندگی ره تغییر هادن. لیبرال فمینست‌ها گانّه اتا [[لیبرالیسم|لیبرالیستی نظام]] دله [[آزادی]] و [[برابری]] افراد میون وجود دارنه و راحت‌ته بنشنه شه حقوق ره بدست بیاردن و مشکلاتی [[نژادپرستی]] و [[تبعیض جنسی]] واری وجود دارنه که ونه اینان ره رفع هاکردن. لیبرال‌ها گانّه اگه مردم آموزش بَوینِن که صحیح برخورد هاکنن و زنانِ حقوق جه آشنا بائِن، این مشکلات حل وانه. === [[مارکسیستی فمینیسم]] === [[پرونده:"Female_Muslims-_The_tsar,_beys_and_khans_took_your_rights_away"_–_Azeri,_Baku,_1921_(Mardjani).jpg|بندانگشتی|اتا پوستر که [[شوروی]] گادِر شنه و آذربایجون دله چاپ بیّه. این اعلامیه جه آذری زنان، که مسلمون بینه، ره خاستنه رُش اینگِنِن که شه حقوق ره بخا بَوون.]] این گرایش ات‌که ویشته ریشه‌ئون و دلایل جه کار دانّه و انقلابی‌ته هسته. این دسته [[مارکس]] و [[انگلس]] کتابون جه استناد کانّه و [[اگوست ببل]]، [[کلارا زتکین]]، [[الکساندرا کولنتای]]، [[ایولین رید]]، و [[لیز واگل]] این مکتبِ نویسنده‌ئون هستنه. این گرایش گانه که اول ونه دلایل [[تبعیض]] ره مَیِّن هاکنیم و بعد باوّیم چتی ونجه مبارزه هاکنیم. وشون [[مالکیت خصوصی]]، تقسیم کار جنسیتی و مردسالار خانواده‌ئون ره دلایلی دونّه که این دنیا دله زنان ره سرکوب کانّه. وشون [[امپریالیست]]ی نظام ره مُقصر دونّه که باعث وونه این روند دمباله پیدا هاکنه و ویشته بوائه. مارکسیست-فمینیستون در اصل [[اقتصاد]] سره گپ دارنه و گانّه تموم مشکلاتِ دلیل همینجه جه شروع وانه و ونه حل هاکردن جه همه چی خار وانه؛ همینسه راه حل ره «[[سوسیالیست]]ی [[انقلاب]]» و اتا «[[کمونیست]]ی جامعه» بساتن دونّه و گانّه اگه این اَرمون‌شهر بساته بوو، زنان و مردان مساوی وانّه. نتیجتاً وشون زنان و مردان ِاختلاف ره اتی [[طبقاتی اختلاف]] دونّه و زنان ره جزو «جیردستون» یا «[[پرولتاریا]]» دونّه. === [[دموکراتیک کنفدرالیسم]] === برعکس [[مارکسیستی فمینیسم]] که زنانِ مشکلات ره اجتماعی ساختار و اقتصادی وضعیت جه دونده؛ دموکراتیکِ کنفدرالیسم گانه تموم دنیایِ مشکلات من‌جمله اقتصاد، اجتماع و سیاست زنانِ آزاد نیی‌ین جه ناشی بیّه؛ همینسه تا زنان آزاد نوائن و شه حقوق جه نرسن، ننشنه [[ارمون‌شهر]] جه برسی‌ین. [[مارکسیسم]] و [[سوسیالیسم]] اساس این هسته که دنیا دله ابتدا همه برابر بینه تا این‌که ات‌سری آدِم شه نیاز جه ویشته زمین بَییتنه و چون نتونستنه وه ره بگاردِنن، [[کارگر]]ونِ طبقه بوجود بموئه و کارگرون که همون «جیردستون» (پرولتاریا) هستنه، همیشه صاحبون یا همون «جوردستون» (بورژوازی) جه ویشته کار کانّه و کمته مِزد گیرنه. مارکسیسم دله این مسئله ره باعث دونّه که [[طبقاتی اختلاف]] بوجود بئه و اتی جامعه بساته بوو که ونه دله پول حرف اول ره زنده. ولی بعضی تازه نظریات که [[ماری بوکچینی]] ونه تئورسین هسته، گانه مشکل اولیه «زمین و زنان» بینه؛ نا کارگرون. وه گانه اگه ابتدایی دوره دله آدمون [[محیط‌زیست]] ره احترام بی‌یشت بائن این مشکلات پیش نموئه. وه اولین کارگرون و جیردستون ره زنان دونده و گانه زنانِ تبعیض دنیایِ تبعیضات ره بوجود بیارده. === [[رادیکال فمینیسم]] === این گرایش گانه تموم مسائلی که زنان وسه طبیعی هسته ونه بررسی بوائن و وشون وسّه دلیل بیاردن یا وشون ره تغییر هدائن و نتیجتاً اتی «جنسیتی انقلاب» ره لازم دونّه. وشون حتی بعضی جائون افراطی دید پیدا کانّه و زنان و مردانِ با هم زندگی هاکردن ره ممنوع دونّه. == تأثیرات == [[پرونده:CEDAW Participation.svg|250px|بندانگشتی|ایران، سودان، واتیکان، سومالی و چنتا پچوک کشور فقط هَنتا زنانِ رفع تبعیض ِکنوانسیون ره امضا نکاردنه. امریکا هم هنتا وه ره تصویب نکارده]] [[متحد ملل سازمان]] دله ''[[زنان رفع تموم تبعیضات کنوانسیون]]'' (CEDAW) ثبت بیّه که اکثر کشورون وه ره امضا و تصویب هاکردنه. این قانون اتی زنانِ حقوق ِمنشور هسته که کشورونی که عضو هستنه، ونه وه ره حتما اجرا هاکنن.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CEDAW.aspx|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women New York, 18 December 1979 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|accessdate=31 March 2013}}</ref> === ادیان دله === فمینیستی الهیات اتی جنبش هسته که سنت‌ها، باورون و مقدس چی‌ئون دله اتی فمینیستی اشش ره جا اینگِندنه. مثلاً اتا سوال که وشون مطرح کانّه این هسته که [[خدا]] جنسیت چچی هسته یا پییرسالاری ادیان جه بموئه یا نا...<ref name=Bundesen>{{cite book |author=Bundesen, Lynne |title=The Feminine Spirit: Recapturing the Heart of Scripture |year=2007 |url=https://archive.org/details/femininespiritre0000bund |publisher=Jossey-Bass |isbn=978-0-7879-8495-3}}</ref> اتا از چلّه‌ئونی که این الهیات دارنه، [[اسلامی فیمینیسم]] هسته. اسلامی فمینیست‌ها زنانِ حقوق، برابری جنسیتی و اجتماعی ِعدالت ره چارچوب [[اسلام]] دله بخا وانّه. وشون قرآن، حدیث و شریعت دله برابری‌کَر چی‌ئون دمبال گردِنّه. <ref>{{cite web|url=http://www.feministezine.com/feminist/international/Islamic-Feminism-01.html|title=Islamic Feminism: What's in a Name?|author=Badran, Margot |accessdate=17 December 2015 |date=17–23 January 2002}}</ref> === زوون‌شناسی دله === اتی نظریه بنوم «خنثی زوون» بعضی زوونون وسّه بساته بیّه چون که این زوون‌ها دله زن و مردِ شناسه فرق کانده. ([[انگلیسی]] واری) این نظریه‌ی طرفدارون گانّه این تفاوت صیغه‌ئون نابرابری جنسی ره ترویج کانده. مثلاً انگلیسی زوون دله بعضی فیمینیستون دیگه she ره استفاده نکانّه و تمومِ افراد ره بدون توجه به جنسیت he ونگ کانّه.<ref>{{cite book |last1=Miller |first1=Casey |authorlink1=Casey Miller |last2=Swift |first2=Kate |authorlink2=Kate Swift |year=1988 |title=The Handbook of Nonsexist Writing |publisher=Harper & Row |location=N.Y.C. |isbn=0061816027 |pages=45, 64, 66}}</ref> <ref name="handbook linguistics">{{cite book |year=2006 |editor1-last=Aarts |editor1-first=Bas |editor2-last=McMahon |editor2-first=April |title=The Handbook of English Linguistics |url=https://archive.org/details/handbookofenglis0000unse_s1q0 |location=Malden, Mass. |publisher=Blackwell |isbn=978-1405113823}}</ref> === پییرسالاری === مردسالاری یا پییرسالاری اتا سُنتی سیستم هسته که جامعه دله مردها ره نسبت به زنان بالاته سِراق دِنه. اینتی جامعه دله مرد شه زن و وَچه و خانواده‌یِ اموال ره صاحاب هسته یا وشون سَر اختیاراتی دارنه که شه ندارنه. مردسالارِ حکومتون زنان ره شه پییر یا شیِ تابع دونّه و قوانین ره این پیش‌فرض سَر جه نویسنّه.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia of sex and gender |year=2007 |publisher=Macmillan Reference |location=Detroit, Mich.}}</ref> اکثر فیمینیستون مردسالارِ جوامع ره ناعادلانه دونّه. «کارول پیتمن» گانه: «فرق میون مردسالارِ اجتماع و فمنیستی جا؛ آزادِ مملکت و حبس بیّه شهر واری هسته».<ref>Pateman, Carole (1988). ''The Sexual Contract'', Stanford: Stanford University Press, p. 207.</ref> رادیکال ِفمینیسم دله گانّه اَنده این مردسالاری اجتماعی جوامع دله جا پیدا هاکرده که چاره‌یی نموندسته مگر این که زنان و مردان سیوا زندگی هاکنن.<ref>Sarah Hoagland, Lesbian Ethics: toward new value</ref> ولی باقی گرایشونِ فمنیستی این نظریه ره رد کانـّه.<ref>Friedan, Betty. The Second Stage: With a New Introduction. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press, 1981 1986 1991 1998, 1st Harvard Univ. Press pbk. ed. (ISBN 0-674-79655-1) 1998.</ref><ref>Bullough, Vern L. Human sexuality: an encyclopedia, Taylor & Francis, 1994, ISBN 0-8240-7972-8</ref><ref>Echols, Alice, ''Daring to Be Bad'', ''op. cit.'', p. 78 & n. 124 ("124. Interview with Cindy Cisler.") and see p. 119.</ref> == منابع == {{پانویس}} [[رج:فمینیسم]] [[رج:اجتماعی جنبشون]] jehpc9mga6j7qi2je7slf9oms54em71 0 31418 392462 166672 2026-08-17T21:19:49Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392462 wikitext text/x-wiki {{سیاسی ایدئولوژیون}} '''فاشیسم''' {{IPAc-en|ˈ|f|æ|ʃ|ɪ|z|əm}} اتی [[رادیکال]] و [[ناسیونالیست]] دیکتاتوریون نوم هسته<ref name="authoritarian">Turner, Henry Ashby, ''Reappraisals of Fascism''. </ref><ref name="authoritarianism">Larsen, Stein Ugelvik, Bernt Hagtvet and Jan Petter Myklebust, ''Who were the Fascists: Social Roots of European Fascism'', p. 424, "organized form of integrative radical nationalist authoritarianism"</ref> که اوایل قرن بیستم [[اروپا]] دله مطرح بیّه. فاشیسم اول [[پادشاهی ایتالیا|ایتالیا]] جه شروع بیّه و طول [[جهونی جنگ اول]] گسترش پیدا هاکرده. فاشیستون [[لیبرالیسم]]، [[مارکسیسم]] و [[آنارشیسم]] جه مخالف هستنه و اتی افراطی-راستِ گروهون دله جا گیرنه.<ref name="university">Roger Griffin. </ref><ref name="aristotle">Aristotle A. Kallis. </ref> فاشیست جهونی جنگ اول گادِر اتی [[انقلاب]] بی‌یه که جنگ, جامعه, دولت و تکنولوژی سَره تغییراتی ایجاد هاکرده. جنگ باعث بَی بی‌یه غیرنظامیون بسیج بوائن و وشون ِتفاوت‌ها نظامیون جه کم بوائه. اتا جدیدِ تعریف بنوم «نظامی شهروند» بساته بیّه که گاته شهروندون ونه شه جان ره وطن وسّه فدا هاکنن.<ref name="encyclopedia">Blamires, Cyprian, ''World Fascism: a Historical Encyclopedia, Volume 1'' (Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc., 2006) p.&nbsp;140–141, 670.</ref><ref name="mann65">Michael Mann. </ref> اینتی جنگ هاکردن باعث بیّه میلیون‌ها نفر جنگ دله کایری دارن و وشون وسّه تدارکات راحت آماده بوو و دولتِ اقتدار ویشته بَوائه و وشون بتونن مردِم ِزندگی دله براحتی سرک بَکشِن.<ref name="encyclopedia">Blamires, Cyprian, ''World Fascism: a Historical Encyclopedia, Volume 1'' (Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc., 2006) p.&nbsp;140–141, 670.</ref><ref name="mann65">Michael Mann. </ref> فاشیستون گاتنه [[لیبرال دموکراسی]] دیگه نتونده دنیا ره پیش بَوِره و لازم هسته که اتا [[تمامیت‌خواهی|توتالیتر]] حزب،[[ نازی حزب]] واری، دوائه تا مردم ره اقتصاد و جنگ وسّه متحد هاکنه.<ref name="ReferenceB">John Horne. </ref> وشون گاتنه کشور ونه اتا گتِ رهبر —اتا دیکتاتور سَرآدم که فاشیسمِ حزبِ هیئت رئیسه جه انتخاب بَوو — ونه وحدت ملی و حفظ ثبات و نظم جامعه ره بوجود بیاره.<ref name="ReferenceB">John Horne. </ref> فاشیسم این که خشونت نخاش هسته ره اعتقاد نداشته و گاته خشونت و جنگ و [[امپریالیسم]] جه بنشنه ملتون ره دِباره قدیم واری بازسازی هاکردن و وشون ره گسترش هدا.<ref name="gj120">Grčić, Joseph. </ref><ref name="routledge">Griffin, Roger and Matthew Feldman, eds., ''Fascism: Fascism and Culture'' (London and New York: Routledge, 2004) p. 185.</ref><ref name="Stanley G. Payne 1945. p. 106">Stanley G. Payne. </ref><ref>Jackson J. Spielvogel. </ref> فاشیستون مدافع اتی [[اقتصاد مختلط|مخلوط اقتصاد]] بینه تا اینتی [[خودبسندگی|خودکفایی]] جه بَرِسِن و همینسه اقتصاد دله دخالت کاردنه و بعضی تولیدکَرون ره حمایت کاردنه.<ref name="Blamires, Cyprian 2006 p. 188-189">Blamires, Cyprian, ''World Fascism: a Historical Encyclopedia, Volume 1'' (Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc., 2006) p.&nbsp;188–189.</ref> [[جهونی جنگ دوم]] تموم بیّه په، سال 1945 تاسا این کلمه دیگه اتی نخاش معنی دِنه و حزبون خله-خله محدودی وجود دارنه که شه ره فاشیست معرفی هاکنن و اسا کلمات [[Neo-fascism|نئو-فاشیست]] یا [[پست-فاشیست]] کم و بیش فاشیستی حزبون و جریانی که هَنتا وجود دارنه وسّه استفاده وانه.<ref>{{Cite web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/neofascismo/|title=Neofascismo|date=31 October 2014|publisher=Enciclopedia Italiana|language=Italian}}</ref> == ریشه‌شناسی == [[پرونده:Fasces lictoriae.svg|بندانگشتی|LEFT|100px|''فاشیس'' که روم باستان دله اتی تبر نوم بی‌یه]] [[ایتالیایی|ایتالیایی زوون]] دله واژه ''fascismo'' کلمه‌ی ''fascio'' جه بَییته وانه که [[لاتین|لاتین زوون]] دله کلمه ''fasces'' واری هسته.<ref>{{Cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/fascism|title=Definition of FASCISM|date=27 April 2013|publisher=''[[Merriam-Webster]]''}}</ref> این نوم اوایل ایتالیا دله اتی چپی حزبون و [[سندیکا]]ئون سَر معنی دائه. سال 1919 [[بنیتو موسولینی]] شهر میلان دله اولین فاشیستی حزب ره بنوم ''Fasci Italiani di Combattimento ''بساته که دِ سال بعد [[ملی فاشیست حزب]] نوم بَیته. فاشیست اتا [[روم]]ی نماد ره اشاره دانّه که اتا میله واری بی‌یه و ونه سَر تبر عکس دیّه<ref>Falasca-Zamponi, Simonetta, ''Fascist Spectacle: The Aesthetics of Power in Mussolini's Italy'' University of California Press (2000), p.95</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.okwu.edu/keating-center/2013/04/the-rule-of-law-symbols-of-power/|title=The Rule of Law: Symbols of Power|date=12 April 2013|publisher=[[Oklahoma Wesleyan University]]|last=Johnston|first=Peter|work=The Keating Center}}</ref> روم دله این نماد معنی اقتدار در عدالت ره دائه<ref>{{Cite web|url=http://intraweb.stockton.edu/eyos/page.cfm?siteID=78&pageID=35|title=Policing Rome: Maintaining Order in Fact and Fiction|publisher=Richard Stockton College of New Jersey|last=Watkins|first=Tom|year=2013|work=Fictional Rome}}</ref> که تونسته بصورت تنبیه فیزیکی و خشن تفسیر بَوو.<ref name="Webster's II New College Dictionary"><cite class="citation book">New World, Websters (2005). </cite></ref><ref name="paynee"><cite class="citation book">Payne, Stanley (1995). </cite></ref> == تعاریف == محققون و دانشمندون فاشیسم ِتعریف سَره اختلافاتی دارنه.<ref name="phoenix"><cite class="citation book">Gregor, A. James (2002). </cite></ref> بعضیشون تعاریفی دِنّه که خله مشمول یا محدود هستنه.<ref name="pheonix">{{cite book |last=Gregor |first=A. James |title=Phoenix: Fascism in Our Time |publisher=Transaction Publishers |isbn=0-7658-0855-2 |year=2002}}</ref><ref name="deff">{{cite book |last=Payne |first=Stanley G |title=Fascism, Comparison and Definition |url=https://archive.org/details/fascismcompariso0000stan |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=0-299-08064-1 |year=1983}}</ref> سه‌تا مفهوم تموم این تعاریف دله مشترک هستنه: چیزهایی که فاشیستون منکر وانّه لیبرالیسم، کمونیسم و کانسرواتیسم واری; ملی استبدادی اهداف جه بساتن اتا خودکفا اقتصاد هسته که مدرن ِروابط جه هم سازنه; وشون مردم ره بسیج کاردنه و جوون‌ها دله خشونت و رهبریِ [[کاریزماتیک]] ره تبلیغ کاردنه.<ref name="google">Griffin, Roger and Matthew Feldman [https://books.google.com/?id=2SlXXndbbCEC&dq Fascism: Critical Concepts in Political Science] pp. 420–421, 2004 Taylor and Francis.</ref><ref name="aristotle4">Kallis, Aristotle, ed. (2003). </ref><ref name="practice">Renton, David. </ref> راجر گریفین گانه این ایدئولوژی این سه‌تا پارامتر ره داشته: "(i) دِباره بساتن اسطوره‌ئون (ii)[[ پوپولیست]]<nowiki/>ی ناسیونالیسم شدید و (iii) رِقِدبدائن ِاسطوره".<ref>Griffin, Roger, ''The Nature of Fascism'' (New York: St. Martin's Press, 1991), p. 201.</ref> وه گانه فاشیستون شه تبلیغات دله مردم ره دِرو گاتنه و وشونِ ناسیونالیستی احساسات جه کا کاردنه تا وشون ره راقاضی دِمبَدن که تونّه لیبرالون، کمونیستون و دیگه تفکرات جه موفق‌ته بائن و اونان ره شکست هادن.<ref name="brookes">Roger Griffin, ''[https://web.archive.org/web/20040729040842/http://ah.brookes.ac.uk/history/staff/griffin/coreoffascism.pdf The palingenetic core of generic fascist ideology]'', Chapter published in Alessandro Campi (ed.</ref> == تاریخچه == [[پرونده:National Fascist Party logo.svg|بندانگشتی|چپ|200px|پرچم حزب فاشیستی ایتالیا]] اتا [[اکتوالیست]] دانشمند بنوم [[جیوانی جنتیله]] ره فاشیستِ تئوریسین دونّه. وه گانه تاریخ جدید و قدیمی تفکراتِ بساتن و رِقِدبوردن جه بساته وانه و هر تفکری که خانه بساته بوو ونه قدیمی تفکرات ره خشونت جه رِقِد هاده. وه ره اواخر خادی فاشیستون بَکاشتنه چون خاسته شه چنتا رفق که فاشیسم جه مخالف بینه ره پارتیزان‌ها دَس جه نجات هاده.<ref>[http://www.rahetudeh.com/rahetude/mataleb/fashism/html/aghaz-fashism.html راه توده ـ مشی توده‌ای<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref><ref>[http://www.rahetudeh.com/rahetude/mataleb/gramshi/html/aghaz-gramshi.html راه توده ـ گرامشی و فاشیسم در ایتالیا<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref> فاشیستون ایتالیا دله سال [[۱۹۱۹ (میلادی)|۱۹۱۹]] شه حزب ره بساتنه و سه سال بکشی‌یه تا حکومت ره شه دَس بَیرِن. [[آلمان فاشیستی حزب]] هم سال [[۱۹۲۰ (میلادی)|۱۹۲۰]] بساته بیّه و شه نوم ره به [[ناسیونال سوسیالیست]] تغییر هدائه که ونه مخصوص نوم [[نازیسم]] هسته. این حزب سال [[۱۹۳۳ (میلادی)|۱۹۳۳]] آلمانِ حکومت ره بدست بیارده و [[هیتلر]] ره رهبر بنومسته. این دِتا کشور خاستنه دِنیا ره شه میون رَسِد هاکنن و همینسه [[جهونی جنگ دوم]] ره پیش بیاردنه که نهایتاً شکست بخارده. == اصول == [[موسولینی]] بعضی ویژگیون فاشیسم ره [[ایتالیا دانشنومه]] دله سال [[۱۹۳۲ میلادی]] بنویشته: # اعتقاد باین که صلح اصلاً سودی نَرِسِندِنه # مخالفت با [[سوسیالیسم]] # مخالفت با [[لیبرالیسم]] # تبعیت تموم اقشار شه دولت جه ([[توتالیتر]] بی‌ین) # تقدس [[پیشوا]] تا سرحد امکان # مخالفت با [[دموکراسی]] (دموکراسی ره بوالهوسی و خودپرستی دونّه) # اعتقاد به قهرمون‌پرستی و اسطوره‌ئون # تبلیغ خشونت و جنگ # نظام تک‌حزبی <!-- === ناسیونالیسم === === توتالیتاریسم === === اقتصاد === === عمل === === جنسیتی موارد === === تجدد و مدرنیسم === -->== پانویس == {{پانویس}} [[رده:ضد امپریالیسم]] [[رده:ضد کمونیسم]] [[رده:روشنفکرستیزی]] [[رده:دیکتاتوری]] [[رده:فاشیسم| ]] [[رده:ناسیونالیسم]] [[رده:سیاسی نظریه‌ئون]] [[رده:توتالیریسم]] {{ناقص}} 1n8ewjvkesizplq3undb2t86e95t9qv 0 31704 392509 278266 2026-08-18T08:59:36Z Hamidrezashamkhali 46484 392509 wikitext text/x-wiki '''مهدی عبوری''' (زادهٔ ۱۲ شهریور ۱۳۶۰ در [[ساری]]) مدیر اجرایی ایرانی است. او از سال ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۸ شهردار ساری بود و پس از آن در [[وزارت راه و شهرسازی]] سمت‌هایی از جمله معاون توسعه مدیریت و منابع انسانی و معاون وزیر راه و شهرسازی را بر عهده داشت. عبوری از آذر ۱۳۹۸ تا مهر ۱۴۰۰ رئیس هیئت‌مدیره و مدیرعامل [[شرکت بازآفرینی شهری ایران]] بود. او در شهریور ۱۴۰۲ به مدیرعاملی [[شرکت سرمایه‌گذاری غدیر]] رسید و در بهمن ۱۴۰۳ به‌عنوان مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری اهداف منصوب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مدیرعامل هلدینگ اهداف منصوب شد |وبگاه=تابناک |تاریخ=۱۶ بهمن ۱۴۰۳ |نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1286963/مدیرعامل-هلدینگ-اهداف-منصوب-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == زندگی و فعالیت‌های اولیه == عبوری در ۱۲ شهریور ۱۳۶۰ در ساری به دنیا آمد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، او دانش‌آموختهٔ مدیریت دولتی در مقطع دکترا است.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مهدی عبوری کیست؟ |وبگاه=نبض بورس |تاریخ=۲۰ اسفند ۱۴۰۲ |نشانی=https://nabzebourse.com/fa/news/70527/مهدی-عبوری-کیست |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> او پیش از ورود به مدیریت شهری در صداوسیمای مرکز مازندران فعالیت داشت و مدتی معاون اداری و مالی این مرکز بود.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=آن‌چه بر ساری گذشت |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |نشانی=https://www.irna.ir/news/84178183/آن-چه-بر-ساری-گذشت |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == شهرداری ساری == در سال ۱۳۹۱، پس از پایان فعالیت سید علی حجازی در شهرداری ساری، شورای اسلامی شهر ساری عبوری را به‌عنوان شهردار انتخاب کرد. انتخاب او در جلسهٔ ۲۵ تیر ۱۳۹۱ شورای شهر انجام شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=آن‌چه بر ساری گذشت |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |نشانی=https://www.irna.ir/news/84178183/آن-چه-بر-ساری-گذشت |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> او در دوره‌های بعدی شورای شهر نیز در این سمت باقی ماند و در سال ۱۳۹۶ بار دیگر به‌عنوان شهردار ساری انتخاب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=آن‌چه بر ساری گذشت |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |نشانی=https://www.irna.ir/news/84178183/آن-چه-بر-ساری-گذشت |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> عبوری در فروردین ۱۳۹۸ از سمت شهرداری ساری استعفا کرد. شورای شهر ساری در ۳۱ فروردین همان سال با استعفای او موافقت کرد و برای شهرداری سرپرست تعیین شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=عمارت شهرداری ساری سرپرست‌دار شد |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |تاریخ=۳۱ فروردین ۱۳۹۸ |نشانی=https://www.irna.ir/news/83285455/عمارت-شهرداري-ساري-سرپرست-دار-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == وزارت راه و شهرسازی == در ۲۷ فروردین ۱۳۹۸، [[محمد اسلامی]]، وزیر وقت راه و شهرسازی، عبوری را به سمت معاون توسعه مدیریت و منابع انسانی وزارت راه و شهرسازی منصوب کرد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=انتصاب مهدی عبوری به سمت معاون توسعه مدیریت و منابع انسانی وزارت راه و شهرسازی |وبگاه=پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی |تاریخ=۲۷ فروردین ۱۳۹۸ |نشانی=https://news.mrud.ir/news/66482/انتصاب-مهدی-عبوری-به-سمت-معاون-توسعه-مدیریت-و-منابع-انسانی-وزارت |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> در ۲۵ آذر ۱۳۹۸، با مصوبهٔ مجمع عمومی شرکت بازآفرینی شهری ایران و حکم وزیر راه و شهرسازی، عبوری به‌عنوان معاون وزیر، رئیس هیئت‌مدیره و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران منصوب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=عبوری، مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران شد |وبگاه=پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی |تاریخ=۲۵ آذر ۱۳۹۸ |نشانی=https://news.mrud.ir/news/76213/عبوری-مدیرعامل-شرکت-بازآفرینی-شهری-ايران-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> در دورهٔ مدیریت او، شرکت بازآفرینی شهری ایران مسئول اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های دولت در حوزهٔ نوسازی بافت‌های فرسوده، سکونتگاه‌های غیررسمی و طرح‌های بازآفرینی شهری بود. عبوری در این دوره در مقام معاون وزیر و مدیرعامل شرکت در برنامه‌ها و جلسات مرتبط با طرح‌های بازآفرینی شهری در استان‌های مختلف حضور داشت.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=شرکت بازآفرینی شهری ایران |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |نشانی=https://www.irna.ir/tag/شرکت+بازآفرینی+شهری+ایران |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> فعالیت او در این سمت در ۱۰ مهر ۱۴۰۰ پایان یافت و در همان روز سرپرست جدید شرکت بازآفرینی شهری ایران منصوب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=سرپرست شرکت بازآفرینی شهری ایران منصوب شد |وبگاه=پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی |تاریخ=۱۰ مهر ۱۴۰۰ |نشانی=https://news.mrud.ir/news/98520/سرپرست-شرکت-بازآفرینی-شهری-ایران-منصوب-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == شرکت سرمایه‌گذاری غدیر == در ۱۳ شهریور ۱۴۰۲، عبوری طی مراسمی به‌عنوان مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری غدیر منصوب و معرفی شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری غدیر منصوب شد |وبگاه=اقتصاد آنلاین |تاریخ=۱۳ شهریور ۱۴۰۲ |نشانی=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/733112/مدیرعامل-شرکت-سرمایه-گذاری-غدیر-منصوب-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> شرکت سرمایه‌گذاری غدیر یک شرکت سرمایه‌گذاری چندرشته‌ای است که فعالیت‌های آن حوزه‌هایی از جمله صنایع نفت، گاز و پتروشیمی، معدن و فلزات، برق و انرژی، مالی، حمل‌ونقل و ساختمان را در بر می‌گیرد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مدیرعامل جدید شرکت سرمایه‌گذاری غدیر کیست؟ |وبگاه=نفت ما |تاریخ=۱۳ شهریور ۱۴۰۲ |نشانی=https://www.naftema.com/news/158314/مدیرعامل-جدید-شرکت-سرمایه-گذاری-غدیر-کیست |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> عبوری تا زمان انتقال به گروه سرمایه‌گذاری اهداف، مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری غدیر بود. == گروه سرمایه‌گذاری اهداف == در ۱۶ بهمن ۱۴۰۳، عبوری به‌عنوان مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری اهداف منصوب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مدیرعامل هلدینگ اهداف منصوب شد |وبگاه=تابناک |تاریخ=۱۶ بهمن ۱۴۰۳ |نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1286963/مدیرعامل-هلدینگ-اهداف-منصوب-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> در دورهٔ مدیریت او، گروه اهداف فعالیت‌هایی در زمینهٔ مدیریت و بازآرایی سبد سرمایه‌گذاری، تأمین مالی پروژه‌ها و تعیین تکلیف طرح‌های شرکت‌های زیرمجموعه دنبال کرده است. در سال ۱۴۰۵، عبوری در جریان بازدید از پروژه‌های زیرمجموعهٔ گروه بر افزایش ظرفیت تولید، تعیین تکلیف پروژه‌ها و سودآوری شرکت‌های تابعه تأکید کرد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=تأکید مدیرعامل گروه اهداف بر بازتعریف تولید و سوددهی سریع هلدینگ‌های زیرمجموعه گروه سرمایه‌گذاری اهداف |وبگاه=ایلنا |تاریخ=خرداد ۱۴۰۵ |نشانی=https://www.ilna.ir/بخش-تولید-تجارت-خدمات-32/1790260-تأکید-مدیرعامل-گروه-اهداف-بر-بازتعریف-تولید-سوددهی-سریع-هلدینگ-های-زیرمجموعه-گروه-سرمایه-گذاری-اهداف |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> در خرداد ۱۴۰۵ نیز گروه اهداف بخشی از سهام گروه پتروشیمی تابان فردا را در قالب تغییرات سبد دارایی‌های خود واگذار کرد. عبوری این اقدام را بخشی از سیاست مدیریت و تنوع‌بخشی به دارایی‌های سرمایه‌گذاری گروه عنوان کرد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مهدی عبوری مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری اهداف؛ اهداف در مسیر چابک‌سازی و صیانت از سرمایه بازنشستگان |وبگاه=ایلنا |تاریخ=۱۳ خرداد ۱۴۰۵ |نشانی=https://www.ilna.ir/بخش-نفت-انرژی-31/1806126-مهدی-عبوری-مدیرعامل-گروه-سرمایه-گذاری-اهداف-اهداف-در-مسیر-چابک-سازی-صیانت-از-سرمایه-بازنشستگان |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> تا مرداد ۱۴۰۵، از عبوری همچنان به‌عنوان مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری اهداف یاد شده است.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=پیام تبریک مهدی عبوری، مدیرعامل گروه اهداف به مناسبت روز حراست |وبگاه=ایلنا |تاریخ=۲۲ تیر ۱۴۰۵ |نشانی=https://www.ilna.ir/بخش-تولید-تجارت-خدمات-32/1815331-پیام-تبریک-مهدی-عبوری-مدیرعامل-گروه-اهداف-به-مناسبت-روز-حراست |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == منابع == {{پانویس}} [[رده:افراد زنده]] [[رده:اهالی ساری]] [[رده:زادگان ۱۳۶۰]] [[رده:شهرداران ساری]] [[رده:معاونان وزیر در ایران]] [[رده:مدیران اقتصادی اهل ایران]] gk9jmn07pxamh8d6ivr5mm9aavkdt81 392510 392509 2026-08-18T09:00:37Z Hamidrezashamkhali 46484 392510 wikitext text/x-wiki '''مهدی عبوری ره درچینّی''' (زادهٔ ۱۲ شهریور ۱۳۶۰ در [[ساری]]) مدیر اجرایی ایرانی است. او از سال ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۸ شهردار ساری بود و پس از آن در [[وزارت راه و شهرسازی]] سمت‌هایی از جمله معاون توسعه مدیریت و منابع انسانی و معاون وزیر راه و شهرسازی را بر عهده داشت. عبوری از آذر ۱۳۹۸ تا مهر ۱۴۰۰ رئیس هیئت‌مدیره و مدیرعامل [[شرکت بازآفرینی شهری ایران]] بود. او در شهریور ۱۴۰۲ به مدیرعاملی [[شرکت سرمایه‌گذاری غدیر]] رسید و در بهمن ۱۴۰۳ به‌عنوان مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری اهداف منصوب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مدیرعامل هلدینگ اهداف منصوب شد |وبگاه=تابناک |تاریخ=۱۶ بهمن ۱۴۰۳ |نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1286963/مدیرعامل-هلدینگ-اهداف-منصوب-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == زندگی و فعالیت‌های اولیه == عبوری در ۱۲ شهریور ۱۳۶۰ در ساری به دنیا آمد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، او دانش‌آموختهٔ مدیریت دولتی در مقطع دکترا است.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مهدی عبوری کیست؟ |وبگاه=نبض بورس |تاریخ=۲۰ اسفند ۱۴۰۲ |نشانی=https://nabzebourse.com/fa/news/70527/مهدی-عبوری-کیست |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> او پیش از ورود به مدیریت شهری در صداوسیمای مرکز مازندران فعالیت داشت و مدتی معاون اداری و مالی این مرکز بود.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=آن‌چه بر ساری گذشت |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |نشانی=https://www.irna.ir/news/84178183/آن-چه-بر-ساری-گذشت |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == شهرداری ساری == در سال ۱۳۹۱، پس از پایان فعالیت سید علی حجازی در شهرداری ساری، شورای اسلامی شهر ساری عبوری را به‌عنوان شهردار انتخاب کرد. انتخاب او در جلسهٔ ۲۵ تیر ۱۳۹۱ شورای شهر انجام شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=آن‌چه بر ساری گذشت |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |نشانی=https://www.irna.ir/news/84178183/آن-چه-بر-ساری-گذشت |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> او در دوره‌های بعدی شورای شهر نیز در این سمت باقی ماند و در سال ۱۳۹۶ بار دیگر به‌عنوان شهردار ساری انتخاب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=آن‌چه بر ساری گذشت |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |نشانی=https://www.irna.ir/news/84178183/آن-چه-بر-ساری-گذشت |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> عبوری در فروردین ۱۳۹۸ از سمت شهرداری ساری استعفا کرد. شورای شهر ساری در ۳۱ فروردین همان سال با استعفای او موافقت کرد و برای شهرداری سرپرست تعیین شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=عمارت شهرداری ساری سرپرست‌دار شد |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |تاریخ=۳۱ فروردین ۱۳۹۸ |نشانی=https://www.irna.ir/news/83285455/عمارت-شهرداري-ساري-سرپرست-دار-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == وزارت راه و شهرسازی == در ۲۷ فروردین ۱۳۹۸، [[محمد اسلامی]]، وزیر وقت راه و شهرسازی، عبوری را به سمت معاون توسعه مدیریت و منابع انسانی وزارت راه و شهرسازی منصوب کرد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=انتصاب مهدی عبوری به سمت معاون توسعه مدیریت و منابع انسانی وزارت راه و شهرسازی |وبگاه=پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی |تاریخ=۲۷ فروردین ۱۳۹۸ |نشانی=https://news.mrud.ir/news/66482/انتصاب-مهدی-عبوری-به-سمت-معاون-توسعه-مدیریت-و-منابع-انسانی-وزارت |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> در ۲۵ آذر ۱۳۹۸، با مصوبهٔ مجمع عمومی شرکت بازآفرینی شهری ایران و حکم وزیر راه و شهرسازی، عبوری به‌عنوان معاون وزیر، رئیس هیئت‌مدیره و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران منصوب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=عبوری، مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران شد |وبگاه=پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی |تاریخ=۲۵ آذر ۱۳۹۸ |نشانی=https://news.mrud.ir/news/76213/عبوری-مدیرعامل-شرکت-بازآفرینی-شهری-ايران-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> در دورهٔ مدیریت او، شرکت بازآفرینی شهری ایران مسئول اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های دولت در حوزهٔ نوسازی بافت‌های فرسوده، سکونتگاه‌های غیررسمی و طرح‌های بازآفرینی شهری بود. عبوری در این دوره در مقام معاون وزیر و مدیرعامل شرکت در برنامه‌ها و جلسات مرتبط با طرح‌های بازآفرینی شهری در استان‌های مختلف حضور داشت.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=شرکت بازآفرینی شهری ایران |وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی |نشانی=https://www.irna.ir/tag/شرکت+بازآفرینی+شهری+ایران |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> فعالیت او در این سمت در ۱۰ مهر ۱۴۰۰ پایان یافت و در همان روز سرپرست جدید شرکت بازآفرینی شهری ایران منصوب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=سرپرست شرکت بازآفرینی شهری ایران منصوب شد |وبگاه=پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی |تاریخ=۱۰ مهر ۱۴۰۰ |نشانی=https://news.mrud.ir/news/98520/سرپرست-شرکت-بازآفرینی-شهری-ایران-منصوب-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == شرکت سرمایه‌گذاری غدیر == در ۱۳ شهریور ۱۴۰۲، عبوری طی مراسمی به‌عنوان مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری غدیر منصوب و معرفی شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری غدیر منصوب شد |وبگاه=اقتصاد آنلاین |تاریخ=۱۳ شهریور ۱۴۰۲ |نشانی=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/733112/مدیرعامل-شرکت-سرمایه-گذاری-غدیر-منصوب-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> شرکت سرمایه‌گذاری غدیر یک شرکت سرمایه‌گذاری چندرشته‌ای است که فعالیت‌های آن حوزه‌هایی از جمله صنایع نفت، گاز و پتروشیمی، معدن و فلزات، برق و انرژی، مالی، حمل‌ونقل و ساختمان را در بر می‌گیرد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مدیرعامل جدید شرکت سرمایه‌گذاری غدیر کیست؟ |وبگاه=نفت ما |تاریخ=۱۳ شهریور ۱۴۰۲ |نشانی=https://www.naftema.com/news/158314/مدیرعامل-جدید-شرکت-سرمایه-گذاری-غدیر-کیست |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> عبوری تا زمان انتقال به گروه سرمایه‌گذاری اهداف، مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری غدیر بود. == گروه سرمایه‌گذاری اهداف == در ۱۶ بهمن ۱۴۰۳، عبوری به‌عنوان مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری اهداف منصوب شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مدیرعامل هلدینگ اهداف منصوب شد |وبگاه=تابناک |تاریخ=۱۶ بهمن ۱۴۰۳ |نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1286963/مدیرعامل-هلدینگ-اهداف-منصوب-شد |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> در دورهٔ مدیریت او، گروه اهداف فعالیت‌هایی در زمینهٔ مدیریت و بازآرایی سبد سرمایه‌گذاری، تأمین مالی پروژه‌ها و تعیین تکلیف طرح‌های شرکت‌های زیرمجموعه دنبال کرده است. در سال ۱۴۰۵، عبوری در جریان بازدید از پروژه‌های زیرمجموعهٔ گروه بر افزایش ظرفیت تولید، تعیین تکلیف پروژه‌ها و سودآوری شرکت‌های تابعه تأکید کرد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=تأکید مدیرعامل گروه اهداف بر بازتعریف تولید و سوددهی سریع هلدینگ‌های زیرمجموعه گروه سرمایه‌گذاری اهداف |وبگاه=ایلنا |تاریخ=خرداد ۱۴۰۵ |نشانی=https://www.ilna.ir/بخش-تولید-تجارت-خدمات-32/1790260-تأکید-مدیرعامل-گروه-اهداف-بر-بازتعریف-تولید-سوددهی-سریع-هلدینگ-های-زیرمجموعه-گروه-سرمایه-گذاری-اهداف |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> در خرداد ۱۴۰۵ نیز گروه اهداف بخشی از سهام گروه پتروشیمی تابان فردا را در قالب تغییرات سبد دارایی‌های خود واگذار کرد. عبوری این اقدام را بخشی از سیاست مدیریت و تنوع‌بخشی به دارایی‌های سرمایه‌گذاری گروه عنوان کرد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مهدی عبوری مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری اهداف؛ اهداف در مسیر چابک‌سازی و صیانت از سرمایه بازنشستگان |وبگاه=ایلنا |تاریخ=۱۳ خرداد ۱۴۰۵ |نشانی=https://www.ilna.ir/بخش-نفت-انرژی-31/1806126-مهدی-عبوری-مدیرعامل-گروه-سرمایه-گذاری-اهداف-اهداف-در-مسیر-چابک-سازی-صیانت-از-سرمایه-بازنشستگان |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> تا مرداد ۱۴۰۵، از عبوری همچنان به‌عنوان مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری اهداف یاد شده است.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=پیام تبریک مهدی عبوری، مدیرعامل گروه اهداف به مناسبت روز حراست |وبگاه=ایلنا |تاریخ=۲۲ تیر ۱۴۰۵ |نشانی=https://www.ilna.ir/بخش-تولید-تجارت-خدمات-32/1815331-پیام-تبریک-مهدی-عبوری-مدیرعامل-گروه-اهداف-به-مناسبت-روز-حراست |بازبینی=۲۷ مرداد ۱۴۰۵}}</ref> == منابع == {{پانویس}} [[رده:افراد زنده]] [[رده:اهالی ساری]] [[رده:زادگان ۱۳۶۰]] [[رده:شهرداران ساری]] [[رده:معاونان وزیر در ایران]] [[رده:مدیران اقتصادی اهل ایران]] poigzxouas8xys93nhlh77dweed8vd4 0 32285 392504 328142 2026-08-18T04:47:29Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392504 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص}}[[File:Remise_de_la_médaille_Fields_à_Maryam_Mirzakhani.webm|thumb|ونه جایزه بیتن مراسم.]] '''مریم میرزاخانی''' ([[فارسی|فارسی‌]] جا: مریم میرزاخانی؛۱۳ اردیبهشت ۱۳۵۶-۲۴ تیر ۱۳۹۶)  اتا ایرانی برجسته ریاضیدان بی‌یه. وه اولین زن و اولین ایرانی<ref>{{Cite journal|journal=[[Inventiones Mathematicae]]|first1=Maryam|last1=Mirzakhani|title=Simple geodesics and Weil-Petersson volumes of moduli spaces of bordered Riemann surfaces|url=https://archive.org/details/sim_inventiones-mathematicae_2007_167_1/page/179|date=January 2007|volume=167|issue=1|pages=179–222|doi=10.1007/s00222-006-0013-2|issn=1432-1297|publisher=[[Springer-Verlag]]}}</ref> <ref name="Weil-Petersson">{{Cite journal|first1=Maryam|last1=Mirzakhani|year=2007|journal=[[Journal of the American Mathematical Society]]|title=Weil-Petersson volumes and intersection theory on the moduli space of curves|doi=10.1090/S0894-0347-06-00526-1|volume=20|mr=2257394|pages=1–23|url=http://www.ams.org/journals/jams/2007-20-01/S0894-0347-06-00526-1/S0894-0347-06-00526-1.pdf}}</ref>هسته که  بتونسته [[فیلدز مدال]] ره دست پیدا هاکنه. فیلدز ِمدال که معروف به "ریاضی ِنوبل" هم هسته، با ارزش‌ترین جایزه ریاضیات دله هسته و هر چهارسال یکبار برجسته ریاضیدانون ره اهدا وونه. میرزاخانی شه کارشناسی ره [[شریف دونشگا|صنعتی شریف دونشگا]] جا و شه مقطع دکتری ره بورده [[متحده ایالات]] و [[دانشگاه هاروارد|هاروارد]] [[دانشگاه هاروارد|دونشگا]] جا بهی‌ته. وه سرانجام استادتمام ریاضیات [[استانفورد دانشگاه|استنفورد دونشگا]] بهی‌یه.<ref>{{cite web|url=http://news.stanford.edu/news/2008/april9/prezreport-040908.html|title=Report of the President to the Board of Trustees|date=9 April 2008|accessdate=12 August 2014|publisher=Stanford University}}</ref><ref name="Farsnews">{{Cite news|date=14 August 2014|title=President Rouhani Congratulates Iranian Woman for Winning Math Nobel Prize|url=http://english.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13930523000321|publisher=[[Fars News Agency]]|accessdate=14 August 2014}}</ref> == بمردن == میرزاخانی سرآخر سرطان سینه وسّه سن چهل سالگی گدر، سال 2017 میلادی برابر با تیرماه 1396 خورشیدی، فوت هاکرده. ونه سرطان سال 2013 دله تشخیص هادا بی‌یه.<ref>{{cite web|url=http://www.presstv.ir/Detail/2017/07/13/528317/Iran-mathematician-Maryam-Mirzakhani|title=PressTV-Iranian math genius battles cancer at US hospital|publisher=Presstv.ir|date=|accessdate=2017-07-16}}</ref><ref>{{cite web|last1=France-Presse|first1=Agence|title=Sorrow as Maryam Mirzakhani, the first woman to win mathematics' Fields Medal, dies aged 40|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2017/07/15/sorrow-death-ofmaryam-mirzakhani-pioneering-iranian-mathematician/|website=The Telegraph|accessdate=15 July 2017}}</ref><ref name="mehrnews">{{Cite news|date=15 July 2017|title=Maryam Mirzakhani died|url=http://www.mehrnews.com/news/4029259/مریم-میرزاخانی-درگذشت|agency=Mehr news Agancy|language=fa}}</ref><ref>{{cite web|last1=Chang|first1=Kenneth|title=Maryam Mirzakhani, Only Woman to Win a Fields Medal, Dies at 40|url=https://www.nytimes.com/2017/07/16/us/maryam-mirzakhani-dead.html|website=The New York Times|date=16 July 2017}}</ref> == منابع == {{Reflist|30em}} [[رج:تهران گت آدمون]] [[رج:ریاضیدونا]] f2pkhx11xt3t5eu8nwu5vwf3557310j 0 33196 392473 147026 2026-08-17T21:32:21Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392473 wikitext text/x-wiki {{جعبه اطلاعات سیاست‌مدار | نام = '''آناتولی دوبرینین'''{{سخ}}Анатолий Добрынин | تصویر = AF Dobrynin 01.png | شرح تصویر = | نام کامل =آناتولی فیودوروویچ دوبرینین | معروف به = | زادروز = [[۱۶ نوامبر]] [[۱۹۱۹ (میلادی)|۱۹۱۹]] | شهر تولد = [[مسکو گورنوراته]] | کشور تولد = [[شوروی]] | تاریخ مرگ = [[۶ آپریل]] [[۲۰۱۰ (میلادی)|۲۰۱۰]] | بمردن جا= [[مسکو]], [[روسیه]] | نام همسر = | فرزندان =النا دوبرینینا | دین = | حزب سیاسی = | سمت = سفیر اتحاد شوروی در ایالات متحده {{سخ}}[[۴ جانواری]] [[۱۹۶۲ (میلادی)|۱۹۶۲]] تا [[۱۹ می]] [[۱۹۸۶ (میلادی)|۱۹۸۶]] | پست‌های قبلی = | فعالیت‌ها = | وبگاه رسمی =}} '''آناتولی فیودوروویچ دوبرینین''' [[روس ها|روسیه]] [[سیاستمداران|دولت]] و [[شوروی]] [[دیپلمات]] و [[سیاستمدار]] بود. او بیش از دو دهه از ۱۹۶۲ تا ۱۹۸۶ [[سفیر روسیه در ایالات متحده بوده است سفیر شوروی در ایالات متحده]] بوده است.<ref>{{Cite book|title=The Fifty Year Wound|url=https://archive.org/details/fiftyyearwoundho0000leeb|last=Leebaert|first=Derek|publisher=Little, Brown and Company|year=2003|isbn=0-316-51847-6|location=New York, United States of America|pages=[https://archive.org/details/fiftyyearwoundho0000leeb/page/498 498]}}</ref> او در ابتدای سفیر خود، در زمان و پس از [[کوبای موشکی بحران]]، در آغاز و پس از آن، شهرت خود را در میان مردم آمریکا جذب کرد، چرا که او حضور موشک های شوروی را در کوبا انکار کرد، اما تا چند روز بعد از آن، رئیس جمهور روسیه [[خروشچف|نیکیتا خروشچف]] قبلا آنها را فرستاده بودند و آمریکایی ها از آنها عکس گرفته بودند. بین ۱۹۶۸ و ۱۹۷۴ او به عنوان پایان شوروی [[هنری کیسینجر|کیسینجر]] شناخته شد - ارتباط مستقیم و مذاکره دوبرینین بین [[ریاست جمهوری ریچارد نیکسون]] [[ریاست جمهوری آمریکا]] و [[پالیبوری کمونیست حزب اتحاد شوروی|پولیتی شوروی]].<ref>{{cite news|url=http://eng.kremlin.ru/news/17#sel=2:1,4:38|title=Dmitry Medvedev expressed his condolences over the death of diplomat Anatoly Dobrynin|date=8 April 2010|publisher=[[Presidential Press and Information Office]]|accessdate=1 September 2011}}</ref> ==منابع== {{پانویس}} {{سرد جنگ آدمون}} [[رج:شوروی رهبرون]] cvdy5yb9r8lrayobemiq0ve9y56ao8p 0 33514 392480 157756 2026-08-17T21:38:59Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392480 wikitext text/x-wiki {{جعبه اطلاعات سیاست‌مدار | نام = '''نور محمد تارکی''' | تصویر = | شرح تصویر = | نام کامل =نور محمد تارکی | معروف به = | زادروز = [[۱۵ جولای]] [[۱۹۱۷ (میلادی)|۱۹۱۷]] | شهر تولد = نوا | کشور تولد = [[افغانستان]] | تاریخ مرگ = [[۸ اکتبر]] [[۱۹۷۹ (میلادی)|۱۹۷۹]] | بمردن جا= [[کابل]], [[افغانستان]] | نام همسر = | فرزندان = | دین = | حزب سیاسی = افغانستان خلق دموکراتیک حزب | سمت = | پست‌های قبلی = | فعالیت‌ها = | وبگاه رسمی =}} '''نور محمد تارکی''' اتا افغانی نخست‌وزیر بی‌یه که [[سرد جنگ ]] گادر، سال ۱۹۷۸ تا ۱۹۷۹، حکومت داشته. تارکی [[کابل]] نزدیکی دنیا بمو و این شهرِ دانشگاه درس بخوندسته و شه سیاسی فعالیت ره روزنومه بنویشتن جه شروع هاکرده. وه اتا از کسایی بی‌یه [[افغانستان خلق دموکراتیک حزب ]] ره بساتنه و حزب دبیرکل بیّه. سال ۱۹۶۵ میلسِ انتخابات وسّه کاندید بیّه که رأی نیارده. سال ۱۹۶۶، حزب ِاولین روزنومه ره تنک هاکردنه که ونه نوم «خلق» بی‌یه، ولی خله زود وشون دفتر ره تخته هاکردنه. سال ۱۹۷۸، تركی و [[حفیظ‌الله امین]] و [[ببرک کارمل]] انقلاب راه دمبدانه و کشور دله اتا [[کمونیست]] حکومت بساتنه.<ref name="death">{{cite book | author = Misdaq, Nabi | title = Afghanistan: Political Frailty and External Interference | url = https://archive.org/details/afghanistanpolit0000misd | location = | publisher = [[Taylor & Francis]] | year = 2006 | isbn = 978-0415702058 | page = [https://archive.org/details/afghanistanpolit0000misd/page/125 125] }}</ref> ==منابع== {{پانویس}} [[رده:صدر اعظم‌های افغانستان]] 299ph0x1grum6kj5cvxliadznsgc61v 0 33632 392492 192694 2026-08-17T21:55:19Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392492 wikitext text/x-wiki {{جعبه اطلاعات سیاست‌مدار | نام = '''گولا کالی'''{{سخ}}Gyula Kállai | تصویر = Kállai Gyula 1964.jpg | شرح تصویر = | نام کامل =گولا کالی | معروف به = | زادروز = [[۱ جونه]] [[۱۹۱۰ (میلادی)|۱۹۱۰]] | شهر تولد = [[برتیتوجفالو]] | کشور تولد = [[اتریش-مجارستون]] | تاریخ مرگ = [[۱۲ مارچ]] [[۱۹۹۶ (میلادی)|۱۹۹۶]] | بمردن جا= [[بوداپست]], [[مجارستون]] | نام همسر = | فرزندان = | دین = | حزب سیاسی = حزب کمونیست مجارستانی | سمت = رئیس شورای وزیران جمهوری خلق مجارستان {{سخ}}[[۳۰ جونه]] [[۱۹۶۵ (میلادی)|۱۹۶۵]] تا [[۱۴ آپریل]] [[۱۹۶۷ (میلادی)|۱۹۶۷]] اند [[۱۹۶۷]] | پست‌های قبلی = | فعالیت‌ها = | وبگاه رسمی =}} '''گولا کالی''' اتا کمونیست مجارستانی بی‌یه که چند کش مجلس دله ریاست داشته.<ref>{{cite book|title=Snagovi jegyzetek: gondolatok, emlékezések, 1956-1957|url=https://archive.org/details/snagovijegyzetek0000nagy|last=Nagy|first=Imre|publisher=Gondolat|date=2006|isbn=9639610550}}</ref> == منابع == {{پانویس}} {{نخست‌وزیران مجارستان}} [[رج:مجارستون نخست‌وزیرون]] 5wxs5dr0xr9ysxuzv6ab3yv8qhxy53d 0 33817 392486 327887 2026-08-17T21:45:01Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392486 wikitext text/x-wiki '''سیاستمدار''' یا '''پولتیکن''' ات‌کی خَوِر ره گنه که عمومی سیاستون سر تأثیر إلنه یا سیاستونِ تصمیم هایتن سر نقش دارنه. سیاستمدارون تونّه سیستم‌های مختلف دله، راهون مختلفی پیدا هاکنن که این تصمیماتِ بیتن سر دخالت پیدا هاکنن؛ ات‌جا ویندی حزبون سازماندهی دارنه که چتی داوطلب ره بال-پر هادن، ات‌جا [[آریستوکراسی]] هسه و اتا از-ما-بهترون تونّه سیاستمدار بوون، ات‌جا [[کودتا]] جه نظامیون همه چی ره دست گیرنه و.... البته سیاست فقط حکومتی دفاتر جه محدود نی‌یه و گت-گت کومپانی و غیروابسته نهادون هم تونّه سیاستمدار جامعه ره تحویل هادن.<ref>{{cite book|last=Grant, Grant|first=Donald Lee, Jonathan|title=The Way It Was in the South: The Black Experience in Georgia|url=https://archive.org/details/wayitwasinsouthb0000gran|year=2001|publisher=University of Georgia Press|isbn=978-0820323299|page=[https://archive.org/details/wayitwasinsouthb0000gran/page/449 449]}}</ref> == منابع == * مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، مقالهٔ «[[:en:Politician]]»، ویکی‌پدیای انگلیسی، آزاد دانشنومه. {{پانویس}} [[رج:سیاست]] [[رج:کار]] 324dgfycb47nydwgkmdae1n0jmfr9xj 0 34085 392464 182312 2026-08-17T21:20:41Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392464 wikitext text/x-wiki {{جعبه اطلاعات سیاست‌مدار | نام = '''پل مارتین'''{{سخ}}Paul Martin | تصویر = Paul martin 2004.jpg | شرح تصویر = | نام کامل =پل ادگار فیلیپه مارتین | معروف به = | زادروز = [[۲۸ اوگوست]] [[۱۹۳۸ (میلادی)|۱۹۳۸]] | شهر تولد = [[وینزر، انتاریو|وینزر]], [[انتاریو]] | کشور تولد = [[کانادا]] | تاریخ مرگ = | بمردن جا= | نام همسر =[[شیلا کوان]] | فرزندان =۳ | دین = | حزب سیاسی = لیبرال | سمت = نخست وزیر کانادا {{سخ}}[[۱۲ دکامبر]] [[۲۰۰۳ (میلادی)|۲۰۰۳]] تا [[۶ فبرواری]] [[۲۰۰۶ (میلادی)|۲۰۰۶]] اند [[۲۰۰۶]] | پست‌های قبلی = | فعالیت‌ها = | وبگاه رسمی =}} [[پرونده:Paul Martin in 2011.jpg|thumb|200px|پل مارتین (۲۰۱۱)]] '''پل ادگار فیلیپه مارتین''' اتا کانادایی سیاستمدار هسته که ۱۲ دسامبر ۲۰۰۳ تا ۶ فوریه ۲۰۰۶ شه کشورِ نخست‌وزیر بی‌یه.<ref>{{cite book|title=Hell or High Water: My Life in and out of Politics |url=https://archive.org/details/hellorhighwaterm0000mart_s0l0 |first=Paul |last=Martin |page=[https://archive.org/details/hellorhighwaterm0000mart_s0l0/page/33 33] |isbn=978-0771056932 |publisher=Emblem Editions |date=2009 }}</ref> مارتین [[ویندزور، انتاریو|ویندزور]]، [[انتاریو]] دنیا بمو و ونه پییر هم [[کاندای گت میلس]] عضو بی‌یه. وه سال ۱۹۶۱ [[تورنتو دانشگاه ]] جه فارغ التحصیل بیه و [[تاریخ]] و [[فلسفه]] وسه، ۱۹۶۵ مدرک بیته. ونه زنا نوم شیلا مارتین هسته که سال ۱۹۶۵ تاسا باهم درنه.<ref>[http://www.cbc.ca/canada/story/2005/02/17/martin-dithers-050217.html British magazine dubs Martin 'Mr. Dithers']</ref> ==منابع== {{پانویس}} {{نخست‌وزیران کانادا}} [[رج:زننه آدمون]] [[رج:کانادا نخست‌وزیرون]] ssna7kgzekysr5c8mrvv37mhh09958i 0 34306 392470 325577 2026-08-17T21:29:34Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392470 wikitext text/x-wiki {{Infobox Instrument |name = پیانو |image = Grand piano and upright piano.jpg |image_capt = یک پیانو دیواری (عمودی) در راست٬ و یک گراند پیانو (افقی) در چپ |background = keyboard |hornbostel_sachs = ۳۱۴٫۱۲۲-۴-۸ |hornbostel_sachs_desc = [[کوردوفون]] ساده با [[کیبورد (موسیقی)|کیبورد]] که با اتا چکش ونی صدا در ایمو. |inventors = [[بارتولومئو کریستافوری]] |developed = اوایل قرن ۱۸م |range = [[پرونده:PianoRange.tif|frameless]] }} [[پرونده:Steinway Vienna 011.JPG|بندانگشتی|200px|چپ|یک پیانوی مدل «بیبی گراند» ساخت شرکت آلمانی-آمریکایی [[استاین‌وی و پسران]].]] [[پرونده:C. Bechstein Poster, about 1920 edit.jpg|بندانگشتی|200px|چپ|پوستر شرکت آلمانی [[سی. بک‌اشتاین|سی. بِک‌اشتاین]] در اوایل [[دهه ۱۹۲۰ (میلادی)|دهه ۱۹۲۰ میلادی]] برای تبلیغ پیانوی مدل «رویال گراند».]] '''پیانو''' یک ساز هسته که با فشار هدائن دکمه و به دنبال ضربه بزوئن چکش اون دکمه به سیم فلزی که پیانویی جعبه ای دله دره صدا تولید کنه، پیانویی سیم به صفحه کلیدی که به صفحه صدا معروف هسته وصل بوه که نقش تقویت صدا ره به عهده دارنه ]] تنها قادر به تولید حدود پنج اکتاو و بهترین خواننده‌ها تنها قادر به خواندن کمتر از سه اکتاو هستند. == تاریخچه == [[پرونده:Boesendorfer_002.jpg |بندانگشتی|200px|چپ|یک پیانوی «ایمپریال گراند» ۸۸ کلاویه‌ای ساخت شرکت اتریشی [[بوسندورفر]].<ref>[http://www.theguardian.com/lifeandstyle/2008/oct/12/buying-a-piano The best for all budgets: pianos], ''The Guardian''</ref>]] پیانو ره [[بارتولومئو کریستافوری]] تقریبا سال 1700 میلادی [[پادووا]]ی [[ایتالیا]] اختراع هاکرده.<ref>{{cite book |last= Erlich|first= Cyril|title=The Piano: A History|url= https://archive.org/details/pianohistory0000ehrl|publisher=[[انتشارات دانشگاه آکسفورد|Oxford University Press]], USA; Revised edition |year= 1990 |month= May |isbn= 0-19-816171-9}}</ref><ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/cris/hd_cris.htm The Piano: The Pianofortes of Bartolomeo Cristofori (1655–1731) | Thematic Essay | Heilbrunn Timeline of Art History | The Metropolitan Museum of Art<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref> اما اختراع جدید کریستافوری تا حدود یک دهه تقریباً ناشناخته وه تا در سال ۱۷۱۱ یک نویسنده ایتالیایی مقاله‌ای دربارهٔ وی بنوشته که بعدها به آلمانی ترجمه بوه و به صورت گسترده پخش بوه. این مقاله دارای دیاگرام مکانیزم پیانو هسته و اکثر سازندگان بعدی پیانو کار خود را بر اساس این مقاله شروع هاکردنه. قبل از اختراع پیانو از سازی قدیمی‌تر به نام [[هارپسیکورد]] (Harpsichord) استفاده ویه. تفاوت عمده و مهمی که پیانو با سازهای مشابه قبل از خودش داشت آن بود که در سازهای مشابه قبلی، شدت صدای حاصل از فشرده شدن یک کلاویه، مستقل از شدت ضربهٔ واردشده بر کلید، مقداری ثابت ویه، اما در پیانو نوازنده قادر هسته با ملایم ضربه زدن به کِلی ها صدایی نرم‌تر ایجاد هاکنه، یا با ضربات محکم‌تر صدایی درشت‌تر با پیانو تولید هاکنه. همین ویژگی باعث بوه که به سرعت پیانو مورد توجه آهنگسازان قرن هجدهم میلادی قرار هاییره. پیانوهای اولیه ظاهر و صدایی شبیه به [[هارپسیکورد]] داشتنه و در واقع مخترع پیانو یک هارپسیکورد ساز وه که در تلاش برای ارتقاء مکانیزم هارپسیکورد وه تا این ساز قادر به تولید صدا با شدت های گوناگون ووشه اما در نهایت با مورد توجه قرار هاییتن هارپسیکورد جدید این ارتقاء منجر به ایجاد ساز جدیدی بوه که پیانو فورته ره ونی نوم بشتنه و به مرور زمان به شکل امروزی پیانو در بیمو و هر چی که اما امروز به عنوان پیانوی مدرن اشناسمی از اواسط قرن نوزدهم ظاهر بویه. == نام‌گذاری == این سازی نوم اول '''گراوی چمبالو کل پیانو ا فورته''' ویه، که از دو قسمت '''پیانو''' به معنای ملایم و '''[[فورته]]''' به معنی صدای بلند (رسا) تشکیل بویه و به خوبی منعکس‌کنندهٔ توانایی این ساز در تولید شدت‌های گوناگون ویه . .<ref>{{پک|Hoffman|2005|ک=The Npr Classical Music Companion: An Essential Guide for Enlightened Listening|ص=113|زبان=en}}</ref> == نحوهٔ صدادهی == [[پرونده:Upright piano hammers & dampers.jpg|بندانگشتی|160px|چپ|چکش‌های پیانو]] چکش‌های پیانو به واسطهٔ مجموعه‌ای از اهرم‌های ظریف به کلیدهای پیانو متصل هستنه. به مجموعهٔ این اهرم‌ها و چکش‌ها عملگر یا پیانو گفته وونه. وظیفهٔ این مجوعه افزایش شتاب چکش‌ها در برخورد به سیم‌ها، و کنترل عکس‌العمل بازگشتی آن‌ها پس از برخورد به سیم هسته. معمولاً سرِ چکش‌ها توسط لایه‌ای از [[نمد]] یا الیاف مشابه طبیعی یا مصنوعی پوشانده وونه تا کیفیت صدای پیانو را بهبود ببخشد. کیفیت صدای پیانو متأثر از عوامل دیگری نظیر کیفیت صفحهٔ صدا و غیره نیز هسته. == کلیدهای پیانو == ۷ کلید سفید در هر اوکتاو پیانو برای ۷ نت دو، ر، می، فا، سل، لا، سی، وجود دارنه. علاوه بر این کلیدهای سفید کلیدهای سیاه‌رنگی هم بین بعضی از کلیدهای سفید وجود دارنه. بین کلیدهای سفیدرنگ می و فا و نیز بین کلیدهای سفیدرنگ سی و دو کلید سیاه‌رنگ وجود ندانه. هر کلید سیاه‌رنگ در پیانو در حکم [[دیز|نت دیز]] برای نت مربوط به کلید سفیدرنگ سمت چپ آن (یعنی آن کلید سیاه در سمت راست آن کلید سفید قرار دارنه) و در حکم [[بمل|نت بمول]] برای نت مربوط به کلید سفیدرنگ سمت راست آن (یعنی آن کلید سیاه در سمت چپ آن کلید سفید قرار دارنه) هسته. == انواع پیانو == [[پرونده:Petrof. Upright piano.1988.jpg|بندانگشتی|200px|چپ|یک پیانوی دیواری ساختِ [[پتروف]]، ۱۹۸۸. شرکت چکیِ پتروف از سال [[۱۸۸۳ (میلادی)|۱۸۸۳]] تولید [[پیانو دیواری|پیانوهای دیواری]] را آغاز کرد.]] آنچه در اصطلاح به آن '''پیانوی گرَند''' (Grand Piano) گفته وونه (و در ایران با نام نادرستِ «پیانو رویال» شناخته وونه)، غالباً بیش از دو متر طول دارنه و دارای درِ بزرگی‌ هسته که برای هرچه بهتر بویین صدای پیانو، معمولاً در هنگام نواختن ساز، این در را در وضعیت نیمه‌باز توسط پایهٔ کوچکی ثابت کننه. انواع اصلیِ دیگرِ پیانو با نام‌های پیانوی دیواری (upright)، [[پیانو الکتریک]]، [[پیانو چهارگوش|پیانوی چهارگوش]] (square grand)، و پیانوی [[اسپینت|اسپینِت]] (spinet piano) هستند، که دو موردِ آخر امروزه منسوخ بوینه. == نحوه نواختن پیانو == پیانو توسط ضربه نوک انگشتان نواخته وونه. برای این کار دست را بلند هاکنین و سپس فرود بیارین و با نوک انگشت مورد نظر ضربه زمی. مکانیسم پیانو تولید صدا کنه. به دلیل شکل مکانیسم پیانو یک پیانیست تونه هم‌زمان تا ده نت را به صدا دربیاره. محل قرارگیری انگشتان دو دست روی کلیدهای پیانو در نواختن آن اهمیت دارنه. معمولاً در آهنگ‌ها نت اول شماره دارد که انگشت شروع‌کننده در نواختن آن [https://web.archive.org/web/20200918111933/https://musican.ir/ آهنگ] را مشخص کنه. در این صورت شماره یک برای انگشت‌های شست دو دست هسته و به ترتیب سایر انگشت‌ها شماره‌های ۲ تا ۵ را خواهد داشت. شست دست راست روی چهارمین نت دوی پیانو قرار گیرنه. البته این مورد در مورد همه آهنگ‌ها عمومیت نارنه و برخی آهنگ‌سازان نت شروع‌کننده در آهنگشان را شماره نزننه. در این صورت پیانیست ونه شه محل قرارگیری شنی انگشت ره روی کلیدهای پیانو را با توجه به نوع نت‌های موجود در آهنگ تشخیص هاده. گاهی پیانیست جای دو دست‌اش را روی کلیدهای پیانو با هم عوض کنه و گاهی بدون دست بزوئن کلید پیانو با انگشتان شست دو دستش از سایر انگشتها استفاده کنه. به صدا درآوردن نتها یا همان کلاویه‌های پیانو با شدت فشار انگشتان به زدن ضربه روی آن‌ها بستگی دارنه، اگر انگشتان را آرام روی کلاویه‌ها فشار هادیم صدای آرام و پاین یا به اصطلاح صدای ضعیف از پیانو شنومی و هر چقدر که قدرت انگشتانمان بر روی کلاویه‌ها شدت پیدا هاکنه صدای بلندتری از پیانو اشنومی که انگار صدای باند ضبط را زیاد هاکردمی که به این حالت تاچینس مانس تو تعریف گننه. معمولاً در قطعات عاشقانه و رومانتیک شدت ضربه روی کلاویه‌ها با احساس زیاد و آرام زده وونه و در جاهایی که هنگام اوج و هیجان موزیک یا قطعه‌هایی همچون راک و بلوز اجرا وونه شدت ضربه روی کلاویه‌ها بیشتر وونه و قدرت بیشتری نسبت به قطعه‌های عاشقانه پیدا کنه. == نحوه نت‌نویسی برای پیانو == نت‌نویسی پیانو در دو [[پنج خط حامل|حامل]] انجام وونه. حامل بالا دست راستی سه و حامل پایین دست چپی سه. معمولاً حامل بالایی را با [[کلید (موسیقی)|کلید سل]] و حامل پایین را با کلید فای خط چهارم نشان دننه. این دو حامل با نت دوی وسط از هم متمایز وونه. یک نوازنده پیانو ونه بتونه هم‌زمان دو خط موسیقی را بخونه و با هر دو دست اجرا هاکنه. == پیانستهای مطرح جهان == * [[لودویگ فان بتهوون]] * [[فردریک شوپن]] * [[ولادیمیر هوروویتس]] * [[فرانتس لیست]] * [[ولفگانگ آمادئوس موتسارت]] * [[آرتور روبینشتاین]] * [[کلارا شومان]] * [[سرگئی راخمانینف]] * [[ولادیسلاو اشپیلمان]] * == وابسته جستارون == * [[پیانو الکتریک]] * [[پیانوی جاز]] == بن بنویشت == {{بن بنویشت}} == منابع == * {{یادکرد|نویسنده=مصطفی کمال پورتراب |کتاب=تئوری موسیقی |ناشر= نشر چشمه |سال= ۱۳۷۲}} {{چپ‌چین}} * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=Hoffman|نام=Miles|کتاب=The Npr Classical Music Companion: An Essential Guide for Enlightened Listening|ناشر=Houghton Mifflin Harcourt|نشانی=http://books.google.com/books?id=e6GcPB5v0yIC&pg=PA113|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳–۰۷–۲۴|سال=۲۰۰۵|شابک=978-0-618-61945-0|زبان=en}} * "Piano". ''Britannica''. Printed Edition. {{پایان چپ‌چین}} {{درگاه|موسیقی|سازهای کوبه‌ای}} {{ویکی‌انبار-رده|Pianos}} {{سازهای کوبه‌ای}} {{سازهای موسیقی}} {{بلوز}} {{همراهی (موسیقی)}} [[رده:پیانو]] [[رج:ساز]] [[رده:اختراع‌های ایتالیا]] [[رده:زه‌صداها]] [[رده:سازهای ایتالیا]] [[رده:سازهای شستی‌دار]] [[رده:سازهای غیرانتقالی]] [[رده:سازهای کوبه‌ای با کوک معین]] [[رده:سازهای موسیقی بلوز]] [[رده:سازهای موسیقی جاز]] [[رده:سازهای موسیقی راک]] [[رده:سازهای موسیقی کلاسیک غرب]] [[رده:سازهای موسیقی محلی]] [[رده:معرفی‌شده‌های سده ۱۷ (میلادی)]] [[رده:معرفی‌شده‌های سده ۱۸ (میلادی)]] ppgkfgpnad3u7fb1ly64kferx7se86b 0 34355 392459 325771 2026-08-17T13:54:33Z AKAamirreza 35689 /* */ 392459 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Koohareh waterfall, Namarestagh, Iran 1552.jpg|جایگزین=آبشار کوهره|بندانگشتی]] [[پرونده:Namarestagh.jpg|بندانگشتی|چپ|200px|طبیعت نمارستاق.]] '''نَمارِستاق''' یا '''نِمارِستا''' اتا منطقه‌‌ی کوهستانی نومه که بخش لاریجان ، شهر آمل دله دره. موقعیت جغرافیایی این دهستان حدود ۵۲ درجه و ۷ دقیقه شرق گرینویچ و ۳۶ درجه و ۶ دقیقه شمال خط استوا هسه. رودخانه‌ای از میون این دهستان رد وونه و دهستان نمارستاق را به ده نیمه شمالی و جنوبی “نسم” (Nasem ) و “خرتو” (Khertu ) تقسیم کنه.این پهنه جغرافیایی شماله جا به بخش چمستان نور جنوب به منطقه رینه در بخش لاریجان، از شرقه جا به شاه زید در جاده هراز و غربه جا به بلده محدود وونه. نمارستاق آب و هوای خله عالی داینه و دارای موقعیت خله مناسبی نسبت به بقیه روستاهای همجوار داینه. ونه محلات شامل امره ، پنجو، سوآ،کلری‌کفا،نسل،دره‌کنار،عبدالمناف(ع)و... وونه. این بهشت پنهون از مناطق گردشگری و زیارتی محسوب وونه. نمارستاق که از چندین روستای مختلف تشکیل وونه ، به ده تا بخش شمالی و جنوبی تقسیم بیه که روستاهای پنجو، سوآ، امره، اتاق سرا، شیخ محله، پلریه،سلور، کلری‌کفا ،نمار و دِرون بخش شمالی درنه و روستاهای نَسِل، نهزه، دره‌کنار، عبدالمناف(ع)، کردچالک، فیس و لهر در بخش جنوبی این منظقه قرار داینه. نمارستاق هشت سال دفاع مقدس دله شهدایی ره میهن اسلامیه سه هدائه. از جمله مکان های دیدنی نمارستاق بتومی به دشت دریوک، آبشار کوهره ، چشمه های اشلک، زردیج و... نام بَوِریم. مکان های زیارتی جا هم بتومی به امام زاده عبدالله(ع)(اتاق سرا)، امام زاده عبدالمناف و عبدالمطلب(ع)(عبدالمناف(ع))، شیخ حسن یعقوب(شیخ محله)، تی تی فاطمه(نسل)، امام زاده محمد(ع)(نمار)، تکیه کفا(کلری‌کفا)، تکیه کلری (کلری‌کفا)و... اسم بـَوِریم. نمارستاق اتا مناطق تاریخی ایران هم حساب وونه که از مناطق تاریخی آن بتومی به قلعه قلا و... اشاره هاکنیم. == در قدیم == لغتنامه دهخدا دله بموئه که: نمارستاق اتا از دهستان‌های ییلاقی بخش نور شهرستان آمل بیه. این دهستان از ۱۵ آبادی گت و کچیک درست بیه . جمعیت اینتا دهستان در حدود ۱۹۰۰ تن بیه ونه محلات مهم :پنجو ، سوآ، شِیخ مَله، اَمره، اطاقسِره، کلری کفا، نمار هسنه. این محلات او از چشمه بدست انه و محصول عمده اونجه غلات و لبنیات هسه.<ref>(از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۳)</ref><ref>سفرنامه مازندران و استراباد ص ۵۶ و ۱۴۹</ref> == منابع == {{ویکی‌انبار-رده|Namarestagh}} {{پانویس}} {{آمل شهرستان}} [[رده:آمل شهرستان]] [[رج:مازرون دهستونون]] o5v0hfq1woa7d4hpwt8x4n81d1d8jbs 392460 392459 2026-08-17T13:55:18Z AKAamirreza 35689 /* */ 392460 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Koohareh waterfall, Namarestagh, Iran 1552.jpg|جایگزین=آبشار کوهره|بندانگشتی]] [[پرونده:Namarestagh.jpg|بندانگشتی|چپ|200px|طبیعت نمارستاق.]] '''نَمارِستاق''' یا '''نِمارِستا''' اتا منطقه‌‌ی کوهستانی نومه که بخش لاریجان ، شهر آمل دله دره. موقعیت جغرافیایی این دهستان حدود ۵۲ درجه و ۷ دقیقه شرق گرینویچ و ۳۶ درجه و ۶ دقیقه شمال خط استوا هسه. رودخانه‌ای از میون این دهستان رد وونه و دهستان نمارستاق را به ده نیمه شمالی و جنوبی “نسم” (Nasem ) و “خرتو” (Khertu ) تقسیم کنه.این پهنه جغرافیایی شماله جا به بخش چمستان نور جنوب به منطقه رینه در بخش لاریجان، از شرقه جا به شاه زید در جاده هراز و غربه جا به بلده محدود وونه. نمارستاق آب و هوای خله عالی داینه و دارای موقعیت خله مناسبی نسبت به بقیه روستاهای همجوار هسه. ونه محلات شامل امره ، پنجو، سوآ،کلری‌کفا،نسل،دره‌کنار،عبدالمناف(ع)و... وونه. این بهشت پنهون از مناطق گردشگری و زیارتی محسوب وونه. نمارستاق که از چندین روستای مختلف تشکیل وونه ، به ده تا بخش شمالی و جنوبی تقسیم بیه که روستاهای پنجو، سوآ، امره، اتاق سرا، شیخ محله، پلریه،سلور، کلری‌کفا ،نمار و دِرون بخش شمالی درنه و روستاهای نَسِل، نهزه، دره‌کنار، عبدالمناف(ع)، کردچالک، فیس و لهر در بخش جنوبی این منظقه قرار داینه. نمارستاق هشت سال دفاع مقدس دله شهدایی ره میهن اسلامیه سه هدائه. از جمله مکان های دیدنی نمارستاق بتومی به دشت دریوک، آبشار کوهره ، چشمه های اشلک، زردیج و... نام بَوِریم. مکان های زیارتی جا هم بتومی به امام زاده عبدالله(ع)(اتاق سرا)، امام زاده عبدالمناف و عبدالمطلب(ع)(عبدالمناف(ع))، شیخ حسن یعقوب(شیخ محله)، تی تی فاطمه(نسل)، امام زاده محمد(ع)(نمار)، تکیه کفا(کلری‌کفا)، تکیه کلری (کلری‌کفا)و... اسم بـَوِریم. نمارستاق اتا مناطق تاریخی ایران هم حساب وونه که از مناطق تاریخی آن بتومی به قلعه قلا و... اشاره هاکنیم. == در قدیم == لغتنامه دهخدا دله بموئه که: نمارستاق اتا از دهستان‌های ییلاقی بخش نور شهرستان آمل بیه. این دهستان از ۱۵ آبادی گت و کچیک درست بیه . جمعیت اینتا دهستان در حدود ۱۹۰۰ تن بیه ونه محلات مهم :پنجو ، سوآ، شِیخ مَله، اَمره، اطاقسِره، کلری کفا، نمار هسنه. این محلات او از چشمه بدست انه و محصول عمده اونجه غلات و لبنیات هسه.<ref>(از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۳)</ref><ref>سفرنامه مازندران و استراباد ص ۵۶ و ۱۴۹</ref> == منابع == {{ویکی‌انبار-رده|Namarestagh}} {{پانویس}} {{آمل شهرستان}} [[رده:آمل شهرستان]] [[رج:مازرون دهستونون]] 7owfxng75qxh3u5bj309j4vgi0zb220 392461 392460 2026-08-17T13:55:43Z AKAamirreza 35689 /* قدیم دله */ 392461 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Koohareh waterfall, Namarestagh, Iran 1552.jpg|جایگزین=آبشار کوهره|بندانگشتی]] [[پرونده:Namarestagh.jpg|بندانگشتی|چپ|200px|طبیعت نمارستاق.]] '''نَمارِستاق''' یا '''نِمارِستا''' اتا منطقه‌‌ی کوهستانی نومه که بخش لاریجان ، شهر آمل دله دره. موقعیت جغرافیایی این دهستان حدود ۵۲ درجه و ۷ دقیقه شرق گرینویچ و ۳۶ درجه و ۶ دقیقه شمال خط استوا هسه. رودخانه‌ای از میون این دهستان رد وونه و دهستان نمارستاق را به ده نیمه شمالی و جنوبی “نسم” (Nasem ) و “خرتو” (Khertu ) تقسیم کنه.این پهنه جغرافیایی شماله جا به بخش چمستان نور جنوب به منطقه رینه در بخش لاریجان، از شرقه جا به شاه زید در جاده هراز و غربه جا به بلده محدود وونه. نمارستاق آب و هوای خله عالی داینه و دارای موقعیت خله مناسبی نسبت به بقیه روستاهای همجوار هسه. ونه محلات شامل امره ، پنجو، سوآ،کلری‌کفا،نسل،دره‌کنار،عبدالمناف(ع)و... وونه. این بهشت پنهون از مناطق گردشگری و زیارتی محسوب وونه. نمارستاق که از چندین روستای مختلف تشکیل وونه ، به ده تا بخش شمالی و جنوبی تقسیم بیه که روستاهای پنجو، سوآ، امره، اتاق سرا، شیخ محله، پلریه،سلور، کلری‌کفا ،نمار و دِرون بخش شمالی درنه و روستاهای نَسِل، نهزه، دره‌کنار، عبدالمناف(ع)، کردچالک، فیس و لهر در بخش جنوبی این منظقه قرار داینه. نمارستاق هشت سال دفاع مقدس دله شهدایی ره میهن اسلامیه سه هدائه. از جمله مکان های دیدنی نمارستاق بتومی به دشت دریوک، آبشار کوهره ، چشمه های اشلک، زردیج و... نام بَوِریم. مکان های زیارتی جا هم بتومی به امام زاده عبدالله(ع)(اتاق سرا)، امام زاده عبدالمناف و عبدالمطلب(ع)(عبدالمناف(ع))، شیخ حسن یعقوب(شیخ محله)، تی تی فاطمه(نسل)، امام زاده محمد(ع)(نمار)، تکیه کفا(کلری‌کفا)، تکیه کلری (کلری‌کفا)و... اسم بـَوِریم. نمارستاق اتا مناطق تاریخی ایران هم حساب وونه که از مناطق تاریخی آن بتومی به قلعه قلا و... اشاره هاکنیم. == قدیم دله == لغتنامه دهخدا دله بموئه که: نمارستاق اتا از دهستان‌های ییلاقی بخش نور شهرستان آمل بیه. این دهستان از ۱۵ آبادی گت و کچیک درست بیه . جمعیت اینتا دهستان در حدود ۱۹۰۰ تن بیه ونه محلات مهم :پنجو ، سوآ، شِیخ مَله، اَمره، اطاقسِره، کلری کفا، نمار هسنه. این محلات او از چشمه بدست انه و محصول عمده اونجه غلات و لبنیات هسه.<ref>(از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۳)</ref><ref>سفرنامه مازندران و استراباد ص ۵۶ و ۱۴۹</ref> == منابع == {{ویکی‌انبار-رده|Namarestagh}} {{پانویس}} {{آمل شهرستان}} [[رده:آمل شهرستان]] [[رج:مازرون دهستونون]] di42lgfw87cimh4yi3uc3f04tpsvvl0 0 34751 392479 179989 2026-08-17T21:38:03Z InternetArchiveBot 25385 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392479 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Bitcoin.svg|بندانگشتی|بیت‌کوین ِسمبل]] '''بیت کوین''' {{انگلیسی جه|Bitcoin}} یا اختصاراً '''BTC''' اتا [[کریپتو کارنسی]] هسته که سال 2008 ات نفر بنوم [[ساتوشی ناکاموتو]] وه ره بساته.<ref name="whoissn">{{Cite news |last=S. |first=L. |date=2 November 2015 |title=Who is Satoshi Nakamoto? |work=The Economist |publisher=The Economist Newspaper Limited |url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2015/11/economist-explains-1 |url-status=live |access-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821154511/http://www.economist.com/blogs/economist-explains/2015/11/economist-explains-1 |archive-date=21 August 2016}}</ref> سال 2009 جه این پول دنیا دله قابل استفاده بیّه<ref name="NY2011">{{Cite web |last=Davis |first=Joshua |date=10 October 2011 |title=The Crypto-Currency: Bitcoin and its mysterious inventor |url=https://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/the-crypto-currency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101014157/http://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/the-crypto-currency |archive-date=1 November 2014 |access-date=31 October 2014 |website=The New Yorker}}</ref> و وه ره اتا [[اوپن‌سورس نرم‌افزار]] دله اجرا هاکردنه.<ref name="Antonopoulos2014">{{Cite book |last=Antonopoulos, Andreas M. |title=Mastering Bitcoin: Unlocking Digital Crypto-Currencies |url=https://archive.org/details/masteringbitcoin0000anto |date=April 2014 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7404-4 |author-link=Andreas Antonopoulos}}</ref> بیت کوین ِنوم اولین بار ونه [[وایت پیپر]] دله بموئه<ref name="paper">{{Cite web |last=Nakamoto |first=Satoshi |date=31 October 2008 |title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System |url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320135003/https://bitcoin.org/bitcoin.pdf |archive-date=20 March 2014 |access-date=28 April 2014 |publisher=bitcoin.org}}</ref> که 31 اکتبر 2008 اینترنتی تنک بیه.<ref name="ageofcr">{{Cite book |last1=Vigna |first1=Paul |title=The Age of Cryptocurrency: How Bitcoin and Digital Money Are Challenging the Global Economic Order |url=https://archive.org/details/ageofcryptocurre0000vign |last2=Casey |first2=Michael J. |date=January 2015 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-1-250-06563-6 |edition=1 |location=New York}}</ref> این کلمه اتا ترکیبی واژه هسته که ''[[بیت]]'' و ''[[سکه|کوین]]'' جه بساته بیّه و یعنن سکه‌ای که اتا کامپیوتری واحد جه تشکیل وونه.<ref name="btox">{{Cite web |title=bitcoin |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/bitcoin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102041748/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/bitcoin |archive-date=2 January 2015 |access-date=28 December 2014 |publisher=[[OxfordDictionaries.com]]}}</ref> وه ره '''₿''' ِسمبل جه هم سِراق دِنّه. بیت‌کوین ِسیستم اینتی هسته که هیچ رییسی ندارنه یا هیچ [[مرکزی بانک]]ی ونجه پشتی نکانده و فقط کارورونی که اینترنت پشت نیشتنه وه ره هدایت کانّه. ونه داد و ستد اتی طراحی بیّه که هچکی نتونه وه ره بی‌اینکه باقی کارورون مخبر بوئن، دستکاری یا دزدی هاکنه و هر پولی فقط ات بار تونده خرج بوو. بیت کوین دله اتا جدید سیستم بنوم [[بلاکچین]] کار بزه بیّه که این ویژگیون ره شه دله دارنه.<ref name="JSC">{{Cite web |date=19 November 2013 |title=Statement of Jennifer Shasky Calvery, Director Financial Crimes Enforcement Network United States Department of the Treasury Before the United States Senate Committee on Banking, Housing, and Urban Affairs Subcommittee on National Security and International Trade and Finance Subcommittee on Economic Policy |url=https://www.fincen.gov/sites/default/files/2016-08/20131118.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009183700/https://www.fincen.gov/sites/default/files/2016-08/20131118.pdf |archive-date=9 October 2016 |access-date=1 June 2014 |website=fincen.gov |publisher=Financial Crimes Enforcement Network}}</ref> این پول باقی پول ِیکائون که کشورها تولید کانّه، واری هیچ پشتوانه‌ای ندارنه و فقط [[عرضه-تقاضا]] جه ونه قیمت جوراجیر وانه ولی فرقی‌هایی هم کشورون ِرسمی پول جه دارنه. هیچکس نتونده جدیدِ بیت‌کوین ره بی‌حساب و کتاب چاپ هاکنه و ونه ارزش ره اینتی کم هاکنه. کسی وه ره شه میس دله کنترل نتونده هاکنه و هیچ کشور یا بانکی دنی‌یه که وه ره بنفع خادش دستکاری هاکنه. وه فقط دیجیتالی هسته و چاپ یا ضرب نوونه و فقط وه ره وانه اتا آنلاین پول ِکیف دله داشتن که اگه ونه پسورد ره گوم هاکنی، هچی وانه. وه ره وونه به قسمت‌های پچوک‌ته تقسیم هاکردن و کسری از اتا بیت‌کوین ره داشتن یا بخری‌ین. وقتی اتا پول ره خرج هاکردی، بهیچ وجه ننشنه وه ره وردگاردنی. شمه پول میّن نی‌یه که چنده هسته و شما وقتی اتچی خریندی یا روشنی، ناشناس هستی. ونه ارزش مدام کم و زیاد وانه و بستگی به عرضه-تقاضا دارنه.<ref>{{وب منبع|نشانی=https://mihanblockchain.com/cryptocurrency-vs-fiat/| ناشر=مین بلاکچین|عنوان=ارز دیجیتال و ارز فیات چه تفاوتی دارند؟}}</ref><ref>{{وب منبع|نشانی=https://asrmehr.ir| ناشر=عصر مهر|عنوان=بیت کوین چیست؟}}</ref> == پانویس == {{پانویس|چپ‌چین=بله}} [[رج:پیل یکائون|بیتکوین]] 89qnktvseskyx4o8ljuxrbtt6yyc0y5 0 34996 392505 324866 2026-08-18T04:54:37Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392505 wikitext text/x-wiki '''دکته گپ ([[اینگلیسی زوون|اینگلیسی]] جه:''' ''Rumor''''')''' اتا دراز داستون و بلند ِگپ هاسه که اتا اتفاق خور توضیح دنه که مردمون میون رایج و مورد توجه هاسه.<ref name="definition">{{Cite journal|last1=Peterson|first1=Warren|last2=Gist|first2=Noel|title=Rumor and Public Opinion|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1951-09_57_2/page/159|journal=The American Journal of Sociology|volume=57|issue=2|pages=159–167|date=September 1951|doi=10.1086/220916|jstor=2772077}}</ref> == چتی نوم بی‌یشتن == دکته گپ، 《گپ دینگوئن》(''شایعه هاکاردن'' معنی جه) جه انه.<ref>{{یادکرد کتاب|کتاب=ونداد ِمازرونی کلمه‌ئون ِفرهنگ|نویسنده=وندادی|جلد=چاروم|ص=۱۸٤٨}}</ref> == بن‌بنویشت == {{بن‌بنویشت}} [[رج:مازرونی زوون]] hdy4p0eewhgjleoday56jopvmvc6jsq 0 35320 392489 324807 2026-08-17T21:48:19Z InternetArchiveBot 25385 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392489 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Armenian American people.PNG|230px|بندانگشتی|چپ|ارمنی-آمریکایی مردمون]] [[پرونده:Flag of Armenia.svg|230px|بندانگشتی|چپ|ارمنستون پرچم]]{{صندخ/نژاد}} '''ارمنی''' ([[ارمنیج زوون|ارمنی]] جه: հայեր) اتتا قدیمی و بومی مردم‌نه که [[ارمنستون]] و غربی ِ[[آسیا]] دله درننه. وشون [[ارمنیج|ارمنیج زوون]] جه گپ زننه. ارمنیون حدوداً ١١ میلیون نفرنه.<ref>different sources: * {{cite book|last=Von Voss|first=Huberta|title=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World|url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse|year=2007|publisher=Berghahn Books|location=New York|isbn=978-1-84545-257-5|page=xxv|quote=...there are some 8 million Armenians in the world...}} * {{cite book|last=Freedman|first=Jeri|title=The Armenian genocide|url=https://archive.org/details/armeniangenocide0000free|year=2008|publisher=Rosen Publishing Group|location=New York|isbn=978-1-4042-1825-3|page=52|quote=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia.}} * {{cite book|title=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview|year=2008|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|isbn=978-1-85109-908-5|author=Guntram H. Herb, David H. Kaplan|page=1705|quote=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood.}} * {{cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-5475-8|author=Robert A. Saunders, Vlad Struko|page=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/n98 50]}} * {{cite book|last=Philander|first=S. George|title=Encyclopedia of global warming and climate change|url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil|year=2008|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4129-5878-3|page=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77]|quote=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country...}} * {{cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-7460-2|author=Robert A. Saunders, Vlad Strukov|page=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/n99 51]|quote=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia.}}</ref> == بن‌بنویشت == {{بن‌بنویشت}} [[رج:ارمنستون]] [[رج:ارمنستون گت آدمون|*]] ee8d0tud8tppbmhur7hcvan5jiz45ns 0 35529 392488 179909 2026-08-17T21:47:13Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392488 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement}} {{coord|28|N|16|W|region:ES|format=dec|display=inline,title}} '''ایسلاس کاناریا''' یا '''قناری جزیره‌ئون''' {{ایسپانیولی جه|Islas Canarias‎}} ات‌سری جزیره هستنه که [[ایسپانیا]]ی ایالت هستنه ولی [[آفریقا]]ی غربی‌وَر و [[آتلانتیک اوقیانوس]] دله درنه. این جزایر [[مراکش]] ِبنه جه نزدیک‌ته هستنه تا ایسپانیا.<ref>{{cite book|last1=Benjamin|first1=Thomas|title=The Atlantic World: Europeans, Africans, Indians and Their Shared HIstory, 1400-1900|url=https://archive.org/details/atlanticworldeur0000benj|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85099-5|page=[https://archive.org/details/atlanticworldeur0000benj/page/107 107]}}</ref> این ایالتِ مرکز [[لاس پالماس]] هسته. قناری جزایر [[توریست]]ی هستنه و خله خِجیر هوا دارنه که باعث وانه سالی دوازده میلیون توریست سر ره جمع هاکنن. <ref name="gobiernodecanarias1">[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/turismo/area_11a_frame.html Página web] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829205532/http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/turismo/area_11a_frame.html |date=29 August 2010}} del ISTAC sobre entrada de turistas en Canarias.</ref><ref name="webtenerife1">[none#'Menú Principal'!A1 Estadísticas de Turismo de Tenerife] {{cbignore|bot=medic}}</ref> سال ۲۰۱۹، قناری ۲٬۱۵۳٬۳۸۹ نفر جمعیت<ref name="BOE_pop_2019">{{cite web | url=https://www.boe.es/eli/es/rd/2019/12/20/743 | title=Real Decreto 743/2019, de 20 de diciembre, por el que se declaran oficiales las cifras de población resultantes de la revisión del Padrón municipal referidas al 1 de enero de 2019. |website=[[Boletín Oficial del Estado|BOE]] |date=27 December 2019 |language=es |accessdate=20 February 2020}}</ref> و ۲۸۷٬۳۹ نفر\کیلومترمربع [[جمیعت انبسی]] داشته که هشتمین انبسی ره ایسپانیایِ شه‌گردون نواحی دله دارنه. ونه جمعیت ویشته دِتا اصلی جزیره درون جا گیرنه: حدود ۴۳٪ تنریف جزیره و ۴۰٪ گران کاناریا جزیره دله. == منابع == {{پانویس}} [[رج:ایسپانیا شه‌مختار بخشون]] ldaa8b3cwjnaw66a4kbb60styx9e3ro 0 35585 392506 307380 2026-08-18T04:58:20Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392506 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} {{Multiple image |caption_align=center | total_width = 400 |algin= چپ <!--image 1--> | image1 = Scuola_di_atene_16_pitagora.jpg | caption1 = {{Nowrap|[[پیتاگوراس]]}} <!--image 2--> | image2 = Scuola di atene 21.jpg | caption2 = {{Nowrap|[[پارمنیدس]]}} <!--image 3--> | image3 = Raphael School of Athens Michelangelo.jpg | caption3 = {{Nowrap|[[هراکلیتوس]]}} }} '''پیشا سقراطی فلسفه''' که وه ره '''یونان ِاولیه فلسفه''' هم گانّه، [[باستانی یونان]] ِ[[فلسفه]] هسته که [[سقراط]] هنتا نمه‌په وجود داشته. پیشاسقراطی فیلسوف‌ها ویشته [[کیهان‌شناسی]]، جهون ِبساته‌بیّن و ونه جوهر ِبشناسی‌ین جه علاقه داشتنه، اما سؤال‌هایی که پرسینه، طبیعی دنیایِ آثار خَوری یا اخلاق و دین و جامعه جه هم بی‌یه. برعکس [[دین]] ِپه‌روون که همه چی ره [[خدا]]ئون جا ربط دانه، وشون سعی کاردنه که هرچی وسّه علمی دلیل پیدا هاکنن. پیشاسقراطیون جه خله آثاری نموندسته و وشون کتابون خله کشف نیّه. اونچی وشون جه دومبی اکثراً دوره‌های بعدِ بنویشته جه اِما ره برسی‌یه. این دوره یونانیون شه همساینون جه خله چیزها یاد بئیتنه و چون وشون شهرها [[شه‌گردونی]] داشتنه، فلسفه خله رشد هاکرده. پیشاسقراطی فلسفه قرن شیشم پیش از میلاد شروع بیّه و [[میلیتوس]] ِشهر دله [[تالس]]، [[آناکسیماندر]] و [[آناکسیمنس]] اولین کسایی بینه که فلسفه په بوردنه. وشون‌ها «[[آرخه]]» (که ونه معنی ''ماده'' یا ''اصالت'' و ''بنیاد'' وانه) ره بترتیب «[[ئو]]»، «آپیرون» (نامحدود بی‌ین) و «[[نوآس]]» (عقل یا هوش) جه نسبت هدانه. سه‌تا فیلسوف دیگه که این گادِر شهرهای نزدیک [[ایون]] جه اِمونه: [[گزنوفانس]]، [[هراکلیتوس]] و [[پیتاگوراس]] (فیثاغورس) بینه. گزنوفانس معروف بی‌یه که گاته خدائون شمایل ره نتومبی آدمونِ واری دونیم. هراکلیتوس جه بسختی تومبی اطلاعاتی پیدا هاکنیم ولی اینتی که میّن هسته، وه همه چی ره درتغییر دی‌یه و گاته [[تش]] آرخه (اصالت) دارنه. پیتاگوراس هم شه وسّه اتی په‌روون و فرقه بسات بی‌یه که اعتقاد داشتنه دنیا عدد جه بساته وانه و ریاضیات په شونه. [[الئا]] شهر دله هم اتا مکتب دیّه که [[پارمنیدس]] ، [[زنون الئایی]] ، و [[ملیسوس]] قرن پنجم پیش از میلاد وه ره مطرح هاکردنه؛ وشون ادعا کاردنه که فقط اتا چی وجود دارنه ''(وحدت وجود)'' و هچّی نتونده تغییر هاکنه. [[آناکساگوراس]] و [[امپدوکلس]] نظراتی هدانه که جهون چتی تونده عناصر مختلفِ جمع بیّن جا بساته بیی بائه. [[لئوکیپوس]] و [[دموکریتوس]] هم اتی فیلسوف بینه که [[اتم]] جه باور داشتنه و گاتنه هرچی ره تیکه-تیکه هاکنیم، آخرسری ات‌جور واحد جه رسمبی که دیگه بشکستنی نی‌یه. [[سوفسطاییون]] هم اتی پیشرفته انتقادی تفکر و نسبیتی فلسفه داشتنه که وشون جه خله اطلاعاتی ندارمی و هرچی دومبی ره وشونِ مخالفون بعدته بنویشتنه. پیشاسقراطیون خله دنیا دله تأثیر بی‌یشتنه و خله چی که هنتا هم علم و فلسفه دله مطرح هستنه ره وشون اون گادِر، شه ابتدایی ابزارِ جا بفهمستنه. == نوم == پیشاسقراطی اتا اصطلاح هسته که قرن نوزدهم جه استفاده هاکردنه تا این دسته فلاسفه ره اینتی بِنومن. اولین بار اتا آلمانی فیلسوف، [[جی. ای. ابرهارد]] این عنوان ره اواخر قرن هیژده استفاده هاکرده.{{sfn|Laks|Most|2018|p=1}} قدیم‌ته وشون ره منابع مختلف دله «فیزکوی» (physikoi) گاتنه که [[فیزیک]] کلمه جه ربط دارنه و «طبیعیون» معنی ره دِنه. [[ارسطو]] وشون ِکار ره گاته «فیزیولوژی» تا کسایی که «تئولوژی» (دین) و «میتولوژی» (اسطوره) ره دمبال کانّه جه، وشون ره سیوا قرار هاده. {{sfn|Most|1999|pp=332–362}} «پیشاسقراطیون» اصطلاح ره اسا اون دسته فلاسفه وسّه کار زنّه که هنتا [[سقراط]] نمه‌په زندگی کاردنه و طبیعت و کیهانِ ساختار جه فکر کاردنه؛ وشون سقراطِ شاگردون جه فرق کانّه چون سقراط بمو په، ویشته اخلاق و جامعه خَوری گپ زونه. البته بعضی محققون اینتی رَسِد هاکردن ره قبول ندارنه چون پیشاسقراطی فلاسفه هم اخلاق سَره گپ زونه و این مسئله جا بی‌اعتنا نَینه. همین‌جور بعضی پژوهش‌کرون هم گانّه این کلمه بدجور هسته و آدم خال کانده پیشاسقراطیون ِاهمیت لابد کم هسته که شخص سقراط ره معیار قرار هدامی.{{sfn|Curd|2020|loc=section 1. Who Were the Presocratic Philosophers?}} حتا این اصطلاح غلط هم هسته چون آخرین فیلسوف‌هایی که این رج دله قرار گیرنه، خادی سقراط جه هم‌زمون و معاصر بینه.{{sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1p=10|2a1=Warren|2y=2014|2pp=1-2}} جیمز وارن معتقد هسته که پیشاسقراطیون و کلاسیکِ فیلسوف‌های فرق ویشته جوغرافی سَر جه دیار وونه؛ چون پیشاسقراطیون تموم یونانی‌زوون مناطق دله تنک‌ترو بینه و هر مکتبی اتا شهر دله په‌روو داشته ولی سقراط بمو په، فلسفه [[آتن]] ِشهر دله تمرکز پیدا هاکرده. اتا اصلی فرق دیگه که دارنه، این هسته که پیشاسقراطیون جه خله بنویشته باقی نموندسته و وشون ره بواسطه اشناسمبی ولی کلاسیکِ دوره جا ات‌خله کتاب باقی دره.{{sfn|Warren|2014|pp=180-181}} چون «پیشاسقراطی» اصطلاحی هسته که ونجه خله نقد دارنه، بعضیون «یونان ِاولیه فلسفه» ره ونه بدل، استفاده کانّه.{{sfnm|1a1=Laks|1a2=Most|1y=2018|1pp=29-31|2a1=Runia|2y=2008|2p=28}} == منبع‌شناسی == پیشاسقراطی فلاسفه جه فقط ات‌که تنک-ترو پاره‌بنویشت بموندسته. اطلاعاتی که اِما پیشاسقراطیون جه دارمی ویشته دوره‌ی بعدِ نویسندگون جه بدست بموئه؛ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[پلوتارک]]، [[دیوژن لائرتی]]، [[استوبائوس]] و [[سیمپلیکیوس]]، و حتا مسیحیت اولیه مبلغون، خصوصاً [[کلمنت اسکندریه]] و [[هیپولیتوس رم]]. کتابونی که مخصوصاً پیشاسقراطیون وسّه نوشتنه ره معمولاً «پیشا سقراطی» (Peri Physeos) یا «من‌باب طبیعت» (On Nature) نومِستنه.{{Sfnm|1a1=Irwin|1y=1999|1p=6|2a1=Barnes|2y=1987|2pp=24-35|3a1=Warren|3y=2014|3pp=7-9}} بعضی گادِر سخت هسته که دونیم اونچی که پیشاسقراطی دانشمندون جه نسبت دانه، واقعاً وشون ِگپ بی‌یه یا نا.{{Sfn|Barnes|1987|pp=24-25}} این منابع دله زوونی که استفاده بیّه هم دپیت-دپیت و سخت هسته و ونه تفسیر ره مشکل کانده.{{Sfn|Waterfield|2000|p=ix}} افلاطون وشون گپ ره شه بخاستی جا تغییر دائه و ونه دل نخاسته که وشون گپ ره عیناً تکرار هاکنه. ارسطو دقیق‌ته بی‌یه ولی وشون ره شه فلسفه‌یِ چارچوب دله جه اِشائه. [[تئوفراستوس]]، ارسطویِ شاگرد و جانشین، اتا دایره‌المعارفی کتاب دارنه که «فیزیکیست‌های نظرات» نوم داشته و اون گادِرها، کسایی که خاستنه پیشاسقراطیون نظر ره دونن، ونجه بعنوان شه اصلی منبع استفاده کاردنه. اینتا کتاب هم اِسا دیگه وجود ندارنه ولی سیمپلیکیوس خله این کتاب جه شه بنویشته‌ئون دله ارجاع بیارده.{{Sfn|Kirk|Raven|1977|pp=3}} سال ۱۹‌۰۳، آلمانی فیلسوف، [[هرمان الکساندر دیلس]] و [[Walther Kranz|و. کرانز]] اتا کتاب بنوم ''Die Fragmente der Vorsokratiker'' (چنتا ولگه، پیشاسقراطیون جا)، ره منتشر هاکردنه که تموم اون‌چی که این دوره جه کشف بئی‌بی‌یه ره ات‌جا جمع کارده. اسا پژوهش‌کرون این کتاب جه استفاده کانّه و وه ره مرجع قرار دِنّه و تموم اسناد ره شماره‌بندی کانّه. این مرجع ره اینتی ارجاع دِنّه که اول اتا "DK" یلنه که دیلس و کرانز نوم ره سِراق دِنه. بعد شماره‌ای که فیلسوف شِنه اِنه. بعد اتا کُدِ حرف اِنه که مثلاً A یعنن طومار هسته یا B یعنن نقل‌قول هسته. آخرسری هم اتا عدد اِنه که سِراق دِنه کامین‌تا متن ره خانّی ارجاع هادین، این عدد تونده اعشاری هم بائه تا خط ره هم میّن هاکنه. آخر "DK59B12.3" واری کُد بدست اِنه: اینتا کد آناکساگوراس ِدوازدهمین نقل‌قولِ سومین خط ره اشاره کانده. اتا روش دیگه هم همینتا واری وجود دارنه که "LM" جه شروع وانه و وه ره آندره لیکز و گلن و. موست جمع هاکردنه و ونه کتاب نوم هم ''اولیه یونان ِفلسفه'' هسته و سال ۲۰‌۱۶ چاپ بیّه.{{Sfnm|1a1=Warren|1y=2014|1p=3|2a1=Curd|2y=2020|2loc=Introduction}} مجموعاً، این بنویشته‌ئون ره گانّه ''[[دوکسوگرافی]]'' که اتا لاتین کلمه هسته که ''doxographus'' جه اِنه و یونانی زوون دله ''[[دوکسا]]'' یا «نظر هدائن» معنی ره دائه.{{Sfn|Runia|2008|p=35}} == پیش‌زمینه == [[File:Greek Colonization Archaic Period.png|thumb|left|upright=2|اتا نقشه که یونانی مناطق و وشون ِمستعمرات ره [[مدیترانه]]‌ی دورتادور سِراق دِنه و حدود ۸۰۰–۴۸۰ پیش از میلادِ وضعیت هسته.]] فلسفه کلاً قرن شیشم پیش از میلاد یونان دله شروع بیّه. پیشاسقراطی دوره حدود دِ قرن طول هکشی‌یه؛ این گادِر همون دوره‌ای هسته که [[ایران]] [[هخامنشیون]] دَیینه غربی وَری پیشروی کاردنه و یونانی مردم هم دریایی تجارت جه پیشی شینه و تا [[قبرس]] و [[سوریه|شامات]] پیش بمونه.{{sfnm|1a1=Curd|1y=2008|1p=3|2a1=Burkert|2y=2008|2pp=55-56}} اولین فلاسفه ویشته [[ایونیه]] دله گت بَینه که اسا [[ترکیه]]‌یِ غربی سواحل ره نمنه. ایرانی‌ها حدود540 پیش از میلاد اونجه ره بَئیتنه و همینسه اتا استبدادی حکومت اونجه دیی‌یه. [[ایونیه انقلاب]] سال ۴۹۹ پ‌م شروع بیّه ولی پنج سال طول بکشی‌یه تا ایرانیون وشون ره اَی سرکوب هاکردنه.{{sfn|Sandywell|1996|pp=82-83}} اواسط قرن پنجم پ‌م بی‌یه که [[آتن]] ِشهر کم‌کم یونان ِفلسفی نیشتگا بیّه.{{sfn|Warren|2014|pp=18-21}} این دوره زمونی هسته که آتن ِکلاسیک دوره شروع وانه و سقراط، افلاطون و ارسطو سر پیدا وانه ولی همین گادِر سوفسطایی فلاسفه هم دَیینه که پیشاسقراطی نوم جه وشون ره اِشناسمبی.{{sfn|Warren|2014|p=181}} چندین فاکتور جمع بَیینه و باعث بَینه که یونانِ اولیه فلسفه بساته بوو. تجارت باعث بی‌یه که ایونیه‌یِ شهرون، خصوصاً میلیتوس، تونن [[باستانی مصر|مصر]] و [[بین‌النهرین]] جه ارتباط پیدا هاکنن و وشون فرهنگ که طبیعت ره اتی دیگه دی‌یه، یونانیون سَر تأثیر بی‌یشته.{{sfnm|1a1=Evans|1y=2019|1pp=12-14|2a1=Barnes|2y=1987|2p=14|3a1=Laks|3a2=Most|3y=2018|3p=53}} جدای این که وشون چنده فرهنگی تأثیرات داشتنه، اتا اتفاقی که حدود ۸۰۰ پ‌م دکته، این بی‌یه که یونانیون [[الفبا]] ره یاد بئیتنه و شه وسّه خط بساتنه.{{sfn|Burkert|2008|p=55-57}} اتا چی دیگه، این بی‌یه که یونان دله شهرهای مختلف خله نزدیکِ ارتباط داشتنه و سفر هاکردن وشون میون رواج داشته و این باعث بی‌یه که وشونِ ایده‌ها و دانش پشو بخارده. قرن شیش پ‌م فلاسفه راحتی تونستنه یونانی شهرهای دله رفت-رُش هاکنن و پان-هلنی جشنواره‌ئون ِتمشا بورن. اون گادِر دیر شهر بوردن سخت بی‌یه و دیگر کشورون ِمردم نتونستنه راحت سفر هاکنن ولی یونان چون ئو دله کشور بی‌یه، مردم تونستنه راحت خادی یونانِ اصلی بنه جه بَی تا اژه و مدیترانه و [[ایتالیا]]ی جنوبی‌وَر ره بورِن-بئن.{{sfn|Barnes|1987|pp=10-12}} البته سیاست هم تأثیر داشته چون شهرهایی که شه وسّه هرتی آزاد بینه و وشون خَور ''پولیس'' گتنه، اجازه دانه مردم فلسفه په بورن. یونانِ اکثر شهرون اون گادِر [[استبداد]]ی یا [[تئوکراسی|دینی حکومت]] نینه که این شرایط اجازه دا هرکس تونه شه سؤالات ره موضوعات مختلفِ خوری راحت هاپرسه.{{sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1p=14|2a1=Laks|2a2=Most|2y=2018|2p=53}} ''پولیس‌ها'' زودی ثروتمند و موفق بَیینه، اَی خصوصاً میلیتوس؛ این شهر اوائل که فلسفه دربمو بی‌یه، تولید و تجارتِ مرکز بی‌یه. غلات ، راغن ، شراب و بقیه چی ره تجارت جه تموم آزادِ شهرون و مستعمراتِ میون تنک کاردنه و اینتی شهرها منزوی نَیینه و اتی پیچیده سیستم دیّه که شهرها ره هئی جا وابسته داشته.{{sfn|Sandywell|1996|pp=79-80}} یونانِ اساطیر هم فلسفه‌یِ بساته‌بیّن ره کومِک هاکردنه. خله وقت‌ها فلاسفه نیشت بینه و سؤالاتی که پیش‌ته [[هومر]] و [[هزیود]] وشون جا [[سوت]] دَوست بینه، ره فکر کاردنه.{{sfn|Barnes|1987|p=16}} پیشاسقراطی‌ها اتی دنیایِ جا سرچشمه گیتنه که اساطیر، مقدس ِاماکن و محلی خدائون اونجه قدرت داشتنه. حماسی شاعرون هومر، هزیود و دیگرون واری، این فضا ره دیار کانّه. وشون ره هم حتا تومبی پیشاسقراطیون ِپیش‌ته فیلسوف دونیم چون وشون هم سعی کاردنه اونچی محلی ترانه و داستان دیّه جه کومِک بَیرن و جهون ره بتتر بشناسن و اونچی قدیم دونستنه ره ات‌کاسه هاکنن؛ ولی چون وشون‌های جواب خله ساده و ابتدایی بی‌یه و جای این که طبیعت ره هارشن، داستان په شینه، وشون ره معمولاً فیلسوف نائورنه. یونانی دین هم شه بین‌النهرینی، مصری و هیتی دینِ تأثیر ره داشته. {{sfnm|1a1=Kirk|1a2=Raven|1y=1977|1pp=8-9, 71-72|2a1=Barnes|2y=1987|2pp=55-59|3a1=Waterfield|3y=2000|3pp=xx-xxiv}} هومر شه دِتا سوت دله، وقتی که خدائون و طبیعی چیون (شو واری) جه تعریف کانده، ات‌که جهون ِبساته بیّن و ونه ماهیت جا هم گپ زنده و قدیمِ متفکرون ِنظر ره هم گانه.{{sfnm|1a1=Kirk|1a2=Raven|1y=1977|1pp=10,19|2a1=Barnes|2y=1987|2p=55}} هزیود (حدود ۷۰۰ پ‌م) هم اتا ''تئوگونی'' نوم سوت دارنه که ونه معنی «خدائونِ بزائن» هسته و اونجه سعی کانده که سیوایِ اونچی داستان وجود داشته، شه مطالب ره مرتب هاکنه و اتی عقلی دلیل اتفاقات وسّه بیاره؛ اینتا واری که گاته شو باعث بیّه بمردن، بخاتن و خو بدی‌ین بساته بوو.{{sfnm|1a1=Waterfield|1y=2000|1p=xxii|2a1=Barnes|2y=1987|2pp=56-67}} این که بمرده آدمون زندگی جه کوچ کشنّه، اتا اعتقاد بی‌یه که تراکیا دله، پنج قرن کار داشته تا مسیح میلاد، باور داشتنه؛ ولی اختلاف نظر وجود دارنه که اینتا جهون‌شناسی هم فلسفه جه تأثیر بَیته یا نا.{{sfn|Kirk|Raven|1977|p=37-39}} [[فرسیدس]]، شاعر و جادوگری که تالس معاصر بی‌یه، شه کتاب دله اتی عجیب-غریب جهون‌شناسی دارنه و ادعا کانده که اوائل سه‌تا خدا دیینه؛ اینتا ره تومبی اتا شاب دونیم که عقلی فکر هاکردن سمت حرکت کارده.{{sfn|Kirk|Raven|1977|pp=70-71}} == کلیات == {| class="wikitable floatleft"|style="text-align: left |+پیشاسقراطیون ِمهمترین فلاسفه و وشون ِدوره{{سخ}}<small>طبق اونچی [[Catherine Rowett|آزبورن کاترین]] بائوته</small>{{Sfn|Osborne|2004|p=13}} ! !سال‌هایی که شه فلسفه‌ی اوج دله دَیینه{{سخ}}<small>(چن سال کار داشته تا مسیح دنیا بموئن)</small> |- |[[تالس]] |۵۸۵ |- |[[آناکسیماندروس]] |۵۵۰ |- |[[آناکسیمنس]] |۵۴۵ |- |[[پیتاگوراس]] |۵۳۰ |- |[[کسنوفانس]] |۵۳۰ |- |[[هراکلیتوس]] |۵۰۰ |- |[[پارمنیدس]] |۵۰۰ |- |[[زنون الئایی]] |۴۵۰ |- |[[آناکساگوراس]] |۴۵۰ |- |[[امپدوکلس]] |۴۴۵ |- |[[ملیسوس]] |۴۴۰ |- |[[پروتاگوراس]] |۴۴۰ |- |[[لئوکیپوس]] |۴۳۵ |- |[[گرگیاس]] |۴۳۰ |- |[[آنتیفون]] |۴۳۰ |- |[[دموکریت]] |۴۲۰ |- |[[فیلولائوس]] |۴۲۰ |- |[[سقراط]] |۴۲۰ |- |[[افلاطون]] |۳۸۰ |- |[[ارسطو]] |۳۵۰ |} پیشاسقراطیون ِمهمترین ویژگی این بی‌یه که خاستنه شه عقل جا استفاده هاکنن. پیشاسقراطی فیلسوفون فکر کاردنه تموم چیزها ونه اتا واحدِ چی جا بمو بائن و گاتنه این چی ره ونه پیدا هاکنیم تا همه چیز دلیل ره توضیح هاده ولی گاتنه این جواب نتونده خدا بائه.{{Sfn|Vamvacas|2009|pp=19-20}} پیشاسقراطی فیلسوف‌ها دینِ کیهان‌شناسی ره اشتیفا دونستنه و منطق پشتی سعی کاردنه همه چی ره تحلیل هاکنن و [[انتقادی هارشا]] دارن. وشون خاستنه نهایتاً جهون ِاصل و ماهیت ره دَربَوِرِن. اکثراً اتا مادی دلیل (آرخه) دمبال گردستنه که چتی چیزها بوجود انّه و نیست وانّه.{{Sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1pp=16-24|2a1=Vamvacas|2y=2009|2p=27}} پیشاسقراطی‌شون اشیاءِ منطقی وحدت ره قبول داشتنه و ماوراءطبیعی توضیحات ره رد کاردنه و اتی طبیعی اصول دمبال دَینه که جهون و آدمون جامعه ره توضیح هاده. ماقبل‌سقراطیون جهون ره اتا کیهان دینه که اتی نظم دارنه که منطقی تحقیق هاکردنه په قابل درک هسته.{{Sfn|Curd|2020|loc=Introduction}} وشون شه تلاش هاکردن په چندین اصطلاح هم بساتنه: ریتم (rhythm)، تقارن (symmetry)، قیاس (analogy)، استنتاج (deductionism)، تقلیل (reductionism)، طبیعی ریاضیات (mathematicazion of nature) و… واری.{{Sfn|Vamvacas|2009|p=27}} اتا مهم اصطلاح که چنتا فیلسوف دله ویمبی، «آرخه» (arche) هسته؛ این کلمه تونده هرکاجه ات‌جور معنی هاده. تونده شروع یا خاستگاه بائه که چیزهای بعدی سَر اثر یلنه. یا تونده اتا اصل یا علت معنی ره هم هاده(خصوصاً ارسطویی مکتب دله).{{Sfnm|1a1=Warren|1y=2014|1p=25|2a1=Sandywell|2y=1996|2p=38}} اتا ویژگی دیگه پیشاسقراطیون دله همه‌گیر بی‌یه، این هسته که وشون شه نظرات ره آزمایش نکاردنه. وشون دلیل شاید این بی‌یه که اون گادِر خله ابزاری نداشتنه یا تونسته این بائه که وشون ِدید، جهون اتا غیرقابل‌بساتن واحد بی‌یه که ننشسته اتا خارجی هارشاکر بخشی از این طبیعت ره تحت کنترل دربیاره و تجربه هاکنه.{{Sfn|Vamvacas|2009|p=20-21}} اونتی که جاناتان بارنز (باستانی فلسفه‌ئون ِاستاد) گانه، پیشاسقراطی فلسفه سه‌تا اصلی ویژگی داشته: وشون دله‌وَری، سیستماتیک و اقتصادی بینه. دله‌وری یعنی که وشون سعی داشتنه دنیا ره اونچی دنیا دله وجود دارنه جه توضیح هادن. سیستماتیک بی‌یه چون خاستنه شه بفهمستی چیون ره جهان‌شمول هاکنن و قوانین ره همه چی سر تطبیق هادن. اقتصادی بی‌یه، که یعنن تا جایی که تونستنه جدیدِ اصطلاحات و فلسفی کلمات شه جه درنیاردنه. وشون این سه‌تا ویژگی جه موفق بَینه که آدمون ِتفکر ِمسیر ره تغییر هادن و کاری هاکنن که آدمی جای اسطوره و دین، بوره شه سؤالاتِ په فلسفه و علم دله دگرده.{{Sfn|Barnes|1987|pp=16-22}} البته پیشاسقراطی‌ها [[آتئیست]] (بی‌خدا) نَیینه؛ ولی تا جایی که تونستنه، خدائون ِتأثیر ره طبیعت دله دست‌کم گیتنه و رعدبرق واری چیون ره فقط وشون جه نسبت دانه یا بعضی‌شون هم دَیینه که اصلاً گاتنه خدائون دنیا دله دخالت نکانّه.{{Sfn|Barnes|1987|pp=16-17}} [[پرونده:Presocratic_graph.svg|بندانگشتی|راست|اتا گراف که سِراق دِنه یونانِ مهمترین فلاسفه کمین دوره دئینه و کنجه تأثیر بدینه.]] اگه یونان ِفلسفه ره سه مرحله جه رَسِد هاکنیم، اولین مرحله که هزار سال طول بکشی‌یه ره پیشاسقراطی گانّه؛ ولی اَی همین مرحله شه تونده سه‌تا دوره میون رسد بوو: اولین مرحله عمدتاً میلیتوس ِمکتب، گزنوفان و هراکلیتوس دوره شنه که سنتی جهون‌شناسی ره رد هاکردنه و باتنه مشاهده و تجربیات جه ونه طبیعت ره توضیح هادیم. وشون تغییر یا حرکت ره همیشگی دونستنه و گاتنه اتا اصلی چیز دره که تموم هستی و ''کاسموس'' ره تشکیل دنه.{{Sfn|Barnes|1987|pp=36-39}} [[الئا]]یِ مکتب وشون په بمونه که گاتنه دنیا اتا واحدِ چی هسته و تغییری ونه دله بوجود ننه.{{Sfn|Warren|2014|p=3}} سومین مرحله که الئایون په بمونه: امپدوکلس، آناکساگوراس و دموکریتوس واری، اکثراً الئا فلسفه جه مخالفت داشتنه و میلیتوس ِطبیعت‌گرایی جه وردگرستنه.{{Sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1pp=39-42|2a1=Warren|2y=2014|2p=3}} یونان فلسفه شه دومین مرحله دله، [[سقراط]] بمو په، [[افلاطون]]ی، [[ارسطو]]یی، [[کورنایی]]، [[پیرهونیسم|پیرهونی]]، [[کلبیون|کلبی]]، [[اپیکوریسم|اپیکوری]]، [[آکادمیک شک‌گرایی]]، و [[رواقیون|رواقی]] جنبش‌ها ره تجربه هاکرده که تا صد سال کار داشته عیسی دنیا بئه، دمباله داشته و من‌بعد، سومین دوره دله، فلاسفه امونه و قدیمی آثار ره تحلیل و مطالعه کاردنه.{{Sfn|Barnes|1987|p=9}} == فلاسفه == === میلیتوس مکتب === {{گت بنویشته|تالس}}{{گت بنویشته|آناکسیماندر}} [[Image:Thales' Theorem Simple.svg|thumb|left|تالس چنتا ریاضی قضیه ره کشف هاکرده؛ اینتا واری که گاته اگه دایره دله اتا قطر داریم، ونه دِ ور هرکاجه که دایره‌ی محیط سر هدی جه بخاردنه، همونجه رأس قائمه ساجنه و اتا قائم‌الزاویه بساته وونه.]] [[میلیتوس]] اتا شهر بی‌یه که [[ایونیه]] منطقه دله قرار داشته و قرن ۶ پیش از میلاد اونجه اتا فلسفی مکتب بساته بیّه. این مکتب دله [[تالس]]، [[آناکسیماندر]] و [[آناکسیمنس]]، که احتمالاً بترتیب معلم-شاگرد بینه، حاضر بینه. وشون ویشته خاستنه جهونِ مبدأ و اصل ره بدونن. هرکامین وشون بمونه و دنیایِ اصل یا «آرخه» ره اتا چی جه ربط هدانه و اینتی طبیعت‌گرایی ِفلسفه‌یِ سنت ره بساتنه.{{sfnm|1a1=Sandywell|1y=1996|1pp=75-78|2a1=Kirk|2a2=Raven|2y=1977|2p=73}} تالس (ح. ۶۲۴–۵۴۶ پ‌م) ره فلسفه‌ی پییر دونّه.{{sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1p=36|2a1=Warren|2y=2014|2p=23}} ونه بنویشته‌ئون جه هچّی نموندسته. وه اولین کسی بی‌یه که عقلی هاکرده و شه وسّه دلیل بیارده و وه ره غربی فلسفه‌ی اولین نفر هم دونّه.وه اتا اصطلاح ''کاموس'' (cosmos) ره بساته که اولین‌بار وسّه تموم جهون ره دربرگیرنه. وه هندسه دله هم نقش داشته و اتا [[کسوف]] ره پیش‌بینی هاکرده.{{sfn|Sandywell|1996|p=86}} تالس شاید [[فینیقیه]]‌ای تبار داشت بائه. {{sfnm|1a1=Sandywell|1y=1996|1p=89|2a1=Kirk|2a2=Raven|2y=1977|2pp=74-75}} ونه زمونه، میلیتوس شهری بی‌یه که تجارتِ مرکزیت ره داشته و همساینون جه ارتباط داشته و تالس هم تا بین‌النهرین، مصر، و فینیقیه بورد بی‌یه.{{sfn|Sandywell|1996|p=89}} قدیم تاسا، تالس ره اتا نخبه و عجوبه آدم اشناسنّه{{sfn|Sandywell|1996|p=90}} و ونه نوم یونان ِهفت‌تا گتِ دانشمندون میون دره.{{sfn|Warren|2014|p=28}} همه چی جه مهم‌ته، چیزی که باعث بیّه تالس ره فلسفه‌ی پییر دومبی، سؤالی هسته که وه جهونِ مبدأ و منشأ خَوری هاپرسی‌یه و جوابی که خاسته شه مشاهدات و بدی‌یه‌چی جه هاده، هسته. وه قدیمی‌ته آدمون واری نموئه جهون ِبساتن ره خدائون جا نسبت هاده و اتا عنصر ره ''آرخه'' دونسته.{{sfn|Sandywell|1996|p=93}} اِما هرچی تالس جه دومبی ره بعدته ارسطو شه کتاب دله بنویشته. ارسطو گانه که تالس [[ئو]] ره اولیه ماده دونسته و گاته تموم چی ونجه حاصل بَینه.{{sfn|Sandywell|1996|p=90-94}} تالس گاته «بنه، ئو سر استراحت کانده.» شاید وقتی ماهی‌ئون ِفسیل ره زمین دله هارشی‌یه، اینتی نتیجه بئیت بائه.{{sfnm|1a1=Sandywell|1y=1996|1pp=97-98|2a1=Warren|2y=2014|2p=27}} وه همه چی ره پر از خدائون دونسته که بعضی آدمون وه ره اینتی تفسیر کانّه که دین جا باور داشته و اتی دیگه گانّه ونه گپ آتئیسم جا اِنه.{{sfn|Sandywell|1996|p=94-96}} [[آناکسیماندر]] (۶۱۰−۵۴۶ پ‌م) ۲۵ سال تالس جه جوون‌ته بی‌یه. وه اولین جوغرافی نقشه ره بکشی‌یه و اتا چی بسات بی‌یه که، ساعت واری، زمان ره حساب هاکنه و اولین کسی بی‌یه که بفهمسته زمین توپی‌شکل هسته.{{sfn|Sandywell|1996|pp=136-138}} وه تالس واری همه چی وسّه عقلی دلیل یارده و زمین و آدمون ِمنشأ وسّه حدس‌هایی بزوئه. جورجیو د سانتیانا (که [[ماساچوست]] دانشگاه دله فلسفه درس دنه) گانه که اونچی آناکسیماندر جهون جه بفهمسته و قوانینی که بی‌یشته، بعدی قرن‌های فلسفی نظر ره شکل هدائه و هم‌انده که [[تش]] ره کشف هاکردن مهم هسته، یا هم‌انده که [[انیشتین]] ِنظریات مهم هستنه، آناکسیماندرِ حرف هم مهم هسته.{{sfn|Sandywell|1996|p=141}} [[آناکسیمنس]] (۵۸۵−۵۲۵ پ‌م) جه خله کم دومبی؛ هم‌اتنده دومبی که وه و آناکسیماندر رفخ و هم‌فکر بینه و آناکسیماندرِ سر خله تأثیر داشته. آناکسیمنس اتا کتاب طبیعت خوری بنویشت بی‌یه و گاته هوا اون اصلی عنصر هسته که باقیِ عناصر ونه جا بساته بَینه. وه آناکسیماندر راه دمباله ره بَیته و سعی هاکرده توجیه هاکنه که چتی همه موجودات هدی سر جه بوجود بمونه. {{sfnm|1a1=Warren|1y=2014|1pp=33-37|2a1=Sandywell|2y=1996|2pp=172-173}} === گزنوفانس=== [[File:Elmo's fire-2.jpg|thumb|یونانیون قدیم‌ته گاتنه وقتی کشتی ِستون ِسَر جه تش راست وانه، «دیوسکری» خدایِ عمل هسته که اینتی وانه؛ ولی گزنوفانس بائوته وقتی میاه ستون جه نزدیک وونه، آسمون ِستاره‌ئون ونه سر تأثیر النه و اینتی تش راست کانّه.{{sfn|Mourelatos|2008|pp=134-135}}]] گزنوفانس دانشمندی بی‌یه که [[کولوفون]] ِشهر دله دنیا بمو که ایونیه دله دیّه و میلیتوس جه نزدیک بی‌یه. وه خله سفر هاکرد بی‌یه و دین و اسطوره‌ئون جه آشنایی داشته. وه گاته ننشنه اِما ره حالی بوو که اتا خدا دارمی یا چنتا خدا درنه یا این که اصلاً خدائون میون سلسله‌مراتب دره و گت‌تری-خوردتری دارنه یا نا. وه گاته نتومبی خدائون ره آدمون شکل واری سِراق هادیم و مثل یارده که چتی هسته که باقی ِاقوام و کشورون هم شه خدا ره شه شکل جا ساجنّه. وه همینجور گاته اگه شیر و اسب و خی هم خدا داشتنه، شه خدا ره شیر و اسب و خی ِشکل جا تصور کاردنه. این مطلب فقط خدائون ِشکل جه ربط نداشته و وشون اخلاق ره هم گاته نونه آدمون واری درنظر بَیریم؛ پیش‌ته [[هومر]] واری شاعرون گاتنه که خدائون زنا کانّه و بی‌تربیتی دارنه و اخلاق ره اهمیت ندنه که گزنوفانس مخالف بی‌یه و خدائون ره آدمون جه بتتر دونسته ولی وه ادعا نداشته که خدا قادر مطلق هسته یا همه چی ره دونده یا تونده هرکاری هاکنه. {{sfn | Warren | 2014 | pp = 41-50}}وه خورشید، رنگین‌کمون و چنتا دیگه طبیعی اتفاقات وسّه دلیل بیارده؛ درحالیکه اون گادِر یونانیون اینتی چی مسائل ره خدائون ِکار دونستنه. ونجه خله چیزی ندومبی و خله دانشمندون وه ره پیشاسقراطیون جمع ندونّه. {{sfn | Mourelatos | 2008 | pp = 134-139}} ===هراکلیتوس=== {{اصلی|هراکلیتوس}} هراکلیتوس خله تغییرات ره مهم دونسته. وه گاته: «این جهونی نظم [کاموس]، هرتی فکر هاکنیم، هیچ خدایی یا هیچ آدمی ره نیافری‌یه ولی همیشک همینتی بی‌یه و موندنه: تشی که جاویدون هسته؛ اتی قایده ونه اَلو راست وانه و اتی قایده ونه تش خسنه.» وه همه چی ره درجریان دی‌یه. هرکلیتوس تش ره اصلی عنصر و آرخه دونسته. وه گاته تش تونده ئو یا خاک جه بدل بوو و برعکس هم وانه. وه جهون ره ازلی و ابدی دونسته.{{sfn|Graham|2008|pp=170-172}} وه اتی نتیجه‌گیری کانده که هیچ‌گادر اتا آدم نتونده شه لینگ ره دِبار بی‌یله اتا روخنه دله؛ این مفعوم ره اتا شعار ''ta panta rhei'' دله خلاصه کانّه که یعنن «همه‌چی جریان دانّه».{{sfn|Warren|2014|pp=72-74}} اتا چی دیگه که هراکلیتوس وسّه اهمیت داشته، «اضداد» بی‌یه؛ وه سرد-گرم، زنده-مرده، تند-کند و… ره اتی مهم چی دونسته و گاته همه چی این اضداد جه بساته وانّه و همینسه شه درون تنش دارنه. وه معتقد بی‌یه این اضداد اصلاً اتا هستنه و اِما وشون ره متفاوت ویمبی.{{sfn|Graham|2008|p=175}} وه هرچیزی ره منصفانه دونسته و گاته اضداد درنه اتی ثبات ساجنّه که کاموس ره باقی النه و خدایِ هارشا جه جنگ و فقر و... خار هستنه ولی اِما اینان ره نخاش دومبی.{{sfnm|1a1=Sandywell|1y=1996|1pp=263-265|2a1=Graham|2y=2008|2pp=175-177}}{{sfnm|1a1=Sandywell|1y=1996|1pp=263-265|2a1=Curd|2y=2020|2loc= Xenophanes of Colophon and Heraclitus of Ephesus}} هراکلیتوس [[لوگوس]] کلمه جه خله استفاده هاکرده و حتا شاید معنیون مختلف ونجه بئیت بائه ولی کلاً بخائیم باویم، لوگوس اتی قانون و نظم هسته که همه چی دله وجود دارنه.{{sfnm|1a1=Warren|1y=2014|1p=63|2a1=Sandywell|2y=1996|2p=237}} لوگوسی که هراکلیتوس ونجه نوم وَرنه، بعداً [[رواقیون]] سَر تأثیر بی‌یشته و وشون فلسفه ره شکل هدا.{{sfn|Warren|2014|p=63}} === پیتاگوراس (فیثاغورس) === {{main|پیتاگوراس}} [[پیتاگوراس]] یا فیثاغورس (۵۸۲−۴۹۶ پ‌م) اتا [[ساموس]] نوم جزیره دله دنیا بموئه. وه حدود ۳۰ سالگی بورده [[کروتون]] (که اسا [[ایتالیا]] شنه) و اونجه شه وسه اتا مکتب بساته و سیاست دله نفوذ پیدا هاکرده. وه اواخر مجبور بیه کروتون جه هم فرار هاکنه.{{sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1p=81|2a1=Sandywell|2y=1996|2p=189}} پیتاگوراس معروف بی‌یه که ریاضی و هندسه جه کار کانده. وه خله دمبال‌کرونی داشته که ونه نظر و راه ره ادامه دانه. وشون این اعتقاد جه برسی بینه که همه چی عدد جه بساته وانه و هر چی وجود دارنه، قیاس‌ها و هندسی روابط ره دیاری دِنه. روح و از این رو فیثاغورث از مطالعه ریاضیات حمایت می کردند.{{sfnm|1a1=Warren|1y=2014|1p=39|2a1=Sandywell|2y=1996|2p=197}} وشون گاتنه اعداد ، موسیقی و فلسفه، همه هِدی جه ربط دارنه و متصل هستنه و آدمی که زیبایی دمبال دره، اینتی آرامش ره تونده پیدا هاکنه و همینسه پیتاگوراسیون ریاضی ره خله دمبال کاردنه.{{sfn|Sandywell|1996|p=199}} پیتاگوریسم ِدید این بی‌یه که جهون اتی هارمونی و نظم دارنه که اعداد جه وابسته هستنه و اگه آدمی هدف این بائه که شه زندگی ره هارمونیک و منظم هاکنه، ونه ات‌سری آئین و فرقه‌ای نظر جه په‌رووی هاکنه و اتی غذایی رژیم داره. وشون گیاهخار بینه و دوستی سَر خله حرمت یشتنه.{{sfn|Curd|2020|loc=The Pythagorean Tradition}} پیتاگوراس سیاست دله اتی [[آریستوکراسی]] (اشرافیت) جه پشتی هاکرده ولی اَی پئی‌ته وشون این سیاست ره رد کاردنه. وشون زنان وسّه خله سخت قوانین داشتنه و وشون ره آدم‌سر ندونستنه.{{sfnm|1a1=Curd|1y=2020|1loc=The Pythagorean Tradition|2a1=Sandywell|2y=1996|2pp=192-194}} دیگر فلاسفه که اون موقع دَیینه، پیاگوراس ره خنده چینه و وه ره کتره زونه که [[تناسخ]] ره باور دارنه. {{sfn|Warren|2014|p=38}} پیتاگوراسیون دله بعضی گت-گتِ فلاسفه حاضر بینه: [[فیلولائوس]] (۴۷۰−۳۸۰ پ‌م)، [[آلکمائون کروتونی]]، آرشیتاس (۴۲۸−۳۴۷ پ‌م) و اچفانتوس واری.{{sfnm|1a1=Curd|1y=2020|1loc=The Pythagorean Tradition|2a1=Sandywell|2y=1996|2p=195}} وشون‌ها دله آلکمائون معروفته بی‌یه. وه متوجه بیه که اکثر اعضای بدن دِتا-دِتا جفتنه و همینسه فکر هاکرده که شاید وقتی امه تنِ هارمونی بهم خارنه، مریض وومبی و مثلاً وقتی اتا جفتی عضو گرم/سرد ، خاشک/شیر وونّه، امه تعادل بهم خارنه و مثلاً تو گیرمی. وه اولین کسی بی‌یه که مغز ره حواس و تفکر مرکز دونسته. فیلولائوس هم کشف هاکرده که [[خورشید]] امه زمینِ مدارِ مرکز هسته و سیارات ونه دور، دایره خط سر، چرخ گیرنه.{{sfn|Sandywell|1996|pp=196-197}} پیتاگوریسم بعدی فلسفی مکتبون، [[نئو افلاطونی]] و [[مسیحیت]] واری، سَر تأثیر بی‌یشته و [[افلاطون]] هم وشون روش جه استفاده هاکرده.{{sfn|Sandywell|1996|pp=191-192}} اونتی که گانّه، افلاطون شه اعتقادات سر، خله پیتاگوریسم جه تأثیر بَیته و طبیعی اتفاقاتِ توضیح هدائن موقع، ریاضی جه گرایش داشته و این مسئله که روح ره جاودون و الاهی دونسته، وشون ِتأثیر جا بی‌یه.{{sfn|Huffman|2008|pp=284-285}} === الئا مکتب === {{main|پارمنیدس|زنون الئایی}} [[File:Being Parmenides.png|thumb|upright=0.8|alt=Illustration of a perfect sphere.|اونتی که پارمنیدس گاته، هستی (هر اونچی که وجود دارنه) اتا کُره‌ای انبسِ توپ ره موندنه: غیر متمایز، غیرقابل بشکندی‌ین و تغییرناپذیر.{{sfn|Sandywell|1996|pp=309-310}}]] الئایِ مکتب شه نوم ره [[الئا]] شهر جه بئیته که اِسا [[ایتالیا]] دله کفنه ولی اون گادِر یونانیون اونجه ره کولونی بسات بینه و داشتنه. [[پارمنیدس]] کسی بی‌یه که الئا دله اتا فلسفی مکتب بساته. این مکتب دله، اَی [[زنون الئایی]] و [[ملیسوس سامومسی]] گت بئینه. اونتی که ارسطو و دیوژن لائوتریوس بنویشتنه، [[گزنوفانس]] پارمنیدسِ معلم بی‌یه و همینسه بعضیون وه ره هم الئایی مکتبِ جمع یارنه. {{sfn|Warren|2014|p=3}} پارمنیدس ۵۱۵ پ‌م دنیا بموئه.{{sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1p=129|2a1=Sandywell|2y=1996|2p=295}} وه خله زمینه‌ها، اساره‌شناسی و زیست‌شناسی واری، جه علاقه داشته. وه اولین کسی بی‌یه که بائوله زمین توپ واری، کُروی هسته.{{sfn|Barnes|1987|p=40}} پارمنیدس شه شهر ِسیاست دله هم دخالت داشته.{{sfn|Sandywell|1996|p=295}} پارمنیدسِ گپ علاوه براین که باستانی فلسفه دله اهمیت داشته، که اَی غربِ متافیزیک و کاسمولوژی دله هم شه اهمیت ره حفظ هاکرده.{{sfn|Sandywell|1996|p=295}} وه شه گپ ره اتی سخت شعر دله سوت وندسته که ونه نوم ره بی‌یشت بی‌یه ''من‌باب طبیعت'' یا ''من‌باب اونچی هسته''؛ این اثر خله یونان فلسفه سر اثر هاکرده.{{sfnm|1a1=Warren|1y=2014|1p=77|2a1=Barnes|2y=1987|2pp=40-41}} فقط ۱۵۰تا تیکه-پاره بنویشت و ولگه این کتاب جا باقی بموندسته و امه دست برسی‌یه.{{sfn|Warren|2014|p=79}} این کتاب اتا جوون داستان ره گانه که خانه حقیقت ره بدونه و همینسه خدائون وه ره ورنه آسمون که اتا بلندِ سفر ره بگذرنه. این شعر سه‌تا بخش داشته، اول مقدمه یا پروئم، بعد ''حقیقتِ راه'' و آخر ''تفکرِ راه''. متأسفانه خله ''تفکر راه'' جه بنویشتی نموندسته که باقی بائه ولی دومبی که این قسمت وسته کیهان‌شناسی خَوِری پارمنیدس شه نظرات ره بائوت باشه.{{sfn|Warren|2014|pp=79-80}} ''حقیقتِ راه'' جه ولی ات‌که تیکه-پاره بنویشت بجا بموندسته که خدائون ونه دله آدمون ره ریک چینّه و گانّه وشون نتونّه حقیقت و خیالاتِ فرق ره متوجه بوّن که چی هسته و چی نی‌یه. اینجه پارمنیدس شه تفکر ره توضیح دنه: همه چی اتائه و هچّی نتونده تغییری هاکنه. همینسه نتیجه گیرنه که هر چی اِما فکر کامبی صحیح هسته، حتا شه خَوری، فقط اتی سایه‌مونا هستمی که وجود ندارمی.{{sfnm|1a1=Warren|1y=2014|1pp=77-80|2a1=Sandywell|2y=1996|2p=300}} وه هر چی که وجود دارنه ره اتا انبس توپ واری دونده که تغییر نکانده و بشکسته نوونه.{{sfn|Warren|2014|pp=98}} این نظریه جهون ره «واحد» وینده و خله هراکلیتوسِ نظر جه ریشه‌ای‌ته هسته.{{sfn|Warren|2014|p=80}} اونتا شعر دله، خدائون جوونک ره یاد دِنّه که شه عقل پشتی واقعیت ره دَربَوِره و حواس جه اعتماد نکانه.{{sfn|Curd|2020|loc= Parmenides of Elea}} ات‌چی دیگه که پارمنیدس خله وه ره تأکید دارنه، این هسته که [[هچی، هچی جه بوجود ننه]]{{sfn|Sandywell|1996|p=312}} زنون ملیسوس خاستنه شه استادِ نظر ره ونه په توضیح هادن.{{sfn|Warren|2014||pp=103-104}} زنون خله شه [[پارادوکس]]‌ها وسّه بشناسی وونه و ونه کار این بی‌یه که سؤالاتی ره مطرح کارده که جوابی نداشتنه ولی همه قبول داشتنه که این سؤالات صحیح هستنه و وشون جواب غلطه ولی نتونستنه اینان وسّه توضیح و توجیه بیارن. {{sfn|Warren|2014|p=108}} ملیسوس سعی هاکرده جای شعر، ساده زوون جه پارمنیدسِ حرف‌ها ره مطرح هاکنه و شه نظرات ره بی‌این که خدائون گپ ره پیش بکشه، توضیح دائه و خاسته ثابت هاکنه اِما چی وسّه درمی اشتباه ویمبی که اجسام مختلف وجود دارنه.{{sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1pp=148-149|2a1=Warren|2y=2014|2pp=103-104}} الئایی مکتب اتا اساسی تغییر بوجود بیارده و باعث بیّه من‌بعد فلاسفه عقل و استدلال جه ویشته استفاده هاکردنه. بعداً سوفسطائیون، افلاطون و ارسطو هم همینتی منطق و استدلال و ریاضی ره کار زونه که شه گپ ره گواه بیارن و این روش همه‌گونی بیّه.{{sfn|Sandywell|1996|pp=349-350}} ===پلورالیسم: آناکسیگوراس و امپدوکلس=== [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|thumb|alt=Salvator Rosa's painting ''The Death of Empedocles''|''امپدوکلس ِبمردن'' که [[سالوادور روزا]] نقاشی هاکرده. افسانه‌ئون گانّه که امپدوکلس شه ره دمبدا آتنایِ کوه ِآتشفشون دله.{{sfn|Sandywell|1996|p=356}}]] پلورالیسم ِمکتب اتی وردگردستن به اونچی میلیتوسِ طبیعی مکتب گاته، بی‌یه ولی وشونان الئایی مکتب ِنقدها ره هم درنظر گیتنه.<ref>{{harvnb|Warren|2014|p=3|ps=:Warren also adds Democritus as a pluralist.}}</ref> [[آناکسیگوراس]] ایونیه دله دنیا بموئه، ولی اولین گتِ فیلسوف هسته که شه کوچ ره بَوِرده آتن. وه خله زود آتنی سیاستمدار، [[پریکلس]]، جا رَفِخ بیّه و پریکلسِ مخالفون وه ره دادگاه بکشینه که چه وه گانه خورشید و یونانی خدائون هئی جا ربطی ندارنه؛ ولی آناکسیگوراس شه حرف ره پس نئیته و گاته خورشید فقط اتا گتِ سنگ هسته که تش بَیته. پریکلس کومِک هاکرده که آناکسیگوراس وردگرده شه مله، ایونیه.{{sfn|Warren|2014|p=119}} وه خله [[سقراط]] ِتفکراتِ سر تأثیر بی‌یشته.{{sfn|Warren|2014|pp=132-133}} آناکسیگوراس ره ونه «همه‌چیزِ تئوری» وسّه اشناسنّه؛{{sfn|Curd|2008|p=230}} وه گاته: «همه‌چی دله سهمی از همه‌چیز وجود دارنه.» ونه این گپ ره چن‌جور تفسیر هاکردنه. آناکسیگوراس خاسته اینتی الئاییون ِگپ که گاتنه همه‌چی ازلی هسته و تغییر نکانده ره با این واقعیت که تنوع وجود دارنه، جور دربیاره.{{sfn|Curd|2008|p=231}} آناکسیگوراس اینتی پارمنیدس ِحرف که گاته هرچی اسا وجود دارنه همیشه وجود داشته، ره قبول هاکرده ولی برخلاف الئاییون، وه دِتا تعریف «''پانسپرمیا''» و «''نئوس''» ره اضافه هاکرده و بائوته تموم چیزها، شه مخلوطی هستنه از عناصر. اتا خالص عنصر «نئوس» هسته، یعنی ذهنی که زنده موجودات درون وجود دانه و باعث حرکت وانه. آناکسیگوراس فکر جا، "نئوس" اتا از عناصری هسته که کیهان ره تشکیل دِنّه و هرچی زنده هسته، «نئوس» دارنه. این نظریه دله تموم اشیاء، عناصر جا بساته بَینه ولی میّن نی‌یه که این عناصر چچی‌نه.{{sfn|Warren|2014|pp=121-122}}{{sfn|Warren|2014|p=125 DK 59 B11:6 }} [[امپدوکلس]] آکراگاس ِشهر دله دنیا بموئه که اسا ایتالیایِ جنوب‌غربی وَر واقع کفنه. اونتی که [[دیوژنس لائرتیوس]] گاته، امپدوکلس دِتا کتاب بنویشت بی‌یه که شعر بینه: ''Peri Physeos'' (من‌باب طبیعت) و ''Katharmoi'' (خالص هاکردن). بعضی مورخون گانّه که شاید این دِتا نوم، اتا کتاب ِاسم بی‌بائن؛ همه اتفاق نظر دارنه که امپدوکلس ِشعرها خله دپیت‌دپیت بی‌یه و ونه تفسیر سخت بی‌یه.{{sfnm|1a1=Primavesi|1y=2008|1pp=250|2a1=Warren|2y=2014|2pp=135-137}} کیهان‌شناسی دله، امپدوکلس این ایده ره الئایی مکتب جه بَیته که جهون بزا نی‌یه و همیشه دیّه و همیشه هم موندنه. وه آناکسیگوراس ِنظریه ره هم دمباله گیته و گاته چارتا «ریشه» (همون چارتا اصلی عنصر) هِدی جا ترکیب وانّه و هرچی که اِما اشناسمبی ره بوجود یارنه. این ریشه‌ها تش، هوا، خاک و ئو هستنه. وه علاوه بر این چارتا عنصر، دِتا عنصر دیگه ره هم اضافه هاکرده: عشق و دشمنی. این دِتا عنصر هئی جه مخالف هستنه و وقتی اون چارتا عنصر جه قاطی‌بزه بوون، مواد ره بشکل‌های مختلف ات‌جا ثابت دارنه.{{sfnm|1a1=Warren|1y=2014|1pp=137-141|2a1=Vamvacas|2y=2009|2pp=169-172}} غیر موجوداتی که چارتا عنصر جه بساته وونه، امپدوکلس فانی‌ئون، خدائون و شیاطین ره هم سیوا دونسته.{{sfn|Warren|2014|p=146}} امپدوکلس هم پیتاگوراس واری، گیاهخار بی‌یه و تناسخ جه باور داشته.{{sfn|Primavesi|2008|p=251}} ===اَتـُم‌باورون: لئوکیپوس و دموکریتوس === [[File:Hendrik ter Brugghen - Democritus.jpg|thumb|260px|upright|alt= Painting ''Democritus'' by [Hendrick ter Brugghen |''دموکریتوس'' نقاشی، که وه ره «خنده‌کَر فیلسوف» نوم جه هم اِشناسنّه.{{sfn|Sandywell|1996|p=380}}]] لئوکیپوس و دموکریتوس، هر دِ، [[آبدرا]] شهر دله دَینه که [[تراکه]] منطقه دله دیّه. وشون خله مختلفِ زمینه‌ئون وسّه شه نظر ره گاتنه ولی ویشته شه کاسمولوژی (کیهان‌شناسی) وسّه معروف بینه.{{sfn|Warren|2014|pp=153-154}} لئوکیپوس و دموکریتوس ِاتمی نظریه جوابی بی‌یه که الئایی مکتب که گاته حرکت ممکن نی‌یه ره ضایع کارده. دموکریتوس و لوکیپوس الئاییون ِاصل ره برعکس هاکردنه و بائوتنه چون ثابت هاکردمی حرکت وجود دارنه، پس اونچی وجود ندارنه هم ونه وجود بئه؛ همینسه خلاء هم وجود دارنه. دموکریتوس و لئوکیپوس گاتنه پنج‌تایی حواس شاید اشتباه هاکنن ولی مطمئن بینه که بااین‌چنینی، حرکت وجود دارنه.{{sfn|Warren|2014|pp=155-157}} اتمی که وشون بوجود بیاردنه، بعضی خصلتونی ره داشته که الئایی مکتب جه قرض بئیت بی‌یه: همگن و غیرقابل تقسیم بی‌یه تا اینتی زنون ِپارادوکس ِجواب ره هاده. {{sfn|Warren|2014|pp=157-161}} اتم‌ها خالیِ فضا دله حرکت کاردنه، هئی جه واکنش داشتنه و پلورالیستی دنیایی که ونه دله درمی ره بشکلی مکانیکی ساتنه.{{sfn|Warren|2014|p=163}} اتا نتیجه که اتمی نظریه به بار بیارده، [[جبرگرایی]] بی‌یه که گاته سرنوشت از قبل وجود دارنه و تقدیر بنویشته بیّه. اونتی که لئوکیپوس گاته، (DK 67 B2) «هچّی تصادفی نی‌یه؛ ولی همه چی عقل و ضرورتِ په هسته.»{{sfn|Warren|2014|pp=164-165}} دموکریتوس گاته چون همه‌چی اتم و فضا جه تشکیل وانه، امه احساس واقعی نی‌یه و قراردادی هسته. فی‌المثل، رنگ اتم‌هایِ خاصیت جه نی‌یه؛ همینسه درکی که رنگ جه دارمی، فقط قراردادی هسته. اونتی که دموکریتوس گاته، (DK 68 B9) "قرارداد کامبی ات‌چی شیرینه، قرارداد کامبی ات‌چی تله، قرارداد کامبی ات‌چی داغه، قرار کامبی ات‌چی سرده، قرار کامبی فلان‌چی رنگ دارنه؛ درواقع همه‌چی یا اتم هسته یا خلاء.»{{sfn|Warren|2014|pp=166-167}} ===سوفسطاییون=== سوفسطائیون اتا فلسفی و آموزشی جنبش بینه که پیش از سقراط، باستانی یونان دله معروف بینه. وشون سنتی و قدیمی نظرات ره حمله کاردنه و خدائون و اخلاق ره قبول نداشتنه و اینتی راهی ره وا هاکرد بینه که فلسفه و ونه پشتی، نمایش، اجتماعی علوم، ریاضیات و تاریخ ویشته پیشرفت هاکنن.{{Sfn|Gagarin|Woodruff|2008|p=367}} افلاطون سوفسطائی فلاسفه ره کتره گاته و تحقیر کرده و باعث بیّه وشون ِاسم بد دربورده. افلاطون گاته فلسفه ره فقط کسایی که وشون فکر باز هسته ونه مطالعه هاکنن و همه وسّه مناسب نی‌یه؛ در حالی که سوفسطائیون هر کسی که شهریه دائه ره، آموزش دانه.{{Sfn|Gagarin|Woodruff|2008|pp=365-367}} سوفسطائیون مردم ره یاد دانه که چتی گپ بزنن و شه حرف وسّه گواه بیارن. وشون بحث هاکردن دله قوی بینه و تونستنه شه گپ ره ثابت هاکنن، همینسه مردم وشون ره متهم کاردنه که اخلاق و معرفت ره نسبی دونّه؛{{Sfn|Graham|2021|loc= The Sophists and Anonymous Sophistic Texts}} بعضی سوفسطائیون این نظر ره قبول داشتنه ولی همه اینتی نَینه. معروفترین سوفسطائیون اینان بینه: [[پروتاگوراس]], [[گرگیاس]], [[هیپیاس]], [[تراسیماخوس]], [[پرودیکوس]], [[کالیکلس]], [[Antiphon (orator)|آنتیفون]], و [[کریتیاس]].{{Sfn|Gagarin|Woodruff|2008|pp=366-368}} پروتاگوراس چنتا نقل‌قول دارنه که خله معروفنه: «آدمون همه‌چیز ِمعیار هستنه.» وه ره این جمله وسّه، [[نسبی‌گرایی]] ِسازنده اشناسنّه البته ونه گپ ره بنشنه اتی دیگه هم وردگاردنی‌ین و معنی هاکردن. وه اتا جمله دیگه دله هم گاته «من نتومبه خدائون دیّن و دنی‌بی‌ین خـَوری نظر هادم یا باوّم که وشون چه شکل دارنه؛ چون موانع وشون ِبشناسی‌ین وسّه زیاد هسته. هم این سؤال مشکل دارنه و هم امه زندگی انده کِتائه، که وسی نکانده وه ره جواب هادیم».{{Sfn|Graham|2021|loc=Protagoras}} گرگیاس اتا کتاب ''من‌باب طبیعت'' نومی، داشته که الئایی مکتب ِمسئله که چی وجود دارنه و چی وجود ندارنه، ره حمله کانده. دانشمندون شک دارنه که وه این گپ‌ها ره عقلی بنویشته یا فقط شارلاتانی بی‌یه که ساده-ساده گپ زوئه. وه الئاییون گپ ره بی‌فایده دونده و وشون ره تشر زنده که وشون مباحث فایده‌ای ندارنه. {{Sfn|Graham|2021|loc=Gorgias}} آنتیفون هم اتا سوفسطائی بی‌یه که گاته طبیعت ِقانون تا شهر ِقانون، طبیعت ِاتا مهمته هسته چون تا گیر نکفی، شهر ِقانون اهمیت ندارنه و لازم نی‌یه که وه ره رعایت هاکرد بائی.{{Sfn|Graham|2021|loc=Antiphon}} ==موضوعات== ===دانش=== اسطوره‌شناسون، هومر و هزیود واری، قرن‌ها پیش از پیشاسقراطیون، فکر کاردنه که راستکی دانش ره فقط خدائون دونّه و آدمون دَس اینان دونستنی‌ها جه نرسنه. گزنوفان په، پیشاسقراطیون ِنظر خله سمت سکولارتر حرکت هاکرده.{{sfn|Lesher|2008|pp=458-459}} پیشاسقراطیون خاستنه تموم کیهان ره درک هاکنن و این هدف وسّه ابزار دمبال گردستنه، ولی این آمادگی ره هم داشتنه که محدودیت جا دیم‌به‌دیم بوون.{{sfn|Lesher|2008|p=476}} پیتاگوراس و امپدوکلس سرآدم، شه علم ره خدائون ِروزی‌هدا دونستنه ولی مردم ره هم تشویق کاردنه که طبیعت جه یاد بئیرن.{{sfn|Lesher|2008|pp=466-468}} گزنوفانس گاته آدمون ِدانش چیزی هسته که ننشنه وه ره تأیید یا رد هاکردن. اسا جاناتان وارن گانه که این حرفی که گزنوفانس بزو، علم ِماهیت هسته. {{sfn|Warren|2014|pp=51}} دمبال‌ته، هراکلیتوس و پارمنیدس باتنه که آدمون انده توانا هستنه که اشیاءِ وضعیت ره طبیعت دله، هارشی‌ین، فکر هاکردن و آزمایش هاکردن جا، درک هاکنن.{{sfn|Lesher|2008|p=476}} === دین‌شناسی === پیشاسقراطی اندیشه خله کومِک هاکرده که یونانیون شه مذهبی نظریات جا رها بوون. {{sfn|Robinson|2008|pp=496-497}} وشون وقتی فلسفی گپ‌ها ره اِشنوستنه، شه سنتی زندگی که هومر و هزیود ِخدائون جا اِمو، ره حمله هاکردنه و شه عامی دین ره زیر ذره‌بین بَوردنه و اونچی فلسفی نظریات و اسطوره‌ای دین ِمیون فاصله دیّه ره بررسی هاکردنه.{{sfn|Robinson|2008|p=497}} این درحالی بی‌یه که پیشاسقراطی فیلسوف‌ها الحادی و آتئیستی اعتقادات نداشتنه ولی شاید هم شه ره اینتی سِراق دانه که در امان بوئن و مذهبی دادگاهون ِدس نکفن. بااین‌چنین بعضی‌شون نظراتی هم هدانه که خدائون ِجا سر مخالفت دارنه.{{sfn|Sedley|2013|p=140}} اولین فلاسفه که دین ِخوری نظر هدانه، ملیتوس ِدوره شنه که آناکسیماندر جه شروع وانه.{{sfn|Robinson|2008|pp=485-487}} بعدته، گزنوفانس بموئه و دین ره نقد هاکرده و باته چه امه خدائون، امه واری هستنه و آدمون ِشکل ره دارنه؟ گزنوفانس سه‌تا پیش‌شرط خدائون وسّه قرار هدا: ونه تموماً خار و خوب بائن، جاودونه بائن و نمیرن و از نظر ظاهری آدمون ِواری قیافه ندارن. این شروطی که وه بی‌یشته، بعداً خله غرب ِدینی تفکرات ِسر تأثیر بی‌یشته. {{sfn|Robinson|2008|pp=487-488}} هراکلیتوس و پارمنیدس ِدینی تفکرات میّن نی‌یه، اما عموماً قبول دارنه که وشون [[تناسخ]] جا اعتقاد داشتنه. آناکسیگوراس گاته اتی کیهانی هوش (که ونه نوم ره بی‌یشت بی‌یه «نئوس») اشیاء ره زندگی بخشنه. دیوژن آپولونیایی این نظریه جه ویشته برسی‌یه و اتا برهان ِپایه ره بساته: «بدون عقل نوونه که اینتی خار-خار همه چی ره رَسِد هاکردن؛ شو و روز واری، یا آفتابی و وارشی روز واری.» {{sfn|Robinson|2008|pp=490-492}} درحالی‌که بعضی پیشاسقراطیون خاستنه جای خدائون، ات‌چی دیگه پیدا هاکنن، بعضی‌شون شه نظریات ره خدائون ِهوش‌سری طراحی سر جا بساتنه.{{sfn|Robinson|2008|p=496}} ===پزشکی === پیشاسقراطیون نمه په، سلامتی و مریضی ره خدائون تعیین کاردنه و آدمون دس نیّه.{{sfn|Longrigg|1989|p=1-2}} فلسفه و پزشکی پیشاسقراطیون گادِر به موازات هم پیشرفت کردنه و پزشکی بخشی از فلسفه و بالعکس بینه.{{sfn|Van der Eijk|2008|p=385}} اولین نفر که سعی هاکرده این دِ مسئله ره سیوا هاکنه، [[بقراط]] (Hippocrates هیپوکراتس) بی‌یه.{{sfn|Van der Eijk|2008|pp=385-386}} پزشکون فلسفی ایده‌هایی که پیشاسقراطیون جهون ِماهیت جا گاتنه ره شه علم جا قاطی کردنه و این دِ حوزه میون سامون ره بَییت بینه. مثلاً غشی آدمون ره پیش‌ته فکر کاردنه که خدائون اینتی غش یارنه، اما بقراطِ مکتب وه ره طبیعت جه نسبت دائه، همونتی که میلتوسی مکتب هم دیگه چیزها ره طبیعت جه مرتبط دونستنه.{{sfnm|1a1=Van der Eijk|1y=2008|1p=387|2a1=Longrigg|2y=2013|2pp=1-2}} وقتی سیستماتیک بمونه و آناتومی، فیزیولوژی و بیماری‌ها ره کشف هاکردنه، میّن بیّه که بدن هم علت و معلولی رابطه جا پیش شونه و عقل‌پشتی کار کانده.{{sfnm|1a1=Van der Eijk|1y=2008|1pp=387, 395-399|2a1=Longrigg|2y=2013|2pp=1-2}} ===جهون‌شناسی (کاسمولوژی) === پیشاسقراطیون اولین کسایی بینه که سعی هاکردنه تموم طبیعتِ وسّه دلیل بیارن و طبیعت ره اینتی درک هاکنن.{{sfn|Wright|2008|p=414}} اولاً، وشون درگیر این بینه که جهون ِاصلی جوهر چچی‌یه؟ آناکسیماندر آپیرون (''apeiron'' یعنن «بی حد و حصر») ره پیشنهاد هاکرده و بائوته دنیا هیچ ابتدایی و انتهایی ندارنه و نا زمونی و نا فضایی محدودیت ندارمی. {{sfn|Wright|2008|p=415}} آناکسیماندر ونه جا آئِر (''aêr'' یعنن هوا) ره اصلی جوهر دونسته.{{sfn|Wright|2008|p=416}} هراکلیتوس ولی گاته تش اصلی عنصر هسته و باقی عناصر جه تبدیل وونه و این عنصر ره شه دائم‌الحرکتِ جهون جه جور دریارده. {{sfn|Wright|2008|pp=416-417}} پارمنیدس دِتا متضاد بلوک ره درنظر گیته که روز و شو واری ضد هم هستنه و جهون ره شکل دِنّه.{{sfn|Wright|2008|p=417}} امپدوکلس بمو و باته چارتا بلوک وجود دارنه که همون چار عنصر/ریشه هستنه و عشق و دشمنی وشون ره هدی جا وصل و سیوا کانّه و دنیای اشیاء ره شکل دنّه.{{sfn|Wright|2008|p=418}} آناکسیگوراس گاته همه عناصر همه چیز دله درنه و کم و زیاد دارنه. وه اتا «نئوس» ِعنصر ره هم درنظر گیته که زنده موجودات دله وجود دارنه و وشون ره زندگی دنه.{{sfn|Wright|2008|p=419 & 425}} دموکریتوس هم گاته دنیا اتم‌ها و خالی فضا جه تشکیل بیّه و اتم‌های حرکت هاکردن باعث وونه دنیا اینتی امه نظر بئه.{{sfn|Wright|2008|pp=419-420}} === عقل‌گرایی، هارشی‌ین و علمی تفکر === پیشاسقراطیون ِفکری انقلاب ره اولین شاپ دونّه که آدمی بَیته تا اسطوره‌ای دنیا جه فاصله بَیره و بورده عقل‌پشتی دنیایِ سمت. این مسیر بی‌یه که غرب ِمدرن علم و فلسفه ره بساته. {{sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1p=17|2a1=Hankinson|2y=2008|2pp=453-455}} پیشاسقراطیون دمبال این دینه که طبیعت ِمختلف آثار ره شه عقل و چش جه درک هاکنن و هر چی وینّه وسّه اتا توضیح دارن که عقل جه جور دربئه. این روش اسا عقل‌گرایی و علمی تفکر نوم دارنه.{{sfnm|1a1=Barnes|1y=1987|1p=16|2a1= Laks|2a2=Most|2y=2018|2p=36}} تالس اولین کسی بی‌یه که جهون ِدله اتا اولیه ماده دمبال گردسته که وه ره گاته ''آرخه'' یعنن آغاز، مبدأ، اصل یا اساسی عنصر. بهرحال، تالس اولین‌بار تلاش داشته تموم اونچی وینده ره اتا دلیل جا گره بزنه و نخاسته همه چی ره خدایِ اثر بدونه. {{sfn|Hankinson|2008|pp=435-437}} آناکسیماندر اتا اصل ره برقرار هاکرده که گاته [[هچی، هچی جه بسات نوونه]] و هنتا این اصل ره برقرار دومبی.{{sfn|Hankinson|2008|pp=445}}{{sfn|Hankinson|2008|pp=446}} اکثر پیشاسقراطیون زندگی ِهدف دمبال دنی‌بینه و هدفمند زندگی په نشینه. خصوصاً اتم‌باورون که اصلاً هدف داشتن ره قویاً رد کاردنه. {{sfn|Hankinson|2008|pp=449}} وشون گاتنه اتم‌ها بی‌هدف این ور-اون ور شونّه و باعث اونچی ویمبی وانّه.{{sfn|Hankinson|2008|pp=449-450}} <!-- == Reception and legacy == === Antiquity === The Pre-Socratics had a direct influence on classical antiquity in many ways. The philosophic thought produced by the pre-Socratics heavily influenced later philosophers, historians and playwrights.{{sfn|Barnes|1987|p=14}} One line of influence was the Socrato-Ciceronian tradition, while the other was the Platonic-Aristotelian.{{sfn|Laks|Most|2018|p=1}} Socrates, [[Xenophon]] and [[Cicero]] were highly influenced by the ''physiologoi'' (naturalists) as they were named in ancient times. The naturalists impressed young Socrates and he was interested in the quest for the substance of the cosmos, but his interest waned as he became steadily more focused on epistemology, [[virtue]], and [[ethics]] rather than the natural world. According to Xenophon, the reason was that Socrates believed humans incapable of comprehending the cosmos.{{sfn|Palmer|2008|p=534}} Plato, in the ''Phaedo'', claims that Socrates was uneasy with the materialistic approach of the pre-Socratics, particularly Anaxagoras. {{sfnm|1a1=Laks|1a2=Most|1y=2018|1pp=1-8|2a1=Palmer|2y=2008|2pp=534-554}} Cicero analyzed his views on the pre-Socratics in his ''[[Tusculanae Disputationes]]'', as he distinguished the theoretical nature of pre-Socratic thought from previous "sages" who were interested in more practical issues. Xenophon, like Cicero, saw the difference between pre-Socratics and Socrates being his interest in human affairs (''ta anthropina'').{{sfn|Laks|Most|2018|pp=9-11}} The pre-Socratics deeply influenced both Plato and Aristotle.{{sfn|Palmer|2008|p=548}} Aristotle discussed the pre-Socratics in the first book of ''[[Metaphysics (Aristotle)|Metaphysics]]'', as an introduction to his own philosophy and the quest for ''arche''.{{sfnm|1a1=Frede|1y=2008|1p=503|2a1=Palmer|2y=2008|2p=536}} He was the first to state that philosophy starts with Thales.{{sfn|Frede|2008|p=503}} It is not clear whether Thales talked of water as ''arche'', or that was a retrospective interpretation by Aristotle, who was examining his predecessors under the scope of his views.{{sfn|Frede|2008|pp=505,522}} More crucially, Aristotle criticized the pre-Socratics for not identifying a purpose as a [[Four causes#final|final cause]], a fundamental idea in Aristotelian metaphysics.{{sfn|Laks|Most|2018|pp=16}} Plato also attacked pre-Socratic materialism.{{sfn|Palmer|2008|p=536}} Later, during the Hellenistic era, philosophers of various currents focused on the study of nature and advanced pre-Socratic ideas.{{sfn|Curd|2008|p=40}} The Stoics incorporated features from Anaxagoras and Heraclitus, such as ''nous'' and fire respectively.{{sfn|Palmer|2008|pp=547-548}} The Epicureans saw Democritus' atomism as their predecessor while the Sceptics were linked to Xenophanes.{{sfn|Curd|2008|p=11}} === Modern era === The pre-Socratics, along with the rest of ancient Greece, invented the central concepts of Western civilization: freedom, democracy, individual autonomy and rationalism.{{sfn|Sandywell|1996|p=6-7}} [[Francis Bacon]], a 16th-century philosopher known for advancing the [[scientific method]], was probably the first philosopher of the modern era to use pre-Socratic axioms extensively in his texts. He criticized the pre-Socratic theory of knowledge by Xenophanes and others, claiming that their deductive reasoning could not yield meaningful results—an opinion contemporary philosophy of science rejects.{{sfn|Vamvacas|2009|pp=20-23}} Bacon's fondness for the pre-Socratics, especially Democritus' atomist theory, might have been because of his anti-Aristetolianism.{{sfn|McCarthy|1999|pp=183-187}} [[Friedrich Nietzsche]] admired the pre-Socratics deeply, calling them "tyrants of the spirit" to mark their antithesis and his preference against Socrates and his successors.{{sfn|Laks|Most|2018|pp=21-22}} Nietzsche also weaponized pre-Socratic antiteleology, coupled with the materialism exemplified by Democritus, for his attack on Christianity and its morals. Nietzsche saw the pre-Socratics as the first ancestors of contemporary science—linking Empedocles to Darwinism and Heraclitus to physicist [[Hermann von Helmholtz|Helmholtz]].{{sfnm|1a1=Sandywell|1y=1996|1p=7|2a1=Laks|2a2=Most|2y=2018|2pp=21-22}} According to his narrative, limned in many of his books, the pre-Socratic era was the glorious era of Greece, while the so-called Golden Age that followed was an age of decay, according to Nietzsche. Nietzsche incorporated the pre-Socratics in his [[Apollonian and Dionysian]] dialectics, with them representing the creative Dionysian aspect of the duo.{{sfn|Sandywell|1996|p=7}} [[Martin Heidegger]] found the roots of his [[Phenomenology (philosophy)|phenomenology]] in the pre-Socratics,{{sfn|Curd|2008|pp=19-20}} considering Anaximander, Parmenides, and Heraclitus as the original thinkers on Being, identified in their work as ''physis'', ''logos'' or ''alitheia'' (truth).{{sfnm|1a1=Sandywell|1y=1996|1pp=69-71|2a1=Laks|2a2=Most|2y=2018|2p=73}} --> ==پانویس== {{پانویس|25em|چپ‌چین=بله}} == منابع == {{چپ‌چین}} * {{cite book|last=Barnes|first=Jonathan |authorlink=Jonathan Barnes|title=Early Greek Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=wtNQAQAAIAAJ|year=1987|publisher=[[Penguin Books]]|isbn=978-0-14-044461-2}} * {{cite book|last=Burkert|first=Walter |pages=55–88|chapter=Prehistory of Presocratic Philosophy in an Orientalizing Context|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=[[Oxford University Press]], USA|isbn=978-0-19-514687-5}} * {{cite book|last=Curd|first=Patricia |editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5|chapter=Anaxagoras and the Theory of Everything}} * {{cite encyclopedia|last=Curd|first=Patricia|year=2020|editor=[[Edward N. Zalta]]|encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/entries/presocratics|title=Presocratic Philosophy}} * {{cite book|last=Evans|first=C. Stephen|authorlink=C. Stephen Evans|title=A History of Western Philosophy: From the Pre-Socratics to Postmodernism|url=https://books.google.com/books?id=Oo9xDwAAQBAJ|year=2019|publisher=[[InterVarsity Press]]|isbn=978-0-8308-7369-2}} * {{cite book|last=Frede|first=Michael |pages=501–529|chapter=Aristotle's Account of the Origins of Philosophy|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5}} * {{cite book|last=Graham|first=Daniel W.|pages=169–187|chapter=Heraclitus: Flux, Order, and Knowledge |editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5}} *{{cite book |url =https://iep.utm.edu/presocra/|title=Pre-Socratic philosophy|last=Graham|first=Jacob N|year=2021|publisher= Internet Encyclopedia of Philosophy}} *{{cite book|last1=Gagarin|first1=Michael |last2=Woodruff|first2=Paul|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|language=en|isbn=978-0-19-514687-5|chapter=The Sophists}} * {{cite book|last=Hankinson|first=R.J.|pages=434–457|chapter=Reason, Cause, and Explanation in Presocratic Philosophy|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5}} * {{cite book|last=Huffman|first=Carl|pages=284–304|chapter=Two Problems in Pythagoreanism|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5}} *{{cite book|last1=Kirk|first1=Geoffrey |authorlink1=Geoffrey Kirk|last2=Raven|first2=J. E. |authorlink2=J. E. Raven|title=The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts|url=https://books.google.com/books?id=kFpd86J8PLsC|year=1977|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-27455-5}} * {{cite book|last=Lesher|first=J.H.|pages=458–484|chapter=The humanizing of knowledge in presocratic thought |editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5}} * {{cite book|last=Mourelatos|first=Alexander P. D.|pages=134–168|chapter=The Cloud-Astrophysics of Xenophanes and Ionian Material Monism |editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5}} * {{cite book|last=Irwin|first=Terence |authorlink1=Terence Irwin|title=Classical Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=4y35AAAAIAAJ|year=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-289253-9}} * {{cite book|last1=Laks|first1=André |last2=Most|first2=Glenn|title=The Concept of Presocratic Philosophy: Its Origin, Development, and Significance|url=https://books.google.com/books?id=uGArDwAAQBAJ|date=1 January 2018|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-8791-0}} * {{cite journal | last=Longrigg | first=James | title=Presocratic Philosophy and Hippocratic Medicine | url=https://archive.org/details/history-of-science_1989-03_27_1/page/1 | journal=History of Science | publisher=SAGE Publications | volume=27 | issue=1 | year=1989 | issn=0073-2753 | doi=10.1177/007327538902700101 | pages=1–39| pmid=11621888 | bibcode=1989HisSc..27....1L | s2cid=742356 }} * {{cite book|last=Longrigg|first=James |title=Greek Rational Medicine: Philosophy and Medicine from Alcmaeon to the Alexandrians|url=https://books.google.com/books?id=9QW-axf-sb0C|date=7 March 2013|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-134-97366-8}} * {{cite book|last=McCarthy|first=John C.|authorlink=David Sedley|editor-first=Joe|editor-last=McCoy|title=Early Greek Philosophy:Reason at the Beginning of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=jbIVAgAAQBAJ|date=1999|publisher=Washington, D.C.: [[The Catholic University of America Press]]|isbn=978-0-19-964465-0|chapter=Bacon’s Third Sailing: The 'Pre–Socratic' Origins of Modern Philosophy|pages=157–188 }} * {{cite book|last=Most|first=Glenn W.|authorlink=Glenn W. Most|editor=A. A. Long|title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=l4m2GP9eJmIC|date=28 June 1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-44667-9|chapter=16 - The poetics of early Greek philosophy}} * {{cite book|last=Osborne|first=Catherine|authorlink=Catherine Rowett|title=Presocratic Philosophy: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=F-oRDAAAQBAJ|date=22 April 2004|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-284094-3}} * {{cite book|last=Palmer|first=John|pages=530–554|chapter=Classical Representations and Uses of the Presocratics|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5}} * {{cite book|last=Primavesi|first=Oliver|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5|chapter=Empedocles: Physical and Mythical Divinity}} * {{cite book|last=Robinson|first=T.M.|pages=485–499|chapter=Presocratic Theology |editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5}} * {{cite book|last=Runia|first=David T.|pages=27–54|chapter=The sources of pre-Socratic philosophy|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5}} * {{cite book|last=Sandywell|first=Barry |title=Presocratic Reflexivity: The Construction of Philosophical Discourse c. 600-450 B.C.: Logological Investigations: Volume Three|url=https://books.google.com/books?id=TbKHAgAAQBAJ|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-85347-2}} * {{cite book|last=Sedley|first=David |authorlink=David Sedley|editor-first=Stephen|editor-last=Bullivant|others=Michael Ruse|title=The Oxford Handbook of Atheism|url=https://books.google.com/books?id=jbIVAgAAQBAJ|date=November 2013|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-964465-0|chapter=The Pre-Socratics to the Hellenistic Age|doi=10.1093/oxfordhb/9780199644650.013.002}} * {{cite book|last=Taub|first=Liba |authorlink=Liba Taub|title=The Cambridge Companion to Ancient Greek and Roman Science|url=https://books.google.com/books?id=fNTKDwAAQBAJ|date=30 January 2020|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-09248-8}} * {{cite book|last=Vamvacas|first=Constantine J. |title=The Founders of Western Thought – The Presocratics: A diachronic parallelism between Presocratic Thought and Philosophy and the Natural Sciences|url=https://books.google.com/books?id=eS-CjaJspBMC&pg=PA20|date=28 May 2009|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-1-4020-9791-1|pages=20–}} * {{cite book|last=Van der Eijk|first=Philip|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|pages=385–412|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5|chapter=The Role of Medicine in the Formation of Early Greek Thought}} * {{cite book|last= Warren|first=James|title=Presocratics|url=https://books.google.com/books?id=bLLCBQAAQBAJ|date=5 December 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-49337-2}} * {{cite book|last=Waterfield|first=Robin |authorlink=Robin Waterfield|title=The First Philosophers: The Presocratics and Sophists|url=https://books.google.com/books?id=T8PD7j0NV0cC|date=7 September 2000|publisher=Oxford University Press, UK|isbn=978-0-19-282454-7}} * {{cite book|last=Wright|first=M.R.|editor-first=Patricia|editor-last=Curd|others=Daniel W Graham|title=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C|date=27 October 2008|pages=413–432|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-514687-5|chapter=Presocratic cosmologies}} {{پایان}} ==ویشته بخوندین == {{چپ‌چین}} * Cornford, F. M. 1991. ''From Religion to Philosophy: A Study in the Origins of Western Speculation.'' Princeton, NJ: Princeton University Press * Graham, D. W. 2010. ''The Texts of Early Greek Philosophy: The Complete Fragments and Selected Testimonies of the Major Presocratics.'' 2 vols. Cambridge, UK: Cambridge University Press. * Furley, D. J., and R. E. Allen, eds. 1970. ''Studies in Presocratic Philosophy.'' Vol. 1, The Beginnings of Philosophy. London: Routledge & Kegan Paul * Jaeger, W. 1947. ''The Theology of the Early Greek Philosophers.'' Oxford: Oxford Univ. Press. *G. E. R. Lloyd|Lloyd, G. E. R., ''Early Greek Science: Thales to Aristotle''. New York: Norton, 1970. * Luchte, James. 2011. ''Early Greek Thought: Before the Dawn.'' New York:Continuum International Publishing Group * McKirahan, R. D. 2011. ''Philosophy Before Socrates.'' Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company * Robb, K., ed. 1983. ''Language and Thought in Early Greek Philosophy.'' La Salle, IL: Hegeler Institute. *Giannis Stamatellos, ''Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings'', Wiley-Blackwell, 2012. * Vlastos, G. 1995. ''Studies in Greek Philosophy.'' Vol. 1, The Presocratics. Edited by D. W. Graham. Princeton, NJ: Princeton Univ. Press. {{پایان}} ==بریم بگردستن== {{Library resources box |by=no |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Pre-Socratic philosophy |viaf= |lccn= |lcheading= |wikititle= }} {{چپ‌چین}} *[http://scholarship.claremont.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1092&context=pomona_fac_pub Collections Containing Articles on Presocratic Philosophy] {{پایان}} *{{PhilPapers|category|pre-socratic-philosophy}} {{پیشاسقراطی فیلسوفون}} [[رج:پیشاسقراطی فیلسوفون| ]] [[رج:یونانی فیلسوفون]] gnadyqwhvyjbi9ddmmnjb87j0agjasf 0 37239 392484 327043 2026-08-17T21:43:50Z InternetArchiveBot 25385 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392484 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = گیاهون | fossil_range ={{سخ}}[[کامبرین]] تاسا {{Fossil range|۵۲۰|۰}} | image = Diversity of plants image version 5.png | image_width = 250px | image_caption = | domain = [[یوکاریوت]] | regnum = '''گیاهون''' | regnum_authority = [[ارنست هکل]] ۱۸۶۶<ref>{{cite book |author= Haeckel G |year= 1866 |title= Generale Morphologie der Organismen |url= https://archive.org/details/bub_gb_-5k5AAAAcAAJ |publisher= Verlag von Georg Reimer |location= Berlin |pages= vol.1: i–xxxii, 1–574, pls I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, pls I–VIII}}</ref>{{Verify source|date=September 2013}} }} '''گیاهون''' زنده‌موجوداتِ اتا گتِ دسته هستنه که شه [[دار]]، [[واش]]‌، [[چماز]]، [[وگ‌لیز]]‌، [[کاکتوس]] و [[ساکولنت]]‌ها ره شامل وونّه. گیاهون ِطبقه‌بندی، چندسلولی ِموجوداتِ رج دله دره که [[یوکاریوت]]‌ها قلمرو دله قرار گیرنه و اکثراً [[فتوسنتز]] پشتی زندگی کننه. گیاهِ بدنه ونه [[بیخ]] ''(=ریشه)''، [[انباره]] ''(=ساقه)'' و [[ولگ]] ''(=برگ)'' داره و همینسه مثلاً [[گوشک]]ون دسته، گیاهون ِجیرگروه حساب ننه.<ref name="behrenfeld">{{cite journal|last=Field|first=C.B.|author2=Behrenfeld, M.J.|author3=Randerson, J.T.|author4=Falkowski, P.|year=1998|title=Primary production of the biosphere: Integrating terrestrial and oceanic components|url=http://www.escholarship.org/uc/item/9gm7074q|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=281|issue=5374|pages=237–240|bibcode=1998Sci...281..237F|doi=10.1126/science.281.5374.237|pmid=9657713|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925215921/https://escholarship.org/uc/item/9gm7074q|archive-date=25 September 2018|access-date=10 September 2018|url-status=live}}</ref> گیاهونی که فتوسنتز کنّه، باعث وونّه که [[اکسیجن]] تولید وونه و زمینِ درصد زیادی از اُکسیجن ره گیاهون تأمین کنّه.<ref name="behrenfeld"/> دکّل بعضی گیاهون هم درنه که شه نتونّه فتوسنتز پشتی زنده بموندن و شه نیاز ره [[انگل]] واری بدست یارنه و اتی موجودِ تن ماسنّه تا ونجه شه خِراک ره هکشن؛ البته گیاهونِ اینتا دسته هم شه [[میوه]]، [[تیم]] و [[گال|گول]] دارنه ولی وشون بیخ ِشکل اتی بیّه که انگل دستوری اتی گیاهونِ خِراک ره بدزده. بعضی گیاهونِ [[تولید مثل ]] جنسی هسته و بعضی‌شون غیرجنسی هستنه.<ref name="IUCNdata2">{{cite web|title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010)|publisher=International Union for Conservation of Nature|date=11 March 2010|url=http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf|access-date=27 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034312/http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf|archive-date=21 July 2011|url-status=live}}</ref> گیاهون ره بعضی گدر وشون ِعُمرِ جا رج‌وَندی کانّه؛ بعضی‌شون یک‌سال، بعضی دِ سال و اتی هم چندساله عُمر دارنه. سرجمع، حدود ۴۲۰۰۰۰ جور گیاه دنیا دله درنه که اکثراً [[تیم‌دارون]] جیردسته درنه و شه زنده‌بی‌ین گدر، [[تیم]] یلنه تا تکثیر بوون. اکثراً گیاه نتونده حرکت هاکنه و آزادِ اراده ندارنه.<ref name="IUCNdata">{{cite web|title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010)|publisher=International Union for Conservation of Nature|date=11 March 2010|url=http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf|access-date=27 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034312/http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf|archive-date=21 July 2011|url-status=live}}</ref> گیاهون دنیایِ اصلی پایه‌ئون جا هستنه. آدمی‌زاد شه خِراک، شه دِوا و خله مواد ره گیاه وَر جه عمل یارنه.<ref>{{یادکرد وب|url=http://www.articles.ir/article1515.aspx|title=سایت مقالات علمی ایران. بازدید ۸ آبان ۱۳۸۸|accessdate=۳۰ اکتبر ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080502011459/http://articles.ir/article1515.aspx|archivedate=۲ مه ۲۰۰۸|dead-url=yes}}</ref> == جیر بخشون == {| class="wikitable" border="1" style="float:left; margin-left:1em;" ! style="background:lightgreen" align="center" | جیردسته ! style="background:lightgreen" align="center" | چلّه ! style="background:lightgreen" align="center" | نمونه عکس ! style="background:lightgreen" align="center" | توضیح |- | rowspan=2 style="background:lightgray" valign="center" | [[سبز وگ‌لیزون]] {{سخ}}{{grey|Green algae}} | '''[[کلروفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Chlorophyta}} | [[File:Pediastrum duplex wagner.jpg|140px|]] | align="right" |این دسته بین ۳٬۸۰۰<ref>Van den Hoek, C. , D. G. Mann, & H. M. Jahns, 1995. ''Algae: An Introduction to Phycology''. pages 343, 350, 392, 413, 425, 439, & 448 (Cambridge: Cambridge University Press). {{ISBN|0-521-30419-9|en}}</ref> تا ۴٬۳۰۰<ref name=AlgaeBase_Chlorophyta>{{Citation |last=Guiry |first=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase: Chlorophyta |publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway |url=http://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Chlorophyta |accessdate=2011-07-26 |name-list-style=amp}}</ref> جور دارنه که هنتا طبیعت دله درنه. قدیم‌تر تموم [[وگ‌لیز]] خانواده ره این دسته دله قرار دانه که حدود ۷ هزار جور گیاه بی‌یه ولی اسا وشون ِدسته‌بندی ره تغییر هدانه و دیگه تموم وگ‌لیزها ره گیاه ندونّه چون بعضی‌شون فتوسنتز نکنّه. |- | '''[[چاروفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Charophyta}} | [[File:CharaLilleLamiot2008.jpg|140px|]] | align="right" | بین ۲٬۸۰۰<ref name=AlgaeBase_Charophyta>{{Citation |last=Guiry |first=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase: Charophyta |publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway |url=http://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |accessdate=2011-07-26 |name-list-style=amp}}</ref> ۴ تا ۶ هزار<ref>Van den Hoek, C. , D. G. Mann, & H. M. Jahns, 1995. ''Algae: An Introduction to Phycology''. pages 457, 463, & 476. (Cambridge: Cambridge University Press). {{ISBN|0-521-30419-9|en}}</ref>جور دارنه. اینان هم اتی وگ‌لیز هستنه که وشون ره سنگخزه‌تبارون هم گننه. |- | rowspan=3 style="background:lightgray" valign="center" | [[خزه‌تباران|خزه‌تبارها]] {{سخ}}{{grey|Bryophytes}} | '''[[مارکانتیوفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Marchantiophyta}} | [[File:Marchantia.jpg|140px|]] | align="right" |بین ۶ هزار تا ۸ هزار جور هستنه<ref>Crandall-Stotler, Barbara. & Stotler, Raymond E. , 2000. "Morphology and classification of the Marchantiophyta". page 21 ''in'' A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (Eds.), ''Bryophyte Biology''. (Cambridge: Cambridge University Press). {{ISBN|0-521-66097-1|en}}</ref> ویشته پچیک-پچیک هستنه و نم‌دار جا درنه. وشون هم [[گامتوفیت]] هستنه که یعنن وشون سلول دله فقط ات‌سری ژنتیکی اطلاعات کته. وشون ره جـِگَرواش‌تبارون هم گننه. |- | '''[[آنتوسروتوفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Anthocerotophyta}} | [[File:Hornwort (3144429129).jpg|140px|]] | align="right" |بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ جور هستنه<ref>Schuster, Rudolf M. , ''The Hepaticae and Anthocerotae of North America'', volume VI, pages 712-713. (Chicago: Field Museum of Natural History, 1992). {{ISBN|0-914868-21-7|en}}.</ref> وشون غیر آوندی هستنه و وشون ره شاخ‌واش‌تبارون هم گننه. |- | '''[[بریوفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Bryophyta}} | [[File:Moss on a rock (Nunniong, Australia).jpg|140px|]] | align="right" | ۱۲ هزار جور دارنه.<ref name="Goffinet & Buck 2004">{{cite journal |last=Goffinet |first= Bernard |coauthors= William R. Buck |year=2004 |title=Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification |journal=Monographs in Systematic Botany |volume=98 |pages=205–239 |publisher= Missouri Botanical Garden Press }}</ref> این دسته هم غیرآوندی و نم‌دار ِمناطقِ بومی هستنه. وشون ره «خزه» هم گننه و اولین گیاهونی بینه که بنه سر در بمونه و وشون ِاولیه بدنه ات‌که بیخ، امباره و ولگ ره موندنه. وشون [[هاگ]] جه غیرجنسی تکثیر وونه. |- | rowspan=2 style="background:lightgray" valign="center" | [[چماز تبارون]] {{سخ}}{{grey|Pteridophytes}} | '''[[لیکوپودیوفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Lycopodiophyta}} | [[File:Selaginella selaginoides Atlas Alpenflora.jpg|140px|]] | align="right" |این دسته ۱٬۲۰۰ جور هستنه.<ref name="Raven 2005">{{cite book |last=Raven |first=Peter H. |first2=Ray F. |last2=Evert |first3=Susan E. |last3=Eichhorn |year=2005 |title=Biology of Plants |url=https://archive.org/details/biologyofplants70000pete |edition=7th |location=New York |publisher=W. H. Freeman and Company |isbn=0-7167-1007-2 }}</ref> وشون خَوِر وِرگ‌ِ‌پنجه‌تبارون هم گننه. وشون آوند دارنه. این دسته حدود ۴۱۰ میلیون سال قدمت جه، قدیمی‌ترین دسته هستنه که آوند دارنه.<ref>{{cite book | author = McElwain, Jenny C.; Willis, K. G.; Willis, Kathy; McElwain, J. C. | title = The evolution of plants | url = https://archive.org/details/evolutionofplant0000will | publisher = Oxford University Press | location = Oxford [Oxfordshire] | year = 2002 | pages = | isbn = 0-19-850065-3 | oclc = | doi = | accessdate = }}</ref>این چلّه هم هاگ جه تکثیر وونه.<ref>Eichhorn, Evert, and Raven (2005). ''Biology of Plants'', Seventh Edition. 381-388.</ref> |- | '''[[چماز|پتریدوفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Pteridophyta}} | [[File:Polypodium virgnianum 2-eheep (5098039438).jpg|140px|]] | align="right" | ۱۱٬۰۰۰ جور «چماز» وجود دارنه.<ref name="Raven 2005" /> آوندی گیاهونِ اولیه شکل جه تکامل پیدا هکردنه و وشون ولگه کامل بیّه. وشون ولگه‌دار گیاه، زمونی رُش کفنه که تیم اِلنه. |- | rowspan=5 style="background:lightgray" valign="center" |[[تیم‌دارون]] {{سخ}}{{grey|Seed plants}} | '''[[سیکادوفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Cycadophyta}} | [[File:Cycas Sago.palm.arp.750pix.jpg|140px|]] | align="right" | ۱۶۰ جور هسته.<ref>{{cite book |last=Gifford |first=Ernest M. |first2=Adriance S. |last2=Foster |year=1988 |title=Morphology and Evolution of Vascular Plants |url=https://archive.org/details/morphologyevolut0000giff |edition=3rd |page=[https://archive.org/details/morphologyevolut0000giff/page/n371 358] |location=New York |publisher=W. H. Freeman and Company |isbn=0-7167-1946-0 }}</ref> پایانخل یا نخل‌مونا چماز اتی گیاهون هستنه که وشون قدمت تا [[پرمین]] دوره رسنه. [[دایناسور]]ها این نخل‌مونا گیاهون جه خِراک خِردنه. |- | '''[[گینکوفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Ginkgophyta}} | [[File:Ginkgo biloba 010.JPG|140px|]] | align="right" | فقط اتا زنده جور ونجه باقی بمونسته.<ref>{{cite book |last=Taylor |first=Thomas N. |first2=Edith L. |last2=Taylor |year=1993 |title=The Biology and Evolution of Fossil Plants |page=636 |location=New Jersey |publisher=Prentice-Hall |isbn=0-13-651589-4 }}</ref> [[گینکو]] یا جینکو، اتا از قدیمی‌ترین جوره گیاهونی هسته که هنتا زمین دله دره. ونه ولگ ره بعنوان دِوا قرن‌ها مردم کار زننه. ونه ولگه حافظه، تمرکز و یادگیری وسّه مفید هسته. |- | '''[[پینوفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Pinophyta}} | [[File:Fichtennadel.jpg|140px|]] | align="right" | ۶۳۰ جور هسته.<ref name="Raven 2005" /> مَخروطیان اتی همیشه‌سبز و تیم‌دار گیاه هستنه که ویشته معتدل جا در انّه. وشون امباره [[چو]] وونه. وشون ولگه ویشته باریک و سوزنی هسته و ونه دله ثابتِ رگ دارنه. وشون گِرو هم مخروطی شکل دارنه. [[کاج]]، [[سرو]]، [[سرخ دار]]، [[صنوبر]] و... این چلّه دله درنه.<ref>لغتنامه دهخدا بر پایه: گیاه‌شناسی گل گلاب چ ۳ ص ۳۲۲ و فرهنگ اصطلاحات علمی.</ref> |- | '''[[گنتوفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Gnetophyta}} | [[File:Welwitschia mirabilis S&J6.jpg|140px|]] | align="right" | ۷۰ جور دارنه.<ref name="Raven 2005" /> گنتوم‌تبارون سه‌تا سررجه هستنه که اتا چلّه دله قرار گیرنه. وشون تیم‌دار هستنه ولی وشونِ آوند چو جنس ره دارنه. |- | '''[[ماگنولفیتا]]''' {{سخ}}{{grey|Magnoliophyta}} | [[File:Sweetbay Magnolia Magnolia virginiana Flower Closeup 2242px.jpg|140px|]] | align="right" |این دسته ۲۵۸٬۶۵۰ جور دارنه.<ref>International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, 2006. ''[http://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species:Summary Statistics]''</ref> اینتا چلّه خله تنوع دارنه. ''گلدار گیاهان'' ِقدمت تا ۴۲۵ میلیون سال جه رسنه و [[کشاورزی]] مهم‌ترین عنصر هستنه که [[بینج]]، [[کل گندم]]، [[گندم]]، [[جو]]، [[لله شکر]] و... این چلّه دله درنه. |}{{پایان}} {{-}} == نگارخنه == <gallery widths="180px" heights="120px" perrow="3"> پرونده:Borassus flabellifer.jpg|[[نخل پالمیرای آسیایی]] پرونده:Chestnut in Guntur.jpg|The fruits of Palmyra Palm tree, [[نخل پالمیرای آسیایی]] (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India. پرونده:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome پرونده:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg|Sweet potato, ''Ipomoea batatas'', Maui Nui Botanical Garden پرونده:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' پرونده:California Papaya ID.jpg|California Papaya پرونده:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'', cultivar 'Sunset' پرونده:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'', lemon grass, oil grass پرونده:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia. پرونده:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (apple) پرونده:SauropusAndrogynus.jpg|Sprouting shoots of ''Sauropus androgynus'' پرونده:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' پرونده:Solenostemon scutellarioides, Jardín Botánico, Múnich, Alemania 2012-04-21, DD 02.JPG|Solenostemon scutellarioides'' </gallery> == منابع == {{ویکی‌انبار-رده|Plantae}} {{پانویس|۲}} [[رده:زیست]] [[رده:گیاهون| ]] 98a2707kayd9rlr195e1xtpzfaqukr8 0 40188 392482 180485 2026-08-17T21:40:00Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392482 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص}} '''آنتیستنس''' (یونانی جه: Ἀντισθένης - انگلیسی جه: Antisthenes) اتا [[یونان]]ی فیلسوف بی‌یه که [[سقراط]] ِشاگردون جه هسته. وه [[پیشاسقراطیون|پیش از سقراط]]، [[گورجیاس]] پلی دیّه و ونجه [[خطابه]] ِفن ره یاد گیته. وه سقراطِ گپ ره [[اخلاق]] خَوِری قبول هاکرده و ونه فلسفه ره گسترش هادا و جایی پیش بورده که دوره‌های بعد، وه ره [[کلبیون]]‌ِ فلسفه‌یِ مؤسس بنومِستنه. == زندگی‌نومه == آنتیستنس حدود ۴۴۵ پیش از میلاد دنیا بموئه. ونه پییر [[آتن]]ی بی‌یه ولی ونه مار [[تراسیایی]]<ref>''[[Suda]]'', ''Antisthenes''.; {{harvnb|Laërtius|1925|loc=§ 1}}.</ref> یا [[فریجی]] بی‌یه و همینسه وه ره کتره-کنایه زونه و گاتنه آتنِ شهروند نی‌یه.<ref>{{Cite web|title=A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology — Antisthenes|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=antisthenes-bio-2|url-status=live|access-date=2021-08-10|website=www.perseus.tufts.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531064318/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=antisthenes-bio-2 |archive-date=2021-05-31 }}</ref> آنتیستنس جوونی دله، بورده جنگ و [[تاناگرا جنگ]] (426 پ‌م) دله دیّه. وه [[گورجیاس]] پلی درس خوندسته که [[سقراط]] جه آشنا بیّه و بورده ونه ور. وه انده سقراط ره دوست داشته که هر روز 9 کیلومتر راه ره تیساپه‌لینگ شی‌یه آتن و اِمو و شه رفخون ره هم وَرده که سقراط گپ ره بشنوئن.<ref name="EB1911" /> وه آخرسری، سقراطِ دادگاه دله هم دیّه و ونه بمردن ره دی‌یه.<ref>Plato, ''Phaedo'', 59b.</ref> وه این اتفاق ره هیچ‌گدر یاد نکرده و خله تلاش داشته که شه استادِ انتقام ره بَیره.{{sfn|Laërtius|1925|loc=§ 9}} وه زمونی که [[لئوکترا جنگ]] (371 پ‌م) بی‌یه، زنده بی‌یه<ref>Plutarch, ''Lycurgus'', 30.</ref> ولی اتی گزارش هم دره که گنه وه هفتاد سالگی بمرده.<ref>Eudocia, ''Violarium'', 96</ref> وه وسته تا سال 366 پ‌م زنده بی‌بوئه,<ref>Diodorus Siculus, xv. 76.4</ref> اینتی ونه سن تا هشتاد سالگی جه هم رسنه. اینتی که حیساب‌کیتاب کننه، حدود سال 365 پ‌م آتن دله بمرده. وه همیشک [[سینوسارگس]] دله سخنرانی کرده،{{sfn|Laërtius|1925|loc=§ 13}} اونجه اتا ورزشی‌زمین بی‌یه که آتنی‌هایی که وشون مار خارجی بی‌یه، پاتوق کردنه و [[هرکول]] ِزیارتگاه وَر قرار داشته. آنتیستنس خله سقراطِ فضیلتِ نظریه جه خِش داشته. وه شه مکتب ره بساته که سینوسارگس دله بی‌یه و فقیر آدمون ونه دور ره گیتنه و ونه گپ ره گوش کردنه. وه اتا شنل واری لباس پوشی‌یه و عصا و پول‌کیف شه همراه وَرده و اینتی لباس دکردن، ونه په‌روون دله هم باب بیّه.<ref name="EB1911"/> [[دیوژن لائرتیوس]] گنه که وه 10 جلد کتاب داشته ولی اسا ونجه فقط اتا کتاب بموندسته.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Antisthenes|volume=2|page=146}}</ref> وه خله «دیالوگ» شیوه ره خِش داشته و شه مخالفون ره شدید نقد کرده. [[آلکیبیادس]] ره شه دومین کتاب، ''کوروش''، دله نقد هاکرده. [[گورجیاس]] ره''آرچلائوس'' کتاب دله بکتنی‌یه و [[افلاطون]] جه ''ساتو'' کتاب دله ایراد گیرنه.<ref>Athenaeus, v. 220c-e</ref> ونه بنویشته خله خالص و دقیق بی‌یه و [[تئوپومپوس]] گنه که افلاطون خله نظرات ره ونجه بدزدی‌یه و شه اسم هاکرده.<ref>Athenaeus, xi. 508c-d</ref> [[سیسرو]] هم خله ونجه تعریف کنده و گانه آنتیستنس «عالمون جه باهوش‌ته بی‌یه».<ref>"''Κῦρος δ᾽, ε᾽ mihi sic placuit ut cetera Antisthenis, hominis acuti magis quam eruditi''". Cicero, ''Epistulae ad Atticum'', Book XII, Letter 38, section 2. In English translation: "Books four (δ᾽) and five (ε᾽) of ''Cyrus'' I found as pleasing as the others composed by Antisthenes, he is a man who is sharp rather than learned".</ref> آنتیستنسِ لقب ره ''سگ'' گتنه ({{lang|grc|ἁπλοκύων}}, Diog. Laert. 6.13) <ref>{{cite journal |last= Prince|first=Susan (Dept. of Classics, University of Colorado, Boulder) |url=http://bmcr.brynmawr.edu/2001/2001-06-23.html |title=Review of LE. Navia - Antisthenes of Athens: Setting the World Aright |journal=Bryn Mawr Classical Review |access-date=6 August 2017}} — {{cite book |first=Luis E. |last=Navia |title=Antisthenes of Athens: Setting the World Aright |url=https://archive.org/details/antisthenesofath0000navi |year=2001 |location=Westport |publisher=Greenwood Press |pages=xii, 176 |isbn=0-313-31672-4}}</ref><ref>{{cite book |last=Magill |first=Frank N. |year=2003 |title=The Ancient World: Dictionary of World Biography |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45740-2 |page=[https://books.google.com/books?id=7NVFUi7G6TEC&pg=PA89 89]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Judge |first1=Harry George |last2=Blake |first2=Robert |year=1988 |title=World history |publisher=Oxford University Press |page=[https://books.google.com/books?id=OokYAAAAIAAJ&q=Antisthenes++%27%27+Dog 104] |isbn=978-0-19-869135-8}}</ref> فلسفه‌ای که وه بساته هم بعداً «کلبیون» یعنن [[سک]] جماعتِ فلسفه نوم بیته. ==مکتب== تازه دوران، آنتیستنس ره [[کلبیون]] (Cynics) مکتبِ مؤسس لقب هدانه؛ ولی هیچ مدرکی ندارمی که سِراق هاده وه این مکتب ره برسمیت اشناسی‌یه. [[ارسطو]] شه کتاب دله خله جاها ونه نوم یا ونه شاگردونِ اسم ره یارنه ولی هیچ کاجه «کلبیون» خَوِری اسمی نی‌یارده.<ref>Aristotle, ''Metaphysics'', 1024b26; ''Rhetoric'', 1407a9; ''Topics'', 104b21; ''Politics'', 1284a15</ref> <ref name="aristot1">Aristotle, ''Metaphysics'', 1043b24</ref> <ref name="long32">Long 1996, page 32</ref> کتابونی که دوره‌های بعدی شنه، اتا آسنی ''(=داستان)'' تعریف کننه که آنتیستنس و [[دیوژن کلبی]] ِملاقات ره سِراق دِنه.<ref>{{harvnb|Laërtius|1925|loc=§ 6, 18, 21}}; Dio Chrysostom, ''Orations'', viii. 1–4; Aelian, x. 16; Stobaeus, ''Florilegium'', 13.19</ref> ولی اینتا آسنی شاید جعلی بوئه<ref name="long45">Long 1996, page 45</ref> و [[رواقیون]] وه ره بساتنه که شه فلسفه ره بتتر سِراق هادن و این‌طرزی خاستنه [[زنون رواقی|زنونِ]] اساتیدِ سلسله ره تا سقراط برسنن.<ref>Dudley 1937, pages 2-4</ref> <ref>Navia, ''Diogenes the Cynic'', page 100</ref> اتی تاریخ‌دون هم درنه که این آسنی ره واقعی دونّه.<ref>Navia, ''Diogenes the Cynic'', pages 34, 112-3</ref> <ref name="long45"/> آستنیس شه زندگی ره سخت گیته و گوشه‌نشینی و درویشی جه دیّه،<ref>Xenophon, ''Symposium'', iv. 34–44.</ref> روشی که وه زندگی وسّه پیش هایته، بعداً کلبیونِ الگو و شابلون بیّه و اینتا مکتب دله ونجه خِشی یاد کردنه. اتا جمله دره که گنه «آنتیستنس اتا شهرِ په ره بیته که بعداً کلبیون وه ره بساتنه».{{sfn|Laërtius|1925|loc=§ 15}} == منابع == {{په‌نویس|2}} [[رج:سقراطی فیلسوفون]] [[رج:کلبیون فلسفه]] sqxwto73zovs8s9rnz0qtfrkyvra5pm 0 41878 392498 356000 2026-08-17T22:04:47Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392498 wikitext text/x-wiki {{جعبه اطلاعات دودمان قدیمی |native_name = |conventional_long_name = شاهنشاهی اشکانی |common_name = اشکانیِ شاهنشاهی | |continent = |region = |country = |era = [[تاریخ باستان]] |government_type = [[ملوک الطوایفی]] [[سلطنت]]<ref name="sheldon_2010_231">{{Harvard citation no brackets|Sheldon|2010|p=231}}</ref> | |year_start = ۲۴۷ پیش از میلاد |year_end = ۲۲۴ پس از میلاد | |p1 = سلوکیان |flag_p1 = Vergina Sun WIPO.svg |p2 =آتورپاتکان |flag_p2 =AtropateneHistoryofIran.png |border_p1 = no |s1 = ساسانیون |flag_s1 = Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg |s2 = پتشخوارگر |flag_s2 = Map of northern Iran under the Sasanians.jpg |s3 = شاهنشاهی کوشان |image_map = Parthian_Empire_(greatest_extent).svg |image_map_caption = شاهنشاهی اشکانی در نهایت گسترهٔ خود تحت فرمانروایی [[مهرداد دوم]] |capital = [[تیسفون]]،<ref name=IP>{{cite book|last=Fattah|first=Hala Mundhir|title=A Brief History Of Iraq|url=https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt|year=2009|publisher=[[Infobase Publishing]]|isbn=978-0-8160-5767-2|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt/page/46 46]|quote=One characteristic of the [[Parthia]]ns that the kings themselves maintained was their [[nomad]]ic urge. The kings built or occupied numerous cities as their capitals, the most important being [[Ctesiphon]] on the [[Tigris River]], which they built from the ancient town of [[Opis]].}}</ref> [[هگمتانه]]، [[صد دروازه]]، [[شوش (شهر باستانی)|شوش]]، [[نسا]]، [[ارشاک]] |common_languages = [[پارتی زوون]] (رسمی)<ref>{پیرنیا، تاریخ باستانی ایران ص 171-172}</ref>{{سخ}}[[یونانی]] (رسمی)<ref name="Green 1992 45"/>{{سخ}}[[پهلوی|پارسی میانه]] {{سخ}} {{سخ}}[[آرامی|آرامی]] (میانجی زوونون)<ref name="Green 1992 45">{{harvnb|Green|1992|p=45}}</ref><ref>{{cite book|last=Chyet|first=Michael L.|authorlink=Michael L. Chyet|editor1-last=Afsaruddin|editor1-first=Asma|editor2-last=Krotkoff|editor2-first=Georg|editor3-last=Zahniser|editor3-first=A. H. Mathias|editor1-link=Asma Afsaruddin|title=Humanism, Culture, and Language in the Near East: Studies in Honor of Georg Krotkoff|url=https://archive.org/details/humanismculturel0000unse|year=1997|publisher=[[Eisenbrauns]]|isbn=978-1-57506-020-0|page=[https://archive.org/details/humanismculturel0000unse/page/284 284]|quote=In the Middle Persian period (Parthian and [[Sasanian Empire|Sassanid Empire]]s), [[Aramaic language|Aramaic]] was the medium of everyday writing, and it provided [[Aramaic alphabet|scripts]] for writing [[Middle Persian]], [[Parthian language|Parthian]], [[Sogdian language|Sogdian]], and [[Khwarezmian language|Khwarezmian]].}}</ref>{{سخ}}[[اکدی]]<ref name=IP/> | status =شاهنشاهی |title_leader =[[شاه]] یا [[شاهنشاه]] |leader1 = [[ارشک اول]] <small>(مؤسس)</small> |year_leader1 = ۲۴۷–۲۱۱ پیش از میلاد |leader2 = [[اردوان پنجم]] <small>(آخرین)</small> |year_leader2 = ۲۰۸–۲۲۴ پس از میلاد | |legislature = [[مهستان میلس]] | |religion = [[مزدیسنا]]{{سخ}}[[ادیان میانرودان باستان|ادیان میان‌رودان]]{{سخ}}[[میترائیسم]]{{سخ}}[[یهودیت]]<ref>{{cite book|last=Brosius|first=Maria|title=The Persians|url=https://archive.org/details/persiansintroduc00bros|year=2006|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-203-06815-1|page=[https://archive.org/details/persiansintroduc00bros/page/n143 125]|quote=The Parthians and the peoples of the Parthian empire were [[polytheistic]]. Each ethnic group, each city, and each land or kingdom was able to adhere to its own gods, their respective cults and religious rituals. In [[Babylon]] the city-god [[Marduk]] continued to be the main deity alongside the goddesses Ishtar and [[Nanaya|Nanai]], while [[Hatra]]'s main god, the sun-god Shamash , was revered alongside a multiplicity of other gods.}}</ref> |stat_year1 =۱ م.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title=East-West Orientation of Historical Empires |journal=Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4<!--|pages=115–138-->|at=p. 122|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}</ref> |stat_area1 =۲٬۸۰۰٬۰۰۰ |currency = [[درهم|دْرَخم]] (دْرَهم، دْرَم) |today = {{پرچمک|ایران}} [[ایران]]{{سخ}}{{پرچمک|عراق}} [[عراق]]{{سخ}}{{پرچمک|ترکیه}} [[ترکیه]]{{سخ}}{{پرچمک|کویت}} [[کویت]]{{سخ}}{{پرچمک|عربستان سعودی}} [[عربستان سعودی]]{{سخ}}{{پرچمک|عمان}} [[عمان]]{{سخ}}{{پرچمک|امارات متحده عربی}} [[امارات متحدهٔ عربی]]{{سخ}}{{پرچمک|قطر}} [[قطر]]{{سخ}}{{پرچمک|بحرین}} [[بحرین]]{{سخ}}{{پرچمک|سوریه}} [[سوریه]]{{سخ}}{{پرچمک|اردن}} [[اردن]]{{سخ}}{{پرچمک|افغانستان}} [[افغانستان]]{{سخ}}{{پرچمک|پاکستان}} [[پاکستان]]{{سخ}}{{پرچمک|هند}} [[هند]]{{سخ}}{{پرچمک|ترکمنستان}} [[ترکمنستان]]{{سخ}}{{پرچمک|ازبکستان}} [[ازبکستان]]{{سخ}}{{پرچمک|تاجیکستان}} [[تاجیکستان]]{{سخ}}{{پرچمک|روسیه}} [[روسیه]]{{سخ}} {{پرچمک|ارمنستان}} [[ارمنستان]]{{سخ}}{{پرچمک|آذربایجان}} [[آذربایجان]]{{سخ}}{{پرچمک|گرجستان}} [[گرجستان]] |image_flag= Flag of Parthian Empire.svg |flag_caption=خورشید وشون سمبل بی‌یه.<ref dir="ltr">{{پک|Shapur Shahbazi|1994|ف=DERAFŠ|ک=Encyclopædia Iranica|زبان=en}}</ref> }} '''اشکانیون''' یا '''پارت‌های شاهنشاهی''' اتا باستانی حکومت بینه که ۴۷۱ سال آسیایِ غرب ره داشتنه. وشون اتا ایرانی‌تبار سلسله بینه که [[پارت]] منطقه جه هرستا بینه.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/pages/chronology-1 CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1] ''iranicaonline.org''</ref><ref>{{harvnb|Waters|1974|p=424}}.</ref> سده سوم پیش از میلاد، وشون شه هتاز-بتاز ره آغاز هاکردنه: [[ارشک یکم|اَرشَک]] اتا قبیله [[پرنی|پَرنی]] نوم ره رهبری کرده که [[داهان]] دله دَوینه و [[مازرون دریا]]یِ شرق (اونجه که اسا [[ترکمنستون]] بنه شنه) دئینه. ارشک شه قبیله همراهی [[پارت]] ره حمله هاکرده و بئیته که اسا [[خراسون]] منطقه وَری کفنه.<ref>{{harvnb|Bickerman|1983|p=6}}.</ref> اونجه پارتی‌ها جه یک‌پشت بَینه که یونانی‌هایِ فرمونروایی ره بنه هِکشن و [[ارشک اول|ارشک]] شه‌خِد ره [[هخامنشیون]] ِزک‌زا معرفی هاکرده. اشکانیون و [[سلوکیون]] (یونانی دولت) هکش-دکش داشتنه تا این‌که گت [[مهرداد اول|مهرداد یکم]] (۱۷۱–۱۳۸ پ. م) موفق بیّه [[ماد]] و [[بین النهرین]] ره بَیره و وشون ِسامون زمونی که گت [[مهرداد دوم]] حکومت کرده، شه ویشترین گتی جه برسی‌یه و [[فرات|رود فرات]] تا [[هندوکش]] و [[قفقاز]] تا [[خلیج فارس| پارس دریامونا]] ره شه درون گیته. اشکانیون ات‌که بگذشته په، شه نیشتگا ره غرب وَری دکش هاکردنه. وشون اوائل [[سلوکیون]] و [[سکاها]] جه جنگ داشتنه ولی دمبال‌ته، [[ارمنستون سلطنت]] و [[روم امپراتوری]] وشونِ رقیب بیینه. اشکانیونِ ملک جه [[ابریشم راه|ابریشم جاده]] گذر کرده که [[چین]] و [[روم]] ره وصل داشته. اشکانیون فرهنگی که یونانی‌ها بیارد بینه جه تأثیر بیتنه و [[هلنیسم]] وشون ِبموندست آثار دله میّن هسته ولی اتی ایرانی فرهنگ ره هم از نو رشد هدانه. اشکانیونِ حاکم «شاهنشاه» یعنن «<nowiki/>[[شاهونشاه|شاهونِ شاه]]» بی‌یه. ممکلت دله هر منطقه شه سر شاه داشته و پی‌یر-به-پسر حکومت وشون دله ارث رسی‌یه و این پچیکِ «شاه»ون اتا گت‌تر «شاهنشاه» ره برسمیت اشناسینه. اشکانیون گدر ایالاتِ قدرت زیاد بی‌یه و اشراف شه وسّه خله قِد داشتنه. اشکانیون دوره جه متن و کتابی باقی نموندسته و فقط سکه‌ها، کتیفه‌ئون و هنری آثار موندستگار بینه. وشونِ تاریخ ره غربی تاریخ‌نویسون ِآسنی جه اِشناسمبی. == منابع == {{په‌نویس|2}} {{اشکانیون شاهون}} [[رج:اشکانیون| ]] [[رج:ایران تاریخ]] pbl8sdehg9wsfqaf9lf6s3x5z47w3f8 0 44605 392481 392082 2026-08-17T21:39:13Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392481 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = اوری |image = Quercus macranthera Tbilisi.jpg |species = '''''Q. macranthera''''' |binomial = ''Quercus macranthera'' |binomial_authority = [[Friedrich Ernst Ludwig von Fischer|Fisch.]] & [[Carl Anton von Meyer|C.A.Mey.]] ex [[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]]<ref name=grin>''Bull. Soc. Imp. Naturalistes Moscou'' 11(2):259. 1838. {{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?30715 |title=''Quercus macranthera'' information from NPGS/GRIN |author=[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[بلتسویل، مریلند]] |date=July 10, 2002 |accessdate=July 19, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605183334/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?30715 |archivedate=۵ ژوئن ۲۰۱۱ |dead-url=yes}}</ref> |}} '''اوری'''، '''گوری''' یا '''ترش مازو''' {{علمی نوم|Quercus macranthra}} اتی [[دار]] نوم هسته که [[مازو]] خانواده جمع دره. این دار ایرانِ شمال، ترکیه، گرجستان، ارمنستان و آذربایجان دله درإنه.<ref name="Mitchell">{{cite book |author=Mitchell, A. , Wilkinson, J. |year=۲۰۰۱ |title=''Trees of Britain and Northern Europe'' |url=https://archive.org/details/treesofbritainno0000mitc |publisher=Collins}}</ref> وه ره [[درفک]] و [[رامسر]] ِ[[جوردشت]] دله '''آوری''' یا '''گوری''' گننه، [[شفارود]] وَری وه ره '''اورو'''، [[لاهیجون]] '''پاچه مازو'''، [[گرگان]] '''ترش مازو''' و [[آذربایجون]] '''پالط''' نوم ره ونه سر یلنه.<ref>{{یادکرد-دهخدا|عنوان =اوری | بازیابی =۲۹ اکتر ۲۰۱۲}}</ref><ref>{{کتاب منبع | نوم = واژه نامه مازندرانی| نام خانوادگی = نجف زاده بارفروش| نام = محمدباقر| ناشر= نشر بلخ| شهر = نیشابور| سال = 1368 | صفحه = 96}}</ref> مازرون و قفقاز دله این دار ارتفاعات ویشتر از ۱۷۰۰ متر درإنه و سرمایی دار هسته که نور په شونه.<ref>{{وب منبع | نویسنده = حیدر شرفیه، خسرو ثاقب‌طالبی | عنوان = بررسی برخی خصوصیات جنگل‌شناسی و رویشگاهی درخت آوری در استان سمنان | ناشر = فصلنامه علمی-پژوهشی تحقیقات جنگل و صنوبر ایران. جلد ۲۰ شماره ۳. صفحه ۴۲۹–۴۴۳ | تاریخ = ۱۳۹۱ | اثر = | نشانی = http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/71913914907.pdf | تاریخ بازدید = ۱۹ فروردین ۱۳۹۳ }}</ref> اتا ترش مازو [[سنگسر]] دله دارنه که قدیمی‌ترین دارون ایران جه هسته. == دپیته چرخه‌تو == * [[موزی]] == منابع == https://web.archive.org/web/20140410071627/http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-afaec750a00642298f259b3f97beeb8f-fa.html {{بن‌بنویشت}} [[رده:موزی]] hz4l2v3pileyf30q56ionogwggwg81k 0 44985 392476 328703 2026-08-17T21:34:37Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392476 wikitext text/x-wiki {{خار بنویشته}} [[پرونده:Parthenon (30276156187).jpg|بندانگشتی|[[پارتنون]] اتا معبد نوم هسته که [[آتن]] دله بسات بینه و اسا یونانِ باستانی دورانِ سمبول هسته.]] '''یونانِ باستانِ دوره''' اتا تمدن بی‌یه که [[مدیترانه]]‌یِ شمال‌شرقی وَر دیّه و این دوره [[یونان تاریک دوره]] تموم بیّه په (قرن دوازده تا نهم پیش از میلاد) شروع بیّه و تا اواخر [[یونان کلاسیک دوره|کلاسیکِ آنتیک]] که شیصد میلادی تموم بیّه، دمباله داشته. یونان شه باستانی دوره گدر ات‌خله سیوا-سیوا حکومت و [[دولت-شهر]] جه تشکیل بی‌یه که وشونِ فرهنگ و زوون هئی ره مونسته. این مناطق فقط سیزده سالی متحد بینه که [[اسکندر مقدونی]] وشون همه‌تا ره فتح هکرد بی‌یه و اَی وه بمرده په، رَسِد بَینه. کلاسیکِ آنتیکِ دوره هم زمونی سر بیّه که [[قرون وسطی]] شروع وونه و [[بیزانس]] این منطقه دله قدرت گیرنه.<ref>Carol G. Thomas (1988). [https://books.google.com/books?id=NAwVAAAAIAAJ&pg=PA27 Paths from ancient Greece]. Brill. pp. 27–50. ISBN 978-90-04-08846-7.</ref> == زمونه == یونانِ باستانی دورانِ شروع بیّن زمان سر اختلاف نظر وجود دارنه. معمولاً اون گدر که [[هومر]] اساطیرِ خَوِری [[سوت]] دَوِسته و شعر باته ره این دوره‌یِ آغاز حیساب یارنه که حدود قرن هشتم پیش از میلاد وونه.<ref>Osborne, Robin (2009). Greece in the Making: 1200–479 BC. London: Routledge. p. xvii.</ref> باستانِ دوره شه چنتا پچیک‌ته دوره میون رَسِد وونه و چندین چلّه دارنه. ونه چن قرن اول ره «کهن یا قدیمی دوره» (Archaic Period) نوم اِشناسنّه که این گدر یونانی‌شون فرهنگ و جامعه خله تغییرات هاکرده و شکل بَیته. ونه په، دومین دوره «کلاسیکِ دوره» (Classical Period) هسته که سال ۴۸۰ پ‌م [[هخامنشیون]] اِنّه یونان وَری و وشون جه جنگ کفنّه و این دوره زمونی سَر وونه که [[اسکندر]] سال ۳۲۳ پ‌م، دنیا ره بیته په، بمرده.<ref>Shapiro, H.A. (2007). "Introduction". In Shapiro, H.A. (ed.). The Cambridge Companion to Archaic Greece. Cambridge: Cambridge University Press. pp 1-3</ref> کلاسیکِ دوران خله فرهنگی، هنری، فلسفی و علمی چهره‌ئون ره یونان دله دیار هکرده. از لحاظ سیاسی، این دوره اول‌ها [[آتن]] ِشهر قرن ۵ پ‌م شه متحدون همرِکِت هژمونی بساته و قدرت داشته ولی حدود قرن ۴ پ‌م [[اسپارت]] وشون ره پئی بزو. اَی ات‌گال [[تبس]] ِشهر قدرت بیته و آخرسری‌سر [[کورنت اتحادیه]] همه ره کنار بزو و [[مقدونیه]] که وشونِ گت‌ترین عضو بی‌یه، تموم یونانی شهرون ره اتا-اتا بیته و بورده که [[ایران]] ره حمله هاکنه. کلاسیکِ دوره اینجه که اسکندر سرکلّه دیار وونه، تموم وونه. سال‌های ۳۲۳ تا ۱۴۶ پیش از میلاد ره «هلنیستی دوره» نوم اِشناسنّه. این دوره یونانی‌های فرهنگ و نظام دنیا دله دپیته و تموم مناطقی که اون گدر اشناسینه، وشونِ دست‌بن دَینه و وشون دستوری زندگی کردنه. این دوره هم آخر بیّه و [[روم جمهوری]] (که قبلاً خِدی یونانی‌ها بعنوان مستعمره وه ره بسات بینه) بمو یونان ره بیته و شه اتا اوستان هاکرده. اینجه اتی دیگر دوره شروع وونه که وه ره «[[روم یونان]]» ِنوم اِشناسنّه و تا زمونی دمباله دارنه که امپراتور [[کنستانتین]] شه نیشتگا ره [[رم]] ِشهر جه دَکِش هکرده و بیارده [[استامبول|قسطنطنیه]] و اینجه که یونان بی‌یه، [[بیزانس]] اسم ره بیته. «باستانِ اواخِرِ دوره» [[مسیحیت]] جه مَشت هسته که اواخر قرن چهار میلادی تا اوایل قرن شیشم ادامه دارنه و زمونی که آتن دله [[افلاطون|افلاطونِ آکادمی]] ره سال ۵۲۹ میلادی دَوِستنه، این دوره هم سر بیّه.<ref>Hadas, Moses (1950). [https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 A History of Greek Literature]. Columbia University Press. p. 273. ISBN 978-0-231-01767-1.</ref> == منبع‌شناسی == یونان باستان دوره اتا خاص و منحصربفرد دوره هسته چون اولین زمونه‌ای هسته که مستقیماً ونجه منابع تاریخ ره تعریف هکردنه. پیش از این رسم نیّه که تاریخ ره کسی بنویسه و دنیایِ دیگر جائون باستانی منابع ندارنه و پیش از این هرچی دومبی ره یا بعدتر بنویشتنه، یا این که کتیفه دله و سکه‌ئونِ سر و شاهونِ لیست و سالنامه‌ئون دله اطلاعاتی پیدا بیّه که وشون ره تحلیل هاکردنه و تاریخ ره دَر بَوِردنه. [[هرودوت]] ره همه «تاریخِ پی‌یر» اِشناسنّه چون وه اولین کسی هسته که سنه ۴۵۰ تا ۴۲۰ پ‌م تاریخی کتاب بنویشته. وه هخامنشی شاهونِ خَوِری و تا قرن هشتم پیش از میلادِ آدمون جه گپ بزو. ولی ونه بنویشته‌ئون خله هم مرئی و اطمینانی نینه.<ref>{{harvp|Marincola|2001|p=59}}</ref><ref>{{harvp|Roberts|2011|p=2}}</ref><ref>{{harvp|Sparks|1998|p=58}}</ref><ref>{{harvp|Asheri|Lloyd|Corcella|2007}}</ref><ref>{{harvp|Cameron|2004|p=156}}</ref> ونه کتاب په، [[توسیدید]]، [[گزنفون]]، [[دموستنس]]، [[افلاطون]] و [[ارسطو]] هم کتاب بنویشتنه که ویشترشون آتنی بینه یا آتنِ هواخاه بینه. همینسه اتنده که آتن تاریخ خَوِر ره دارمی، باقیِ شهرون جه ندومبی. وشون تاریخ ویشته سیاسی، نظامی و دیپلوماتیک مسائل جه هسته و خله ایقتیصاد یا اجتماعی مسائل جه گپ نزونه.<ref>{{Cite book|last=Grant |first=Michael |title=Greek and Roman historians: information and misinformation |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-11770-8| page = 74 |url=https://books.google.com/books?id=IUNxvi0kbd8C}}</ref> == تاریخ == === کهن دوره === [[پرونده:Ancient Greek Pottery (28182730860).jpg|بندانگشتی|یونانی سفال.]] قرن هشتم قبل از میلاد، یونانِ تاریخ یواش-یواش تاریکی جه بریم اِنه و [[میسنی تمدن]] دپاشی وونه. این گدر میسنی الفبا ره مردم یاد هکرد بینه و همینسه [[فینیقیه]] مردمون جه بنویشتن ره یاد بیتنه و شه [[یونانی الفبا]] ره وشون واری بساتنه. قرن نهم قبل از میلاد جه فینیقی الفبا یونان دله رُش دکت بی‌یه، اما قدیمی‌ترین بنویشته‌ئون که یونانی هستنه، اواسط قرن هشتم پ‌م جه امه دست برسینه که سفالی پیاله سر بنویشت هستنه.<ref>{{cite book|last=Osborne|first=Robin|title=Greece in the Making: 1200–479 BC|year=2009|page=101|edition=2|publisher=Routledge|location=London}}</ref> یونان دله ات خله پچیک و شه‌گردون حکومت بساته بیّه که اونجه‌یِ جوغرافی باعث بی‌یه: هر جزیره، دره یا دشت شه همساینون جه سیوا بی‌یه و دریا یا کوه وشون میونه دیّه.<ref>{{Cite book| author-link=Raphael Sealey |first=Raphael | last=Sealey | title=A history of the Greek city states, ca. 700–338 B.C. | publisher=[[University of California Press]] | year=1976 | isbn= 978-0-631-22667-3 |url=https://books.google.com/books?id=kAvbhZrv4gUC | pages= 10–11}}</ref> نیمه اول قرن هفتم قبل از میلاد ات سری تاجر که شه تجارت جه خله پول دربیارد بینه، اتا نو طبقه جامعه درون بساتنه و حدود ۶۸۰ قبل از میلاد وشونِ کار جایی برسی‌یه که شه نوم سکه ضرب کردنه.<ref name="Žižek2011">{{cite book|author=Slavoj Žižek|title=Living in the End Times|url=https://books.google.com/books?id=MIz6BPT23Q4C&pg=PA218|year=2011|publisher=Verso|isbn=978-1-84467-702-3|page=218}}</ref> اشرافی که حکومت ویشته وشونِ دَس دیّه، احساس خطر کردنه چون تاجرون وشونِ رقیب بئی بینه. سال ۶۵۰ قبل از میلاد به یور، اشراف مجبور بینه که شه حکومت جه دفاع هاکنن که تاجرون شهر ره وشون دست جه در نیارن و شه [[استبداد|جابر]] نووشِن.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tyrant |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=6 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/tyrant |title=tyrant – Definitions from Dictionary.com |publisher=Dictionary.reference.com |access-date=6 January 2009| archive-url= https://web.archive.org/web/20090125013700/http://dictionary.reference.com/browse/Tyrant| archive-date= 25 January 2009 | url-status= live}}</ref> این گدر زمین هم کم بی‌یه و جمعیت خله زیاد بیی‌یه و همینسه دولت‌شهرون دله مردم هئی سر-کله زونه. [[اسپارت]] مردم این گدر حمله هاکردنه و نیمه دوم قرن هشتم قبل از میلاد، دِتا شهر ره بیتنه. پیش از این، سابقه نداشته که اتا شهر اتی دیگر ره بَیره و همینسه اتا اجتماعی انقلاب راه هکته.<ref>Holland T. ''Persian Fire'' pp.&nbsp;69–70. {{ISBN|978-0-349-11717-1}}</ref> [[لیکورگوس اسپارتی]]، احتمالاً تا سال ۶۵۰ قبل از میلاد، اتا نقشه بکشی‌یه که اسپارت بوره دیگر شهرون ره بَیره و وشون مردم (هِلوت‌ها) ره مجبور هاکنه کشاورزی هاکنن و شه محصول ره هادن اسپارت ره. در عوض، اسپارتِ مردم گت-تا-خورد، وسّه سرباز بوون و نظام دله خدمت هاکنن. این سیستم باعث بی‌یه که دیگر اسپارت دله فقیر و غنی دنی‌بوشه و همه هم‌تراز زندگی کردنه. [[آتن]] هم اواخر قرن هفتم قبل از میلاد زمین کم بمو و مردم وشنی وسّه نندِستنه چتی هاکنن. [[آرکون آتنی]] سال ۶۲۱ قبل از میلاد اصلاحات شدید ره قوانین دله انجام هدا ولی مردمِ شورش نخاته و نهایتاً [[سولون]] (۵۹۴ قبل از میلاد) اتی دیگر اصلاحات جه فقیرون وضع ره بتتر هاکرده و کاری هکرده که اشرافِ قِد باقی بمونده. [[File: Ancient colonies.PNG|right|thumb|مدیترانه‌یِ مستعمرات که فینیقیه شهرون قرمز و یونانی شهرون آبی/کئو هستنه.]] تا قرن شیشم قبل از میلاد، چنتا شهر یونان دله باقیِ شهرون جه گت‌تر و قِددارته بئی بینه: آتن، اسپارت، [[کورنت]] و [[تبس]]. اینان شهرها، شه دور-وَر ره بئیت بینه و آتن و کورنت شه وسّه دریایی ناوگان بسات بینه. خله از یونانی‌ها تا این گدر مهاجر بیینه و چون زمین یونان دله کم بی‌یه، شه کوچ ره بیتنه و بوردنه جایی که اسا [[ایتالیا]] و [[سیسیل]] هسته، استعماری شهر بنا هاکرد بینه. وشون ِمستعمرات شه سیوا اداره بی‌یه ولی یونانی فرهنگ و زوون اونجاهان تنک بیّه. یونانی‌ها و فینیقی‌ها این تازه مستعمره‌ئون سَر جدل داشتنه و سال‌های ۶۰۰ قبل از میلاد تا ۲۶۵ قبل از میلاد مدام جنگ کتنه. مستعمرات باعث بینه که یونانی‌هایِ درآمد دیگر علاج نیّه و وشون زندگی رفاه و راحتی بیّه. نیمه دوم قرن شیشم قبل از میلاد، آتن دله چنتا جبار و مستبد حاکم دیینه که مردم وشون جه جَری بینه و سال ۵۱۰ قبل از میلاد، [[کلیستنس]] که شهرِ اشراف جه بی‌یه، بورده اسپارتیونِ شاه ([[کلئومنس اول]]) پلی و ونجه بخاسته که کومِک هاکنه حکومت ره عوض هاکنن.<ref>{{cite journal|doi=10.1111/arcm.12839 |title=Other ways to examine the finances behind the birth of Classical Greece|last1=Wood|first1=J.R.|journal=Archaeometry|year=2022|volume=65 |issue=3 |pages=570–586 |s2cid=253075525 |doi-access=free}}</ref> اسپارت و آتن به سرعت هئی ره حمله هاکردنه و کلئومنس اول، [[ایساگوراس]] ره شه نماینده هاکرده که آتن دله حکومت هاکنه ولی کلیستنس بورده مردم پلی و اتی دیگر حکومت ره پیشنهاد هدا: وه باته تموم و گِردِ شهروندان بدون در نظر بیتن وشونِ موقعیت، حکومت دله هم‌باز بوون و آتن دله اتا "[[دموکراسی]]" بساجن. آتنی‌ها یک‌پشت بینه و اسپارتِ نماینده ره درهاکردنه و وشون جلو هرستانه و بجنگستنه تا شه اولین دموکراسی ره شکل هدانه.<ref>Holland T. ''Persian Fire'' pp.&nbsp;131–38. {{ISBN|978-0-349-11717-1}}</ref> === کلاسیک دوره === [[File:EarlyAthenianCoin.jpg|thumb|اتا سکه [[آتن]] دولت‌شهر شنه و [[آتنا]]یِ خدا عکس ونه ات ور کته و اتی ور [[پیت‌کله]] عکس دره که شهر نماد بی‌یه. ''(عکس سر بزنین، گتته وونه)'']] سال ۴۹۹ قبل از میلاد، [[ایونیه]] دولت‌شهرون که [[هخامنشیون]] ِدست‌بن دَینه، شورش راه دمبدانه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=126–27}}</ref> آتن و [[اریتریا]] شهرون این شورش پشت دربمونه. وشون بوردنه [[ساردیس]] شهر ره بیتنه و تا خاسته ایرانی‌ها بئن، شهر ره تش بزونه. این شورش تا سال ۴۹۴ ادامه داشته و اواخر هخامنشیون شورش ره بستا هاکردنه.<ref name="martin2013">{{harvnb|Martin|2013|p=127}}</ref> ولی [[داریوش اول|داریوش هخامنشی]] یاد نکرده که آتنی‌ها چتی ونه دشمن ره تن بمونه و همینسه سال ۴۹۰ پ‎م شه کشتی‌ها ره جمع هاکرده که آتن ره نهب بوره.<ref>{{harvnb|Martin|2013|p=128}}</ref> [[ماراتون جنگ]] دله ایرانی‌های نیرو خله ویشته بینه ولی آتن و ونه متحدون وشون جلو هرستانه و جنگ ره برنده بَینه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=128–29}}</ref> [[File:Map Greco-Persian Wars-en.svg|thumb|راست|نقشه ای که [[یونان و ایران جنگ]] دوره ره سراق دنه.]] ایرانی‌ها این جنگ کینه ره داشتنه تا [[خشایارشاه]] که قدرت بیته، دومین جنگ ره شروع هاکرده.<ref name="martin131">{{harvnb|Martin|2013|p=131}}</ref> یونان ِشمال و مرکز دولت‌شهرون بدون مقاومت تسلیم بینه، اما ۳۱ دولت‌شهر که وشون دله آتن و اسپارت هم دئینه، نخاستنه ایران ره باج هادن. همین گدر [[سیسیل]] ره هم [[کارتاژ]] حمله هاکرده.<ref name="martin131" /> سال ۴۸۰ قبل از میلاد، [[ترموپیل جنگ]] اولین جایی بی‌یه یونانی‌ها شه مقاومت ره شروع هاکردنه و اتا کچیک دسته که سیصد نفر اسپارتی ونه دله دئینه، بوردنه اتا تنگه دله کمین هنیشتنه و تا چن روز نی‌یشتنه که ایرانی‌ها گذر هاکنن و یونانِ مرکزی ناحیه وَری بورن. همین موقع [[سیراکوز]] (سیسیل گتترین شهر) هم موفق بیّه که کارتاژ ره [[هیمرا جنگ]] دله شکست هاده.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=131–33}}</ref> خشایار ات کش دیگه دریا جه نیرو برسنی‌یه که [[سالامیس جنگ]] دله آتن جه دکتنه و سال ۴۷۹ قبل از میلاد [[پلاتا جنگ]] ره خشکِ بنه سر بباختنه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=134–36}}</ref> یونانی‌ها یک‌پشت بموندستنه و اول اسپارتِ رهبری جه و سال ۴۷۷ به‌یور، آتن رهبری جه جنگ ره ادامه هدانه <ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=137–38}}</ref>و سال ۴۶۰ پ‌م ایران ره اژه دریا جه دکّل درهاکردنه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|p=140}}</ref> این بلند و طولانی جنگ باعث بیّه که آتنِ متحدِ شهرون، که [[دالیان لیگ]] نوم داشتنه، اتا امپراتوری واری بوون که وشون دریایی نیرو باقیِ شهرون ره ترسنی‌یه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=137–41}}</ref> آتن نهایتاً سال 454 پ‌م خاسته [[مصر]] ره هم بیره که خله نخش شکست بخرده و پنج سال بعدته [[قبرس]] دله هم بباخته و این موقع دیگر ایران ره ول هاکرده.<ref name="martin147">{{harvnb|Martin|2013|p=147}}</ref> هرچی آتن و ایرانِ جنگ کمته بی‌یه، اسپارت ویشته خاسته آتن جه درگیر بوو چون وشونِ قِد جه ترس داشته. اسپارت که نخاسته آتن اتنچی گت بوو و ونه امپراتوری همه جا ره بیره، کومِک کرده که شهرونی که خاستنه دالیانِ لیگ جه بریم بئن، شورش راه دمبدن. آتن نخاسته اسپارت جه درگیر بوو تا این که سال ۴۶۲ قبل از میلاد اتا شهر که هالوت بینه (یعنن اسپارت وسّه کشاورزی کردنه) شورش بیّه و آتن نیرو برسنی‌یه که اسپارت ره بصتینکلا کومِک هاکنه ولی اسپارت قبول نکرده و اینتی آتنی‌ها ره ور بخرده و همینجه جه وشون جنگ شروع بیه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|p=142}}</ref> آتن و اسپارت [[پلوپونزی اولین جنگ]] ره تا سال ۴۴۶/۵ داشتنه و این گدر [[سی ساله آشتی]] ِپیمون ره امضا هاکردنه.<ref name="martin147">{{harvnb|Martin|2013|p=147}}</ref> [[File:Map athenian empire 431 BC-en.svg|thumb|چپ|[[دالیان لیگ]] که آتن ِشنه، این نقشه دله کئو رنگ هستنه و پیش از ۴۳۱ پ‌م که [[پلوپونزی جنگ]] شروع بوو ره سراق دنه.]] ولی آتن و اسپارت میونه خار نیّه و ای سال ۴۳۱ قبل از میلاد [[پلوپونزی جنگ]] دِباره رُش هکته.<ref>{{harvnb|Martin|2013|p=149}}</ref> جنگِ اولین مرحله اسپارت چن کش حمله هاکرده [[آتیکا]] ره بیره ولی نتونسته ولی آتنی‌ها بوردنه [[کورنت]] شهر ره بیتنه و شه امپراتوری جه خار-خار دفاع هاکردنه ولی آتن شهر دله [[طاعون]] دکته و [[پریکلس]] (شهرِ فرمانده) مریض بیّه و دکته بمرده. [[کلئون]] که فرمانده بیّه، دِتا جنگ دله اسپارت ره شکست هدا<ref name="hornblower160">{{harvnb|Hornblower|2011|p=160}}</ref> و اسپارت صلح بخاسته ولی وه قبول نکرده.این گدر اسپارت سال 424 چنتا منطقه ره پس بیته.<ref name="hornblower162">{{harvnb|Hornblower|2011|p=162}}</ref> زمونی که کلئون و [[براسیداس]] که هر دِ شون شه شهر دله جنگِ خاهون بینه، بمردنه، دِتا دولت‌شهر تصمیم بیتنه که سال 421 پ‌م صلح دَوِندِن.<ref>{{harvnb|Hornblower|2011|p=163}}</ref> ولی صلح دووم نیارده. سال ۴۱۸ قبل از میلاد آتن و آرگوس یک‌پشت بینه ولی اسپارت جه [[مانتینئا جنگ]] دله شکست بخردنه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=198–99}}</ref> سال ۴۱۵ آتن عقیده هاکرده که بوره سیسیل ره بیره.<ref>{{harvnb|Martin|2013|p=200}}</ref> این نقشه خله نخش شکست بخرده و تموم نیروهایی که برسنی بینه، کشتی جه پیاده بئی-نئی قتل عام بینه.<ref>{{harvnb|Hornblower|2011|p=177}}</ref> آتنِ متحدون این موقع آتنی‌ها دست عصبانی بینه و شورش بساتنه و همین گدر ایران دِباره دله دکته و اسپارت ره کومِک کرده.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=202–03}}</ref> جنگ که شروع بیّه، آتن اوایل قوی‌ته بی‌یه<ref>{{harvnb|Hornblower|2011|pp=186–89}}</ref> ولی سال 405 پ‌م آتن ره اتا جنگ دله شکست هدا و وشون بندر ره محاصره هاکرده.<ref name="Martin 2013 205">{{harvnb|Martin|2013|p=205}}</ref> آتن مردم وشنی دکتنه و مجبور بینه که پیمون بنویسن که [[پلوپونزی لیگ]] دله عضو وونّه.<ref>{{harvnb|Hornblower|2011|p=189}}</ref> آتن تسلیم بیّه په، اسپارت سی نفر آدم ره انتخاب هاکرده که آتن ره اداره هاکنن و وشون ره «[[سی جبار|سی جبّار]]» (Thirty Tyrants) گنّه.<ref name="Martin 2013 205"/><ref>{{harvnb|Hornblower|2011|p=203}}</ref> اسپارتِ بخاستی خله ادامه نداشته و یک سال بگذشته په، مردم حکومت ره پس بیتنه.<ref>{{harvnb|Hornblower|2011|p=219}}</ref> سال ۳۷۱ قبل از میلاد، [[تبس]] قدرت پیدا هاکرده که اسپارت ره شکست هاده و وشونِ شاه ره بکوشه. وشون سال ۳۶۹ پ‌م [[مسنیا]] ره کامل اسپارت دس جه بیتنه و آزاد هکردنه. اسپارت که شه خِراک و ثروت ره مسینایِ مفتِ کشاورزون جه بدست یارده، دیگر اون اسپارت سابق نیّه. تبس قدرت باعث بیّه که آتن و اسپارت یک‌پشت بوون ولی همدیگر همرکت هم سال ۳۶۲ شکست بخردنه. تبس این جنگ دله برنده بیّه ولی شه گتِ فرمانده ره از دست هدا و همینسه تا سال‌ها جنگ و درگیری جه مشغول بموندسته. سال ۳۷۷ پ‌م آتن تلاش هاکرده شه دومین لیگ ره بساجه و دریایی قدرت ره از نو بنا هاکنه ولی سال‌های ۳۵۰ پ‌م وشون عقیده رِد دِپاته.<ref>{{harvnb|Martin|2013|p=226}}</ref> سال‌ها یونانِ دولت‌شهرون تلاش داشتنه که انده قِد پیدا هاکنن که گردِ یونانی شهرون ره شه دست‌بن بَیرن ولی تا فیلیپ و اسکندر مقدونیه جه نمو بینه، هیچکمین موفق نَینه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=221, 226}}</ref> [[فیلیپ دوم]] اتا شاه بی‌یه که مقدونیه، که یونانِ شمال دره، حکومت داشته و یونانِ خلأ قدرت جه استفاده هاکرده تا جنوب وَری بئه وه سال ۳۳۸ قبل از میلاد، یونانی‌شون اتحاد ره شکست هدا و [[کورینث لیگ]] ره بساته. فیلیپ عقیده داشته شه لیگ ره رهبری هاکنه تا ایران ره حمله هاکنه ولی سال ۳۳۶ قبل از میلاد وه ره بکوشتنه و ونه ریکا [[سکندر (مقدونیج شاء)|اسکندر]] حکومت برسی‌یه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|p=221}}</ref> اسکندر دِ سال بکشی‌یه شه مخالفون ره سرکوتِن بزنه و سال ۳۳۴ قبل از میلاد هخامنشیون جه درهکته.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=243–245}}</ref> وه [[داریوش سوم]] ره سال ۳۳۳ قبل از میلاد، [[ایسوز جنگ]] دله شکست هدا و [[گوگاملا جنگ]] دله سال ۳۳۱ قبل از میلاد، پیروز بیّه په، شه ره آسیایِ شاه بخونسته.<ref>{{harvnb|Martin|2013|pp=245–247}}</ref>سال ۳۲۹ قبل از میلاد جه وه راه دکته که [[میونی آسیا|باختریا]] و [[هند]] ره بیره.<ref>{{harvnb|Martin|2013|p=248}}</ref> عقیده داشته که [[عربستان]] و [[آفریقا]]یِ شمال ره هم لشکر برسنه که سال ۳۲۳ قبل از میلاد بمرده و اینان جه نرسی‌یه.<ref>{{harvnb|Martin|2013|p=250}}</ref> === هلنیستی دوره === {{اصلی|هلنیستی دوره}} [[File:Alexander the Great mosaic.jpg|thumb|''اسکندر موزاییک'' که [[اسکندر]] نقاشی ره سراق دِنه.]] اسکندرِ بمردن سال که 323 پ‌م هسته تا [[کلئوپاترا]]ی بمردن سال ره «هلنیستی دوره» (Hellenistic) گننه. اسکندر بمرده په، ونه فرماندهون بهیته کشورون ره شه میونه رَسِد هکردنه. وشون مشروعیت آنچنانی نداشتنه و اشراف جه نیینه.{{sfn|Martin|2013|p=253}} [[آنتیگونوس اول]] و ونه ریکا [[دیمیتریوس ]] مقدونیه و یونان ره بیتنه، [[بطلمیوس]] هم [[مصر]] ره بیته و [[سلوکوس اول]] بمو [[سوریه|شام]] و [[ایران]] ره صاحاب بیه.{{sfn|Martin|2013|pp=254–255}} چنتا پچیک‌ته سامون هم [[آناتولی]] و میونی آسیا دله بساتنه.{{sfn|Martin|2013|p=256}} [[File:Diadochen1.png|thumb|right|upright=1.35|گت‌ترین هلنیستی حکومتون اینان هستنه: {{legend|#787CAD|بطلمیوس }} {{legend|#50A249|کاساندر}} {{legend|#C38833|لیسیماکوس}} {{legend|#C3B933|سلوکوس}} {{legend|#AF3662|اپیروس}} {{legend|#85AB54|یونان مستعمرات}} {{legend|#A361BD|[[کارتاژ]] (غیر یونانی)}} {{legend|#70A9BE|[[روم باستان|روم]] (غیر یونانی)}}]] اوایل خله سرحد میّن نیّه که کاجه هسته و [[آنتیگونوس اول]] خاسته شه سامون ره گتته هاکنه که باقی یک‌پشت بینه و ونه حال ره بیتنه.{{sfn|Martin|2013|p=255}} تا اواسط قرن سوم وشون میونه خار بی‌یه و فقط بعضی گدر سامون‌سری جنگ کتنه که خله جولی نشی‌یه.{{sfn|Martin|2013|p=256}} این دوره خِدی اصلی یونانِ بنه دیگر اون سابقِ اهمیت ره نداشته و [[اسکندریه]] (مصر دله) و [[انطاکیه]] (ایران دله) خله آتن و اسپارت جه مهمتر بینه و گت‌ترین یونانی شهرون جا حیساب اِمونه. یواش-یواش [[روم]] که قدیم یونانِ مستعمره بی‌یه، گت‌تر بیّه و [[کارتاژ]] ره شکست هدا و اسا مدیترانه دله بی‌رقیب بی‌یه. روم هر سال ویشته قوی بی‌یه و گت‌ته‌ته بی‌یه تا این که بمو یونان و مقدونیه ره هم بیته. === رومی یونان دوره === نهایتاً سال 146 قبل از میلاد رومی‌ها تموم یونان اصلی بنه ره بیتنه. وشون مقدونیه دله اتا رومی اوستان بساتنه و خِدی یونان ره ونه چله‌بن قرار دانه. البته بعضی جزیره‌ئون و دولت‌شهرون بموندستنه که حاضر نینه مالیات هادن. اژه‌یِ جزیره‌ئون سال 133 قبل از میلاد فتح بَینه. آتن و دیگر شهرها سال 88 قبل از میلاد شورش هکردنه که سرکوتن بخردنه و ای بستا بینه. وقتی [[کنستانتین]] رومِ نیشتگا ره بیارده یونان دله، [[قسطنطنیه]] شهر ره شه اسم بساته و این باعث بیّه که کم-کم روم دِ تیکه بوو. رومِ شرقی قسمت که یونانی مردم نیشت بینه، «بیزانس» بیّه و ونه مردم [[ارتودکس]] مذهب بیتنه و ونه غربی قسمت که [[لاتین]] فرهنگ داشتنه، کم-کم رقد بورده و ونه مردم [[کاتولیک]] بینه. == جوغرافی == [[پرونده:Ancient Regions Mainland Greece.png|بندانگشتی|یونانِ باستانی شهرون و جوغرافیایِ نقشه]] یونان سامون خله کوهستانی هسته و همینسه باستانی یونان دله خله پچیک-پچیک منطقه‌ئون دینه که هرکمین شه سیوا فرهنگ و لهجه و هویت ره داشتنه. همینسه منطقه‌گرایی و مله‌دوستی خله وشون دله دئی‌یه. شهرها ره معمولاً دره دله ساتنه که چنتا کوه میونه کب‌بو یا دشت دله ساتنه که دریا کناره بوئه. یونانِ جنوب، [[پلوپونز]] بی‌یه که ونه مناطق لاکونیا (جنوب شرقی)، مسنیا (جنوب غربی)، الیس (غرب)، آخایا (شمال)، کورنتیا (شمال شرقی)، آرگولیس (شرق)، و آرکادیا (مرکز) بینه و وشون نوم تقریباً هنتا همونتی بموندست هسته. یونانِ شمال وَری، که اسا وه ره یونانِ مرکزی منطقه اسم دینگونه، شامل اتولیا و آکارنانیا (غرب)، لوکریس ، دوریس و فوکیس (مرکز) و بوئوتیا ، آتیکا و مگاریس (شرق) بی‌یه. شمال شرقی [[تسالی]] دیّه و [[اپیروس]] شمال غربی قرار داشته. اپیروس دله چائونیا (شمال)، مولوسیا (مرکز) و تسپروتیا (جنوب) مناطق دیینه. گوشه شمال شرقی [[مقدونیه]] قرار داشته، که شه دِ ناحیه بی‌یه و ونه پایین‌دست الیمیا، پیریا، و اورستیس دئینه و ونه بالادست که جدیدتر بسات بینه، لینسستائه، اورستائه و الیمیوتائه بینه. غرب، آکسیوس روخنه په، به اوردایا، بوتیائی، میگدونیا و آلموپیا دینه که قبایل تراکیا اونجاهان نیشت بینه. مقدونیه جه بالاته، مردمونی دینه که غیریونانی بینه و خله گدر مقدونیه جه جنگ کتنه. [[کالسیدیس]] و [[اژه]] کناره و [[آناتولی]] ِسواحل ره هم یواش-یواش یونانی‌ها بیتنه و شهر بساتنه. == سیاست == [[پرونده:Bust Pericles Chiaramonti.jpg|بندانگشتی|[[پریکلس]] موجستمه: وه اتا از مهمترین شیخصتونی هسته که یونان باستان دله دئینه. وه آتن دموکراسی سر خله نقش داشته.<ref>Ruden, Sarah (2003). Lysistrata. Hackett Publishing, p. 80. ISBN 0-87220-603-3.</ref>]] یونان باستان دله چند صد تا [[دولت-شهر|دولت‌شهر]] دئینه که هرکمین ره اتا «پولیس» (poleis) گتنه و همه شه وسّه نسبتاً مستقل بینه. وشون مردم شه ره اتا قوم جه دونستنه ولی وشون جوغرافی باعث بی‌یه که سیوا-سیوا بموندن. وشون اتا دین، فرهنگ اولیه و زوون داشتنه که مشترک بی‌یه. علاوه بر این، شه قبیله‌ای ریشه‌ئون خَوِر ره داشتنه. هرودوت شه کتاب دله شهرها ره وشونِ قبیله جه رج-به-رج دسته‌بندی هاکرده. با این چنین، یونان سیاست دله شهرها بالاترین قدرت ره داشتنه و کشور معنی ندا. وشون قطبی و گروهی استقلال جه هم دفاع کردنه و هر چنتا شهر اتا لیگ دله یک‌پشت بینه که همدیگر ره جنگ دله تن بئن و کومِک هاکنن. حتا زمونی که ایران ِشاهنشاهی بمو که یونان ره بیره، خله گروه‌ها تن نمونه و تسلیم بینه و زمونی که ایران-یونانِ جنگ سر بیّه، سریعاً اونان که جنگ دله متحد بینه، همدیگر گردن دکتنه و از سر درگیر بینه.<ref>Holland, T. Persian Fire, Abacus, pp. 363–70 ISBN 978-0-349-11717-1</ref> حتا شهرونی که مستعمره بینه و یونانی‌ها جاهای دیگر ساتنه، شه مستقل و سیوا اداره بینه. شاید بعضی مستعمرات شه قدیمی وطن ره یاد داشتنه و وشون جه همدردی کردنه ولی وشون سیاست سیوا بی‌یه و مستقل عمل کردنه. فتح و اتی شهر ره بیتن هم رسم نیّه و زمونی که اتا شهر شه همساینون یا دیگر شهرون ره جنگ دله شکست دائه، وشون ره سیب یشته و مجبور کرده که ونه لیگ دله عضو بوون؛ حتی اسکندر باقیِ شهرون ره بیته په، ناته که اینجاهان مقدونیه شنه، فقط وشون ره کورنث لیگ دله عضو هاکرده. === جامعه === چون حکومت فقط اتا شهرِ بی‌یه؛ شهر دله کسی که «شهروند» بی‌یه، حکومت دله نقش داشته. فقط مردهایی که آزاد بینه و زمین داشتنه و اون شهر دله بومی بینه، شهروندی حقوق داشتنه. یونانِ اکثر دولت‌شهرها، برعکس روم، آدمونی که ثروت و مقوم داشتنه ره امتیاز خاصی ندانه و افراد برابر بینه. مثلاً، آتن دله مردم شه مال-منال جه چار دسته تقسیم بینه ولی هرکس تونسته ویشته پول دربیاره، اجازه داشته شه دسته ره عوض هاکنه یا اگر فقیرته بی‌یه، ونه دسته هم پایین‌ته اِمو. ولی اسپارت دله تموم مردها برابر بینه و فقط دِتا خانواده دیینه که وشون جه رهبر ره انتخاب کردنه که هم مذهبی و هم نظامی رهبری ره بعهده گیته.<ref>Powell, Anton (2017). A Companion to Sparta. John Wiley & Sons. p. 187. ISBN 9781119072379. Retrieved 4 July 2022.</ref> افرادی که یونانی بینه و آزاد هم بینه (یعنن برده نئینه) ولی شهرِ بومی نیینه ره «متیک» گتنه. متیک‌ها شهروند درجه دوم حساب اِمونه. وشون دادگاه دله حقوقی داشتنه و تونستنه آزاد شهر دله زندگی هاکنن و جنگ دله وسّه شهر ره خدمت هاکنن ولی شهرِ سیاست‌گذاری و مقوم-منصب بیتن وسّه حقی نداشتنه. وشون بعضی گدر وسّه مالیات هم هادن یا ات نفر ره انتخاب هاکنن که وشونِ قیّم بوو. خله وقت‌ها اتا متیک که قیّم نداشته و بی‌کس‌کار بی‌یه ره برده کردنه و روتِنه.<ref>{{ویکی منبع|عنوان =Metic|لینک= http://en.wp.org/wiki/Metic |زوون = en| بازیابی ={{subst:#time:xij xiF xiY}}}}</ref> برده‌ئون هیچ قدرت و مقامی نداشتنه. وشون نهایت، اگر ارباب اجازه هدا بو، تونستنه که خانواده و مالکیت دارن، اما سیاسی حقوق جه خوِر نیّه. قرن پنجم قبل از میلاد، یک‌سوم کل جمعیت دولت‌شهرون ره برده‌ها داشتنه.<ref>[http://student.britannica.com/comptons/article-201729/ANCIENT-GREECE Slavery in Ancient Greece] Archived 1 December 2008 at the Wayback Machine. Britannica Student Encyclopædia.</ref> برده‌ئون یونان تاریخ دله هیچ گدر شورش نکردنه و وشونِ نژاد خله تنک-تِرو بی‌یه. یونانی‌ها بردگی ره اتا قومی-نژادی مسئله ندونستنه و یونانی‌ها هم تونستنه برده بوون.<ref>Painter, Nell (2010). [https://archive.org/details/historyofwhitepe00pain/page/5 The History of White People.] New York: W.W. Norton & Company. p. 5. ISBN 978-0-393-04934-3.</ref> === آموزش === [[پرونده:Plato's Academy mosaic from Pompeii.jpg|بندانگشتی|راست|اتا موزاییکی عکس که [[افلاطون]] ِآکادمی ره [[پمپی]] دله سراق دِنه.]] بجز اسپارت، باقیِ دولت‌شهرون آموزش ره خصوصی داشتنه و فقط هلنیست دوره، چنتا دولت-شهر بمونه دولتی مدرسه تأسیس هاکردنه. پول‌دار خانواده‌ئون شینه معلم‌سرخانه خرینه که وشون وچه ره درس یاد هاده. ریکا-وچون وسّه بخوندستن و بنویشتن، گت آدمونِ حرف‌ها و ادبیات ره یاد بیرن و آواز و ات جور ساز ره آموزش دینه. چون وسّه بعداً جنگ بورن، ورزش هم کردنه که آماده تن دارن. ولی کلاً درس بخوندستن این‌سه بی‌یه که خارِ شهروند پرورش هادن؛ نا این که اینتی دانش جا کار بیرن. کیجائون هم تا وچه بینه بخوندستن-بنویشتن و ات که ریاضی یاد گیتنه ولی گت‌ته بینه، هم‌اتنده جه هم کتنه.<ref>Bloomer, W. Martin (2016). A Companion to Ancient Education. Malden, MA: Willey-Blackwell. p. 305. ISBN 978-1-118-99741-3.</ref> ریکائونِ درس هم نهایتاً هیژده‌سالگی تموم بی‌یه و ای دِ سال شینه نظام که جنگ وسّه هم آماده بوون.<ref>Angus Konstam: "Historical Atlas of Ancient Greece", pp. 94–95. Thalamus publishing, UK, 2003, ISBN 1-904668-16-X</ref> === اٮقتٮصاد === یونان قرن پنجم و چاروم پیش از میلاد، شه بتترین وضعیت ره داشته. ونه آزاد شهروندون این گدر خله رفاه داشتنه و بعضی تاریخ‌دون‌ها گننه که کلاسیکِ یونانِ اقتصاد، پیشاصنعتی تاریخ دله منحصر بفرد و تک-تینار هسته. اگر گندم ره ملاک قرار هادیم، اتا کارگر غیرماهر ِمزد اون گدر آتن دله ۷ تا ۱۲ کیلوگرم در روز جه رسی‌یه؛ همون‌گدر مصر و روم دله اتا روستایی کارگر که ونه واری بی‌بو، ۲ تا ۳ برابر کمتر یعنی حدود ۳٫۷۵ کیلوگرم مزد گیته.<ref>W. Schiedel, "Real slave prices and the relative cost of slave labor in the Greco-Roman world", Ancient Society, vol. 35, 2005, p 12.</ref> == فرهنگ == === فلسفه === {{main|یونان باستان فلسفه}} [[پرونده:British Museum - Four Greek philosophers.jpg|بندانگشتی|چارتا یونانِ گتِ فیلسوف موجستمه: راست-به-چپ [[اپیکور]]، [[کریسپوس]]، [[آنتیستنس]] و [[سقراط]].]] یونانی‌های [[فلسفه]] خله عقل (استدلال) و سؤال‌کَری (تحقیق) پایه‌سر بساته بی‌یه. وشون فلسفه سَر جه بی‌یه که مودرن علم و فلسفه بساته بَینه. اتا خط ره تاریخ دله موندنه که یونان باستان جه رسنه [[هلنیسم]] دوره، مسلمون‌های فلسفه جه رسنه و ای ورگردنه [[رونسانس]] گدر اروپایِ [[روشن‌کری دوره]] ره باعث وونه. البته فلسفه، استدلال و مشاهده ره یونانی‌ها شروع نکردنه و وشون نمه‌په، [[بابل تمدن]] و [[مصر]] دله اینتی گپ دیّه ولی یونان فیلسوفون تأثیر خله آدمونِ تاریخ سر نقش دارنه. یونانِ [[پیشاسقراطیون]] ِفلسفه دله سعی کردنه که اتفاقات ره طبیعی دلایل جه توجیه هاکنن و اساطیر ره اتفاقِ باعث ندونن. زمونی که [[سقراط]] بمو په، فلسفه هدار ره دپیته و اتی نو مسیر ره پیش هایته که [[غرب فلسفه]] ره بنا هاکرده. سقراط و ونه شاگردون، [[افلاطون]] و [[ارسطو]] دسوری، فلسفه‌یِ موضوع ره عوض هاکردنه و وشون سؤالات ویشته عدالت، اخلاق، سیاست، واقعیت، خیر و شر، اختیار و جبر و… خَوِری بیّه. اتی دوره هم هلنیستی فلسفه هسته که [[شکاکون]]، [[کلبیون]]، [[رواقیون]]، [[اپیکور]]یون و [[نوافلاطونی]]ون بازار دکتنه و زندگیِ معنا-مفهوم و چتی خار زندگی هاکردن و چتی کمتر رنج بکشی‌ین دمبال‌په گردستنه. === ادبیات و تئاتر === {{Main|یونان باستان ادبیات}} [[File:The great theater of Epidaurus, designed by Polykleitos the Younger in the 4th century BC, Sanctuary of Asklepeios at Epidaurus, Greece (14015010416).jpg|thumb|اپیدائوروسِ آمفی‌تئاتر که قرن چاروم پیش از میلاد بساتنه و [[یونان باستان تئاتر]] اونجه برگزار بی‌یه.]] یونانِ اولیه ادبیات فقط شعر بی‌یه و عمومی مراسم وسّه وه ره شعر وندستنه.<ref>{{harvnb|Power|2016|p=58}}</ref> وشونِ اتا قدیمی‌ترین شاعرون [[هومر]] هسته ولی دومبی که شاعرون دیگر هم دئینه که وشون شعر ره سینه-سینه و گلی-گلی حفظ کردنه.<ref>{{harvnb|Kirk|1985|p=44}}</ref> هومر همون‌گدرها که یونانیِ خط و کتابت دَر شروع بی‌یه، شفاهی شعر گته. اولین شاعری که شه شعر ره نوشته، [[آرچیلوچوس]] هسته که قرن هفتم پیش از میلاد این کار ره کرده.<ref>{{harvnb|Kirk|1985|p=45}}</ref> [[یونان باستان تئاتر|یونانی تراژدی]] اواخر باستانی دوره شکل بیته و یونانی‌هایِ شعرِ تأثیر ونه سر دیاره.<ref>{{harvnb|Power|2016|p=60}}</ref> یونانِ کلاسیک دوره که تازه شروع بی‌یه، [[یونانی کمدی|کمدی]] سبک هم پا گیته. سال ۴۸۶ قبل از میلاد جه دومبی که مطمئناً کمدی سبک دیّه چون این سال دله آتن بازار دله اتا فستیوال بی‌یشت بینه که کمدی‌ها میونه مسابقات اجرا بیّه ولی این کمدی‌ها اسا امه دست نرسی‌یه. اولین کمدی که باقی بمونسته [[آریستوفان]] شنه که ونه نوم "[[آچارنیان]]" هسته و سال ۴۲۵ پ‌م وه ره بنویشته.<ref>{{harvnb|Handley|1985|p=355}}</ref> [[File:Hypnos Thanatos BM Vase D56 full.jpg|thumb|راست|اتا نقاشی که ''[[ایلیاد]]'' آسنی ره سراق دِنه و [[تروی جنگ]] خَوِری هسته. این سفال ح ۴۴۰ پ‌م شنه.]] یونانِ نثر هم، شعر دسوری، باستان دوره جه شکل گیرنه و وشونِ فلسفی، تاریخی، ادبی، و پزشکی بنویشته‌ئون قرن شیشم پیش از میلاد به یور باقی هستنه.<ref name="mcglew79">{{harvnb|McGlew|2016|p=79}}</ref> نثر ره اول فقط فیلسوفون، [[آناکسیماندر]] و [[آناکسیمنس]] واری، نوشتنه ولی اولین فیلسوف که [[تالس]] بی‌یه جه هچّی نمونسته و ظارا وه نثر ننویشته.<ref>{{harvnb|McGlew|2016|p=81}}</ref> نثر بنویشتن کلاسیکِ دوره گدر جذابیت پیدا هکرده و<ref name="mcglew79" /> خله تاریخ، فلسفه و گپ‌گو و بلاغت کتابون ره این گدر نثر جه بنویشتنه.<ref>{{harvnb|McGlew|2016|p=84}}</ref> هلنیستی سالون، دیگر یونانِ فرهنگِ مرکزیت خِدی یونان نیّه و ویشته [[اسکندریه]] (که مصر شنه) ویشترین دانشمندون و ادیبون سر ره جمع کردنه. این ایام، یونان دله دِتا شهر، [[پلا]] و [[پرگامون]]، ویشترین ادبی و فرهنگی کارون ره انجام دانه و آتن جه خَوِری نیّه.<ref>{{harvnb|Mori|2016|p=93}}</ref> همین دوره‌یِ حکومتون باعث بینه که یونانِ ادبیات و علم و فلسفه هنتا باقی بمونده چون وشون، خصوصاً مصرِ شاهون، گتِ کتابخنه ساتنه و کتابون ره رونویسی کردنه.<ref name="bulloch542">{{harvnb|Bulloch|1985|p=542}}</ref> [[اسکندریه کتابخنه]] دله خاستنه تموم اونچی کتاب که دنیا دله کته، سر ره جمع هاکنن و هر کتابی ره اتا نسخه شه پلی دارن.<ref name="bulloch542" /> وشون دوره‌یِ شعر باتن هم خله رونق بئیت بی‌یه<ref>{{harvnb|Bulloch|1985|pp=542–43}}</ref> و ژانرها و سنت‌های مختلف راه دکته که دیگر روایت ره خطی تعریف نکردنه.<ref>{{harvnb|Mori|2016|p=99}}</ref> هلنیسم دوره ات فرق دیگر که داشته، این بی‌یه که پیش از این فقط ادبیات ره عمومی اجرا کردنه ولی وشون دوره باب بی‌یه که کتابونی که نوشتنه ره خصوصی و شخصی بخوندستن وسّه نوشتنه.<ref>{{harvnb|Mori|2016|p=98}}</ref> شاعرون هم شعرونی گتنه که مخاطب وسّه خلوت هاکنه و شه وسّه بخونده و دیگر جمع دله شعر ره اجرا نکردنه.<ref>{{harvnb|Bulloch|1985|p=543}}</ref> زمونی که سال 31 پ‌م [[اوکتاویان]] حکومت ولار هایته، [[روم]]ی‌ها بمونه یونان ره بیتنه و یونانِ بتترین شاعرون و نویسنده‌ئون، [[استرابو]] و [[دیونیسیوس هالیکالرناسوس]] واری، شینه [[رم]].<ref>{{harvnb|Bowersock|1985|pp=642–43}}</ref> یونانی ادبیات رومی‌ها دوره هم ادامه داشته و «قرن دوم طولانی» که حدود ۸۰ تا ۲۳۰ میلادی ره گنّه، این ادبیات شه اوج دوره جه برسی‌یه.<ref name="konig113">{{harvnb|König|2016|p=113}}</ref> این دوره دله نثر-نویسون [[رومان]] بنویشتن ره شروع هاکردنه و نمایشی خطابه‌ئون بازار فراوون بینه.<ref name="konig113" /> === علم و تکنولوجی === [[File:0142 - Archaeological Museum, Athens - Antikythera mechanism - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 11 2009.jpg|thumb|left| اتا کامپیوتر-مونا که [[دنده دیفرانسل]] که قرن شونزهم میلادی کشف بیّه، ونه دله دوی‌یه و ونه مکانیسم قرن هیژدهمِ ساعتون دستوری هسته. وه ره یونانی‌ها ۱۵۰ تا ۱۰۰ قبل از میلاد بسات بینه که نجومی اجرام موقعیت ره حساب-کتاب هاکنه. این دستگاه ره غرق‌بئی کشتی دله کشف هاکردنه.]] یونان باستان ریاضیات خله ریاضیِ تاریخ دله اهمیت دارنه و [[هندسه]]، ریاضیِ اثباتِ روش، [[نظریه اعداد]]، ریاضی ِتجزیه و تحلیل، کاربردی ِریاضیات ، و [[انتگرال]] ِاولیه محاسبات اونجه شکل بیتنه. یونانِ گتِ ریاضیدون‌ها [[فیثاغورث]]، [[اقلیدس]]، و [[ارشمیدس]] هستنه که هنتا وشون کشفیات خله اهمیت دارنه و تموم دنیا دله درس هدا وونّه. یونانی ها نجوم ره ات‌جور ریاضیِ چلّه دونستنه و ونه سر هم خله کَل-کَله کردنه. قرن چاروم پیش از میلاد، [[یودوخوس سنیدوس]] و [[کالیپوس سیزیسوس]] اولین هندسی و سه‌بعدی ِمدل‌ها ره بسات بینه که توضیح هادن سیارات و اساره‌ئون چتی دور-دور چرخ گیرنه. همون گدر [[هراکلیدوس پونتیکوس]] باته که شاید زمین شه دور چرخ گیرنه. قرن سوم قبل از میلاد، [[آریستارخوس ساموسی]] اولین کسی بی‌یه که [[منظومه شمسی]] ره دَر بَوِرده و باته که سیارات درنه خورشیدِ دوره چرخ گیرنه. [[ارشمیدس]] هم ونه نظر ره قبول داشته و شه کتاب دله گته که خورشید و اساره‌ئون آرام ات‌جا نیشتنه و سیارات و زمین چرخ گیرنه.<ref>Pedersen, ''Early Physics and Astronomy'', pp.&nbsp;55–56</ref> [[اراتوستن]] سایه‌ها ره بررسی هاکرده و موفق بیّه این روش جه [[زمین محیط]] ره تخمین بزنه که اسا دومبی ونه حساب-کتاب خله نزدیک به صحیحِ جواب بی‌یه.<ref>Pedersen, ''Early Physics and Astronomy'', pp.&nbsp;45–47</ref> قرن دوم قبل از میلاد [[هیپارخوس|هیپارخوس نیکیا]] هم نجوم سر خله مهم کشفیات داشته. یونانیون پزشکی و طبابت سر هم خله چاره‌کر بینه. [[بقراط]] انده گتِ طبیب بی‌یه که وه ره پزشکیِ پییر اشناسنّه.<ref>{{Cite journal | last1 = Grammaticos | first1 = P.C. | last2 = Diamantis | first2 = A. | title = Useful known and unknown views of the father of modern medicine, Hippocrates and his teacher Democritus | journal = Hellenic Journal of Nuclear Medicine | volume = 11 | issue = 1 | pages = 2–4 | year = 2008 | pmid = 18392218}}</ref><ref>[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576397/Hippocrates.html Hippocrates], Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2006. Microsoft Corporation. [https://web.archive.org/web/20091029181928/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576397/Hippocrates.html Archived] 31 October 2009.</ref> وه انده موفق بی‌یه که وه بمرده په، پزشکی دیگر باقی فلسفه و علوم جه سیوا بئی بی‌یه و اتا شغل حیساب اِمو.<ref name="garrison9293">{{Cite book| last = Garrison | first = Fielding H. | year = 1966 | title = History of Medicine | url = https://archive.org/details/introductiontohi0000fiel | publisher = W.B. Saunders Company | location = Philadelphia | pages = [https://archive.org/details/introductiontohi0000fiel/page/92 92]–93}}</ref><ref name="nuland5">{{Cite book | last = Nuland | first = Sherwin B. | year = 1988 | title = Doctors | publisher = Knopf | isbn = 978-0-394-55130-2 | page = [https://archive.org/details/doctorsbiography00nula/page/5 5] | url = https://archive.org/details/doctorsbiography00nula/page/5 }}</ref> === معماری و موجستمه‌سازی === یونان باستان هنر قدیم‌تاسا خله باقیِ کشورون و فرهنگ‌ها سر تأثیر بی‌یشته؛ ای دکّال موجستمه‌سازی و معماری دله که وشون لینگ‌گرد جه هچکی نرسی‌یه. این هنر ره رومی‌ها یاد گیتنه و وه ره رشد هدانه. شرق وَری هم، هلنیسم ِدوره یونانی هنر و آسیایی هنر قاطی بَینه و پشو بخردنه و [[هند]] دله اتی یونانی-هندی موجستمه‌سازی و معماری بساته بیّه که ونه آثار تا [[جاپون]] رسنه. اروپا دله [[رونسانس]] په هنرمندون بوردنه یونانِ هنر ره یاد بیتنه و ونه شیفته بَینه و سعی کردنه یونانی‌ها دسوری موجستمه و بنا بساجن و اینتی اروپای هنر نو بیّه. تا قرن نوزّهم دیگر وشون ِهنر جهونی بیّه و اسا تموم فرهنگ‌هایِ هنر و معماری یونان ِآثار ره شه درون دارننه. ===دین === {{Main|یونان باستان دین}} [[File:Θερμαικος με θεα τον Ολυμπο!.jpg|thumb|[[اولیمپوس کوه]] که گتنه [[دوازده اولمپی خدا]]ئونِ سِره هسته.]] دین و مذهب، یونانی‌های زندگی دله خله نقش داشته.{{sfn|Ogden|2007|p=1}} تموم یونانی‌ها، هر شهر و قبیله که داشتنه، اتا واحد دین داشتنه که وشون خدائون و الاهه‌ئون یک‌جور بینه ولی وشونِ فرقه و آداب‌رسوم هئی جه فرق کرده و خدائونِ مختلف ره پرستش کردنه. یونانیون [[پولی تئیسم]] یا چندخدایی دین داشتنه و ات‌خله خدائون مختلف وشون دین دله دیّه ولی کم‌کم تا اوایل قرن شیشم قبل از میلاد این خدائون دله [[دوازده اولمپی خدا|دوازده‌تا خدا]] بقیه جه گت‌تر بینه و پیش دکتنه.{{sfn|Dowden|2007|p=41}} وشون دین خله آسیایی ادیانِ تحت‌تأثیر بی‌یه و زمونی که اسکندر دنیاگیر بیّه، یونانی‌های مذهب هم باقیِ ادیان سر تأثیر بی‌یشته.{{sfn|Noegel|2007|pp=21–22}} وشونِ مهم‌ترین مذهبی مراسم گسفن و بِز [[قربونی هاکردن]] بی‌یه.{{sfn|Bremmer|2007|pp=132–134}} قربونی مراسم ره نماز جماعت واری انجام دانه{{sfn|Furley|2007|p=121}} و ونه همراهی دعا و سرود خوندستنه و وشونِ زندگیِ مهمِ قسمت ره این اعمال شکل دائه.{{sfn|Furley|2007|p=117}} == منابع == {{په‌نویس|2|چپ‌چین=بله}} [[رج:یونان تاریخ]] [[رج:باستان تاریخ]] lrsogl1yxnyfpmp8u1c4rjohjz6x2ov 0 44996 392463 391010 2026-08-17T21:20:15Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392463 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص | religion = [[اسلام]] | region = | era = [[عباسیون خلافت]] | image = | caption = | name = لالکایی | birth_date = | death_date = 1027 | birth_place = [[آمل]] | death_place = [[دینور]] | denomination = [[سنی]] | jurisprudence = [[شافعی]] | creed = [[اثری]] | main_interests = [[Theology]] ([[Kalam]]), [[hadith]], [[Fiqh|Islamic Jurisprudence]] | works = ''Extraordinary Occurrences From The Allies Of Allah''<ref>{{Cite web|url=https://safinatulnajat.com/shop/extraordinary-occurrences-from-the-allies-of-allah-imam-al-lalikai/|title=Extraordinary Occurrences From The Allies Of Allah &#124; Imam Al-Lalika’i|website=سفينة النجاة}}</ref> }} '''هبة الله بن حسن بن منصور طبری'''، ملقب به '''ابوقاسم رازی '''و''' حنبلی لالکائی آملی''' محدث، متکلم، حافظ و [[شافعی]] فقیه و [[اثري]] بی‌یه که [[آمل]] آدم بی‌یه.<ref>{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/43976646/Al_Lalakai_Abu_l_Qasim|title=Al-Lalakai, Abu l-Qasim|first=Livnat|last=Holtzman|date=January 1, 2020|journal=Brill EI3 - The Encyclopedia of Islam Third Edition|via=www.academia.edu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://library.walisongo.ac.id/slims/index.php?p=show_detail&id=28686|title=Syarah ushul i'tiqad Ahlussunnah wal Jama'ah|first=Abu Qasim Hibatullah bin Hasan; Misbah; Amir Hamzah|last=Al-Lalika'i|date=April 17, 2016|publisher=Pustaka Azzam|via=library.walisongo.ac.id}}</ref><ref>{{cite book|last1=Abrahamov|first1=Binyamin|title=Islamic Theology - Traditionalism and Rationalism|url=https://archive.org/details/islamictheologyt0000abra|publisher=[[Edinburgh University Press]]|date=1998|isbn=9780748611027|page=[https://archive.org/details/islamictheologyt0000abra/page/15 15]|quote=al - Lalaka'i , tried to refute their opponents through using reason and systems of Kalām .}}</ref> ونه معروف استاد [[ابوحامد اسفراینی]] و ونه معروف شاگرد [[خطیب بغدادی]] بینه.<ref name="pg.183" /><ref>{{Cite web|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-lalakai-abu-l-qasim-COM_35783?s.num=5|title=al-Lālakāʾī, Abū l-Qāsim|first=Livnat|last=Holtzman|date=December 1, 2020|publisher=Brill|via=referenceworks.brillonline.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sifatusafwa.com/en/manufacturer/al-lalaka-i-418h|title=Al-Lalaka'i's books on SifatuSafwa|website=www.sifatusafwa.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://abdurrahman.org/2017/10/23/brief-biography-imam-al-laalikaaee-d-418h/|title=Brief Biography: Imam Al-Laalikaa’ee (d.418H)|date=October 23, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://atsar.ilmusunnah.com/index.php?route=product/product&product_id=519|title=Syarh Ushul I'tiqad Ahli Sunnah wal-Jama'ah karya Imam al-Laalikaa'i|website=atsar.ilmusunnah.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thewiseword.co.uk/how-to-study-the-aqidah-of-ahlus-sunnah-wal-jama-and-others/|title=How to study the Aqidah of Ahlus Sunnah wal Jama' and others|first=Kashif|last=Hussain|d</ref>{{cite bo ==منابع== {{reflist}} [[رج:مازرون ملائون]] [[رج:آمل گت آدمون]] [[رج:أثرية]] s1bv9njnef246xemhda84tbdli9b2gq 0 45272 392487 191313 2026-08-17T21:46:35Z InternetArchiveBot 25385 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392487 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} {{صندخ/شخص | name = Chrysippus of Soli | image = Chrysippos BM 1846.jpg | caption = اتا رومی موجستمه که هلنیستی موجستمه‌ئون سر جا بساتنه و کرایسیپوس ره سراق دنه. ([[بریتانیا موزه]]) | birth_date = {{circa}} ۲۷۹ پ‌م | birth_place = [[سولی، کلیکیه]]<br />(اسا [[مزیتلی]]، [[استان مرسین|مرسین]]، [[ترکیه]]) | death_date = {{circa}}۲۰۶ پ‌م (۷۳ سالگی) | death_place = [[آتن]]، [[یونان]] | death_cause = [[خنده‌کری جه بمردن]] | era = [[هلنیستی دوره]] فلسفه | region = [[غربی فلسفه]] | school_tradition = [[رواقیون]] }} '''کریسپوس''' یا '''کرایسپوس <small>[اهل سولی]</small>''' ([[یونانی]] جه:Χρύσιππος ὁ Σολεύς – حدود ۲۷۹ تا ۲۰۶ پ‌م{{efn|اونتی که [[آپولودور]] (بر اساس [[دیوژن لائرتی]], vii. 184) باته، وه ۷۳ سالگی گدر، ۱۴۳^اُمین [[المپیاد]] (۲۰۸–۲۰۴ پ‌م) دله، بمرده. اینتی حیساب هاکردنه که ونه تولد وسته ۲۸۱ و ۲۷۷ میون بوئه. اتا جمله [[لوسیان شمش شادی]] (''Macr.'' ۲۰) جه دره که گنه وه ۸۱ ساله بی‌یه که بمرده و [[والریوس ماکسیموس]] هم گنه وه هشتاد سالگی هنتا کتاب نوشته (Val. Max. viii. 7) ولی اینان منابع ِارزش و اعتبار کمتر هسته.<ref name="dorandi1">Cf. {{harvnb|Dorandi|1999|p=40}}</ref>}}) اتا فیلسوف مردی بی‌یه که [[یونان باستان|یونان باستان]] دله [[رواقیون|رواقی]] [[فلسفه]] ره قبول داشته. وه [[سولی، کلیکیه]] شهر دله دنیا بمو و جوونی شه کوچ ره بَوِرده [[آتن]] و اونجه [[کلینتس|کلینتس رواقی]] ِشاگرد بیّه. زمونی که حدود سال ۲۳۰ پ‌م کلینتس بمرده، کرایسیپوس بیّه رواقیونِ سومین مرشد و گت آدم بیّه. وه خله پر کار و پرتلاش نویسنده بی‌یه و کلینتسِ استاد، [[زنون رواقی]]، آثار ره گسترش هدا و رواقیونِ رمبش ره از نو بساته که وه ره همینسه «رواقیونِ دومین مؤسس» اشناسنّه.<ref>{{harvnb|Dorandi|1999|p=40}}</ref> کرایسیپوس خله [[منطق]]، [[علم تئوری]]، [[اخلاق]] و [[فیزیک]] دله پچاک و قَدِر بی‌یه. وه [[گزاره‌ای منطق]] ''(پروپزیشنال لوجیک)'' سیستم ره بساته که که جهونِ عملکرد و آدمونِ نقش ره بتتر درک هاکنن. وه [[تقدیرگرا]] بی‌یه و گته آدمون ونه [[سرنوشت]] ره گِس هادن، ولی اینتی فکر کرده که آدم ونه شه فکر و عمل سر اراده داره. وه گته که اخلاق بستگی دارنه که جهونِ ماهیت ره چتی دَر بَوِرد بوئی. وه شه شاگردون ره یاد دائه که چتی علاقه‌ئونی که سرکش هستنه و آدمی ره عذاب دنّه ره ونه سرکوب هاکردن. ونه دوره رواقیون اتا مهم و پرطرفدار مکتب بَینه و [[یونان باستان|یونان]] و [[روم باستان|روم]] دله تا سال‌ها په‌روو داشتنه. علاقه‌ای که وه زوون‌بازی جه داشته، باعث بی‌یه که حتا ونه شاگردون هم بعضی گدر ونه حرف ره حالی نوون.<ref name="Luhtala2000">{{Harvnb|Luhtala|2000|p=194 }}</ref> ونه کتابون جه هچ‌کمین باقی نموندستنه و فقط بعضی تیکه-پاره قسمتون سالم جان بدر بَوِردنه.{{efn|«کرایسیپوس کتابون ِاز بین بوردن، باکیفیت‌ترین فلسفی آثار از دست هدائن قدر هسته...»<ref>{{Harvnb|Rist|1969|p=vii }}</ref>}} همین اواخر، ونه بعضی بنویشته‌ئونِ باقی بموندست ره [[هرکولانیوم پاپیروس]] دله کشف هاکردنه.{{efn|«کرایسیپوس ِ2-3 تا خار بموندس کتابون که درنه جه اولی ''Logical Questions'' هسته که PHerc. 307 شماره دارنه... دومین اثر، ونه ''On Providence'' هسته که ونه شماره PHerc 1038 و 1421 هسته... ونه سومین اثر هم که شک دارنه ونه شنه یا نا، شاید PHerc. 1020 بوئه."<ref name="fitzgerald"/>}} == زندگی‌نومه == کرایسیپوس، آپلونیوس ِریکا بی‌یه که اصالتاً [[طرسوس|تارسوس]] آدِم بی‌یه ولی ونه ریکا سولی ِشهر دله دنیا بمو که اون گدر [[کلیکیه]] منطقه دله دیّه (اسا [[ترکیه]] شنه).<ref>{{Harvnb|Gould|1970|p=7}}, citing Diogenes Laërtius, vii. 179; Galen, ''Protreptic'', 7; ''de Differentia Pulsuum'', 10</ref> ونه قد پچیک بی‌یه<ref name="laertius182">Diogenes Laërtius, vii. 182</ref> و وچگی جه تمرین هدا بینه که بلندِ مسیر ره دو بَیره.<ref name="laertius179">Diogenes Laërtius, vii. 179</ref> جوونی ونه پی‌یری مال ره [[دولت-شهر|حکومت]] مصادره هاکرده و ونه دس جه بیته.<ref>Diogenes Laërtius, vii. 181.</ref>{{efn|این حاکم نوم ره تاریخ دله نیاردنه که کی بی‌یه.<ref>cf. {{Harvnb|Green|1993|p=639}}</ref>}} کرایسیپوس شه کوچ ره بیته و بورده [[آتن]] و اونجه [[کلینتس]] شاگرد بیّه که اون گدر [[رواقیون]] ِمکتب دله استاد و مرشد بی‌یه.<ref>Diogenes Laërtius, vii. 179.</ref>{{efn|این روایت که گنّه وه زنون رواقی پلی درس بخونسته ره ننشنه باور هاکردن چون زنون سال 262/1 بمرد بی‌یه.<ref>cf. {{Harvnb|Dorandi|1999|p=40}}</ref>}} محققون گنّه که وه وِسته اون گدر [[آرکسیلائوس]] و ونه شاگرد [[لاسیدس اهل سیرنه|لاسیدس]]، که [[افلاطون آکادمی]] دله دئینه، پلی هم درس بخوندست بوئه.<ref name="laertius184">Diogenes Laërtius, vii. 184</ref> کرایسیپوس خله رواقی مطالعات جه درگیر بی‌یه و تلاش داشته. ونه یاد بیتن و درس جواب هدائن، ونه هم‌کلاسی‌ها پلی نمونه بی‌یه.<ref name="laertius179"/> ونه اعتماد بنفس و جسارت اینجه دیار وونه که ظارا کلینتس ره باته: «مه ره اصول ره یاد هاده و مسیر هدار سراق هاده که شه اثبات جه وه ره حل هاکنم.»<ref name="laertius179"/> زمونی که سال ۲۳۰ پ‌م کلینتس بمرده، کرایسیپوس ونه جاسر هنیشته و رواقیونِ مکتب‌دار بیّه. کرایسیپوس اتا پرکارِ نویسنده بی‌یه. مثال مشهور هسته که وه تا روزی پونصد خط ننویشت بوئه، وه ره اون شو خو نَیته<ref name="laertius181">Diogenes Laërtius, vii. 181</ref> و جمعاً ۷۰۵تا رساله و کتاب بنویشته.<ref name="laertius180">Diogenes Laërtius, vii. 180</ref> وه جامعیت ره مهم دونسته و بحثِ هر دِ وَر پشت ره گیته<ref name="laertius184"/> ولی ونه مخالفون گاتنه که وه شه کتاب دله فقط بقیه‌یِ حرف ره پر کنده و شه جه هچّی ندارنه.<ref>Diogenes Laërtius, vii. 181, x. 26–27</ref> وه گپ بزوئن دله پرت-پلا هم گته و این دار تِک-اون دار تِک شی‌یه. ولی ونه حرفِ مغز ره خله‌ها بَیتنه و استفاده وَردنه.<ref name="davidson614">{{Harvnb|Davidson|1908|p=614}}</ref> [[File:Chrysippus of Soli - Delle Vite de Filosofi di Diogene Laertio 1606.png|thumb|right|کرایسیپوس نقاشی که ونه بمردن لحظه ره بصتینکلا سراق دنه و سال ۱۶۰۶ میلادی بکشینه.]] وه ۱۴۳مین [[المپیاد]] (۲۰۸–۲۰۴ پ‌م) سال، زمونی که ۷۳ ساله بی‌یه، بمرده.<ref name="dorandi1"/> [[دیوژن لائرتی]] دِ جور ونه بمردن ره تعریف هاکرده.<ref name="laertius185">Diogenes Laërtius, vii. 185</ref> روایت اول، کرایسیپوس بورده شراب بخرده ولی شراب خله امبس بی‌یه و ونه جان ره بیته. روایت دوم گنه که دیّه اتا خر ره اشائه که [[انجیر|انجیل]] خرده و داد بزو باته: «اسا خر ره ات‌که مشروب هادین که انجیل ره بشوره-جر بَوِره» و انده خنده هاکرده که ونه دل‌پوست بورده و بمرده. ونه عامی‌وچه، [[آریستوکرئون]]، ونه موجستمه ره بساته که مردم یاد بمونده.<ref>[[پلوتارک|Plutarch]], ''De Stoicorum Repugnantiis''; Diogenes Laërtius, vii. 183</ref> بمرده په، ونه مقوم ره [[زنون، اهل تارسوس]] بیته.<ref>Eusebius, ''[[Praeparatio Evangelica]]'', 15. 18; Diogenes Laërtius, vii. 35</ref> ونه کتابون، هیچ‌کمین سالم باقی نموندستنه. ولی ونه بنویشته‌ئون ره تومبی [[سیسرون]]، [[خورد سنکا|سنکا]]، [[جالینوس]]، [[پلوتارک]] و دیگرون کتاب دله پیدا هاکنیم. جدیداً ونه چنتا بنویشته تیکه ره کشف هاکردنه که ''منطقی سؤالات'' و ''مَشییّت خوری'' هستنه و [[هرکولانیوم پاپیروس]] دله پیدا بینه.<ref name="fitzgerald">{{Harvnb|Fitzgerald|2004|p=11}}</ref> اتی سومین بنویشته ره هم پیدا هاکردنه که شک دارنه که ونه شنه یا نا.<ref name="fitzgerald"/> == مطالعات == کرایسیپوس موفق بیّه که نقدهایی که [[افلاطون آکادمی]] کردنه ره جواب هاده<ref name="ConEWP">"Chrysippus", [[J. O. Urmson]]، [[Jonathan Rée]], ''The Concise Encyclopedia of Western Philosophy'', 2005, pp. 73–74 of 398 pp.</ref> و ات‌جور وشون جواب ره داء که گته دیگر وشون چاره‌کر نینه. وه زنون و کلینتس ِگپ ره بیته و اتی تغییر-تفصیل هدا که [[رواقیون]] سیستم ره شکل هدا و نو بساته.<ref name=ConEWP/> وه رواقیون ِفیزیک و علم ِتئوری ره بساته<ref name="davidson614"/> و وشونِ منطق ره ایجاد هاکرده.<ref name="barnes65">{{Harvnb|Barnes|1999|p=65}}</ref> خلاصتاً، کرایسیپوس رواقی مکتب ره، رواقی مکتبی هاکرده که اشناسمبی.<ref>Diogenes Laërtius, vii. 183.</ref> == منطق == کرایسیپوس خله منطق جه بنویشته و ''گزاره‌ای منطق'' مبحث ره بساته. [[ارسطو]]یِ منطق خله کلماتِ ارتباط سر اِستا بی‌یه: مثلاً گته ''«آدم» و «سقراط» ره نظر بئیریم، چون هر آدمی میرنه و سقراط هم آدم بی‌یه، پس سقراط هم میرنه''. رواقی منطق ولی ویشته جملاتِ ربط ره بررسی کرده: مثلاً گته ''اگه روز هسته، روشن هسته. ولی روز هسته: پس روشن هم هسته''. <ref name="sharples24">{{Harvnb|Sharples|2014|p=24}}</ref><ref name="Mueller1978">[[یان مولر]] (1978) رواقی منطق بشناسی‌ین خَوِری گته {{Harvnb|Rist|1978|pp=2–13}}</ref>پیش از این هم [[مگارایی مکتب]] ِدانشمندون – [[دیودوروس کرونوس]] و [[فیلو خطابه‌کر|فیلو]] – این مسئله ره پیش هکشی بینه و حتا [[ارسطو]]ی شاگردون – [[ثئوفراستوس]] و [[اودموس، اهل رودس|اودموس]] – [[قیاس فرضی]] ره بررسی هاکرد بینه،<ref name="johansen466">{{harvnb|Johansen|Rosenmeier|1998|p=466}}</ref> ولی نهایتاً این کرایسیپوس بی‌یه که اینانِ اصول سر ره جمع هاکرده و اتا واحدِ سیستم گزاره‌ای منطق وسّه پیش دمبدا.<ref name="johansen466"/><ref name="sharples2425">{{harvnb|Sharples|2014|pp=24–25}}</ref> ===گزاره‌ئون=== کرایسیپوس «گزاره» ره اتا جمله تعریف کنده که ات‌چی خَور اطلاعی هاده یا ونه وضع جه باوه. مثلاً «روز هسته» یا «مردی دَر شونه» گزاره هستنه.<ref>Diogenes Laërtius, vii. 65</ref><ref>{{harvnb|Gould|1970|pp=69–70}}</ref> وه دِ جور گزاره تعریف کنده که وشون میون فرق دره: ات دسته ساده جمله هستنه و اتی دیگر غیرساده هستنه (اسا اولین دسته ره اتمی و دومی نوم ره مولکولی گننه).<ref name="johansen466"/> ساده گزاره خله ابتدایی جملات خَوِری گنه که مثلاً «روز هسته»<ref name="gould71">{{harvnb|Gould|1970|p=71}}</ref> ساده گزاره‌ئون تونّه هئی بوون و منطقی رابطه جه غیرساده گزاره بساجن. کرایسیپوس گته که پنج جور منطقی رابطه دارمی که ساده جملات تونّه هئی میون بکار بیارن:<ref name="gould71"/> {| class="wikitable" style="margin:1.0em auto;border:1px;background:white;" !colspan=2 style="background:white;text-align:center;"| منطقی ارتباطون |- style="background:white" ! جور !! مثال |- | اگه || '''اگه''' روز هسته، روشن هسته |- | و || روز هسته '''و''' روشن هسته |- | یا || '''یا''' روز هسته '''یا''' شو هسته |- | چون || '''چون''' روز هسته، '''پس''' روشن هسته |- | | احتمال || '''احتمال قوی''' روز هسته '''تا ''' شو |} اینتی کرایسیپوس انواع مولکولی جملات ره دسته‌بندی هاکرده و [[عطف منطقی|عطف]] (و)، [[فصل منطقی|فصل]] (یا) و [[شرطی مادی|شرط]] (اگه) حروف ره بشناسی‌یه،<ref name="johansen467">{{harvnb|Johansen|Rosenmeier|1998|p=467}}</ref> و وشونِ ''صادق بی‌ین'' ره اتا-اتا بررسی هاکرده.<ref name="johansen467"/> ===شرطی گزاره‌ئون=== اولین کسایی که شرطی گزاره ره بررسی هاکرد بینه، [[دیودوروس کرونوس]] و ونه شاگرد [[Philo the Dialectician|فیلو]] بینه. وشون جه کتاب نموندسته ولی [[سکستوس امپریکوس]] پونصد سال پئی‌تر، وشونِ گپ ره شه کتاب دله بیارده.<ref name="sextus1">[[سکستوس امپریکوس| Sextus Empiricus]], ''Pyr. Hyp.'' ii. 110–112; ''Adv. Math.'' viii. 112–117</ref> فیلو گته که شرطی جملات دله (که ''اگر'' جه شروع وونّه) همیشه هر دِ جمله صادق هستنه، مگر این که دِتا جمله دله شرط صحیح بوئه و نتیجه ونه غلط بوئه؛ مثل، «اگر روز هسته، پس من گپ زمبه» دله هر دِ جمله صادق هستنه مگر روز بوئه و من بستا بوئم.<ref name="sextus2">Sextus Empiricus, ''Pyr. Hyp.'', ii. 110–112</ref> ولی دیودوروس گته که شرط واقعی شرطی هسته که ونه دله شرط اولیه هیچ گدر نتونه اتا غلط نتیجه ره شه په بیاره – بنابرین، چون «اگر روز هسته، پس من گپ زمبه» تونده غلط بوشه، پس اعتباری ندارنه و دکل اینتی جمله ره خانه چه کنی؟<ref name="sextus1"/> بهرحال، [[پارادوکس استلزام مادی|پارادوکسی گزاره‌ئون]] ره هنتا بنشسته مثال بیاردن؛ مثلاً ''اگه اشیایِ اتمی عناصر وجود ندارن، پس اتمی عناصر وجود دارنه.''<ref name="sextus2"/> کرایسیپوس شرطی گزاره‌ئون وسّه اتا سفت-سخت تعریف بساته که دیگر پارادوکس جه وَر نخرن:{{efn| سکستوس امپیریکوس اونجه که شرطی گزاره‌ئون خوری گپ زنده کرایسیپوس اسم ره نیارنه ولی نو تاریخ‌نویسون باور دارنه که کرایسیپوس این روش ره بساته.<ref>{{Harvnb|Gould|1970|pp=72–82}} ره هارشین</ref>}} ونه نظر، شرطی صادق هسته که اگر ونه نتیجه ره منکر بوّی، منطقاً ونه مقدمه جه پارادوکس وجود بئه.<ref name="johansen468">{{Harvnb|Johansen|Rosenmeier|1998|p=468}}</ref> این تعریفا هنتا درست هسته و منطق دله بکار اِنه.<ref name="johansen468"/> ===قیاس=== کرایسیپوس اتا قیاسی یا استنتاجی سیستم بساته که ونه درون پنج‌جور استدلال وجود دارنه ننشنه وشون ره اثبات هاکردن،<ref>Diogenes Laërtius, vii. 79</ref> و بدیهیات هستنه و چارتا [[استنتاجی قاعده]]، که وشون ره گته ''themata''، بساته که وشون کومِک جه تونسته پیچیده قیاس ره ساده‌ساجی هاکنه و بدیهیات جه برسه.<ref name="Kneale">{{Harvnb|Kneale|Kneale|1962|pages=158–174}}</ref><ref>Susanne Bobzien, Stoic Syllogistic, ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'' 14, 1996, pp. 133–192</ref> پنج‌تا بدیهیاتِ شکل اینتی بی‌یه:<ref>Diogenes Laertius, vii. 80-81; Sextus Empiricus, ''Hyp. Pyr.'' ii. 156–159; cf. ''Adv. Math.'' viii. 223ff.</ref><ref name="Mates">{{Harvnb|Mates|1953|pages=67–73 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin:1.0em auto;" !colspan=2| نوم{{efn|این [[لاتین]] نوم‌ها اون گدر دنی‌بی‌یه و بعداً قرون وسطا دله اینتی نوم بیتنه.<ref>{{harvnb|Sharples|2014|p=24}}</ref>}} ! تعریف ! مثال |- |colspan=2| Modus ponens{{سخ}}''وضع مقدم'' |style="white-space:nowrap;"| اگه الف، پس ب.&nbsp; الف.&nbsp; نتیجتاً، ب. | ''اگه روز هسته، پس روشن هسته. روز هسته. نتیجتاً، روشن هسته.'' |- |colspan=2| Modus tollens{{سخ}}''نفی تالی'' |style="white-space:nowrap;"| اگه الف، پس ب.&nbsp; ب نی‌یه.&nbsp; نتیجتاً الف نی‌یه. | ''اگه روز هسته، پس روشن هسته. روشن نی‌یه. نتیجتاً، روز نی‌یه.'' |- |rowspan=2| Modus ponendo tollens<!-- {{سخ}}''قیاس استثنائی منفصل'' --> |style="width:1.5em;text-align:center;"| i |style="white-space:nowrap;"| نا الف، نا ب.&nbsp; الف.&nbsp; نتیجتاً، ب نی‌یه.&nbsp; | ''نا روز هسته، نا شو هسته. روز هسته. نتیجتاً، شو نی‌یه.''&nbsp; |- |style="text-align:center;"| ii |style="white-space:nowrap;"| یا الف، یا ب.&nbsp; الف.&nbsp; نتیجتاً، ب نی‌یه. | ''یا روز هسته، یا شو هسته. روز هسته. نتیجتاً شو نی‌یه.'' |- |colspan=2| Modus tollendo ponens |style="white-space:nowrap;"| یا الف، یا ب.&nbsp; الف نی‌یه.&nbsp; نتیجتاً، ب هسته. | ''یا روز هسته، یا شو هسته. روز نی‌یه. نتیجتاً شو هسته.'' |} این چارتا استنتاجی قانون (themata, θέματα) میون،<ref name="L&S">{{Harvnb|Long |Sedley|1987|}}, §36 HIJ</ref> فقط اسا دِتا ره صحیح دونّه. اولی ره آنتی‌لوجیسم دونّه. ونه سومین قانون هم اتا قاعده بی‌یه که دَپیت قیاسون ره ونجه ساده کردنه.<ref name="Kneale2">{{Harvnb|Kneale|Kneale|1962|p=169}}</ref><ref>{{cite SEP |url-id=logic-ancient/#StoSyl |title=Ancient Logic: Stoic Syllogistic |last=Bobzien |first=Susanne}}</ref> رواقیون مکتب دله وقتی قیاسون ره مطالعه کردنه، وشون هدف این نیّه که صرفاً اتا رسمی سیستم شه مکتب دله بنا هاکنن. وشون خاستنه اینتی طبیعت ِقانون یا الهی قانون (''[[لوگوس]]'') که [[جهون]] دله حاکم هسته و آدمون سر تأثیر إلنه ره بفهمن.<ref name="sharples26">{{harvnb|Sharples|2014|p=26}}</ref> وشونِ اصلی اَرمون این بی‌یه که اینتی مطالعات جه راهی پیدا هاکنن که مردم شه زندگیِ راه ره هِدار هاکنن و بتتر زندگی هاکنن.<ref name="johansen466"/> [[File:New Guinea Singing Dog sniffing the ground.jpg|thumb|130px|کرایسیپوس سکِ لووه هاکردن وسّه استدلال یارده.]] اینتی که سکستوس امپریکوس شه کتاب دله گته، کرایسیپوس معتقد بی‌یه که [[سک]] منفصلِ قیاس جه استفاده کنده که تونده بو هِکِشه و شه مسیر ره پیدا هاکنه. این گپ که وه زوئه، برخلاف ارسطویِ حرف هسته که گته استدلال (و استدلال قیاسی) فقط آدمونِ ویژگی هسته که آدم و حیوون ره سیوا کنده.<ref>Sextus Empiricus, Outlines of Pyrrhonism, I.69</ref> === دیگر منطقی آثار === کرایسیپوس نیشت‌بی‌یه، گپ بزوئن و اسامی و اصطلاحات ره تجزیه-تحلیل کرده.<ref name="davidson614"/> وه خله تلاش کرده که مغالطه‌ئون و پارادوکس‌ها جواب ره حل هاکنه.<ref name="davidson614"/> دیوژن لائرتیوس شه بنویشته دله باته که وه ۲۳ جلد کتاب دله ۱۲ تا مبحث بنویشته تا [[درو-زن پارادوکس]] ره حل هاکنه؛ ۱۷ جلد دئیر ۷ تا مبحث بیارده که [[ابهام نحوی]] ره بررسی هاکنه؛ و ۹ تا مبحث دیگر وسّه ۲۶ جلد کتاب بنویشت بی‌یه.<ref name="barnes71">{{Harvnb|Barnes|1999|p=71}}</ref> سرجمع خانی حیساب هاکنی، وه فقط ۲۸ مبحث ره ۶۶ جلد کتاب دله بنویشته که معمائون ره حل هاکنه.<ref name="barnes71"/> رواقیون چارتا مقوله دارنه که جوهر، کیفیت، کمیت، و نسبت هستنه. معروف هسته که گننه کرایسیپوس اولین رواقی هسته که سومین مورد (کمّیت) نوم ره یارنه.<ref>Stephen Menn, "The Stoic Theory of Categories", in ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'': Volume XVII: 1999, 215–247.</ref> بنویشته‌ئونی که ونجه درنه، جوهر و کیفیت جه گپ زنّه ولی دِتا دیگر نوم ونه آثار دله دنی‌یه.<ref name="gould107">{{Harvnb|Gould|1970|p=107}}</ref> اسا درست ندومبی ولی شاید اینان مقولات ره رواقیون دمبال‌ته بسات بوئن و کرایسیپوس گدر این مبحث مطرح نئی بو.<ref name="gould107"/> === دیگرون نظر === کرایسیپوسِ منطق‌شناسی یونان دله اسم درهاکرده. [[کلمنت اسکندریه]] شه کتاب دله گنه که همونتی که [[هومر]] شعر باتن و سوت دَوِستِن دله اِستا بی‌یه، کرایسیپوس منطق اِستا هسته.<ref>[[کلمنت اسکندریه|Clement of Alexandria]], ''Stromata'', vii. 16</ref> [[دیوژن لائرتی]] هم گنه: «اگر خدائون [[دیالکتیک]] جه استفاده کنّه، حکماً مجبور هستنه که منطقی که کرایسیپوس شنه ره کار بزنن.»<ref>Diogenes Laërtius, vii. 180.</ref> با این چنین، کرایسیپوسِ منطق ره دوره‌ئون بعد یاد بکردنه و همون ارسطویی منطق اَی باب بیّه چون عملی‌ته بی‌یه و [[نو افلاطونیون]] هم وه ره کار زونه.<ref name="sharples26"/> قرن نوزدهم رواقیون ِمنطق ره ریک چینه و گتنه وشونِ سیستم اتا کَلِ فرمول هسته که ارسطویی منطق سر جه بساتنه و فقط ونه اسامی ره عوض-بدل هاکردنه.<ref name="otoole403">{{Harvnb|O'Toole|Jennings|2004|p=403}}</ref> ولی قرن بیستم میلادی که منطق‌شناسون پیشرفت هاکردنه و اَی مودرنِ گزاره‌ئون شیوه ره بشناسینه، تایزه متوجه بَینه که رواقیون اون گدر چچی گتنه و وشون ِگپ چنده ارزش داشته.<ref name="johansen466"/> == اپیستمولوجی == رواقیونِ نظر و اِشش این بی‌یه که اتا [[حکیم (فلسفه)|حکیم]] ونه دلیل و برهان بیاردن جه، حقیقت و خطا راه ره میّن هاکنه.<ref name="hicks70">{{Harvnb|Hicks|1910|p=70}}</ref> کرایسیپوسِ علمِ تئوری ([[اپیستمولوجی]]) هم [[تجربه‌گرایی|تجربی]] بی‌یه.<ref name="gould90">{{Harvnb|Gould|1970|p=90}}</ref> ونه نظر حواس تونّه پیغوم‌ها و دیتائون ره دنیای بیرونی جه در هکشن و این گزارش‌ها ره اطلاعات قبلی که آدِمِ ذهن دله ذخیره هسته جه مقایسه و إندا-وَر-إندا کنّه (پس ذهن دله فطری اطلاعات دنی‌یه).<ref name="gould90"/> زنون بائوت بی‌یه که حواسِ تأثیرات «روح سر اثر کنده»<ref name="stock22">{{Harvnb|Stock|1908|p=22}}</ref> و کرایسیپوس اینتا گپ ره تفسیر هکرده و باته حس تأثیری امه روح سر اِلنه که اتا مُهر تونده موم سر بی‌یله.<ref name="zeller77">{{Harvnb|Zeller|1880|p=77}}</ref> وه حتا گته حواس امه روح ره تغییر دنه؛<ref name="stock22"/> که یعنن اشیاء خارجی تونّه امه روح ره تغییر هادن، همونتی که وقتی ات خله آدم گپ زنّه، هوا ره خال کندی ات خله میس بزه وونه.<ref name="stock22"/> وه گاته که روح تأثیر بیتن وسّه منفعل هسته و این تأثیر هم شه خِد ره سِراق دِنه و هم شه علت ره دیار کنده؛ همونتی که نور تونده هم شه وجود ره سِراق هاده و هم وسائل ره دیار هاکنه.<ref name="stock22"/> قدرتی که اتا شیء سر نوم المبی، بفهمستن جه اِنه. اول ونه این تصور دووئه و بفهمستن {{snd}} گپ بزوئِن ِقِد {{snd}} اون تأثیری که شیء جه گیرنه ره شه گپ دله یارنه.<ref name="stock23">{{Harvnb|Stock|1908|p=23}}</ref> درست ِچی ره حافظه غلط موارد جا سیوا کنده و وشون ره مقایسه و طبقه‌بندی جه دَر وَرنه.<ref name="gould90"/> اگر حس‌کَر اندام و ذهن سالم بوئن - و به شرطی که یک شیء خارجی ره واقعاً بدی یا بشنوست بوئن - این بیان تونده شه وضوح و تمایز وسّه، توان این ره دارنه که رضایتی که اما خامبی ره ایجاد هاکنه.<ref>{{Harvnb|Hicks|1911|p=946}}</ref>جایی که مردم ره موجوداتی عقلانی اشناسمبی، این مفاهیم سر جه عقل و برهان بسات وونه.<ref name="hicks66">{{Harvnb|Hicks|1910|p=66}}</ref> == فیزیک == [[File:Chrysippus of Soli.jpg|right|thumb| اتا کرایسیپوس ِموجستمه که [[هلنیسم]] دوره شنه و اسا [[لوور]] دله کته.]] کرایسیپوس باور داشته که تموم هستی، اتا واحدِ سازمان‌دهی و قانون‌مندی ره په‌رووی کندنه و ونه اجزاء هئی ره متقابلاً وابستگی دارننه.<ref>[[سیسرون|Sisro]], ''De Natura Deorum'', ii, 19</ref> وه گته که جهون «شه روم و راهنما هسته.»<ref>Plutarch, [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0389%3Asection%3D41 ''De Stoicorum Repugnantiis'', 41.]</ref> زنون دستوری، کرایسیپوس هم گته که جهونِ اولیه ماده اتا تش‌مونا نفس یا ''[[اثیر]]'' هسته.<ref>{{Harvnb|Hicks|1911|p=944}}</ref> اشیاء ات‌جور بی‌شکل ماده جه بساته بَینه که اتی آگاه‌بخشِ روح، که وه ره گته «''[[پنئوما]]''»، وشون ره شکل دِنه.<ref name="otoole431">{{Harvnb|O'Toole|Jennings|2004|p=431}}</ref> این ''پنئوما'' تموم جوهر دله تنک وونه و عالمِ وحدت ره حفظ کنده و آدمِ جان ره ساجنه.<ref name="otoole431"/> [[چار عنصر]] تونّه هئی ره تبدیل بوون و این روند تونده [[امبس]] و [[تنک]] بیّن جه بوئه.<ref name="stock79">{{Harvnb|Stock|1908|p=79}}</ref> تش اول اگر امبس بوو، هوا وونه؛ هوا همین‌جور ئو وونه؛ ئو هم امبس‌ته بوو خاک وونه. ونه مراحل تونده پشت‌دیم هم بوو: خاک تونده تَنِک‌ته بوو که ئو بووشه، ئو هم تونده هوا بوو، هوا هم تونده تش بوه.<ref name="stock79"/> آدمِ روح ره کریسیپوس هشت تیکه میون رَسِد کنده: پنج جور حواس (بو، مزه، هارشی‌ین، بشنوستن و لامسه)، [[تولیدمثل]] ِقِد، گپ بزوئن و «حاکمیت ِقسمت» که وه گته عوضِ سر، سینه دله دره.<ref name="sharples67">{{Harvnb|Sharples|2014|p=67}}</ref> وه افرادِ روح ره نامیرا دونسته و گته روح فنا نوونه ولی ونه نظر دونا آدمونِ روح، مرگِ په، ویشته زنده مونسته.<ref name="sharples67"/> ولی وه گته که «اِکپیروسیس» رسنه که ات جور قیامت ره موندنه و دنیا تجدید وونه و اون روز گردِ ارواح میرنه و هیچ روحی نتونده ونجه بگذره.<ref name="sharples67"/> کرایسیپوس ِنظر هچّی جهون‌شمول (یونیورسال) یا انتزاعی (ابسترکت) نیّه و همینسه وه ره «نومینالیست» اشناسنّه.{{efn|"[رواقیون] ره ویشته نوم‌گرا (نومینالیست) دونّه چون جهونی مفاهیم ره رد کنّه... کریسیپوس وسّه هیچ موجودیتی جهون‌شمول نی‌یه."<ref>John Sellars, ''Stoicism'', Routledge, 2014, pp. 84–85</ref><ref>{{Cite web|url=https://iep.utm.edu/chrysippus/|title=Chrysippus &#124; Internet Encyclopedia of Philosophy}}</ref>}} ===سرنوشت=== کرایسیپوسِ نظر همه چی [[سرنوشت]] په پیش اِنه: اون‌چی امه نظر تصادفی و شونس اِنه، همیشِک اتا مخفی دلیل شه وَر دارنه.<ref name="zeller178">{{Harvnb|Zeller|1880|p=178}}</ref> جهونِ واحد بی‌ین هم علت و معلولِ زنجیل‌مونا بی‌ین جه وابسته هسته.<ref name="zeller176">{{Harvnb|Zeller|1880|p=176}}</ref> هیچ اتفاقی نکفنه، مگر دلیل کافی دارنه.<ref name="zeller175">{{Harvnb|Zeller|1880|p=175}}</ref> کرایسیپوس گته هر گزاره یا جمله‌ای، یا درست هسته یا غلط هسته، همین وضع ونه آینده‌یِ اتفاقون وسّه هم صدق هاکنه:<ref name="zeller174">{{Harvnb|Zeller|1880|p=174}}</ref> <blockquote>اگر حرکتی بی علت وجود بئه، دیگه نوونه که گزاره‌ئون دِ دسته بوئن و یا صادق یا غلط تقسیم بوون. چون چیزی که علت مؤثر ندارنه، نا صحیح تونده بوئه، نا غلط. ولی هرچی اشمبی، تمومِ چی یا صحیح هستنه، یا غلط. بنابرین هیچ حرکتی بی‌علت وجود ندارنه. اگر چنین بوئه، تموم آثار شه وجود ره قبلیِ علت جا بهیتنه و اگر اینتی بوئه، پس همه چی ونه سرنوشت په اتفاق دکت بوئه. بنابرین نتیجه گیرمبی که هر اتفاقی دکفه، سرنوشتِ سر جه دکته و وه ره ننشنه تغییر هادائن.<ref>Cicero, ''On Fate'', 20–21</ref></blockquote> رواقیون، سرنوشت ره شه واحدِ جهونِ منظر جه اِشنّه و وشونِ جهون‌شمولِ قانون په، سرنوشت نظریه شکل گیرنه.<ref name="zeller177">{{Harvnb|Zeller|1880|p=177}}</ref> همه چی، از هر نظر، این فرمول دله جه حاصل وونه و نتیجتاً این جهونِ کلّی نظمِ تابع هسته.<ref name="zeller176"/> ونه مخالفون نقد هاکردنه که اگر اینتی که وه گانه بوئه، پس همه چی جبری هسته و سرنوشت همه چی ره میّن کنده و اینتی اَی هیچ آدمی شه کارِ مسئولیت ره گردن نیرنه چون اون‌چی قرار هسته دکفه، خائی-نخائی کفنه. ولی کریسیپوس گته که ونه ساده جبر و پیچیده جبر میون فرق قائل بیّن.<ref name="zeller181">{{Harvnb|Zeller|1880|p=181}}</ref> وه مثال یارده که اگر ات نفر ناخِش و مریض بوه، تونده ونه سر بلا بئه یا خار بوو؛ اسا اگر وه بوره طبیب په و دکترِ گپ ره گوش هاده، احتمال که وه خار بوو، ویشته هسته. اینتی سرنوشت شه کار ره کنده ولی واقعیت پیچیده هسته.<ref name="kenny195">{{Harvnb|Kenny|2006|p=195}} که [[سیسرون]] جه ارجاع دنه، ''On Fate'', 28–29</ref> گردِ آدمونِ هاکردی {{snd}}یا درواقع، امه سرنوشت{{snd}}توسط ارتباطی که اشیاء جه دارمی تصمیم بئیت وونه،<ref name="zeller182">{{Harvnb|Zeller|1880|p=182}}</ref>یا اونتی که کرایسیپوس شه گته، اتفاقات «هم‌سرنوشت» کفنّه:<ref name="kenny195"/> <blockquote>وه گته، اتا لباس که خانه بپیسه، به این راحتی نی‌یه، بستگی دارنه چنده ونجه برسی بوئی. ات نفر که خانه نجات پیدا هاکنه، بستگی دارنه چنده شه دشمن جه فرار هاکنه. وچه دار بیّن بستگی دارنه چنده ات مردی و ات زنا هئی ور بخسن... تا امه دل نَوِه، خله اتفاقات نکفنه چون سرنوشت این هسته که این اتفاقات امه تلاش په انجام بوون... ولی امه اختیار جه کفنّه. وه گته اون‌چی امه اختیار دره، تقدیر دله هم دره.<ref>[[Diogenianus]] in [[یوسبیوس قیصریه|Eusebius]], ''[[Praeparatio evangelica]]'', vi. 8, quoted in {{harvnb|Inwood|Gerson|1997|p=190}}</ref></blockquote> بنابرین امه کارون و هاکردی، از پیش سرنوشت جه تعیین بینه و علّیت شبکه جه پیش شونّه ولی با این چنین، اِما شه کار مسئولیت ره ونه اخلاقاً گردن بیریم چون شه اختیار ره هم دارمی.<ref>{{Harvnb|Brunschwig|Sedley|2003|p=172}}</ref> اون واحدِ تصمیم‌گیرِ قدرت، همه جا فعال هسته و وه هر موجود درون، چه عاقلِ موجودات یا غیرعقلانی اشیاء دله، اتی کار کنده.<ref name="zeller179">{{Harvnb|Zeller|1880|p=179}}</ref> هر اتفاق که کفنه، با توجه به اشیاء و افعالِ ماهیت و عللِ همکاری جه پیش اِنه.<ref name="zeller179"/> امه هاکردی فقط زمانی غیرارادی هسته که صرفاً خارجی علل داره و امه وَری ونه هکتن سر هیچ همکاری‌ای نئی بو.<ref name="zeller179"/> فضیلت و رذیلت امه اختیار په وجود انّه و اِما اینانِ مسئولیت ره دارمی.<ref name="zeller180">{{Harvnb|Zeller|1880|p=180}}</ref> اخلاقی مسئولیت زمانی هسته که اِما آزادِ اراده و اختیار شه جه داریم و اونچی امه اراده جه سرچشمه گیرنه، خِدی امه شنه، اسا چه سرنوشت په بوئه یا نا.<ref name="zeller180"/> این سیستم که خانه جبر و آدمِ مسئولیت‌پذیری ره هئی وَر بی‌یله و آشتی هاده ره «وشیل ِجبر» یا «سازگار خاهی» گتنه.<ref>{{Harvnb|Gould|1970|p=152, note 3}}</ref> ===طالع=== [[File:Kleromanteia.jpg|thumb|[[کلرومانسی]]، باستانی یونان دله. کرایسیپوس [[طالع‌بینی]] ره قبول داشته و وه ره سرنوشتِ [[علت ریشه‌ای تحلیل|علتِ ریشه‌ای تحلیل]] دله دخیل دونسته.]] کرایسیپوس، طالع‌بینی جه هم خاسته سرنوشتِ وجود داشتن ره ثابت هاکنه و این استدلال ره خله قبول داشته.<ref name="gould144-5">{{Harvnb|Gould|1970|pp=144–145}}</ref> وه گته اگر سرنوشت ره پیش‌ته تعیین نکرد بوئن، آینده میّن نی‌یه چتی بونه که اسا بتونن وه ره پیش‌گویی هاکنن و مردمِ طالع ره بیرن.<ref name="zeller175"/> وه گته فال و طالع، برخی اتفاقاتِ طبیعی نشونه ره سِراق دِنّه.<ref name="hicks947">{{Harvnb|Hicks|1911|p=947}}</ref> وه فکر کرده که ونه تقدیرِ نشونه‌ئون خله بوئن ولی گته لابد هَنتا آدمون این نشونه‌ها ره خار-خار یاد نیتنه.<ref name="hicks947"/> بعضی‌ها گتنه اگر تقدیر پیش‌ته تعیین بیّه، پس طالع‌بیتن چه کار اِنه؟ وه جواب دائه که هم فال بخونستن و هم امه رفتار که فالِ هشدار جه سرصاب بئیمی، تونده علیتِ زنجیره درون قرار بَیرن.<ref name="hicks947"/> ===خدا=== رواقیون و وشونِ إستا، کرایسیپوس، خدا ره خِدی جهون دونستنه و گتنه: «جهون‌هستی شه خدا هسته و جهونِ درهکرد، ونه روح جه إنه.»<ref name="cicerodenati15">Cicero, ''De Natura Deorum'', i. 15</ref> اینتا جهونِ راهنمایِ اصل بی‌یه وشون ره که گته: «ونه شه ذهن و عقل دله، اشیاءِ مشترکِ طبیعت و کلیتی که تموم هستی ره گیرنه جه، عمل هاکردن.»<ref name="cicerodenati15"/> همین باور په، [[مکس برنهارد واینشتاین]] (فیلسوف و طبیعی‌دان) معتقد بی‌یه که کرایسیپوس ره ونه اتا [[پان دئیسم]] (همه‌خدا باور) دونیم.{{efn|"Dieser Pandeismus, der von Chrysippos (aus Soloi 280–208 v. Chr.) herrühren soll, ist schon eine Verbindung mit dem Emanismus; Gott ist die Welt, insofern als diese aus seiner Substanz durch Verdichtung und Abkühlung entstanden ist und entsteht, und er sich strahlengleich mit seiner Substanz durch sie noch verbreitet."<ref>Max Bernhard Weinsten, ''Welt- und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis'' ("World and Life Views, Emerging From Religion, Philosophy and Perception of Nature") (1910), p. 233</ref>}} کرایسیپوس خاسته خدایِ وجود داشتن ره [[نظم برهان]] جه ثابت هاکنه: <blockquote>اگر چیزی دره که بشر نتونده تولید هاکنه، موجودی که وه ره تولید کنده ونجه ونه سرته بوئه. اما بشر نتونده چیزهایی که جهون دله درنه ره بساجه {{snd}}بهشتی بدن دستوری و…. همینسه موجودی ونه دوو که اینان ره بسات بوئه و آدم جه بالاته بوئه. امّا کی تونده بجز خدا آدمون ره سر بوئه؟ پس حکماً خدا وجود دارنه.<ref>Cicero, ''De Natura Deorum'', iii. 10. Cf. ii. 6 for the fuller version of this argument</ref></blockquote> کرایسیپوس شه گپ دله بعضی گدر گته خدا و بعضی گدر گته خدایان. وه [[فهرست شخصیت‌های اسطوره‌ای یونانی|خدائونی]] که یونانی‌ها شه سُنتی دین دله داشتنه ره بعنوان اتا واقعیتِ مختلفِ جنبه‌ها در نظر گیته. [[سیسرون]] امه خَوری گنه که «وه باور داشته که اِتِر همون چیزی هسته که مردم وه ره [[زئوس]] اشناسنّه، و این هوایی که دریا دله جه درزنده همون [[پوزئیدون]] هسته و زمین همون چیزی هسته که مردم وه ره [[دمتر]] نوم اشناسنّه و همینتی باقیِ خدائون ره طبیعتِ چیزها جه برابری دائه.»<ref name="cicerodenati15"/> علایده بر این، جهون وجود دارنه که جهونی خدایِ نفع بوئه: <blockquote>همونتی که سِره ره آدم سازنه که ونه صاحاب وسّه بوئه، نا [[گل|اشنیک گَل]] وسّه؛ ونه دونیم که خدا هم جهون ره شه وسّه بساته.<ref name="cicerodenatiii10">Cicero, ''De Natura Deorum'', iii. 10</ref></blockquote> ===خدایِ عدل=== کرایسیپوس که خاسته [[شر مسئله]] ره حل هکنه، باته ننشنه «شر» ره دکّل از بین بَوِردن و ونه از بین بوردِن مصلحت ندارنه.<ref>Plutarch, ''De Stoicorum Repugnantiis'', 1051 B</ref> وه اول [[افلاطون]] دستوری استدلال یارده که اگر شر وجود نداره، دیگر «خیر» و «خوب» بی معنی وونه و هر ارزشی زمونی معنی دارنه که ونه ضد ره شناسا بوئیم.<ref name="gelliusvii1">Aulus Gellius, vii. 1</ref> ثانیاً، بعضی چیز که امه نظر بد و نخش اِنه، طبیعتِ خیر و برکت جه رسنه، مثلاً لازم هسته آدمی ِجمجمه لازم و مفید هسته که نازک‌نازک [[هستکا]] جه بساته بوئه ولی همینتا ویژگی زمونی که آدمِ سر ضربه وینده، ونه وسّه شر وونه.<ref name="gelliusvii1"/> ثالثاً، بدی و شر بر حسب عقلی که زئوس (خدا) دارنه وجود اِنه یا شرور آدمونِ مجازات شنه و یا جهونِ کلّی نظم دله جایگاهی دارنه.<ref>Plutarch, ''De Stoicorum Repugnantiis'', 1050 E; ''De Communibus Notitiis'', 1065 B</ref> این طرزی وه گته شر ظارا خير هسته و نهايتاً باعث وونه بتترین چیزها وجود بئن. کریسیپوس شر ره شوخی‌هایی که [[کمدی]] دله نویسنده یارنه جه مقایسه هاکرده؛ یونانی کمدی دله شوخی ره توهین دستوری یاردنه ولی سرجمع آسنی آدمون ره خار-خارِ درس دائه: «شما هم تونّی از شری که شما ره آزار رسننده جه بد باوین، اما بلین وه شه فایده ره جای دیگر برسنه.»<ref>Plutarch, ''De Communibus Notitiis'', 1065 D</ref> == ریاضیات== [[File:Kegelstumpf.png|thumb|right|دموکریتوسِ پازل: اگه اتا مخروط ره وَر-وَری بَورینِن، قسمت‌هایی که حاصل وونه حکماً هم‌قایده هستنه یا نا؟]] کرایسیپوس گته که [[فیزیکی جسم |اجسام]]، سطوح، [[خط (هندسه)|خطوط]]، [[موقعیت مکانی|مکان]]، [[خلأ|پوچی]] و [[زمان]] ره تومبی بی‌نهایت تقسیم هکنیم.<ref name="gould116">{{Harvnb|Gould|1970|p=116}}</ref>وه اتا اساسی ویژگی ره نامحدودِ مجموعه‌ئون وسّه تعیین هاکرده: چون اتا انسان و ونه اتا انگوس ره بنشنه جزء-جزء هاکردن و همینجور دنیا و آدم ره تومبی جزء-جزء رَسِد هاکنیم و وشون [[بی‌نهایت]] اجزا دارنه، پس ننشنه باتن که آدمِ اجزاء ونه انگوسِ اجزاء جه ویشته هسته یا نتومبی باویم جهون اتا آدم جه ویشتر جزء دارنه.<ref name="gould117">{{Harvnb|Gould|1970|p=117}}</ref> کرایسیپوس اتا سؤال که پیش از وه، [[دموکریت]]وس مطرح هاکرد بی‌یه ره جواب هدا.<ref>Plutarch, ''De Communibus Notitiis'', 1079F</ref> اگه اتا مخروط ره اتا ولگِ صفحه که مخروطِ بن جه موازی هسته، برش هادیم، پاره بئی سطح‌ها برابری کنّه؟ اگه برابر بوئن، مخروط اون گدر ونه [[استوانه]] شکل در بئه؛ اگه هم برابر در نئن، مخروط ونه کاتی-کاتی و پله-پله بوئه که هر سطح گتی فرق داره.<ref name="gould117"/> کرایسیپوس جواب هدا که این سطوح هم برابر هستنه و هم نابرابر هستنه.<ref name="gould118">{{Harvnb|Gould|1970|p=118}}</ref> وه درواقع گته اینجه ونه [[اصل طرد شق ثالث]] ره کار بزوئن، گپی که وه زنده ره تومبی [[حسابان]] ِمودِرنِ قانون جه مقایسه هاکنیم که اسا وه ره [[لیمیت]] (حد) گننه و جوابی که وه هدا [[سری همگرا]] ره اشاره دارنه.<ref name="gould118"/> کرایسیپوس ِاتا ادعا مشهور بی‌یه که گته "[[۱ (عدد)|یک]]" اتا [[عدد]] هسته. پیش از وه، یونانی‌ها یک ره عدد ندونستنه چون اعداد جه اندازه‌گیری کردنه ولی اتا که قایده بیتن نخاسته. [[ارسطو]] شه ''[[متافیزیک (کتاب ارسطو)|متافیزیک]]'' کتاب دله گنه: «…عدد چیزی که بشمارست وونه نی‌یه، بلکه اعداد یک جه شروع وونّه.»<ref name="heath69">{{Harvnb|Heath|1921|p=69}}</ref> کرایسیپوس هم مردم ره یاد دائه که یک ِعدد «اتا چی ِقایده» (یونانی جه: πλῆθος ἕν) ره سراق دنه<ref>[[یامبلیخوس|Iamblichus]], ''in Nicom.'', ii. 8f; [[Syrianus]], ''in Arist. Metaph.'', Kroll 140. 9f.</ref> ولی ونه گپ ره یونان باستان دله مردم قبول نکردنه و [[یامبلیخوس]] جواب بدا که «اتا چی ِقایده» اساساً پارادوکس‌دار گپ هسته.<ref name="heath69"/> == اخلاق == [[File:Medeia child Louvre K300.jpg|چپ|thumb|یونانی سفال که ونه نقاشی [[اوریپید]] ِ ''[[مده‌آ]]'' آسنی ره سراق دنه. کرایسیپوس مده‌آ ره مثال یارده که چتی اتا اشتباهِ قضاوت هکردن تونده غیرمنطقی احساسات ره پیش هکشه.<ref>[[جالینوس|Galen]], ''On The Doctrines of Hippocrates and Plato'', iii.3.13–22, iv.2.27, iv.6.19–27.</ref>{{efn|ویشته بخوندستن وسّه [[اپیکتت]] ''[[گفتارهای اپیکتت|مباحثات]]'' ره هارشین i.28.6–10; ii.17.19–23.}}]] کرایسیپوس گته که [[اخلاق فلسفه]] ره ونه فیزیکِ چلّه بِن قرار هدائن. وه ''فیزیکال تز'' بنویشته دله گنه که: «هیچ راه دیگه یا مناسب‌تر که خیر و شر موضوع ره فضائل یا سعادت خَوِری، بررسی هاکنیم مه نظر ننه؛ مگر طبیعت و جهون ِسیستم جا.»<ref name="stock13">{{Harvnb|Stock|1908|p=13}}</ref> کریسیپوس گاته که زندگی ِاَرمون ونه این بوئه که طبق اونچی امه تجربه گنه که زندگیِ طبیعی و واقعی هِدار هسته، پیش بوریم.<ref>{{Harvnb|Gould|1970|p=163}}</ref> وه آدمونِ شخصی طبیعت ره بخشی از تمومِ جهونِ طبیعت دی‌یه،<ref name="laertius87">Diogenes Laërtius, vii. 87</ref> و همینسه گته که آدِمِ زندگی ونه طبیعتی که دارنه و جهون دله هم دره جه منطبق بوء.<ref name="laertius88">Diogenes Laërtius, vii. 88</ref> آدمِ طبیعت اخلاقی هسته، و آدمون خدامونایی هستنه که اتر یا تش اولیه وشون ره بنمته و گرچه این تش مادی بی‌یه ولی عقلِ تجسم و شابلون هسته و مردم ونه اخلاقی رفتار هاکنن.<ref name="davidson615">{{Harvnb|Davidson|1908|p=615}}</ref> مردم شه سر آزادی و اراده دارنه و تونّه غیرمنطقی بخاستی (شهوت، ثروت، موقعیت، سلطه و... واری) وَری نشوئن و شه اراده ره عقل وَری بَوِرن.<ref name="davidson615"/> کرایسیپوس ویشترین تأکید ره وقتی داشته که گته آدم ونه شه ارزش و مقوم ره حفظ هاکنه و شه اراده‌یِ قدر ره بدونه.<ref name="davidson615"/> رواقیون گتنه بجزء خوب و بد (خار و نخار)، اتی سومین دسته هم درنه؛ که بی‌تفاوت چیون (''adiaphora'') نوم دارنه.<ref name="kenny282">{{Harvnb|Kenny|2006|pp=282–283}}</ref> بتترین چیزهایی که اخلاقاً بی‌تفاوت هستنه جه سلامتی، ثروت و شرافت ره نوم وَردنه و نخش‌ترین بی‌تفاوت چیزها ره مریضی و فقر دسوری دونستنه.<ref name="zeller284">{{Harvnb|Zeller|1880|p=284}}</ref>کرایسیپوس قبول داشته که عرف و عموم، بی‌تفاوت چیزها ره خِش دونّه،<ref name="kenny282"/> ولی گته اتا آدم که دونا هسته، اینتی چیزها ره استفاده کنده ولی وشون جه محتاج نوونه.<ref name="zeller284"/> وه گته آدم وه ره شه ره تمرین هاده و شه ره عادت هاده که فضائل په بوره؛ بعبارتی وه اخلاق دله پیشرفت هاکردن و شخصیت ره بساتن ره باور داشته.<ref name="davidson615"/> ===''احساسات ِخَوِری''=== <!-- {{Main|احساسات خوری}} --> رواقیون دمبال این دئینه که [[علاقه‌های رواقی|سرکش و بچم احساسات]] جه دوری هاکنن و اینتی احساسات ره غیرطبیعی دونستنه. وشون احساس و عاطفه (''pathe'') ره عاملی دینه که آدمِ قضاوتِ سر نخش تأثیر إلنه.<ref name="davidson615"/> کرایسیپوس اتا کتاب ره فقط همین مسئله خَوِری بنویشت بی‌یه که ونه نوم ''احساسات خوری'' (یونانی جه: Περὶ παθῶν /انگلیسی جه:On Passions) بی‌یه و گته چتی ونه احساسات ره دِوا-درمون هاکردن.<ref name="gould186">{{Harvnb|Gould|1970|p=186}}</ref> وه گته هوس، مریضی ره موندنه که آدمِ روح ره افسرده و پریشون کنده و همینسه خاسته ونجه مقابله هاکنه (''apatheia'').<ref name="gould186"/> اشتیباهِ قضاوت وقتی شه وسه انگیزه پیدا هاکرد بوئه، شوق و شور پیدا کنده؛ همونتی که وقتی ات نفر دو گیرنه، ونه هِرستائن بچم کفنه.<ref name="sharples68">{{Harvnb|Sharples|2014|p=68}}</ref> وقتی آدم ره عشقِ توو گیرنه یا عصبانیت جه وه ره کارد بزنی خون ننه، ننشنه امید داشتن که وه شه احساس ره کورمه و ونه بی‌یله آروم بیّه په.<ref name="gould187">{{Harvnb|Gould|1970|p=187}}</ref> پس ونه آدم شه ره پیش از این آماده هاکنه تا هر گدر ونه ذهن هوس دکته، بدونه که چتی ونه واکنش سِراق هاده.<ref name="gould188">{{Harvnb|Gould|1970|p=188}}</ref> کرایسیپوس باور داشته که آدم اگر عقلی هاکنه، تونده صدمه‌ای که هوس ببار یارنه ره دفع هاکنه.<ref name="gould188"/> ==یادداشت‌ها == <references group="persian-alpha"/> == پانویس == {{چپ‌چین}} {{Reflist}} {{پایان چپ‌چین}} == منابع == {{چپ‌چین}} * {{Citation |last=Barnes |first=Jonathan |year=1999 |contribution=The History of Hellenistic Logic |editor-last=Algra |editor-first=Keimpe |editor-link=Keimpe Algra |editor2-last=Barnes |editor2-first=Jonathan |editor3-last=Mansfeld |editor3-first=Jaap |editor4-last=Schofield |editor4-first=Malcolm |title=The Cambridge History of Hellenistic Philosophy |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521616700}} * {{Citation |last1=Brunschwig |first1=Jacques |last2=Sedley |first2=David |author2-link=David Sedley |year=2003 |contribution=Hellenistic philosophy |editor-last=Sedley |editor-first=David |title=The Cambridge Companion to Greek and Roman Philosophy |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521775035}} * {{Citation |last=Davidson |first=William Leslie |year=1908 |contribution=Chrysippus |editor-last=Hastings |editor-first=James |editor-link=James Hastings |title=Encyclopaedia of Religion and Ethics |volume=3 |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofr03hastuoft |publisher=T. & T. Clark }} * {{Citation |last=Dorandi |first=Tiziano |year=1999 |contribution=Chronology |editor-last=Algra |editor-first=Keimpe |editor2-last=Barnes |editor2-first=Jonathan |editor3-last=Mansfeld |editor3-link=Jaap Mansfeld|editor3-first=Jaap |editor4-last=Schofield |editor4-first=Malcolm |title=The Cambridge History of Hellenistic Philosophy |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521616700}} * {{Citation |last=Fitzgerald |first=John T. |year=2004 |contribution=Philodemus and the Papyri from Herculaneum |editor-last=Fitzgerald |editor-first=John T. |editor2-last=Obbink |editor2-first=Dirk |editor3-last=Holland |editor3-first=Glenn Stanfield |title=Philodemus and the New Testament world Philosophy |publisher=Brill |isbn=9004114602}} * {{Citation |last=Gould |first=Josiah |year=1970 |title=The Philosophy of Chrysippus |publisher=SUNY |isbn=087395064X}} * {{Citation |last=Green |first=Peter |year=1993 |title=Alexander to Actium: the historical evolution of the Hellenistic age |publisher=University of California Press |isbn=0520083490 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree }} * {{Citation |last=Heath |first=Thomas Little |year=1921 |title=A History of Greek Mathematics, Vol 1: From Thales to Euclid |url=https://archive.org/details/cu31924008704219 |publisher=Oxford}} * {{Citation |last=Hicks |first=Robert Drew |year=1910 |title=Stoic and Epicurean |url=https://archive.org/details/stoicandepicurea00colluoft |publisher=C. Scribner}} * {{Cite EB1911 |last=Hicks |first=Robert Drew |wstitle=Stoics |volume=25 |pages=942–951}} * {{Citation |last1=Inwood |first1=Brad |last2=Gerson |first2=Lloyd P. |year=1997 |title=Hellenistic Philosophy: Introductory Readings |publisher=Hackett |isbn=0872203786}} * {{Citation |author-last=Johansen |author-first=Karsten Friis |last2=Rosenmeier |first2=Henrik |year=1998 |title=A History of Ancient Philosophy: From the Beginnings to Augustine |publisher=Routledge |isbn=0415127386}} * {{Citation |last=Kenny |first=Anthony |year=2006 |title=Ancient Philosophy |publisher=Oxford University Press |isbn=0198752733}} * {{cite book |last1=Kneale |first1=William |last2=Kneale |first2=Martha |title=The Development of Logic |url=https://archive.org/details/developmentoflog0000knea |date=1962 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-824773-9}} * {{cite LotEP |year=1925|chapter=Zeno }} * {{cite LotEP |year=1925b|chapter=Cleanthes }} * {{cite LotEP |year=1925c|chapter=Chrysippus }} * {{cite book|editor1-first=A. A.|editor1-last=Long |editor2-first=D. N.|editor2-last=Sedley |title=The Hellenistic Philosophers|url=https://archive.org/details/hellenisticphilo0000long|publisher=Cambridge University Press |year=1987}} * {{Citation|author-last=Luhtala|author-first=Anneli |title=On the Origin of Syntactical Description in Stoic Logic|year=2000|publisher=Nodus Publikationen|isbn=3893234578}} * {{Citation |last=Mates |first=Benson |year=1953 |title=Stoic Logic|url=https://archive.org/details/stoiclogic |publisher=University of California Press}} * {{Citation |last1=O'Toole |first1=Robert R. |last2=Jennings |first2=Raymond E. |year=2004 |contribution=The Megarians and the Stoics |editor-last=Gabbay |editor-first=Dov |editor2-last=Woods |editor2-first=John |title=Handbook of the History of Logic: Greek, Indian, and Arabic logic |publisher=North Holland |isbn=0444504664}} * {{Citation |last=Rist |first=John M.|year=1969 |title=Stoic Philosophy|url=http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1130810/?site_locale=en_GB |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book|editor-first=John M. |editor-last=Rist|editor-link=John Rist|title=The Stoics|url=https://archive.org/details/stoics0000unse |publisher=University of California Press |year=1978|isbn=0-520-03135-0}} * {{Citation |last=Sharples |first=R. W. |year=2014 |url=https://books.google.com/books?id=KlmKAgAAQBAJ&q=Chrysippus+%22eight+faculties%22&pg=PA67 |title=Stoics, Epicureans and Sceptics: An Introduction to Hellenistic Philosophy |publisher=Routledge |isbn=978-1134836390 |pages=67–68}} * {{Citation |last=Stock |first=St. George William Joseph |year=1908 |title=Stoicism |url=https://archive.org/details/stoicism00stocuoft |publisher=Constable}} * {{Citation |last=Zeller |first=Eduard|year=1880 |title=The Stoics, Epicureans, and Sceptics |url=https://archive.org/details/stoicsepicureans00zelluoft |publisher=Longmans}} {{پایان چپ‌چین}} == ویشته بخوندستن == {{چپ‌چین}} * {{Citation |last=Bobzien |first=Susanne |year=1998 |title=Determinism and Freedom in Stoic Philosophy |publisher=Oxford University Press |isbn=0199247676}} * Bobzien, Susanne (1999), ''Chrysippus' Theory of Causes''. In K. Ierodiakonou (ed.), ''Topics in Stoic Philosophy'', Oxford: OUP, 196–242. {{ISBN|019924880X}} * [[Émile Bréhier|Bréhier, Émile]], (1951), ''Chrysippe et l'ancien stoicisme''. Paris. {{ISBN|2903925062}} * Dufour, Richard (2004), ''Chrysippe. Oeuvre philosophique''. Textes traduits et commentés par Richard Dufour, Paris: Les Belles Lettres, 2 volumes (logic and physics), {{ISBN|2251742034}} * Hahm, D. E. ''Chrysippus' solution to the Democritean dilemma of the cone'', Isis 63 (217) (1972), 205–220. * {{cite book |last1=Holiday |first1=Ryan |author1-link=Ryan Holiday|last2=Hanselman |first2=Stephen |title=Lives of the Stoics |url=https://archive.org/details/livesofstoicsles0000holi |date=2020 |publisher=Portfolio/Penguin |location=New York |isbn=978-0525541875 |pages=[https://archive.org/details/livesofstoicsles0000holi/page/38 38]–49 |chapter=Chrysippus the Fighter}} * Ide, H. A. ''Chrysippus's response to Diodorus's Master Argument'', History and Philosophy Logic 13 (2) (1992), 133–148. * Jedan, Christoph (2009) ''Stoic Virtues: Chrysippus and the Theological Foundations of Stoic Ethics''. Continuum Studies in Ancient Philosophy. {{ISBN|1441112529}} * Tieleman, Teun L. (1996) ''Galen and Chrysippus on the Soul: Argument and Refutation in the "De Placitis" Books II–III''. Philosophia Antiqua. Brill. {{ISBN|9004105204}} * Tieleman, Teun L. (2003) ''Chrysippus' "on Affections": Reconstruction and Interpretation''. Philosophia Antiqua. Brill. {{ISBN|9004129987}} {{پایان چپ‌چین}} == بریم بگردستن == {{تلمبار-رج|Chrysippus of Soli}} {{چپ‌چین}} * [http://www.historyoflogic.com/biblio/stoic-logicians-biblio.htm Early Stoic Logic: Zeno of Citium, Cleanthes of Assos, Chrysippus of Soli] an annotated bibliography on the logic of Chrysippus {{پایان چپ‌چین}} {{رواقیون}} [[رج:رواقیون]] [[رج:یونانی فیلسوفون]] ltj4xoo4hffotoegbd9qo7bkqmkurz9 0 46215 392494 190828 2026-08-17T21:57:14Z InternetArchiveBot 25385 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392494 wikitext text/x-wiki [[File:Paolo Monti - Servizio fotografico (Napoli, 1969) - BEIC 6353768.jpg|thumb| [[زنون رواقی]] ِموجستمه. وه رواقیونِ مکتب ره بساته.]] '''رواقیون''' {{انگلیسی جه|Stoicism}} اتا [[هلنیستی]] مکتب بینه که شه [[فلسفه]] ره [[یونان باستان دوره]] بساتنه و [[روم باستان دوره|روم]] دله هم بازار دکتنه و په‌روو پیدا هاکرد بینه.<ref>{{cite web|title=Stoicism|website=Britannica|author=Jason Lewis Saunders|url=https://www.britannica.com/topic/Stoicism|access-date=2 January 2022|archive-date=28 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628193627/https://www.britannica.com/topic/Stoicism|url-status=live}}</ref> رواقیون گاتنه که آدم هم‌انده که فضیلت په بوره، ونه خِشی و ونه زندگیِ خار بی‌ین ([[یودایمونیا|εὐδαιμονία]]) وسّه کفایت کنده. رواقیون گاتنه اگه آدم خانه اینتی جا جه برسه، ونه یک عُمر [[رواقی‌گرایی#اخلاق|فضیلت]] په دَووشه و روزمره که زندگی کنده هم شجاعت و اعتدال و… ویژگی ره داره تا ونه رفتار آدمیِ طبیعت جه سازگار بوئه. [[زنون رواقی]] اینتا طرز فکر و مکتب ره [[آتن]] ِباستانی [[آگورا]] دله، حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد بساته. رواقیون و [[ارسطوی اخلاق]] دِ مکتبی ره په بَیتنه که [[فضیلت اخلاق]] ره تشکیل دائه.<ref>Sharpe, Matthew, [https://web.archive.org/web/20181113015946/http://dro.deakin.edu.au/eserv/DU:30059463/sharpe-stoicvirtue-2013.pdf Stoic Virtue Ethics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113015946/http://dro.deakin.edu.au/eserv/DU:30059463/sharpe-stoicvirtue-2013.pdf |date=13 November 2018 }}, ''Handbook of Virtue Ethics'', 2013, 28–41</ref> رواقیون مردم ره یاد دانه که فضیلت تنها خیری هسته که آدم جه رسنه و دیگر چیزها – سلامتی، ثروت و لذت دستوری – ذاتاً بد یا خوب نینه. خله از رواقیون - [[جوون سنکا|سنکا]] و [[اپکتتوس]] واری - گاتنه که چون «فضیلت خِشی وسّه کافی هسته»، کسی که حکیم بوئه، بدبختی ره چاره کنده و ونه دیم-به-دیم قائم اِستنه. رواقیون معتقد بینه که بعضی احساسات باعث وونّه که آدم اشتیباه قضاوت هاکنه و آدم ونه شه حواس ره جمع داره که شه اراده (که وشون گتنه ''prohairesis'') ره داره و مطابق با طبیعت عمل هاکنه. همین‌سه، رواقیون فکر کردنه که فلسفه‌یِ بتترین نشونه این نی‌یه که آدم چتی خِش‌زوونی کنده و سِرونه، بلکه این هسته که اون آدم چتی رفتار کنده.<ref>John Sellars. ''Stoicism'', 2006, p. 32.</ref> وشون اِشش، آدم که خانه خار زندگی داره، ونه حکماً طبیعتِ قانون ره دونه و ونه نظم ره رعایت هاکنه چون همه چی ونه جا ریشه گیرنه. تا قرن سوم بعد از میلاد رواقیون [[روم باستان دوره|روم]] و [[یونان باستان دوره|یونان]] دله خله طرفدار داشتنه و حتا وشون میونه [[مارکوس اورلیوس]] امپراتوری جه هم برسی بی‌یه. ولی زمونی که قرن چاروم میلادی، رسماً [[مسیحیت]] ره رومِ رسمی دین هاکردنه، رواقیون دم دخاته؛ با این چنین، [[رونسانس]] دوره بعضی متفکرون که رواقیون ِنظرات ره خوندستنه، [[نو رواقیون]] مکتب ره بساتنه و اسا هم [[مودرن رواقیون]] مکتب حلا وجود دارنه.<ref>{{cite book|last1=Becker|first1=Lawrence C.|author-link=Lawrence C. Becker|title=A New Stoicism|date=2001|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton|isbn=978-1400822447|url=https://books.google.com/books?id=NbqFt3RPsuQC|access-date=10 August 2017|archive-date=8 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708093213/https://books.google.com/books?id=NbqFt3RPsuQC|url-status=live}}</ref> == تاریخچه == «رواق» ات جور طاق یا ایوون ِخَوِر گنّه و [[عربی]] نوم هسته. وه ره یونانی دله Stoa Poikile (یونانی باستان: ἡ ποικίλη στοά) گتنه که «استویسیزم» نوم ونجه اِنه و غربی زوونون دله این نوم ره هنتا کار وَرنه. رواقیون نوم اونجه جه بمو که وشونِ اولین إستا، [[زنون رواقی|زنون]]، اواخر قرن چهارم قبل از میلاد شی‌یه اتا رواق په نیشت بی‌یه و مردم ونه دور ره گیتنه تا هئی جه شه فکرون ره باوّن و گپ بزنن. این رواق [[آتن]] دله دیّه و [[آگورا]]یِ میدون دله کب بی‌یه و ونه سقف ره اسطوره‌ای و تاریخی نقاشیون بکشی بینه.<ref>{{cite book | last = Becker | first = Lawrence | title = A History of Western Ethics | url = https://archive.org/details/historyofwestern0000unse_x1l1 | publisher = Routledge | location = New York | year = 2003 | isbn = 978-0415968256 |page=[https://archive.org/details/historyofwestern0000unse_x1l1/page/27 27]}}</ref> برعکس [[اپیکور]]، زنون دِل وِسته که شه فلسفه ره جایی تعریف هاکنه که مردم راحت ونجه دسترسی دارن. رواقیون ِمکتب ره اوائل «زنونیسم» گتنه ولی این نوم ره بعداً عوض هاکردنه چون رواقیون ِنظر این بی‌یه که وشونِ اساتید بی‌خطا و عیب نینه و نخاستنه وشون مکتب اتا [[کیش شخصیت]] حالت ره بیره.<ref name=":1">{{Cite book|title=Stoicism and the Art of Happiness|url=https://archive.org/details/stoicismartofhap0000dona|last=Robertson|first=Donald|publisher=[[جان مورای| John Murray]]| year= 2018| location=Great Britain}}</ref> زنون شه اولیه ایده‌ئون ره [[کلبیون]] جه بهیت بی‌یه و [[کراتس، اهل تبس|کراتِس]] پَلی شاگردی هاکرد بی‌یه و کراتس هم شه [[آنتیستنس]] و اونتا هم [[سقراط]] شاگرد بینه. خِدی زنون هم شاگردونی داشته که وشون دله [[کرایسپوس]] و [[کلئانتس]] گت آدم بینه و رواقی ایده‌ئون ره تغییر-تفصیل هدانه.<ref>{{cite web |title=Chrysippus {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/chrysippus/ |access-date=31 August 2023 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009152625/https://iep.utm.edu/chrysippus/ |url-status=live }}</ref> رواقی‌کَری روم و هلنیستی دنیایِ درون خله معروف بیّه و گت-گت آدمون وه ره قبولی کردنه.<ref>{{cite book|title=These Were the Greeks|last=Amos|first=H.|publisher=Dufour Editions|year=1982|isbn=978-0802312754|location=Chester Springs|oclc=9048254}}</ref> تا جایی برسی بی‌یه که «گردِ [[دیادوخوی|اسکندرِ جانشینون]] [...] شه ره رواقی معرفی کردنه.»<ref>Gilbert Murray, ''The Stoic Philosophy'' (1915), p. 25. In Bertrand Russell, ''A History of Western Philosophy'' (1946).</ref> محققون<ref>Sedley, D. (2003) The School, from Zeno to Arius Didymus. In: B. Inwood (ed.) The Cambridge Companion to the Stoics. Cambridge University Press.</ref> رواقیونِ اندیشه ره سه مرحله دونّه: اولی زنون جه شروع وونه تا [[Antipater of Tarsus|آنتیپاتر]]. میونی دوره [[پانائتیوس]] و [[پوسیدونیوس]] گِدِر شنه و آخرین دوره [[Gaius Musonius Rufus|موسونیوس روفوس]], [[جوون سنکا]], [[اپیکتت]] و [[مارکوس اورلیوس]] هستنه. اسا هیچ کتابی نموندسته که مستقیماً دِ دوره اول و دوم جه امه دست برسی بوئه و فقط آخرین دوره جه بعضی منابع باقی بموندستنه.<ref>A.A.Long, ''Hellenistic Philosophy'', p. 115.</ref> == منابع == {{پانویس|چپ‌چین=بله}} {{رواقیون}} [[رج:رواقیون| ]] [[رج:فلسفه]] qfxfuov14bj239zibzv7lrxhud5f2j9 0 47028 392468 391526 2026-08-17T21:28:46Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392468 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} {{صندخ/شخص | image = MSR-ra-61-b-1-DM.jpg | alt = مرمری موجستمه | caption = ونه مرمری موجستمه، [[سنت ریموند موزه]] دله کته. | succession = [[روم امپراتور]] | reign = ۷ مارس ۱۶۱ – ۱۷ مارس ۱۸۰ | reign-type = دوره | predecessor = [[آنتونیوس پیوس]] | successor = [[کومودوس]] | regent = {{فهرست ناگلوله‌ای|[[لوسیوس وروس]] (۱۶۱–۱۶۹)|[[کومودوس]] (۱۷۷–۱۸۰)}} | reg-type = {{nowrap|هم‌باز امپراتور}} | birth_date = {{تولد تاریخ|df=yes|121|4|26}} | birth_place = [[رم]]، [[ایتالیا]]، [[روم امپراتوری]] | death_date = {{تاریخ مرگ و سن|df=yes|180|3|17|121|4|26}} | death_place = احتمالاً [[وین]] | burial_place = [[سنت انجلو قلعه]] | spouse = [[جوون فائوستینا|فائوستینا]] {{awrap|({{married-in|۱۴۵}}; {{died-in|۱۷۵}})}} | issue = {{فهرست ناگلوله‌ای|[[Lucilla]]|[[Annia Galeria Aurelia Faustina|Faustina]]|[[Fadilla]]|[[Cornificia Faustina Minor]]|[[Commodus]]|[[Marcus Annius Verus Caesar|Annius Verus]]|[[Vibia Aurelia Sabina|Sabina]]}} | issue-link = #Marriage and issue | issue-pipe = Among others | full name = {{فهرست ناگلوله‌ای|Marcus Annius Catilius Severus (birth)|Marcus Annius Verus (124)|Marcus Aelius Aurelius Verus Caesar (138)|{{see below|{{section link||Name}} for details}}}} | regnal name = Imperator Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus | embed = yes | notable_works = ''[[تأملات]]'' | era = [[هلنیستی]] فلسفه | region = [[غربی فلسفه]] | school_tradition = [[رواقیون]] | main_interests = اخلاق | notable_ideas = ''[[ممنتو موری]]''<ref>Henry Albert Fischel, ''Rabbinic Literature and Greco-Roman Philosophy: A Study of Epicurea and Rhetorica in Early Midrashic Writings'', E. J. Brill, 1973, p. 95.</ref> }} '''مارکوس اورلیوس آنتونیوس''' (لاتین خط جه: Marcus Aurelius Antoninus<ref>[https://www.dictionary.com/browse/marcus-aurelius 'Marcus Aurelius'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181228082840/https://www.dictionary.com/browse/marcus-aurelius |date=28 December 2018}}. [[Dictionary.com]].</ref> بزائه‌ی ۲۶ آوریل ۱۲۱ – بمرده‌ی ۱۷ مارس ۱۸۰) اتا [[روم امپراتوری|روم امپراتور]] بی‌یه که میون سال‌های ۱۶۱ و ۱۸۰ میلادی حکومت داشته و اتا [[رواقیون|رواقی]] فیلسوف هم بی‌یه. وه [[نروا–آنتونی سلسله]] دله دنیا بمو و این خانواده‌یِ [[پنج‌تا خار امپراتور]] دله، آخرین نفر بی‌یه. وه آخرین امپراتور بی‌یه که [[پاکس رومانا]] (رومی صلح) دوره دله دیّه و این صلحِ دوره ونه زمونه سر بیّه. مارکوس اورلیوس سال‌های ۱۴۰, ۱۴۵, و ۱۶۱ بعنوان [[روم کنسول]] هم خدمت هکرده. مارکوس اوریلیوس ِپی‌یر نوم ره [[مارکوس آنیوس وروس]] گتنه که قاضی (پرائتور) بی‌یه و ونه مار نوم ره هم [[دومیتیا کالویلا]] گتنه. مارکوسِ پی‌یر شه ره ازدواج جه [[تراجان]] و [[هادریان]] امپراتورها جه وصله بزو ولی وقتی مارکوس سه ساله بی‌یه بمرده و مارکوس ره ونه مار و گت‌ببا داشتنه و گت هاکردنه. اون گدر که امپراتور هادریان ِخوردی ریکا، [[آئلیوس سزار]]، سال ۱۳۸ دله بمرده، هادریان باته که مارکوس ِعامی که ونه نوم ره [[آنتونیوس پیوس]] گتنه، ونه مه جانشین و ولیعهد بوئه. زمونی که آنتونیوس دست قدرت دکته، شه برار-زا مارکوس اورلیوس ره شه پلی بیارده و وه ره [[لوسیوس وروس]] (آئلیوس سزار ِصغیر ریکا) همراه شه وچه قبول هاکرده. همین سال هادریان بمرده و آنتونیوس شاه بیّه. مارکوس اورلیوس که اسا ولیعهد بئی بی‌یه ره بَوِردنه مدرسه و یونانی و لاتین یاد بدانه و وه ره [[هرودس آتیکوس]] و [[مارکوس کورنلیوس فرونتو]] دست‌بن درس یاد هدانه. وه آنتونیوس ِکیجا، [[جوون فائوستینا|فائوستینا]] جه سال ۱۴۵ ازدواج هاکرده. سال ۱۶۱ بی‌یه که آنتونیوس بمرده و مارکوس اورلیوس قبول هاکرده که لوسیوس وروس جه هم‌بازی امپراتور بوو. ونه سلطنت گدر روم ِامپراتوری خله جائون جنگ دکته. ونه شرقی سامون ره [[اشکانیون]] نهب شینه که لوسیوس وشون ره شکست هدا و [[ارمنستون|ارمنی شاهون]] جه درگیر بی‌یه. مارکوس این گدر [[مارکومانی]]، [[کوئادی]]، و [[سرمتیون]] [[یازیگس]] اقوام که شمال جه حمله کردنه ره [[مارکومانیک جنگ]] دله شکست هدا ولی ژرمنی‌تبارون خط-نشون بکشی‌ین دمباله داشته. مارکوس اورلیوس دستور هدا که روم ِپول دله کمتر [[نقره]] دشنن و ونه خالصی ره کمته هاکرده. بنظر اِنه که ونه دوره [[مسیحیت]] روم دله ویشته سرکوب بی‌یه ولی هیچ بنویشته‌ای دنی‌یه که سراق هاده مارکوس شخصاً این کار دله نقش داشت بوئه؛ حتا [[ترتولیان]] کتاب دله گنه که وه مسیحیون ِمحافظ بی‌یه.<ref>{{Cite journal |last=Keresztes |first=Paul |date=July 1968 |title=Marcus Aurelius a Persecutor? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/marcus-aurelius-a-persecutor/E8F76CB327530CF310251FDFCC1ADDF2 |journal=Harvard Theological Review |language=en |volume=61 |issue=3 |pages=321–341 |doi=10.1017/S0017816000029230 |s2cid=159950967 |issn=1475-4517}}</ref> سال ۱۶۵ یا ۱۶۶ اتا نخش مریضی دکته و پنج تا دَه میلیون رومی ره [[طاعون]] بکوشته که اتاشون لوسیوس وروس بی‌یه که سال ۱۶۹ بمرده. مارکوس اورلیوس هچکی ره شه وارث و ولیعهد نی‌یشته. ونه کیجا [[لوسیا]] بی‌یه که لوسیوس جه ازدواج هکرد بی‌یه و [[کومودوس]] احتمالاً ونه ریکا بی‌یه که مارکوس جاسر هنیشته ولی تاریخ‌دون‌ها اینتا مسئله سر گپ دارننه. مارکوس اورلیوس جه اتا [[مارکوس اورلیوس شلمون|شلمون]] (ستون) و اتا [[مارکوس اورلیوس سوارکاری موجستمه|موجستمه]] هنتا [[رم]] شهر دله کته که ونه جنگ دله برنده بیّن ره یاد یارنه. «مدیتیشن» هم کتابی هسه که وه بنویشت بی‌یه و [[فلسفه]] موضوع دارنه و [[رواقیون]] فکر ره میّن کنده. این کتاب ره هنتا که هنتا هسه، خله گت آدمون تعریف کنّه. == منبع‌شناسی == ویشترین منابعی که مارکوس اورلیوس زندگی یا حکومت خَوِری بنویشتنه، اسا تیکه-تیکه و اکثراً غیرقابل اعتماد هسنه. وشون دله مهمترین دسته ''[[تاریخ آگوستی]]'' ِزندگی‌نومه‌ها هستنه که ظارا معروف هسته ات دسته نویسنده قرن چاروم میلادی این کتاب ره بنویشت بینه، ولی بنظر اِنه که ات نفر تیناری وه ره سال ۳۹۵ بنویشته و مقار نمو.<ref>Rohrbacher, p. 5.</ref> باقیِ زندگی‌نومه‌هایی که امپراتورها یا وشون ِجیردستون بنویشتنه ره ننشنه اعتماد هاکردن، ولی ات دسته منابع درنه که وشون ره قدیمی‌ته منابع سر جه بنویشتنه و اسا اون منابع قدیمی‌ته ([[ماریوس ماکسیموس]] یا ایگنوتوس واری) دیگه امه دست جه نرسی‌یه و این دسته کتابون بتتر هستنه.<ref name='Birley, 1889'>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 229–230. The thesis of single authorship was first proposed in H. Dessau's 'Über Zeit und Persönlichkeit der ''Scriptores Historiae Augustae{{'}}'' (in German), ''Hermes'' 24 (1889), pp. 337ff.</ref> مارکوس ِزندگی و حکومت بشناسی‌ین وسه [[هادریان]]، [[آنتونینوس پیوس]]، مارکوس، و [[لوسیوس وروس]] زندگی‌نومه ره بنشنه اعتماد هکردن ولی [[آئلیوس وروس]] و [[اویدیوس کاسیوس]] ره دکّل ننشنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 230. On the ''HA Verus'', see Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', pp. 65–74.</ref> ات سری نومه و پغوم که تنک-تِرو بی‌یه ره پیدا هاکردنه که مارکوس ِمعلم (فرونتو)، آنتونی ِدفتردارون وسّه رسنی‌یه و سال‌های ۱۳۸ تا ۱۶۶ شنه.<ref>Fleury, P. 2012. "Marcus Aurelius’ Letters." In A Companion to Marcus Aurelius. Edited by M. van Ackeren, 62–76. Oxford and Malden, MA: Blackwell.</ref><ref>Freisenbruch, A. 2007. "Back to Fronto: Doctor and Patient in His Correspondence with an Emperor." In Ancient Letters: Classical and Late Antique Epistolography. Edited by R. Morello and A. D. Morrison, 235–256. Oxford: Oxford Univ. Press.</ref>خِدی مارکوس اورلیوس ِفلسفی کتاب، ''مدیتیشن'' هم ات جا ونه زندگی خَوِر گپ زنده ولی خله ننشنه تاریخ ونه سر بشتن و دنیوی مسائل جه کمته اشاره دارنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 227.</ref> این دوره‌یِ اصلی منبع، [[دیوکاسیوس]]، اتا یونانی سناتور اهل [[بیتینی]] [[نیقیه]] هسته که رومِ تاریخ ره از اول تا ۲۲۹ میلادی، هشتاد جلد کتاب دله جمع هاکرد بی‌یه. این کتاب خله روم ِنظامی تاریخ بفهمستن وسّه مهم هسته، منتها ونه درنظر بیتن که این مَردی شه سیاستمدار بی‌یه و شه بخاستی و سیاسی ارمون ره داشته که ونه بنویشته سر تأثیر اِلنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 228–229, 253.</ref> چنتا ادبی منابع دیگر میون هم جزئیاتی دره: [[جالینوس]] ِطبیب ِکتاب دله در مورد عادات نخبگان آنتونین، [[آلئوس آریستیدس]] ِبنویشته دله در مورد خلق و خوی زمانه، و قوانین اساسی و «[[رامز ژوستینیان]]» دله در مورد مارکوس ِحقوقی کارون چیزهایی پیدا وونه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 227–228.</ref> کتیفه و سکه هم علایده بر اینان، خار منبع هستنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 228.</ref> == خوردی == === نوم === مارکوس [[رم شهر]] دله روز ۲۶ آوریل ۱۲۱ میلادی دنیا بمو. ونه بزا-نوم «مارکوس آنیوس وِروس» (Marcus Annius Verus) بی‌یه،<ref>Magill, p. 693.</ref> البته منابعی درنه که گنّه این نوم ره ونه پی‌یر بمرده په، شه گت‌پی‌یر جه بیته.<ref name=dio69.21>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/69*.html#21 Book 69,21.1.] "Marcus Annius Verus [...] This Marcus Annius, earlier named Catilius, was a grandson of Annius Verus [...] He preferred Verus on account of his kinship and his age and because he was already giving indication of exceptional strength of character. This led Hadrian to apply to the young man the name ''Verissimus'', thus playing upon the meaning of the Latin word."</ref><ref name='Historia MA I.9–10'>''Historia Augusta'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Marcus_Aurelius Marcus Antoninus] I.9–10. "At the beginning of his life Marcus Antoninus was named Catilius Severus after his mother's grand-father. After the death of his real father, however, Hadrian called him Annius Verissimus, and, after he assumed the [[toga virilis]], Annius Verus."</ref><ref>Van Ackeren, p. 139.</ref><ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 33'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 33.</ref> وه ره اتا نوم دیگه «مارکوس آنیوس کاتیلیوس سِوِروس» (Marcus Annius Catilius Severus) هم نوم هدا بینه،<ref name=dio69.21/><ref name='Historia MA I.9–10'/><ref>McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 24.</ref> که ونه بزا-نوم یا نوجوونی دوره شنه،<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 33'/> یا اتی دیگر نوم «مارکوس کاتیلیوس سوروس آنیوس وروس» هسته. زمونی که ونه عامی، آنتونینوس که حکومتِ وارث بئی بی‌یه، وه ره شه وچه جا قبول هاکرده و ونه قیّم بیّه، ونه نوم ره رسماً «مارکوس آئلیوس اورلیوس وروس سزار» (Marcus Aelius Aurelius Verus Caesar) بیتنه و شاهی برسی‌یه په، ونه نوم رسماً «مارکوس اورلیوس آنتونینوس آگوستوس» بیّه تا بمرده.<ref>Van Ackeren, p. 78.</ref> [[اپیفانیوس سالامیس]] شه کتاب دله ونه نوم ره ''مارکوس اورلیوس وروس'' بیارده.<ref>Dean, p. 32.</ref> === خانواده === مارکوس اورلیوس ِپی‌یر نوم ره «مارکوس آنیوس وروس [سوم]» گتنه.<ref name="books.google.com">{{cite book | url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45180 | page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45180/page/n225 439] | quote=Marcus Aurelius Malennius and Numa. |title = The English Cyclopædia: A New Dictionary of Universal Knowledge. Biography| publisher=Bradbury & Evans |last1 = Knight|first1 = Charles|year = 1856}}</ref> [[Annia gens|''آنی وِری'']] اتا رومی خانواده فامیلی بی‌یه که اون گدر [[اسپخو، کوردوبا|اوکوبی]] ِمستعمراتی شهر دله دئینه که این شهر ِمکان اسا [[ایسپانیا]]یِ [[کوردوبا]] وَر هسته. وشون ِاصل و رگ شه [[ایتالیایی]] بی‌یه و وشون شه شجره‌نومه ره [[نوما پومپیلیوس]] جه رسنینه.<ref name='Sánchez2010'>Sánchez, p. 165.</ref><ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 29; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 14.</ref> ''آنی وِری'' اواخر قرن اول میلادی، رمِ شهر دله معروف فامیلی بئی‌یه. مارکوس ِپی‌یر ِگت‌ببا رم دله [[سناتور]] بیّه و بازنشستِ قاضی بی‌یه؛ ونه گت‌ببا هم سال ۷۳–۷۴ میلادی اشراف دله شه جا ره هاکرده.<ref>''HA Marcus'' i. 2, 4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 28; McLynn, ''Marcus Aurelius: A Life'', p. 14.</ref> گت‌ببا ظارا [[روپیلیا فائوستینا]] ره بَوِرده که اتا اشرافی کیجا بی‌یه و اینتی [[نروا-آنتونی سلسله]] ره بساته؛ روپیلا و [[سالونیا ماتیدیا]] خاخِر-بخوندست بینه و سالونیا هم امپراتور [[تراجان]] دَدِ بی‌یه.<ref>Giacosa, p. 8.</ref><ref>Levick, pp. 161, 163.</ref>{{refn|دیو شه کتاب دله گنه که آنی خانواده هادریان جه کسی-خشی هاکردنه و وشون ِمدیون بینه<ref>Dio 69.21.2, 71.35.2–3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 31.</ref> ولی دقیقاً ناته که چتی کسی-خشی هاکرد بینه، شاید [[روپیلیا فاستینا]] سناتور [[لیبو روپیلیوس فروگی]] و [[ویتلیا (دختر امپراتور ویتلیوس)|ویتلیا]] ِکیجا بی‌یه و اینتی امپراتور [[ویتلیوس]] جه فامیل بَینه.<ref>[http://www.strachan.dk/family/rupilius.htm Rupilius]. Strachan stemma.</ref><ref>{{Cite book |title=Continuité gentilice et continuité familiale dans les familles sénatoriales romaines à l'époque impériale: mythe et réalité |last=Settipani |first=Christian |publisher=Unit for Prosopographical Research, Linacre College, University of Oxford |year=۲۰۰۰ |isbn=978-1900934022 |pages=۲۷۸ |language=It |edition=illustrated |series=Prosopographica et genealogica |volume=2}}</ref><ref>''Codex Inscriptionum Latinarum'' 14.3579 {{Cite web |url=http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+14,+03579&r_sortierung=Belegstelle |title=Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby |access-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429224027/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+14,+03579&r_sortierung=Belegstelle |archive-date=29 April 2012 |url-status=dead}}; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 29; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', pp. 14, 575 n. 53, citing Ronald Syme, ''Roman Papers'' 1.244.</ref>|group=note}} مارکوس ِمار، [[دومیتیا لوسیلا مینور]] (که وه ره دومیتیا ساویلا هم گتنه)، اتا اشرافی زنا بی‌یه و ونه پی‌یر نوم ره پ ساویلیوس تولوس گتنه که خله ونجه ارث برسی بی‌یه (اینتا آسنی ره، اتا نومه که [[پلینی]] بنویشته دله، پیدا هاکردنه) ساویلیوس تولوس ِارث دله اتا گتِ آجرسازی هم دیّه که رم ِشهر کناره دیّه و خله سود یارده چون شهر اون گدر دَر گت‌ته بی‌یه و ساخت و ساز زیاد بی‌یه. ونجه اتا ویلا هم برسی بی‌یه که [[کائلیان سی]] سر دیّه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 29, citing Pliny, ''Epistulae'' 8.18.</ref><ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 30.</ref> مارکوس، شه ''هورتی'' مَله دله گت بیّه و شه بنویشته‌ئون دله این ویلا نوم ره خانه باوه، گنه «مه کائلیان».<ref>{{Cite web | url=https://www.thelatinlibrary.com/fronto.html | title=M. Cornelius Fronto: Epistulae}}</ref><ref>{{Cite book | url=https://archive.org/details/newtopographical0000rich | url-access=registration | page=[https://archive.org/details/newtopographical0000rich/page/198 198] | quote=horti domizia lucilla. |title = A New Topographical Dictionary of Ancient Rome| publisher=JHU Press |isbn = 978-0801843006|last1 = l. Richardson|first1 = jr|last2 = Richardson|first2 = Professor of Latin (Emeritus) L.|date = October 1992}}</ref><ref>''Ad Marcum Caesarem'' ii. 8.2 (= Haines 1.142), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 31.</ref> ونه دومین خانواده، آئورلیا فامیلی ره داشتنه که رومی‌تبار بینه و مارکوس ره ۱۷ سالگی جه، شه ریکا جا گت هاکردنه. [[آنتونی پیوس]] که مارکوس ِخورد-پی‌یر بی‌یه، اتا مله جه اِمو که اونجه نوم ره آئورلی فولوی گتنه و [[فرانسه|روم ِگول]] منطقه دله بی‌یه. === وَچگی === مارکوس ِخاخِر، [[آنیا کورنیفیسیا فائوستینا]]، احتمالاً سال ۱۲۲ یا ۱۲۳ دنیا بمو بوئه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 31, 44.</ref> که ونجه بنشنه دربَوِردن که وشون پی‌یر سال ۱۲۴ بمرده که یعنن سه ساله بی‌یه که صغیر بینه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, 31'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 31.</ref>{{refn|فارکوهارسون جور دیگر حساب هاکرده که ونه پییر بمردی سال ره ۱۳۰ بدست یارنه و گنه مارکوس وسته ۹ ساله بوئه.<ref>Farquharson, 1.95–96.</ref>|group=note}} اگر اینتی بوئه، مارکوس وسّه ونه سخت بوئه که شه پی‌یر ره یاد داره ولی وه شه ''مدیتیشن'' کتاب دله بنویشته که «حیا و مردونگی» ره شه پی‌یر و ونه اسم-رسم جه یاد بیتمه.<ref>''Meditations'' 1.1, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 31.</ref> ونه مار، لوسیلا، دیگه شی نکرده<ref name='Birley, Marcus Aurelius, 31'/> ولی اون گدر رسم بی‌یه که اشرافی زنان خله شه وچه ره تحویل نیتنه و وچون ره وسّه دایه‌ئون و لـَله‌ئون گت هاکنن.<ref>''HA Marcus'' ii. 1 and ''Meditations'' v. 4, qtd. in Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 32.</ref> صغیر وچه ره مارکوس آنیوس وروس دوم که وشون گت‌ببا بی‌یه، گت هاکرده و وشون ِقانونی قیّم بی‌یه. [[لوسیوس کاتیلیوس سوروس]]، که مارکوس ِشابا (مار طرفی گت‌پی‌یر) بی‌یه هم وشون ِگت هاکردن دله نقش داشته. وه احتمالاً دومیتیا لوسیلا ِخورد-پی‌یر بی‌یه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 33'/> مارکوس شه پی‌یر-مار ِسِره دله که کائیلن ِسی وَر بی‌یه دله گت بیّه که اتا اشرافی منطقه بی‌یه و ات خله ویلا اونجه دیّه. مارکوس ِگت‌پی‌یر اونجه اتا قصر داشته که [[لاتران کاخ |لاتران]] وَر دیّه و مارکوس اونجه رفت-روش کرده.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 31–32.</ref> مارکوس اتا بنویشته دله شه گت‌پی‌یر جه تشکر کنده که وه ره یاد بدا چتی «خار بوشه و بدخلقی نکنه».<ref>''Meditations'' i. 1, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 35.</ref> ونه گت‌پی‌یر اتا معشوقه کیجا داشته که ونه زنا بمرده په، ونه وَر دیّه ولی مارکوس ره ونجه خِش نمو.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 35'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 35.</ref> مارکوس خِشحال بی‌یه که خله مجبور نیّه این زنا پَلی دَوو.<ref>''Meditations'' i. 17.2; Farquharson, 1.102; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 23; cf. ''Meditations'' i. 17.11; Farquharson, 1.103.</ref> [[File:CapitoliniMAurelioGiovane3.jpg|thumb|راست|اتا موجستمه که مارکوس جوونی ره سراق دِنه ([[کاپیتولینه موزه]]). [[آنتونی بیرلی]]، ونه مودرنِ زندگی‌نومه‌نویس، این موجستمه خَوِری بنویشته: 'وه یَقِن اتا ناراحت وَچه شنه'.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 49.</ref>]] مارکوس جوونی جه [[کشتی]] دکتن و [[بوکس]] کا بکردن ره په گیته. وه نوجوونی گدر کشتی‌گیر بی‌یه و بورد بی‌یه یراق‌دکرد کشتی ره یاد بهیته و اتا گروه [[سالیی]] نوم دله عضو بیّه که خدای [[مارس]] ره پرستش کردنه و اتی مقدس و نمادین سپر ره لت کشینه که ونه نوم «آنسیلیا» بی‌یه و جنگ ِفصل ِشروع بیّن و تموم بیّن ره مردم‌سه یاد یارده. مارکوس شه سِره دله معلم‌سرخانه داشته و اون گدر ِاعیانی خانواده‌ئون دستوری درس بخوندسته؛<ref>McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', 20–21.</ref> وه کاتیلیوس سوروس ِدعاگو بی‌یه که نی‌یشته وه دولتی مدرسه بوره.<ref>''Meditations'' 1.4; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 20.</ref> مارکوس ِاتا معلم که وه ره نقاشی یاد دائه و ونه نوم ره دیاژنوس گتنه، خله ونه سر تأثیر بشته و وه ره فلسفی زندگی هاکردن جه آشنا هاکرده.<ref>''HA Marcus'' ii. 2, iv. 9; ''Meditations'' i. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 37; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', pp. 21–22.</ref> آوریل سال ۱۳۲ میلادی، دیاژنتوس وه ره یاد هدا که چتی فلاسفه‌یِ لباس ره تن دکانه و [[پالیوم (شنل)|یونانی عبا]] دپوشه. وه بنه سر خاته ولی ونه مار وه ره سیب یشته که تخت سر بخسه.<ref>''HA Marcus'' ii. 6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 38; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 21.</ref> ات‌سری نو معلم ونه وسه بیاردنه که شامل [[هومر]]ی محققون [[الکساندر، اهل کوتیائوم]] و [[تروسیوس آپر]]، و [[لاتین]] ِمعلم [[توتیسیوس پروکولوس]] بینه<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 40, citing Aristides, ''Oratio'' 32 K; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 21.</ref>{{refn|Birley amends the text of the ''HA Marcus'' from 'Eutychius' to 'Tuticius'.<ref>Magie & Birley, ''Lives of the later Caesars'', pp. 109, 109 n.8; ''Marcus Aurelius'', pp. 40, 270 n.27, citing ''Bonner Historia-Augusta Colloquia'' 1966/7, pp. 39ff.</ref>|group=note}} و سال ۱۳۲ یا ۱۳۳ جه شه معلم‌سرخانگی ره شروع هاکردنه.<ref>''HA Marcus'' ii. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 40, 270 n.27.</ref> مارکوس الکساندرِ ادبیات درس‌هدائن ِشیوه ره خله قبول داشته.<ref>''Meditations'' i. 10; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 40; McLynn, ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor'', p. 22.</ref> الکساندر ِگپ بزوئن و بنویشتن شیوه که گته متریال و ماده خله سبک جه مهمته هستنه و بیان ونه دقیق بوشه و گال-به-گال هومر جه نقل‌قول یارده، خله مارکوس سر تأثیر داشته و ونه «مدیتیشن» کتاب دله هم این تأثیر میّن هسته.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 40, 270 n.28, citing A.S.L. Farquharson, ''The Meditations of Marcus Antoninus'' (Oxford, 1944) ii. 453.</ref> === امپراتور هادریان ِولیعهدی === اواخر سال ۱۳۶ میلادی، هادریان ناخِشی بیته و دَر مِرده و شه ویلا دله تخت سر کب‌بی‌یه. وه لوسیوس سیونیوس کومودوس ره شه جانشین و فرزندخوانده انتخاب هاکرده که مارکوس ِزن‌پی‌یر بی‌یه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 41–42.</ref> اونتی که بعضی منابع گنّه، این انتخاب خله گت-گتون ره چم نیّه.<ref>''HA Hadrian'' xiii. 10, qtd. in Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 42.</ref> خله ننشنه بفهمستن که هادریان چی‌سه این مردی ره شه جاسر هنیشنی‌یه و احتمال دارنه که وه خاسته نهایتاً مارکوس که حلا خله کم‌سن-سال بی‌یه ره حکومت برسنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 42. Van Ackeren, 142. On the succession to Hadrian, see also: T.D. Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', ''Journal of Roman Studies'' 57:1–2 (1967): 65–79; J. VanderLeest, 'Hadrian, Lucius Verus, and the Arco di Portogallo', ''Phoenix'' 49:4 (1995): pp. 319–330.</ref> طبق رسومی که داشتنه، کومودوس شه نوم ره تغییر هدا و شه اسم ره «لوسیوس آئلیوس سزار» بیته. وه زمونی که امپراتور بیّه ضعیف و ناخِش بی‌یه و حتا انده وه ره قِد دنی‌بی‌یه که اتا سمبولیک سپر ره تیناری راست هاکنه.<ref>''HA Aelius'' vi. 2–3</ref> آئلیوس ات‌که [[دانوب]] درکا پلی دیّه و وردگرسته رم اولین روز سال ۱۳۸ ره سِنایِ مِیلس دله سخنرانی هاکنه ولی همون شو مریض بیّه و انده ونه تن خون سرهاکرده تا فردا-سّه بمرده.<ref>''HA Hadrian'' xxiii. 15–16; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 45; 'Hadrian to the Antonines', 148.</ref>{{refn|همون گدر که هادریان وه ره هوجی‌یه، همه دونستنه که آئلیوس مریضی دارنه و همینسه حدس زنّه که هادریان ِانتخاب دراصل مارکوس بی‌بوء.<ref>Dio, lxix.17.1; ''HA Aelius'', iii. 7, iv. 6, vi. 1–7; Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 147.</ref>|group=note}} [[File:AELIUS CAESAR RIC II 987-671493.jpg|thumb|300px|اتا رومی سکه (۱۳۶–۱۳۸ میلادی) که [[هادریان]] (جلو، ونه سر ولگِ تاج کته) و ونه خوردی [[لوسیوس آئلیوس]] (پشت‌دیم) ره سراق دِنه.]] روز ۲۴ ژانویه ۱۳۸ میلادی، هادریان باته که آئورلیوس آنتونیوس، که مارکوس ِعمه‌شی بی‌یه، ونه جدیدِ ولیعهد هسته.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 46. Date: Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 148.</ref> هادریان اتا شرط هم بشته که آنتونیوس وسّه دِتا صغیر وچه ره شه جانشینی وسّه گت هاکنه: اولی مارکوس و دومی لوسیوس کومودوس که همون لوسیوس آئلیوس ِریکا بی‌یه.<ref>Weigel, Richard D. [https://web.archive.org/web/20120503141042/http://www.roman-emperors.org/tonypis.htm 'Antoninus Pius (A.D. 138–161)']. Roman Emperors.</ref> مارکوس من‌بعد شه نوم ره «مارکوس آئلیوس اورلیوس ورسوس» بی‌یشته و لوسیوس نوم ره هم «لوسیوس آئلیوس اورلیوس کومودوس» گتنه. هادریان پیشنهاد په، آنتونیوس ِکیجا که وه ره فائوستینا گتنه هم لوسیوس ِخنه بورده و ونه زن بیّه.<ref>Dio 69.21.1; ''HA Hadrian'' xxiv. 1; ''HA Aelius'' vi. 9; ''HA Antoninus Pius'' iv. 6–7; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 48–49.</ref> مارکوس ظارا خله خِشحال نیّه که هادریان اسا ونه گت‌ببا ونه بوو و ناراحتی جه شه کوچ ره بیته و شه ماری سِره جه بورده امپراتور سِره.<ref>''HA Marcus'' v. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 49.</ref> سال ۱۳۸ گدر، هادریان سنا جه بخاسته که مارکوس وسّه استثناء قائل بوون که وه پیش از ۲۴ سالگی ''کائستور'' (quaestor) بوو و سنا قبول هاکرده و سال ۱۳۹ جه مارکوس رومِ کنسول بیّه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 49–50.</ref> مارکوس ِخانواده عوض بیّن باعث بیّه که ونه مسیر و هِدار عوض بوو. اگه وه ولیعهدِ وچه نئی‌بو، احتمالاً وسه «triumvir monetalis» مقوم جه برسه که اتا نمادین مقوم بی‌یه که حکومتِ ضرابخنه‌یِ مدیریت ره داشته. وه نهایتاً اونجه جه تونسته رشد هاکنه و لژیون ِدله فرمانده بوو. ولی اگر مارکوس بی‌یه، احتمالاً جای اینتا هِدار ِراه، شی‌یه درس بخوندستن دمباله ره گیته و شهرِ مردم جه وِری‌یه. ولی با اینچنین، وه شه ره گوم نکرده و زمونی که شاهِ خِنه برسی‌یه، شه عادتون جه دست نکشی‌یه. اونتی که ونه زندگی‌نومه‌نویس گنه: «وه همونجور که شهروند بی‌یه مردم جه رابطه داشته، شه ارتباط ره حفظ هاکرده و زندگی دله صرفه‌جویی کرده و شه داشتی-نداشتی ره مواظب بی‌یه.»<ref>''HA Marcus'' v. 6–8, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 50.</ref> این گدر چن نفر خاستنه امپراتور هادریان ره بکوشن که آنتونیوس وشون دَم ره بیته و هادریان شه سِره ره سَر بی‌یشته و بورده [[کامپانیا]]یِ ساحلی ناحیه دله ویلا بیته و اونجه دیّه. طبیب هادریان ره پرهیز هدا ولی وه پرهیز نکرده و هرچی خاسته خِرده و مستی کرده. وه آخرسر ۱۰ جولای ۱۳۸ ونگ بکرده که آنتونیوس ونه سربالا حاضر بوو و همونجه دکته بمرده.<ref>Dio 69.22.4; ''HA Hadrian'' xxv. 5–6; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 50–51. Hadrian's suicide attempts: Dio, lxix. 22.1–4; ''HA Hadrian'' xxiv. 8–13.</ref> ونه نعش ره بستایی پوتئول منطقه دله تش بزونه.<ref>''HA Hadrian'' xxv. 7; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 53.</ref> آنتونیوس ِجانشینی خله آرام و بستا انجام بیّه: وه هادریان ِجیردستون ره شه کارِ سر باقی بی‌یشته و سنا جه احترام بی‌یشته و وشون اختیارات ره قبول هاکرده و حتا کسایی که این اواخر خاستنه هادریان ره بکوشن ره نکوشته و وشون جزا ره کم هاکرده.<ref>''HA Antoninus Pius'' v. 3, vi. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 55–56; 'Hadrian to the Antonines', p. 151.</ref> این خار-خِشی رفتار که داشته باعث بیّه که ونه سر «پیوس» لقب ره بلن.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 55; 'Hadrian to the Antonines', p. 151.</ref> === آنتونی پیوس ِولیعهدی (۱۳۸–۱۴۵) === [[File:Antoninus Pius, sestertius, AD 140-144, RIC III 601.jpg|thumb|300px|اتا یادگاری سکه که ونه سر [[آنتونیوس پیوس]] (۱۴۰–۱۴۴ م) عکس دره. ونه پشت‌دیم ِعکس دله مارکوس اورلیوس و خوردِ فائوستینا نومزه هاکردن عکس ره سال ۱۳۹ میلادی جه، سِراق هدانه و وشون په، آنتونیوس و ونه زنا گتِ فائوستینا هستنه که اتا الاهه‌یِ موجستمه ره دارنه.]] [[File:Antoninus Pius, with Marcus Aurelius Caesar, denarius, AD 139, RIC III 412a.jpg|thumb|300px|اتا رومی دینار که آنتونیوس پیوس دوره شنه و ونه پشت‌دیمِ عکس مارکوس اورلیوس دیم هسته.]] هادریان که بمرده په، آنتونینوس خله زود مارکوس ره تن بورده و وه ره سیب بی‌یشته که شه نومزدی ره [[سیونیا فابیا]] جه بهم بزنه و در عوض ونه کیجا [[جوون فائوستینا|فائوستینا]] ره بیره. تا اون گدر فائوستینا هم سیونیا برار، لوسیوس کومودوس، جه نومزه بی‌یه که اونتا ره هم بهم بزونه. مارکوس هم شه خورد-پی‌یر بخاستی ره قبول هاکرده.<ref>''HA Marcus'' vi. 2; ''Verus'' ii. 3–4; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 53–54.</ref> وه سال ۱۴۰ میلادی جه کنسول مقوم جه برسی‌یه و آنتونیوس ِهمکار بیّه، وه ره ''سِویر'' لقب و منصب ره هدانه که شهسوارون ِشیشمین فرمانده جایگاه بی‌یه و رژه دله روز ۱۵ جولای ۱۳۹ شه این مقوم ره نمایش هدائه. بعنوان ولیعهد، مارکوس اتا ''princeps iuventutis'' مقوم ره هم بیته که اسب‌سوارون ِمسئول بی‌یه و ونه نوم مارکوس آئلیوس اورلیوس وروس سزار بیّه.<ref>Dio 71.35.5; ''HA Marcus'' vi. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 56.</ref> وه شه پلی، شه خِد ره گته که: «شه هوا ره دار که سزار دستوری نووشی؛ وگه‌نا شاید ونفش رنگ دله غرق بوی».<ref>''Meditations'' vi. 30, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 57; cf. ''Marcus Aurelius'', p. 270 n.9, with notes on the translation.</ref> سنا ونجه بخاسته که گردِ مذهبی گروهونی که اون گدر دینه دله عضو بوو که ظارا گتنه بیّه؛<ref name='ReferenceA'>''HA Marcus'' vi. 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', 57.</ref> ولی فقط اتا مدرک دره که وه [[آروال برارون]] گروه دله عضو بیّه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 57, 272 n.10, citing ''Codex Inscriptionum Latinarum'' [https://web.archive.org/web/20120429224044/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+06,+00032&r_sortierung=Belegstelle 6.32], [https://web.archive.org/web/20120429224054/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+06,+00379&r_sortierung=Belegstelle 6.379], cf. ''Inscriptiones Latinae Selectae'' [https://web.archive.org/web/20120429224059/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=D+00360&r_sortierung=Belegstelle 360].</ref> آنتونینوس وه ره باته که بوره تیبریوس ِسِره دله، امپراتوری کاخ پالاتین دله دیّه، درون دوو و مارکوس ونه لینگ دم، "aulicum fastigium" یا درباری تشریفات قائل بوون.<ref name='ReferenceA'/> مارکوس تلاش کرده تا شه درباری زندگی ره شه فلسفی بخاستی‌ئون جه نزدیک هاکنه و این اَرمون ره فکر کرده که بنشسته انجوم هدائن؛ وه گته «اگه ات جا بنشنه زندگی هاکردن، پس بنشنه خار آدم دستوری زندگی هاکردن. چون قصر دله تومبه زندگی هاکنم، پس اونجه هم تومبه خار آدم بوئم و خار زندگی دارم.»<ref>''Meditations'' 5.16, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 57.</ref> – ولی ونه وسّه اینتی دیّن سخت بی‌یه و شه «مدیتیشن» کتاب دله گنه که حکومت دله دوی‌ین چتی وه ره مزراب اِشته.<ref>''Meditations'' 8.9, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 57.</ref> مارکوس بعنوان کوئستور خله لازم نیّه اداری کار و فعالیت داره. فقط وسّه زمونی که آنتونیوس دنی بی‌یه، سنایِ پغوم‌ها ره اتا منشی دستوری بخونده.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 57–58.</ref> ولی وه اَی گته که دره کاغذ میون غرق وونه و شه معلم، مارکوس کورنلیوس فرونتو، ره شکایت کرده که طاقت نارمه.<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iv. 7, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 90.</ref> ونه زندگی‌نومه‌نویس گنه که «وه دولتِ حکومت هکردن وسّه مناسب بی‌یه»<ref>''HA Marcus'' vi. 5; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 58.</ref> وه اتا وظیفه دئیر داشته که وسّه سناتورها وسّه گپ بزنه و سخنرانی هاکنه و همینسه لازم بی‌یه وه ره فن بلاغت (گپ بزوئن) یاد هادن.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 89'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 89.</ref> روز ۱ ژانویه ۱۴۵, مارکوس دومین دفعه وسّه کنسول انتخاب بیّه. فرونتو اتا نومه دله وه ره باته که ویشته بخسه «تا زمونی که خنه سنا دله سخنرانی هاکنه، ونه رنگ-رو خار بوئه و اونجه بلند-بلند گپ بزنه و گینگ-گینگ نکنه».<ref>''Ad Marcum Caesarem'' v. 1, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 89.</ref> مارکوس پیش از این، اتا نومه دله بائوت بی‌یه که نخار هسته: «تا اونجه که مه تن ِقِد جه مربوط هسته، شه ره تقویت کمبه. مه سنه دله درد ندارنه. ولی اون زخم [...]{{refn|اینجه خطی نسخه پاک بیّه<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 89'/>|group=note}} مه ره درنه دوا-درمون کنّه و مواظب هستمه که کاری نکنم که وشون طبابت سه مشکل پیش بئه.<ref>''Ad Marcum Caesarem'' 4.8, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 89.</ref> مارکوس هیچ گدر خله سالم یا قوی نیّه. کاسیوس دیو که سال‌های آخر ونه زندگی کتاب ره نوشته، ونجه تعریف و تحسین کرده که همیشک این مریض تن جه شه وظیفه‌ئون ره خار-خار انجام دائه.<ref>Dio 71.36.3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 89.</ref> آوریل ۱۴۵, مارکوس و فائوستینا هئی دست ره دماستنه و ازدواج هاکردنه؛ وشون رسماً خاخِر-برار بینه ولی سال ۱۳۸ جه وشون ازدواج ره ترتیب هدا بینه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 90–91.</ref> وشون ازدواج جه خله اطلاعات نموندسته ولی خله مهم اتفاق بی‌یه.<ref>''HA Antoninus Pius'' x. 2, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 91.</ref> سکه‌هایی این ازدواج عکس جه ضرب بینه و بازار دله تنک بینه و آنتونینوس بعنوان «Pontifex Maximus» برسی‌یه. مارکوس هم شه نومه‌ها دله شه زنا نوم ره یارنه ولی شه ازدواج خَوِری گپ نزنده.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 91.</ref> === فرونتو و ونه تحصیل دمباله ره بیتن === سال ۱۳۶ میلادی، مارکوس ِدرس درجه‌ای برسی‌یه که وه ره ''toga virilis'' گتنه ولی وه شه تحصیل ره ادامه هدا و گپ بزوئن (بلاغت) ره تمرین کرده.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 61.</ref> مارکوس سه‌تا یونانی زوون ِمعلم (آنینوس ماکر، کاکنینوس کلر، و [[هرودس آکیتوس]]) و اتا لاتین معلم ([[مارکوس کورنلیوس فرونتو]]) شه وَر داشته که دِ نفر آخری، شه دوره‌ی بتترین اساتید جا بینه،<ref>''HA Marcus'' iii. 6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 62.</ref> ولی احتمالاً سال ۱۳۸ که وه شاهِ وچه بیّه، دیگه ونه معلم نموندستنه. یونانی اهمیت انده اون گدر زیاد بی‌یه که وه ویشته یونانی معلم شه وَر یارده.<ref>''HA Marcus'' ii. 4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 62.</ref> این گدر یونانی زوون ِادبیات دله [[سوفسطاییون دوم]] دوره بی‌یه که ات‌جور رونسانس ره مونسته. مارکوس که روم دله گت بئی بی‌یه، شه جول‌ترین و مهمترین گپ ره یونانی زوون جه نوشته.<ref>Alan Cameron, review of Anthony Birley's ''Marcus Aurelius'', ''Classical Review'' 17:3 (1967): p. 347.</ref> آتیکوس وسّه داستان درست بیّه: وه اتا پولدار آتنی مردی (احتمالاً امپراتوریِ شرقی نیمه‌یِ پولدارترین کس) بی‌یه که نو وضع جه راضی نیّه و آتن شهر دله وه ره مردم ریک چینه.<ref>''Vita Sophistae'' 2.1.14; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 63–64.</ref> آتیکوس خله رواقیون جه بد داشته و وشون ره تمبل آدم دونسته<ref>[[آولوس گلیوس|Aulus Gellius]], ''[[آولوس گلیوس|Noctes Atticae]]'' 9.2.1–7; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 64–65.</ref> و وشون سرنوشت ره باور داشتن ره نقد کرده.<ref>[[آولوس گلیوس|Aulus Gellius]], ''[[آولوس گلیوس|Noctes Atticae]]'' 19.12, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 65.</ref>بااین‌چنین، مارکوس که ونه په گت بیّه، رواقی بیّه. مارکوس ونه نوم ره شه کتاب دله دکّل نیارنه درحالی‌که وشون تا خله سال هئی جه پغوم-پسغوم داشتنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 65.</ref> فرونتو خله مردم میون احترام داشته: لاتین زوون ِسختِ رشته دله،<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 67–68, citing Champlin, ''Fronto and Antonine Rome'', esp. chs. 3 and 4.</ref>وه ره [[سیسرون]] په، دومین گتِ استاد اشناسینه و حتا ونه جانشین دونستنه.<ref name='ReferenceB'>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 65–67.</ref>{{refn|نو محققون بعضاً اینتا ادعا ره رد کنّه. دومین مودرن نوشته‌کر، Bartld Georg Niebhur، وه ره لوچ و بی‌اهمیت کس دونسته. نفر دیگر، [[ساموئل آدریان نابر]]، وه ره پچوک آدم اشناسنه.<ref>Champlin, ''Fronto'', pp. 1–2.</ref> مورخون وه ره بعنوان اتا حوصله‌سریار اشناسنّه، ونه نومه دله نا سیاسی تحلیل که سیسرو واری بوئه دره و نا پلینی دستوری پرشور و حال‌دار گپ تونده بزنه.<ref>Mellor, p. 460.</ref> اخیراً پروسوپووگرافی دِباره ات‌که ونه شهرت ره بخری‌یه.<ref>Cf. , e.g. : Mellor, p. 461 and ''passim''.</ref>|group=note}} آتیکوس خله وه ره محل ندائه. مارکوس نهایتاً قرار بیّه که جفت وشون ره کنار دینگنه. فرونتو اینتی که گتنه، لاتین زوون جه تسلط داشته و تونسته عبارتون ره ادبیات دله چرخه‌تو هاکنه و کلمه وسّه هم‌معنی و هم‌واری کلمه بساجه و اشتباه کلمات ره گپ دله جه دربکشه.<ref name='ReferenceB'/> ات‌خله پغوم و نومه که مارکوس و فرونتو هئی وسّه رسنینه، هنتا باقی بموندستنه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 69'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 69.</ref> این نومه‌ها جه میّن هسته که وشون دِ نفر چنده هِدی ره نزدیک بینه و صمیمی گپ زونه؛ مثلاً «مه فرونتو خدافظ، هر کجه دری، مه شیرین‌ترین عشق و لذت هستی» و…<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iv. 6 (= Haines 1.80ff), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 76.</ref> مارکوس ات‌گال بورد بی‌یه فرونتویِ زن و کیجا پَلی، که هر دِ نوم کراتیا بی‌یه، و وشون جه سَوِک-سوک گپ زو.<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iv. 6 (= Haines 1.80ff); Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 76–77.</ref> وه شه بزاروز (تولد) اتا نومه فرونتو وسّه هدا که گنه وه ره اونتی دوست دارنه که شه خِد ره دوست دارنه و خدائون جه خانه که وه ره گواه هادن که هر کلمه که لاتین ادبیات جه یاد گیرنه، فرونتو تِک جه یاد بیره.<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iii. 10–11 (= Haines 1.50ff), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 73.</ref> ونه دعا فرونتو وسّه خله تکرار وونه که ظارا فرونتو ویشته گدر مریض بی‌یه و شاید دکال همیشگی نخاری داشت بوئه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 73.</ref> یک چپا (یک‌چاروم) نومه‌ئون ونه مریضی جه ربط دارننه.<ref>Champlin, 'Chronology of Fronto', p. 138.</ref> مارکوس اتا جا نویسنه که خانه فرونتویِ تنِ درد ایشالله مه تن درهکفه.<ref>''Ad Marcum Caesarem'' v. 74 (=Haines 2.52ff), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 73.</ref> فرونتو هیچ گدر مارکوس ِمعلم‌سرخانه نیّه و شه وکالت ره ادامه هدا و ات کَش وه و آتیکوس هئی جه دادگاه دله درگیر بینه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 77. On the date, see Champlin, 'Chronology of Fronto', p. 142, who (with Bowersock, ''Greek Sophists in the Roman Empire'' (1964), 93ff) argues for a date in the 150s; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 78–79, 273 n.17 (with Ameling, ''Herodes Atticus'' (1983), 1.61ff, 2.30ff) argues for 140.</ref> مارکوس شه نومه دله فرونتو جه التماس کنده که «نصیحت» و اَی «لطف» سر جه آتیکوس ره حمله نکنه. وه ظارا پیش از این، آتیکوس جه بخاست بی‌یه که اولین میس ره وه نزنه.<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iii. 2 (= Haines 1.58ff), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 77–78.</ref> فرنتو جواب دِنه که شاید مارکوس حلا آتیکوس ره دوست دارنه و شاید هم وه راست ره گنه،<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iii. 3 (= Haines 1.62ff); Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 78.</ref> با این وجود، ونه هر جور هسته دادگاه دله وه ره شکست هاده: «این اتهامات وحشتناک هستنه و ونه وشون خَوری هول و وِلا ره سِراق هدائن. مخصوصاً کسایی که بزوئن و گله‌میس جه گپ زنّه و تهدید کنّه ره ونه سیب بشتن. اگه من وه ره اتا پچیک یونانی نوم هادم، آخر کار نی‌یه.»<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iii. 3 (= Haines 1.62ff), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 79.</ref> اسا ندومبی وشون دادگاهِ نتیجه آخرسر چتی بیّه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 80.</ref> سن بیست و پنج سالگی (بین آوریل ۱۴۶ و آوریل ۱۴۷)، مارکوس شه حقوقِ تئوری درس‌های دست خسته بیّه و وه ره ناخِشی بیته. وه شه استاد خَوِری گنه که قاضی پلی هنیشتن و ول-ویاز بکشی‌ین کار نارنه، ولی قاضی بی‌یه و حکم هدائن هسته که نجیب آدمونِ کاره.<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iv. 13 (= Haines 1.214ff), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 93.</ref> مارکوس از این که خیالی مناظره و بحث دله ات ور ره بیره-دماسه و ونجه دفاع هاکنه، جه خسته بئی بی‌یه و فرانتو حرف جه دفاع کرده که گته این متعارفِ زوون که دره، ونه درون صداقت دنی‌یه.<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iv. 3.1 (= Haines 1.2ff); Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 94.</ref> هر جور که بی‌یه، مارکوس شه درس ره سر هاکرده و شه اساتید ره هم خار-خار شه ور داشته و وشون گپ ِپه شی‌یه. اون گدرِ کاتبون گنّه که وه انده درس په ره گیته، ونه سلامتی ره خطر دمبدا. این تنها نخاش گپ هسته که مارکوسِ وچگی خَوِری بنویشتنه.<ref>''HA Marcus'' iii. 5–8, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 94.</ref> فرونتو وه ره هشدار هدا که فلسفه بخوندستن سر دقت هاکنه: «بتتر هسته که هیچ گدر فلسفه یاد بیتن په نشوئی […] تا این که وه ره ناقص و إرب-شرب یاد بیری»<ref>''Ad Marcum Caesarem'' iv. 3, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 69.</ref> فرونتو فلسفه جه بد داشته و [[آپولونیوس کلسدونی]] که مارکوس ره فلسفه یاد دائه، ره ریک هچی‌یه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 69'/> فرونتو فکر کرده که مارکوس چون خانه نطق هاکردن درس ره دپیچنه و ونه کلاس جه در بوره، شونه فلسفه کلاس دله نیشرنه.<ref>''De Eloquentia'' iv. 5 (= Haines 2.74), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 95. Alan Cameron, in his review of Birley's biography (''The Classical Review'' 17:3 (1967): p. 347), suggests a reference to chapter 11 of Arthur Darby Nock's ''Conversion'' (Oxford: Oxford University Press, 1933, rept. 1961): 'Conversion to Philosophy'.</ref> مارکوس فرونتو جه نزدیک بی‌یه و ونه نخاش گپ ره هم کورمی‌یه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 94, 105.</ref> شاید آپولونیوس اولین کسی بی‌بو که مارکوس ره فلسفه یاد بدا ولی قطعاً ویشترین تأثیر ره [[کینتوس جونیوس روستیکوس]] ونه سر بشته.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 95; Champlin, ''Fronto'', p. 120.</ref>{{refn|چاپلین گنه که مارکوس ونه خَوِری شه کتاب دله باته ولی اون ولگه‌ئون خراب بینه ولی مارکوس ونه سر خله تأکید داشته.<ref>Champlin, ''Fronto'', p. 174 n. 12.</ref>|group=note}} فرونتو این مَردی خَوِر گنه که «وه مارکوس ره نطق و خطابه درس جه دیر إنگو».<ref>''Ad Antoninum Imperatorem'' i.2.2 (= Haines 2.36), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 95.</ref> روسیکتوس خله سن‌دار مردی بی‌یه و مارکوس توم بیست سال گت‌ته بی‌یه. ونه جد، [[آرولنوس روستیکوس]]، کسی بی‌یه که [[دومیتیان]] امپراتوری گدر وه ره رواقی بی‌یه وسّه بکوشت بینه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 94–95, 101.</ref> بعضی گتنه که ونه حق بی‌یه که [[سنکا]] جاسر هنیشه؛ نا فرونتو.<ref>Champlin, ''Fronto'', p. 120.</ref> مارکوس شه کتاب دله روستیکوس جه تشکر کنده که وه ره یاد بدا «گپ بزوئن دله وه ره جَو نیره، اونچی گمون کنده خَوِری فکر هکنه و بنویسه، اخلاقی بنویشته‌ئون خَوِری گپ بزنه… و خطابه بخوندستن، شعر دَوِستن و خوش‌نویسی ره کنار بله».<ref>''Meditations'' i.7, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 94–95.</ref> [[فیلوستراتوس]] گنه مارکوس حتا زمونی که پیرمردی بئی بی‌یه هم روستیکوس پلی درس پس دا: <blockquote>امپراطور مارکوس خله روستیکوس، [[بوئوتیا]]یی فیلسوف، وَر شاگردی کرده و ویشته گدر ونه پلی شی‌یه و ونه سِره رفت-روش داشته. لوسیوس که تازه بمو بی‌یه رم، امپراتور ره راه‌دله بدی‌یه و ونجه خَوِر بیته که کجه شونی؟ مارکوس جواب هدا: «حتا اتا پیرمردی وسّه هم خار هسته که یاد بیره. من اسا درشومبه روستیکوس فیلسوف خنه که ات‌چی که هنتا ندومبه ره ونجه خَوِر هایرم.» و لوسیوس شه دست ره راست هاکرده باته: «خِدا، رومیونِ پادشاه این پیرِسَری کیف-کتاب دوش هایته، درشونه مدرسه!»<ref>Philostratus, ''Vitae sophistorum'' ii. 9 (557); cf. Suda, ''Markos''</ref></blockquote> === تولد و مرگ === روز ۳۰ نوامبر ۱۴۷، فائوستینا اتا کیجا دنیا بیارده که ونه نوم ره بشتنه دومیتیا فائوستینا. وه اولین وچه بی‌یه که فائوستینا هاکرده؛ وه بیست و سه سال بعد، اقلاً سیزده‌تا وچه دییر بزا که وشون میون فقط دِ رج دِگالی بینه. روز بعد، اول دسامبر، آنتونیوس دستور هدا که مارکوس ره «تریبون» و «امپریوم» جایگاه هادن که ارتش و امپراتوریِ اوستان‌ها سر قدرت داره. تریبون مقوم دله، وه این حق ره پیدا کرده که هر چار بار که آنتونیوس اتا لایحه ورده سنا، وه اتا لایحه پیشنهاد هاده. ونه تریبونِ مقوم روز ۱۰ دسامبر ۱۴۷ آنتونیوس دست تمدید بیّه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 103'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 103.</ref> اولین جایی که دومیتیا خَوِری بنویشت هسته، مارکوسِ اتا نومه هسته که فرونتو وسّه هدا و ونه دله گنه که وچه مریض هسته و خِدا بخاهه، ونه نِخاری سر وونه. ونه اشکم هرستا و [[توتندی]] نکنده ولی هنتا لاغر هسته و [[کالش]] کنده. وه شه نومه دمباله گنه که شه زنا همراهی، خله وچه سر کل-کله کنّه و مشغول هستنه.<ref>''Ad Marcum Caesarem'' 4.11 (= Haines 1.202ff), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 105.</ref> دومیتیا ۱۵۱ سال دله بمرده.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 247 F.1.</ref> [[File:RomaCastelSantAngelo-2.jpg|thumb|هادریانِ مقبره که مارکوس و فائوستینایِ وچون ره اونجه چال هکردنه.|alt=هادریان مقبره]] سال ۱۴۹، ای وچه هاکرده و دِگالی ریکا بزا. این سال ونه وچونِ دنیا بموئن وسّه انده خِشحال بینه که یادگاری سکه ضرب هاکردنه و ونه دله دِتا چلیک وچه عکس ره بکشینه ولی ظارا این وچه خله عمر نکرده چون همون سال دله، ات دیگر سکه بزونه که ونه سر دومیتیا فائوستینا و اتا چلیک ریکا نقش کته و سکه‌یِ بعدی که بزونه فقط همون کیجا عکس ره دارنه و ریکائون دنینه. این دِتا چلیک وچه ره بَوِردنه [[هادریان مقبره]] دله چال هکردنه که وشون سنگ‌قور هنتا کته و وشون نوم ره «تیتوس اورلیوس آنتونیوس» و « «تیبریوس ائلیوس اورلیوس» نشون دِنه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, pp. 106–07'>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 206–207.</ref> مارکوس این اتفاق خَوِر بنویشته که: «هر مردی دعا کنده که من چتی شه وچه ره از دست ندم، ولی شما ونه دعا هاکنی که من چتی ونه بمردن جه نترسم و وه ره تاب بیارم.»<ref>''Meditations'' ix.40، qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 207.</ref> وه ''[[ایلیاد]]'' کتاب جه بائوته‌مثال یارنه که ونه نظر «کِتاترین و آشناترین جمله هسته که […] غم و ترسِ دربَوِردِن وسّه کفایت کنده»:<ref name="Meditations x pp. 78، 224">''Meditations'' x.34، tr. Farquharson, pp. 78، 224.</ref> <blockquote><poem> ولگ‌ئون، وا که اِنه بعضی‌شون ره بنه‌سر تنِک کنده، ونه دستوری، آدم وچه هم اینتی بونه.</poem> –&nbsp;''ایلیاد''، شیشم، ۱۴۶.<ref name="Meditations x pp. 78، 224"/></blockquote> اتی دیگر کیجا ۷ مارس ۱۵۰ دنیا بمو که ونه نوم ره بشتنه «آنیا اورلیا گالریا لوسیا». زمونی بین ۱۵۵ تا ۱۶۱، احتمالاً همون ۱۵۵ سال وَری، مارکوس مار (دومیتیا لوسیا) دکته-بمرده.<ref name='Birley, Marcus Aurelius، 107'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 107.</ref> فائوستینا حدود ۱۵۱ اتا کیجا دیگر هاکرده که ندومبی ونه نوم ره «آنا گالریا اورلیا فائوستینا» گتنه یا اونتا اتی دیگر هسته که سال ۱۵۳ دنیا بمو.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 107–108.</ref> اتا ریکا، تیبریوس آئلیوس آنتونیوس، هم سال ۱۵۲ کنارهکته. ونه بزا-سال هم اتا یادبود سکه بزونه که ونه سر دِتا کیجا و اتا چلیک‌ریکا ره سراق دِنه ولی این وچه هم باقی نموندسته و سال ۱۵۶ سکه سر ونه عکس نکته. وه احتمالاً سال ۱۵۲ بمرده که همین سال دله مارکوسِ خاخِر، کورنیفیسیا، هم بمرد بی‌یه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 108'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 108.</ref> روز ۲۸ مارس ۱۵۸، مارکوس اتا نومه دله بنویشته که ونه اتی دیگر وچه هم دکته-بمرده. مارکوس سینودِ معبد ره شُکر گنه که هرچی مصلحت هسته پیش اِنه. این وچه نوم میّن نی‌یه.<ref>''Inscriptiones Graecae ad Res Romanas pertinentes'' 4.1399، qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 114.</ref> سال ۱۵۹ و ۱۶۰، فائوستینا دِتا کیجا دگالی بیارده: فادیا و کورنیفیسیا که وشون نوم ره مارکوس و فائوستینایِ بمرده خاخِرون سر جه بیتنه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 114'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 114.</ref> === آنتونیوس پیوسِ حکومتِ اواخر === [[File:Imperator Antoninus Pius.jpg|thumb|left|[[آنتونیوس پیوس]] موجستمه که [[بریتانیا موزه]] کته.]] لوسیوس شه سیاسی فعالیت ره سال ۱۵۳ شروع هاکرده و کائستور لقب ره بیته. وه سال ۱۵۴ کنسول بیّه<ref>Reed, p. 194.</ref> و سال ۱۶۱ ونه کنسولی ره مارکوس همراکِت تمدید هاکردنه.<ref name='livius1'>Lendering, Jona. [https://web.archive.org/web/20051125175619/https://www.livius.org/di-dn/divi_fratres/marcus.html 'Marcus Aurelius'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125175619/https://www.livius.org/di-dn/divi_fratres/marcus.html |date=25 November 2005}}. Livius.org.</ref> لوسیوس بجز «آگوستوسِ وچه» هیچ لقب دیگری نداشته. ونه رفتار خله مارکوس توم فرق کرده و ویشته ورزش کرده و کشتی گیته. وه ره خِش اِمو که بوره سیرک یا گلادیاتورون کا ره هارشه.<ref>''HA Verus'' 2.9–11; 3.4–7; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 108.</ref>{{پانویس‌های تودرتو|ونه زندگی‌نومه ره البته شاید دست بَوِرد بوئن چون ونه بعضی جاها خال کندی نرون زندگی‌نومه دستوری هسته<ref>Suetonius, ''Nero'' 6.1; ''HA Verus'' 1.8; Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', 67; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 158. See also: Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', pp. 69–70; Pierre Lambrechts, 'L'empereur Lucius Verus. Essai de réhabilitation' (in French), ''Antiquité Classique'' 3 (1934), pp. 173ff.</ref>) ولی ونه بعضی قسمت منابع انگار فرق کنده<ref>Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', p. 66. Poorly compiled: e.g. Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', p. 68.</ref> و محققون این بخش‌ها ره قبول هاکردنه.<ref>Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', pp. 68–69.</ref>|group=note}} وه تا سال ۱۶۴ زن نورده و عذب بی‌یه.<ref>''HA Verus'' 2.9–11; 3.4–7; Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', 68; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 108.</ref> سال ۱۵۶, آنتونیوس دیگه هفتاد سال ره یور بورده. ونه تن انده جان دنی بی‌یه که شه هرسته و وسّه ونه تن ره توک هادن یا قائم لباس دکنن. وه خشک نون خِرده تا وه ره انده قِد هاده که صواحی مراسم وه ره خو نیره. همین‌جور که آنتونینوس سن بالا شی‌یه، مارکوس وظایف ره ویشته کردنه. تا اونجه که سال ۱۵۶ یا ۱۵۷، «praetorian prefect» مقوم ره بیته که هم اداری منشی بی‌یه، هم نظامی.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 112.</ref> سال ۱۶۰ باتنه که مارکوس و لوسیوس ره هم‌بازی سال بعد وسّه کنسول هاکنن چون یحتمل آنتونیوس ره مریضی سر دخت بی‌یه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 114'/> آنتونیوس دِ روز کار داشته بمیره، شه ارثی مِلک دله دیّه که<ref>Bowman, 156; Victor, 15:7</ref> حدود ۱۹ کیلومتر رم جه فاصله دارنه.<ref name='Victor, 15:7'>Victor, 15:7</ref> وه شوم گدر حرص هاکرده آلپاینی [[پندیر]] ره بخرده و اون شو وسّه بالا بیارده و فردا وه ره تو بیته. فرداصوی وسّه، ۷ مارس ۱۶۱،<ref>Dio 71.33.4–5; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 114.</ref> وه امپراتوریِ شؤرا ره باته بئن و شه مملکت و شه کیجا ره مارکوس دست بسپارسته. آخرین کلمه‌ای که خاسته بمیره، باته «اعتدال» بی‌یه که ونه زندگی خلاصه ره جا یارنه.<ref name='Bury 532'>Bury, p. 532.</ref> این واژه ره باته په، اتی که خال کندی خاسته بخسه، شه دیم ره دگاردنی‌یه و بمرده.<ref>''HA Antoninus Pius'' 12.4–8; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 114.</ref> ونه حکومت آگوستوس سلطنت تا اون گدر، ویشترین مدت ره داشته و وه [[تیبریوس]] جه چند ماه ویشته حکومت هاکرده.<ref>Bowman, p. 156.</ref> == امپراتوری == === مارکوس اورلیوس و لوسیوس ورسوس ِتخت هنیشتن (۱۶۱) === [[File:Co-emperors Marcus Aurelius and Lucius Verus, British Museum (23455313842).jpg|thumb|left|مارکوس (چپ اتا) و لوسیوس ورسوس (راست اتا) که وشون موجستمه [[بریتانیا موزه]] دله کته.]] وقتی سال ۱۶۱ آنتونیوس بمرده په، مارکوس عملاً امپراتوریِ مقوم ره بدست بیارده و ونه تشریفات ره بجا بیاردنه که سلطنت ره شروع هاکنه. سنا ونه سر آگوستوس ایسم ره بی‌یشته و ونه لقب ره «امپراتور» بی‌یشتنه تا رسماً بعنوان «pontifex maximus» برسه که وشون ِرسمی دین ِکاهن اعظم لقب بی‌یه. مارکوس ات‌که شه ره باقی امپراتورها جه متفاوت سراق دائه: ونه زندگی‌نومه‌نویس بنویشته که وه ره اکراه بی‌یه که امپراتوری ِقدرت ره شه دست بیره.<ref>''HA Marcus'' vii. 5, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 116.</ref> این گپ تونده اینتی معنی بوو که وه امپراتوری جه ترسی‌یه یا امپراتوری ِقدرت ره ترس داشته. چون ظارا وه فلسفی جوون بی‌یه که امپراتور بیّن خله ونه دلوس نیّه. با اینچنین، رواقیون ِنظر این هسته که سرنوشت ره ونه گس هدائن و وه گته که مه وظیفه این هسته که امپراتور بووم.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 116. Birley takes the phrase ''horror imperii'' from ''HA Pert''. xiii. 1 and xv. 8.</ref> اگرچه مارکوس هیچ علاقه شخصی به [[هادریان]] نشون ندائه (وه حتا شه کتاب دله، «[[مدیتیشن]]»، ونجه اتا خشک-خالی تشکر نکرده)، ولی احتمالاً شه وظیفه دونسته که هادریان ِجانشینی وصیت ره انجام هاده.<ref>Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 156.</ref> یقن، سنایِ میلس خاسته مارکوس تیناری حکومت هاکنه ولی وه باته که لوسیوس ورسوس هم ونه مه هم‌باز بوئه و مه جه برابرِ اختیارات داره.<ref>''HA Verus'' iii.8; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 116; 'Hadrian to the Antonines', p. 156.</ref> سنا قبول هاکرده و لوسیوس ره هم تموم اون مقوم و القابی که مارکوس ره هدا بینه، هدانه.<ref>''HA Verus'' iv.1; ''Marcus'' vii.5; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 116.</ref> مارکوس نوم اینجه به بعد رسماً «امپراتور سزار مارکوس اورلیوس آنتونیوس آگوستوس» بیّه و لوسیوس هم شه نوم که کومودوس بی‌یه ره دکش هاکرده و بی‌یشته «امپراتور سزار لوسیوس اورلیوس وروس آگوستوس».<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 116–117.</ref>{{refn|انده اون گدر شه نوم ره پشت-به-پشت عوض کردنه که حتا تاریخِ اصلی منبع، هیستوریا آگوسآگوستا، هم بعضی گدر این اسامی ره اشتیفاه گنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 117; 'Hadrian to the Antonines', p. 157 n.53.</ref> قرن چاروم اتا منبع کلیسایی دره که یوسبیوس قیصریه‌ای بنویشته و وه دکّل گج وونه که کمین نوم ره کجه ونه باوه.<ref>Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 157 n.53.</ref> انده این اسامی آدمون ره گج کنّه که اسا خله مورخون اشتباهاً گنه لوسیوس پیش از امپراتور بواشه، شه نوم ره «وروس» بی‌یشت بی‌یه که نتونده صحیح بو.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 117'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 117.</ref>|group=note}} این گدر اولین دوره‌ای هسته که روم دله دِتا امپراتور سلطنت ره هم‌باز بینه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 117'/>{{refn|با این حال، ونه سابقه زیاد هسته. خِدی روم ِمؤسس دِتا دگالی برار بینه. امپراتورها هم خله‌شون اتا جیردست ره یاردنه شه هم‌باز کردنه که مسئولیت ره دمبدن ونه کول‌سر (مثلاً آنتونینوس گدر هم وه مارکوس ره مقوم هدا به). چنتا امپراتور هم دینه که وصیت هاکرد بینه که دِ نفر وشون جاسر هنیشن: [[آگوستوس]] خاسته [[Gaius Caesar|گایوس]] و [[لوسیوس سزار]] ره شه جاسر بله. تیبریوس آرزو داشته که [[گایوس کالیگولا]] و [[تیبیروس گمیلوس]] اینتی چی هاکنن. [[کلودیوس]] امپراتوری ره [[نرون]] و [[بریتانیکوس]] وسه بی‌یشت بی‌یه و فکر کرده وشون این طرح ره رضا هستنه. ولی همیشه اینتی وصیت شکست خرده و عمل نیّه تا مارکوس گدر وه باته خانه این وصیت جه عمل هاکنه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 117'/>|group=note}} مارکوس و لوسیوس رسماً هم‌باز بینه و وشون اختیار اتا بی‌یه ولی عملاً مارکوس ویشته «اتوکراسی» یا «اقتدار» داشته و هم ونه سابقه بتتر بی‌یه، هم مذهبی دین ِگتِ کاهن مقوم ره تیناری داشته.<ref>{{cite book|author=Christer Bruun, J. C. Edmondson|title=The Oxford Handbook of Roman Epigraphy|url=https://books.google.com/books?id=Z2bDBAAAQBAJ&dq=Pupienus+Balbinus+pontifex+maximus+shared&pg=PA191|year=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195336467|page=191}}</ref> مردم شه دونستنه که واقعاً مارکوس اصلی امپراتور هسته.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 117'/> ونه زندگی‌نومه‌نویس گته: «وروس هم مارکوس جه اطاعت کرده [...] همونتی که اتا سروان شه سرهنگ جه ونه اطاعت هاکنه.»<ref>''HA Verus'' iv.2, tr. Magie, cited in Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 117, 278 n.4.</ref> همون گدر که سنا وشون ره امپراتور اعلام هاکرده، ات‌دقستی بوردنه [[کاسترا پرایتوریا]] که [[پرایتوریان گارد|محافظون ِگارد]] اونجه کمپ داشتنه. لوسیوس اونجه سربازون وسّه گپ بزو و گارد وشون ره «امپراتور» خطاب هاکردنه و طبق سنتی که وجود داشته، لوسیوس سربازها ره قول هدا وشون ره اتا مخصوص هدیه هاده.<ref>''HA Marcus'' vii. 9; ''Verus'' iv.3; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 117–118.</ref> این هدیه (دوناتیو) ظارا خله زیاد بی‌یه و هر نفر پنج هزار دینار دانه که چند سال ِمزد قایده بی‌یه و درعوض گارد اینتی قسم خردنه که نو امپراتور جان ره بخرینن.<ref>''HA Marcus'' vii. 9; ''Verus'' iv.3; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 117–118. 'twice the size': Duncan-Jones, p. 109.</ref> از اونجه که وشون ِسلطنت تخت سر هنیشتن خله راحت و بی‌رقیب-رقبا بی‌یه، شاید خله لازم نیّه که اینتی سربازها ره باج هادن ولی ضمانتی بی‌یه که اگه بعداً نظامیون ره لازم داشتنه و مشکل ور بخردنه، وشون پشتی ره هاکنن.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 118'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 118.</ref> مارکوس که تخت سر هنیشته، رومِ پولِ ارزش ره کمته هاکرده. وه باته که سکه‌هایِ نقره‌یِ خالصی ره ۸۳٫۵٪ تا ۷۹٪ هاکنن – اینتی سکه‌ئون وزن {{cvt|2.68|g|oz}} جه کم بیّه و {{cvt|2.57|g|oz}} جه برسی‌یه.<ref name='TulaneUniversity'>[https://web.archive.org/web/20010210220413/http://www.tulane.edu/~august/handouts/601cprin.htm 'Roman Currency of the Principate']. Tulane.edu. Archived 10 February 2001.</ref> ظارا آنتونیوس وسّه هم اتا تشریفاتی تشییع جنازه بیتنه و مفصل مراسم بی‌یشتنه.<ref>''HA Marcus'' vii. 10, tr. Magie, cited in Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 118, 278 n.6.</ref> اون گدر باور داشتنه که اگه ونه لاش ره بَوِرن جای خاصی بستنن، ونه روح تش دله بریم انه و آسمون وَری شونه و بهشت جه رسنه. مارکوس و لوسیوس سنایِ میلس جه بخاستنه که آنتونیوس ره خدایی ِمقوم هادن و سنا قبول هاکرده و اتا ملّا که این کارِ مخصوص بی‌یه ره بیاردنه که وه ره تش هاده. ونه کلین ره هادریان و مارکوسِ بمرده وچون پلی چال هاکردنه.<ref>''HA Marcus'' vii. 10–11; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 118.</ref> جایی که آنتونیوس پیش از این شه زنا، دیوا فاستینا، وسّه بسات بی‌یه ره [[آنتونیوس و فائوستینا معبد]] نوم هدانه و این معبد هنتا [[سن لورنزو کلیسا|سن لورنزویِ کلیسا]] وَر، میراندا دله باقی هسته.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 118'/> آنتونیوس وصیت هاکرده که ونه مال-منال فائوستینا جه برسه.<ref>''HA Antoninus Pius'' xii.8; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 118–119.</ref> (مارکوس هم شه زنایِ برسی ارث جه نیاز نداشته و حتا زمونی که امپراتور بیّه په، شه پول ات‌که ره هدا شه مارِ برارزا ره؛ Ummius Quadratus.<ref>''HA Marcus'' vii. 4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 119.</ref>) فائوستینا سه‌ماهه باردار بی‌یه که ونه شی امپراتور بیّه. وه این گدر خو دله بدی‌یه که دِتا مَر دنیا یارنه که اتا، اتی دیگر جه بیزدارته هسته.<ref>''HA Comm''. i.3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 119.</ref> روز ۳۱ آگوست، ونه دِگالی وچون [[لانوویوم]] دله دنیا بمونه: ت. اورلیوس فولووس آنتونیوس و لوسیوس اورلیوس کومودوس.<ref>''HA Comm''. i.2; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 119.</ref>{{refn|زندگی‌نومه‌نویس اتا نخش و دِرو شایعه بنویشته که گنه کومودوس اتا مول‌کاته بی‌یه که فائوستینا اتا گلادیاتور جه دنیا بیارده.<ref>''HA Marcus'' xix. 1–2; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 278 n.9.</ref>|group=note}} این دِ تا وچه همون روز دنیا بمونه که [[کالیگولا]] هم دنیا بمو ولی طالع‌بین‌ها و ستاره‌شناسون دِگالیِ فال ره مساعد دینه.<ref>''HA Commodus''. i.4, x.2; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 119.</ref> این دِتا شازده‌یِ نقش ره هم سکه سر بکشینه و وشون‌سه جشن بیتنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 119, citing H. Mattingly, ''Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus'' (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 155ff. ; 949ff.</ref> === حکومت اوائل === مارکوس که حکومت برسی‌یه، همون اول شه یازّه ساله کیجا، آنیا لوسیا، ره برسنی‌یه لوسیوس شی‌خانه (درحالیکه بصتینکلا وشون دِتا رسماً برار بینه!).<ref>''HA Marcus'' vii. 7; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 118.</ref> وشون عاروسی دله اتا جدیدِ شیوه پیش هایتنه که فقیر و صغیر وچون ره ویشته حکومت کومِک هاکنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 118, citing Werner Eck, ''Die Organization Italiens'' (1979), pp. 146ff.</ref> مارکوس و لوسیوس ره مردم تحویل بیتنه و وشونِ مردمی بی‌ین و این که شه فینگلی ره هوا ندانه، ره خِش داشتنه. این دوره [[آزادی بیان]] وجود داشته؛ اینتی که مارولوس، کمدی‌نویس، تونسته امپراتور ره کَتره باوه و ونجه انتقاد هاکنه. تاریخ‌نویسون باتنه: «هچکی پیوس ِنرم‌نرم سیاست ره کنار نینگو.»<ref>''HA Marcus'' viii. 1, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 119; 'Hadrian to the Antonines', p. 157.</ref> مارکوس چنتا مهم مقوم ره امپراتوری دله جابجا هاکرده: «ab epistulis» سکستوس کایسیلوس کرسنس ولوسیانوس (مسئول مکاتبات امپراتوری) ره بجای تیتوس واریوس کلمنس جایگزین هاکرده. کلمنس اهل استان مرزی [[پانونیا]] بی‌یه و اتا جنگ دله [[مورتانیا]] جه بجنگست بی‌یه. وه تازگی پنج‌تا ولایتِ دادستان بئی بی‌یه. وه آدمی بی‌یه که اگه مملکت ره نظامی بحران دکت بی‌بو، تونسته امپراتور ره تن بئه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 122–123, citing H.G. Pfalum, ''Les carrières procuratoriennes équestres sous le Haut-Empire romain'' I–III (Paris, 1960–61); ''Supplément'' (Paris, 1982), nos. 142; 156; Eric Birley, ''Roman Britain and the Roman Army'' (1953), pp. 142ff. , 151ff.</ref> لوسیوس وولوسیوس مائسیانوس، مارکوسِ قدیمی معلم‌سرخنه، که اون گدر [[مصر]] دله فرماندار بی‌یه، وردگرسته رم تا سناتور بووشه و ات‌شرِ خزانه‌دار (''aerarium Saturni'') بوو. وه ات‌که پئی‌ته کنسول هم بیّه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123, citing H.G. Pfalum, ''Les carrières procuratoriennes équestres sous le Haut-Empire romain'' I–III (Paris, 1960–61); ''Supplément'' (Paris, 1982), no. 141.</ref> فرونتویِ دوماد، گایوس آئوفیدیوس ویکتورینوس، هم فرماندار بیّه و ژرمانیا سوپریور منطقه‌یِ والی بیّه.<ref name='HA Marcus 8 1985'>''HA Marcus'' viii. 8; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123, citing W. Eck, ''Die Satthalter der germ. Provinzen'' (1985), pp. 65ff.</ref> فرونتو روز ۲۸ مارس، صبحِ جمندر، وردگرسته شه سِره، رم دله. وه تا بشنوسته که ونه شاگردون مقوم عوض بیّه، راه هکته. وه مارکوس وسّه پغوم-پسغوم هدا ولی مستقیم جرأت نکارده ونه وسّه نومه برسنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120, citing ''Ad Verum Imperatorem'' i.3.2 (= Haines 1.298ff).</ref> فرونتو خله شه جه افتخار کرده که ونه شاگرد امپراتوری جه برسی بی‌یه. وه زمونی که سال ۱۴۳ میلادی خاسته کنسول بوو، شه سخنرانی دله باته: «[مارکوس] اون گدر اتا طبیعی استعداد داشته که إسا قشنگ شه خِد ره سِراق دِنه. إسا ونه محصول ره وینّی و تونّی وه ره بچینین.»<ref>''Ad Antoninum Imperatorem'' iv.2.3 (= Haines 1.302ff), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 119.</ref> فرونتو اینجه فقط مارکوس خَوِری گنه، هچکی دکّل لوسیوس ره اشاره نکنده.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 120'>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120.</ref> فرونتو اونتی که مارکوس ره دوست داشته، لوسیوس جه علاقه نداشته چون ونه سطح ره پایین‌ته دونسته. لوسیوس ات‌کش ونجه بخاسته وه و ونه رفخ میون داوری هاکنه که کمین کاکَرون که وشون دِتا گنّه، بتتر هستنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120, citing ''Ad Verum Imperatorem'' i.1 (= Haines 1.305).</ref> مارکوس هم فرونتو وسّه نومه بنویشته و باته که چچی کتاب خوندنه – [[Lucius Coelius Antipater|کوئلیوس]] و ات‌که [[سیسرو]] – و شه خانواده خَوِری گپ بزو. وه فرونتو ره باته که مه کیجا مریض-مبتلا هسته و رمِ هوا ون‌سه خار نی‌یه، ات‌که مه وسّه خار-خار چی بنویس که بخوندم و مه تَش‌وَشه دخاسه.<ref>''Ad Antoninum Imperatorem'' iv.1 (= Haines 1.300ff), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120.</ref> مارکوسِ حکومت اوائل خله آرام بی‌یه و وه تونسته شه وقت ره فلسفه بخوندستن و مردمِ اوضاعِ په‌گیری جه بگذرنه.<ref>''HA Marcus'' viii. 3–4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120.</ref> ولی زود وضع وردگرسته و ونه آرامش دوره سر بیّه؛ اتا سکه که سال ۱۶۱ ضرب هاکرده، این موضوع ره سِراق دِنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120, citing H. Mattingly, ''Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus'' (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 841; 845.</ref> [[File:Marcus Aurelius Distributing Bread to the People 1765 Joseph-Marie Vien.jpg|thumb|اتا نقاشی که مارکوس اورلیوس ره سِراق دِنه که مردم دست نون دِنه. وه ره سال ۱٬۷۶۵ [[جوزف-ماری وین]] بکشی‌یه.]] سال ۱۶۱ پئیز ما یا ۱۶۲ بهار ما بی‌یه که [[تایبر]] روخنه [[لاهیز]] هاکرده و ونه ئو رم ِشهر ره سرهایته. مردمِ مال ره ئو وَرده و قحطی دکته. مارکوس و لوسیوس شخصاً اخبار ره دمبال کردنه.<ref>''HA Marcus'' viii. 4–5; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 120.</ref> اون گدر رسم بی‌یه که امپراتورها زمونی که ایتالیا وَری شهرون ره قحطی کَته، شه کیوونی‌گیریِ امبار سر ره وا کردنه و مردم خِراک جه رسینه.<ref>''HA Marcus'' xi. 3, cited in Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 278 n.16.</ref> فرونتو این سال‌ها پشت-به-پشت مارکوس وسّه نومه رسندی‌یه. وه شه پلی خال کرده که چون مارکوس وظایف و مقوم ویشته بیّه، اسا ونه درس هدائن همیشه جه مهم‌ته هسته. وه حس کرده که مارکوس که پیش از این فصاحتِ درس ره کنار بی‌یشت بی‌یه، اسا ات‌کش دیگه خانه این درس په ره بیره.<ref>''Ad Antoninum Imperatorem'' 1.2.2 (= Haines 2.35), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 128.</ref> فرونتو وه ره گته که ونه مقوم چتی فلسفه جه وَرا نی‌یه و این دِ میون فرق-فصل دره: «سزار، فرض هاکن توندی [[کلینتس]] و [[زنون رواقی|زنون]] عقل جه برسی، ولی ته شه اراده ره دارنی، نا وشون دسوری فلاسفه‌یِ کال‌چرم جمه ره».<ref>''De eloquentia'' 1.12 (= Haines 2.63–65), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 128.</ref> مارکوسِ حکومتِ اوایل، فرونتویِ زندگیِ بتترین روزها بی‌یه: «مارکوس رمِ مردم وَر بخاستی هسته، رَزِم امپراتور، شاگردی که مه دلوس هسته و شاید همه توم مهم‌ته، هم‌اتنچی که ممکن بی‌یه، فصاحت دارنه»<ref>''Ad Antoninum Imperatorem'' 1.2.2 (= Haines 2.35); Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 127–128.</ref> مارکوس زمونی که اتا شهر ره [[زلزله]] دکته، بورده سنایِ میلس دله گپ بزو که شه مهارت ره بلاغتِ درس دله نشون هدا. وه فاجعه‌یِ جولی ره گپ جه دیار هاکرده و سناتورها نظر ره جلب هاکرده. فرونتو این سخنرانی جه خله تعریف هاکرده.<ref>''Ad Antoninum Imperatorem'' 1.2.4 (= Haines 2.41–43), tr. Haines; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 128.</ref> === ایران جه جنگ هکتن (۱۶۱–۱۶۶) === [[Image:VologasesIV.jpg|thumb|300px|اتا سکه که [[ولاش چاروم]] حکومت شنه.<br><small>ونه جلو یونانی خط جه بنویشته: ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΔΟΥ, ΑΡΣΑΚΟΥ ΒΟΛΑΓΑΣΟΥ, ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ ΦΙΛΕΛΛΗΝΟΣ و ونه پشت ΔΙΟΥ کلمه دره که یعنن شاهونشاه. سال ΔΟΥ = ΥΟΔ΄ = 474 = 162–163.</small>]] آنتونیوس شه وصیت‌نومه دله فقط خارجی کشورون و دولتون جا بنالست بی‌یه.<ref>''HA Antoninus Pius'' xii.7; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 114, 121.</ref> اتا وشون دله [[ولاش چاروم]] بی‌یه که اواخر تابستون یا اوائل پئیز ماه ۱۶۱ میلادی روم وَری لشکر بکشی‌یه.<ref>Event: ''HA Marcus'' viii. 6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 121. Date: Jaap-Jan Flinterman, 'The Date of Lucian's Visit to Abonuteichos,' ''Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik'' 119 (1997): p. 281.</ref> ولاش شه لشکر ره بَوِرده [[ارمنستون]] منطقه ره اشغال هاکرده و شاهی که رومیونِ وَر دیّه و وشونِ رسن‌دوست بی‌یه ره درهاکرده و [[پاکوروس]] که [[اشکانیون]] خاندان جه بی‌یه ره ارمنستون ِشاه هاکرده.<ref>''HA Marcus'' viii. 6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 121.</ref> [[مارکوس سداتیوس سوریانوس]] که [[کاپادوکیه]]‌یِ فرموندار بی‌یه و اتا قِد-دار نظامی آدم بی‌یه، این گدر ایران-رومِ سامون‌سری ولایت ره داشته و ارمنستون درگیری ره دمبال کرده.<ref>Lucian, ''Alexander'' 27; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 121.</ref> ات مردی که ونه نوم ره [[الکساندر آبونوتیخوس]] گتنه، بورده سوریانوس پَلی و وه ره قول هدا که ته راحت توندی ارمنستون ره اشکانیون دست جه بیری،<ref>Lucian, ''Alexander'' 27; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 121–122. On Alexander, see: Robin Lane Fox, ''Pagans and Christians'' (Harmondsworth: Penguin, 1986), pp. 241–250.</ref> سروانیوس هم اتا لژیون گروه داشته که وه ره<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 278 n.19.</ref> بیته و راهی بیّه ولی اتا اشکانی سردار، خسرو نوم، ونه دم ره همون اول راه بیته و [[فرات]] روخنه وَر، وه ره تله دینگو. سه روز نگذشته که سروانیوس شکست ره قبول هاکرده و شه ره سم هدا-بکوشته و ونه لژیون ره اشکانیون کور-کاشم هاکردنه.<ref>Dio 71.2.1; Lucian, ''Historia Quomodo Conscribenda'' 21, 24, 25; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 121–122.</ref> روم ِامپراتوری ره چن جا دیگر جه هم تهدید کاردنه؛ بریتانیا، رائتیا و آلمانِ بالادست جه وحشی [[ژرمن]]ی قبائل خاستنه سامون جه بگذرن و ات‌دسته [[تائونوس]] کوهستون جه رد بینه و [[لایمز]] ِدیفار جه بگذشتنه.<ref>''HA Marcus'' viii. 7; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 122.</ref> مارکوس حلا آماده نیّه. وه اون گدر تازه امپراتور بئی بی‌یه و آنتونیوس دوره هم هچّی نظامی تجربه نداشته و ونه دوره فقط وه ره دفتری کار دانه.<ref>''HA Antoninus Pius'' vii.11; ''Marcus'' vii.2; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 103–104, 122.</ref>{{refn|آلن کامرون گنه اتا قرن پنجمی بنویشته دله دره که مارکوس ات خله لژیون ره زمونی که آنتونیوس دیّه، شه دست‌بن داشته و اینان نوم ره «ویونته پیو» گتنه و این ادعا که نظامی تجربه نداشته، شاید دِرو بوئه و قرن دوم کتابون دله شاید الکی بائوت بون.<ref>''Pan. Ath.'' 203–204, qtd. and tr. Alan Cameron, review of Anthony Birley's ''Marcus Aurelius'', ''The Classical Review'' 17:3 (1967): p. 349.</ref>)|group=note}} أی نخش خَوِر هم إمو: سوریه‌یِ رومی فرموندار هم اشکانیون جه جنگ دکته و فرار-هاکرد عقب هنیشته.<ref>''HA Marcus'' viii. 6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.</ref> کمکی نیرو راهی هاکردنه که اشکانیون دم ره بیرن. «پ. جولیوس جمینیوس مارکیانوس» که اتا آفریخایی سناتور بی‌یه و لژیون دهم ره شه دست داشته، ویندوبونا ([[وین]]) وَری جه، راه دکته که بوره کاپادوکیه و هارشه اونجه چه خَوِر هسه.<ref>''Corpus Inscriptionum Latinarum'' [https://web.archive.org/web/20120429223837/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+08,+07050&r_sortierung=Belegstelle 8.7050]–[https://web.archive.org/web/20120429223843/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+08,+07051&r_sortierung=Belegstelle 51]; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.</ref> سه تا لژیون هم برسنینه شرق طرفی: مینرویایِ لژیون اول، [[بن (آلمان)|بـِن]] شهر جه راه دکته،<ref>''Incriptiones Latinae Selectae'' [https://web.archive.org/web/20120429223850/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=D+01097&r_sortierung=Belegstelle 1097]–[https://web.archive.org/web/20120429223856/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=D+01098&r_sortierung=Belegstelle 98]; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.</ref> آدیوتریکس لژیون دوم، آکینسوم جه راه دکته،<ref>''Incriptiones Latinae Selectae'' [https://web.archive.org/web/20120429223904/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=D+01091&r_sortierung=Belegstelle 1091]; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.</ref> و مقدونیه‌یِ لژیون پنجم، تروئسیمس جه راهی بیه.<ref>''Incriptiones Latinae Selectae'' [https://web.archive.org/web/20120429223912/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=D+02311&r_sortierung=Belegstelle 2311]; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.</ref> شمال سامون خله استراتژیکی، ضعف و نخص داشته و ونه فرماندارون ره بائوت بینه که تا تونّه جنگ نکفن.<ref>''HA Marcus'' xii. 13; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.</ref> [[مارکوس آنیوس لیبو]]، مارکوسِ اولین عامی‌پسر، سوریه‌یِ نو فرموندار انتخاب بیّه. ونه اولین کنسولی دوره سال ۱۶۱ جه بی‌یه، پس وه این گدر حدود سی سال سن داشته،<ref>''L'Année Épigraphique'' 1972.657 {{Cite web |url=http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=AE+1972,+00657&r_sortierung=Belegstelle |title=Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby |access-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429223919/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=AE+1972,+00657&r_sortierung=Belegstelle |archive-date=29 April 2012 |url-status=dead}}; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 125.</ref> و بعنوان اتا پاتریسین، خله نظامی تجربه نداشته و بی‌تجربه آدم بی‌یه. مارکوس اینجه نشون هدا که اتا قابل اعتماد آدم ره، اتا با استعداد آدم جه ویشته ترجیح دِنه.<ref>''HA Verus'' 9.2; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 125.</ref> [[File:Marcus Aurelius, aureus, AD 166, RIC III 160.jpg|thumb|left|300px|مارکوس اورلیوس ِسکه که ونه سر اتا الاهه نقش ره بکشینه و ونه دست سپر دره که ونه سر بنویشتنه 'VIC(toria) PAR(thica)' که إشاره دارنه که پارتی‌ئون (اشکانیون) ره جنگ دله شکست هدانه.{{سخ}}<small>ونه دیگه بنویشته‌ئون: M. ANTONINVS AVG. / TR. P. XX, IMP. IIII, CO[N]S. III.</small><ref>Mattingly & Sydenham, ''Roman imperial coinage'', vol. III, p. 226.</ref>]] جنگ که سر بیّه، مارکوس چار روز بورده مرخصی. وه خله اضطراب داشته و خاسته آروم بوو و همینسه این چار روزی ره آلسیوم ِساحل‌کنار تفریح هاکرده. وه فرونتو نومه دله گنه که ونه دل نَوِنه شه تعطیلات خَوِری بنویسه.<ref>''De Feriis Alsiensibus'' 1 (= Haines 2.3); Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 126.</ref> فرونتو جواب باته: «چچی؟ یعنن ته بوردی آلسیوم که چار روز ره دِرِستی بازی و شوخی هاکنی؟»<ref>''De Feriis Alsiensibus'' 3.1 (= Haines 2.5), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 126.</ref> وه مارکوس ره تشویق هاکرده که استراحت هاکنه و شه پیش‌ته امپراتورون دسوری بوئه (آنتونیوس ورزش کرده، ماهی گیته و کؤمدی إشائه)<ref>''De Feriis Alsiensibus'' 3.4 (= Haines 2.9); Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 126–127.</ref> وه حتا اتا آسنی مارکوس وسّه تعریف کنده که خدائون چتی روز ره دِ قسمت رَسِد هاکردنه و نصف ره صواحی بشتنه، نصف دیگه ره شو هاکردنه؛ ظارا مارکوس اون گدر شو-شو نخاته و قضایی پغومون ره خوندسته.<ref>''De Feriis Alsiensibus'' 3.6–12 (= Haines 2.11–19); Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 126–127.</ref> مارکوس نتونسته فرونتویِ نصیحت ره عمل هاکنه و گته که أنده ونه سر وظیفه دره که وقت ندارنه شه سر ره بَرِکه.<ref>''De Feriis Alsiensibus'' 4, tr. Haines 2.19; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 127.</ref> مارکوس، فرونتوی نصیحت ره باعث کنده که شه ره دیم‌لیس هاده: '<nowiki/>«شه پلی گنی «خار هسته که وه ره سفارش-نصیحت هاکنم! وه ونه استراحت هاکنه و راحت بوو» این وظیفه ره جان بسپارستن! هچکی ته قایده ندونده که وه لامصّب چتی‌ئه!»<ref>''De Feriis Alsiensibus'' 4 (= Haines 2.19), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 127.</ref> {{multiple image | total_width = 500 | image1 = Antioch in Syria engraving by William Miller after H Warren.jpg | caption1 = سوریه‌یِ هرزه سربازون ویشته گدر [[انطاکیه]]‌یِ کاواره‌ئون دله ول بینه<ref>''Ad Verum Imperatorem'' 2.1.19 (= Haines 2.149); Birley, Marcus Aurelius, p. 129.</ref> | alt1 = انطاکیه شهر | image2 = ArRaqqahEuphrates.jpg | caption2 = فرات ِروخنه، [[رقه]]، [[سوریه]] | alt2 = فرات درکا }} فرونتو اتا کشه بخوندستنی مطلب مارکوس وسه راهی هاکرده،<ref>''De bello Parthico'' x. (= Haines 2.31), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 127.</ref> و چون خاسته ونه تشه-وشه ره ایرانیون جنگ خَوِری دخاسنه، اتا بلند و منبع‌دار متن که تاریخ جه ارجاع دائه، ونه وسه برسنی‌یه. إسا اینتا فرونتویِ بنویشتی ره ''De bello Parthico'' (''پارتی‌ئونِ جنگ خَوری'') نوم جه چاپ کنّه. فرونتو این رساله خَوِری گنه که رومِ تاریخ دله اینتی‌چی بنویشت هسته،<ref>''De bello Parthico'' i–ii. (= Haines 2.21–23).</ref> ولی همیشک روم پیروز وونه: «همیشه و هرکجه [مارس] أمه مشکل ره گیرنه و گِردِننده و أمه وحشت ره پیروزی جا عوض کنده.»<ref>''De bello Parthico'' i. (= Haines 2.21), qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 127.</ref> سال ۱۶۱–۱۶۲ زمسون دله، خَوِر بمو که سوریه وَری مردم هِرستانه و شورش بیّه و روم دله تصمیم بهیتنه که لوسیوس ره شخصاً برسنن که پارتی‌ها جه جنگ دکفه. لوسیوس تا مارکوس، لوسیوس قوی‌ته و ذیل مردی بی‌یه و همین‌سه نظامی عملیات وسه مناسب‌ته بی‌یه.<ref>Dio, lxxi. 1.3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 123.</ref> لوسیوسِ بیوگرافی‌نویس جالب دلیل یارنه که چه وه ره انتخاب هاکردنه: [سناتورها] خاستنه ونه نقطه ضعف ره دگاردنن تا ونه نقطه قدرت بوه، تا جنگِ وحشت باعث بوو که شه اخلاق ره تغییر هاده و سرصاب بوو که بصتینکلا امپراتور هسته.<ref>''HA Verus'' v. 8; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 123, 125.</ref>{{refn|بیرلی (معاصر مورخ) اینتا متن ره حقیقت دونده.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 125.</ref>|group=note}}بهرحال، سنا رضایت هدا و ۱۶۲ تابستون‌دله، لوسیوس بورده جنگ. مارکوس هم رم دله بموندسته، چون شهر دله وسه اتا امپراتور دووشه.<ref>''HA Marcus'' viii. 9, tr. Magie; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 123–126. On Lucius's voyage, see: ''HA Verus'' vi. 7–9; ''HA Marcus'' viii. 10–11; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 125–126.</ref> لوسیوس ره که برسنینه جنگ، ویشته انطاکیه شهر دله دیّه؛ زمستون وسّه اتا خنه [[لائودیسئا]] و تابستون وسّه اتا یلاق، دافنه (انطاکیه نزدیکی) داشته.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 129.</ref> ونه مخالفون گتنه که وه لاکچری زندگی کرده،<ref>''HA Verus'' iv.4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 129.</ref> و شو-شو شی‌یه تا صوی قمار کا کرده،<ref>''HA Verus'' iv. 6, tr. Magie; cf. v. 7; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 129.</ref> و بازیگرون همراهی شه‌خد ره خِش داشته.<ref>''HA Verus'' viii. 7, viii. 10–11; Fronto, ''Principia Historiae'' 17 (= Haines 2.217); Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 129.</ref> لیبو همون جنگِ اوایل دکته-بمرده؛ شاید هم لوسیوس وه ره بکوشت بوئه.<ref>''HA Verus'' ix. 2; ''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 3.199 {{Cite web |url=http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+03,+00199&r_sortierung=Belegstelle |title=Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby |access-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429224122/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=CIL+03,+00199&r_sortierung=Belegstelle |archive-date=29 April 2012 |url-status=dead}}; Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 130–131.</ref> [[File:Statue of Lucilla detail.jpg|thumb|[[لوسیا]]یِ مرمری موجستمه، ۱۵۰–۲۰۰ میلادی، که [[باردو موزه]] [[تونس]] دله کته.]] جنگِ اواسط، یحتمل ۱۶۳ یا ۱۶۴ پئیزماه، لوسیوس اتا سفر بورده [[إفسوس]] که مارکوسِ خاخِر، لوسیا، ره بَوِره.<ref>''HA Verus'' vii. 7; ''Marcus'' ix. 4; Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', p. 72; Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 163; cf. also Barnes, 'Legislation against the Christians', p. 39; 'Some Persons in the Historia Augusta', p. 142, citing the ''Vita Abercii'' 44ff.</ref> مارکوس عاروسیِ تاریخ ره عقب دمبدا؛ شاید ونه گوش برسی بی‌بو که لوسیوس دیر-شر زن‌بازی کنده.<ref>''HA Verus'' 7.10; Lucian, ''Imagines'' 3; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131. Cf. Lucian, ''Imagines'', ''Pro Imaginibus'', ''passim''.</ref> لوسیایِ سیزه‌سالگی تولد، ۱۶۳ ِمارس دله بی‌یه و هر تی حٮساب هاکنی، پونزه سال جه نرسی بی‌یه<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131; 'Hadrian to the Antonines', p. 163.</ref> لوسیایِ همرکت ونه مار فائوستینا و لوسیوسِ عامی (که ونه پییرِ خورد-برار بی‌یه) م. واتلنوس سیویکا بربروس دئینه.<ref>''HA Verus'' vii. 7; ''Marcus'' ix. 4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131.</ref> مارکوس این مردی، سیویکا، جه بخاسته که هارشه لوسیوس اونجه چی کار کنده چون لیبو که نظارت ره بعهده داشته، همون اول دکته-بمرده.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', 131, citing ''Année Épigraphique'' 1958.15.</ref> مارکوس احتمالاً برنومه دچی بی‌یه که وشون‌ها ره تا سمیرنا پیشی هاده ولی این کار ره نکرده.<ref>''HA Verus'' 7.7; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131.</ref> وه فقط تا بندر بورده و وشون ره [[لوتکا]] سوار هاکرده و شه پئی هاکرده.<ref>''HA Marcus'' ix. 4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131.</ref> وه سریع دگرسته رم تا شه پروکنسول‌ها ره دستور هاده که مُخبر بوئن که این گروه ره کار ندارن.<ref>''HA Marcus'' ix. 5–6; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131.</ref> ارمنستونِ نیشتگا (=پایتخت) [[آرتاشاتا]] ۱۶۳ سال دله إشغال بیّه.<ref>''HA Marcus'' ix. 1; Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 162.</ref> تا خاسته سال سر بوه، لوسیوس که دکّل شه لینگ ره جنگِ میدون نی‌یشت بی‌یه، شه لقب ره «ارمنیاکوس» بی‌یشته ولی مارکوس تا تونسته، اینتا لقب ره تأیید نکرده.<ref>''HA Marcus'' ix. 1; ''HA Verus'' vii. 1–2; ''Ad Verum Imperatorem'' 2.3 (= Haines 2.133); Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 129; 'Hadrian to the Antonines', p. 162.</ref> با این چنین، زمونی که لوسیوس باته ''امپراتور'' لقب ره خانه، مارکوس رد نکرده و باته ''دومین امپراتوری'' لقب ره ونجه هم‌باز وونه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 129; 'Hadrian to the Antonines', p. 162, citing H. Mattingly, ''Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus'' (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 233ff.</ref> إشغال‌بئی ارمنستون ره رومی معماری جه نو بساتنه. ۱۶۴ سال، اتا نو نیشتگا، کاینه‌پولیس (یعنن «نو شهر»), ارمنی‌ها وسّه بساتنه.<ref>Dio, lxxi.3.1; Birley, ''Marcus Aurelius'', 131; 'Hadrian to the Antonines', p. 162; Millar, ''Near East'', p. 113.</ref> و اتا جدیدِ شاه وشون وسّه بی‌یشتنه که اتا رومِ سناتور و کنسولِ رتبه‌دار بی‌یه و اشکانی تبار داشته: [[سوهائموس|گایوس جولیوس سوهائموس]]. حتی ونه تاج‌گذاری ره ارمنستون دله نکردنه و همون انطاکیه یا إفِسوس دله ونه سر تاج دینگونه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 280 n. 42; 'Hadrian to the Antonines', p. 162.</ref> سوهائموس نوم اتا سکه سر بنویشت هسته که ۱۶۴ سال شٮنه و ونه لقب اونجه {{Smallcaps|Rex armeniis Datus}} هسته. اینتا سکه‌یِ سر نقش دکشی بینه که لوسیوس تخت سر نیشته و سوهائموس ونه پلی إستا و سلام دِنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 131; 'Hadrian to the Antonines', p. 162, citing H. Mattingly, ''Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus'' (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 261ff. ; 300 ff.</ref> همون ۱۶۳ سال دله، پارتی‌ها اتا شهر دیئر [[اسروئن]] که [[ادسا]] وَری دیّه، ره بیتنه و شه بخاستی شاه ره اونجه بی‌یشتنه که حکومت هاکنه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', pp. 130, 279 n. 38; 'Hadrian to the Antonines', p. 163, citing ''Prosopographia Imperii Romani''² M 169; Millar, ''Near East'', p. 112.</ref> تلافی وسّه، روم ارتش [[فرات]] پایین‌دست بمو و جواب هدا.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 130; 'Hadrian to the Antonines', p. 162.</ref> سال تا خاسته سر بوو، روم ارتش أی دگرسته شمال وَری و دائوسارا و نیکفوریوم شهرون ره پارتیون دست جه بیته.<ref>Fronto, ''Ad Verum Imperatorem'' ii.1.3 (= Haines 2.133); Astarita, 41; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 130; 'Hadrian to the Antonines', p. 162.</ref> تا وشون‌ها فراتِ شمالی چله ره بیتنه، اتی دیئر ارتش که ارمنستون دئینه ره راهی هاکردنه جنوب تا آنتیموس (اتی شهر همون ادسا وَری) ره بَیرن.<ref>''Inscriptiones Latinae Selectae'' [https://web.archive.org/web/20120429223856/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_en?p_belegstelle=D+01098&r_sortierung=Belegstelle 1098]; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 130.</ref> بگذشته تا ۱۶۵ سال بیه؛ این گدر روم نیرو برسنی‌یه بین النهرین وَری. ادسا شهر ره أی بیتنه و مانوس شهر دله حاکمی که اشکانیون فراری هدا بینه ره دِباره شه جاسر دینگونه.<ref>Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 163, citing ''Prosopographia Imperii Romani''² M 169.</ref> اشکانیون کینگ هنیشتنه و پئی-پئی بوردنه تا نصیبین شهر ولی رومی‌ها وشون ره تنگه گیر دمبدانه و محاصره و اسیر هاکردنه و بعضی‌شون دیم به ئو بزونه و دکتنه [[دجله]] درون.<ref>Lucian, ''Historia Quomodo Conscribenda'' 15, 19; Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 163.</ref> اتا ارتش دیگه هم فرات وَری شی‌یه و دورا شهر ره جنگ پشتی بیته.<ref>Lucian, ''Historia Quomodo Conscribenda'' 20, 28; Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 163, citing Syme, ''Roman Papers'', 5.689ff.</ref> سال که سر بیّه، کاسیوسِ ارتش برسی بینه بین‌النهرینِ دِتا اصلی شهرِ لوش پلی: [[سلوکیه]] که دجله‌یِ راست‌وَر کب بی‌یه و [[تیسفون]] که [[درکا]]یِ چپ‌وَر دیّه. رومی‌ها تیسفون ره إشغال هاکردنه و ونه سلطنتی کاخ ره تش هدانه. سلوکیه، که ونه اهالی هنتا یونانی بینه و قبلاً [[سلوکیون]] ِنیشتگا بی‌یه و [[اسکندر]] جانشین‌ها اونجه ره بسات بینه، تسلیم بَینه و شه شهرِ دروازه ره وا دینگونه که رومی‌شون دله بئن. ولی لوسیوس رحم نکرده و شهر ره غارت هاکردنه. تاریخ‌نویس‌ها خله توجیه و دلیل یارنه که چه وه اینتی دستور هدا؛ رسمی گزارش گنه که سلوکیه‌یِ مردم شه ایمان ره بشکنی بینه و وسته تنبیه بئی بوشِن.<ref>''HA Verus'' 8.3–4; Birley, 'Hadrian to the Antonines', 163. Birley cites R.H. McDowell, ''Coins from Seleucia on the Tigris'' (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1935), pp. 124ff. , on the date.</ref> کاسیوسِ ارتش ات‌که نداری و وشنایی بکشینه و تلاف هم هدانه ولی درعوض سلوکیه شهر ره بهیتنه.<ref>Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 164.</ref> لوسیوس شه ره «پارتیکوس ماکسیموس» لقب هدا و مارکوس همرکت وشون ره أی «امپراتورِس» نوم هدانه و «سومین امپراتوری» نوم ره شه سر بشتنه.<ref>Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 164, citing H. Mattingly, ''Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus'' (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 384 ff. , 1248 ff. , 1271 ff.</ref> کاسیوس ارتش أی این‌صوه ۱۶۶ سال، میدون دکته و دجله جه یور بورده که دکفه [[ماد]] منطقه دله. لوسیوس أی شه ره «مادیکوس» لقب هدا،<ref>Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 164, citing P. Kneissl, ''Die Siegestitulatur der römischen Kaiser. Untersuchungen zu den Siegerbeinamen des 1. und 2. Jahrhunderts'' (Göttingen, 1969), pp. 99 ff.</ref> امپراتوری هم «چارومین امپراتوری» لقب ره بیته. مارکوس هم ات‌که بگذشته په، «پارتیکوس ماکسیموس» لقب جه اٮستٮفاده هاکرده.<ref>Birley, 'Hadrian to the Antonines', p. 164, citing H. Mattingly, ''Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus'' (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 401ff.</ref> همون سال، اکتبر دوازهم، مارکوس اعلام هاکرده که ونه دِتا ریکائون [[مارکوس آنیوس وروس قیصر|آنیوس]] و [[کومودوس]]، ونه ولیعهد و جانشین هستنه.<ref name='auto'>Adams, p. 94.</ref> === ژرمنی قبایل جه جنگ دکتن (۱۶۶–۱۸۰) === {{multiple image|header = اتا صحنه که [[مارکومانیک جنگون]] ره بصتینکلا سٮراق دِنه؛ ۱۷۶–۱۸۰ شٮنه و یحتمل مارکوس اورلیوسِ [[طاق نصرت]] په کپ‌بی‌یه. |align = left |image1=0 Relief - Monument honoraire de Marc Aurèle - La soumission des germains (1).JPG |width1=۱۶۰ |image2=Rilievo da monumento onorario di Marco Aurelio trionfo, 176-180.JPG |width2=۱۹۵ }} اوائل دهه ۱۶۰ میلادی، فرونتویِ ناتنی ریکا، ویکتورینوس، ره راهی هاکردنه آلمان وَری. وه شه زن-وچه ره هم پیش دینگو و شه همراه بَوِرده (ونه اتا ریکا هم فرونتو پلی، رُم دله، بموندست بی‌یه).<ref>Dio 72.11.3–4; ''Ad amicos'' 1.12 (= Haines 2.173); Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 132.</ref> شمالی سامونِ وضعیت خله بدجور-به‌چم بنظر رسی‌یه. اتا سامون‌سرِ پُست ره قبائل رِقِد بدا بینه و خال‌کردی که مرکزی و شمالی اروپای مردم ره تشه-وشه دکت بی‌یه. رومی افسرون میون فساد دکت بی‌یه؛ ویکتورینوس مجبور بیی بی‌یه که اتا لژیون که رشوه گیته، عذر ره بخائه.<ref>Dio, lxxii. 11.3–4; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 132, citing ''De nepote amisso'' ii (= Haines 2.222); ''Ad Verum Imperatorem'' ii. 9–10 (= Haines 2.232ff.).</ref> تجربه‌دار فرماندارون ره بجای اشرافی و سلطنتی خانواده‌ئون و نزدیکان رسندینه اونجه. [[لوسیوس داسومیوس تولیوس توسکوس]]، که هادریانِ اتا دیرِ فامیل بی‌یه، ره راهی هاکردنه بالادست پانونیا که [[مارکوس نونیوس ماکرینوس]] جاسر فرمانداری هاکنه. پایین‌دست پانونیا ره اتا گمنام فرماندار که وه ره [[تیبریوس هاتریوس ساتورنیوس]] گتنه، شه دس داشته. زمونی که [[مارکوس ایالیوس باسوس]] بورده انطاکیه که اشکانیون جنگ دله شرکت هاکنه، [[مارکوس سرویلیوس فابیانوس ماکسیموس]] ره پایین‌دست موئسیا جه برسنینه بالادست موئسیا. پایین‌دست موئسیا ره پونتیوس لائلیانوسِ ریکا اشغال هاکرده. [[داکی‌ئون]] اینجه هنتا سه دسته دئینه و وشون ره اتا ''پرائتورینِ سناتور'' و دِتا ''پروکوراتور'' فرمون دانه. صلحِ وضعیت پایدار نیّه؛ پایین‌دست پانونیا دله لژیون دنی بی‌یه.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 133, citing Geza Alföldy, ''Konsulat und Senatorenstand'' (1977), Moesia Inferior: pp. 232ff. ; Moesia Superior: pp. 234ff. ; Pannonia Superior: pp. 236ff. ; Dacia: pp. 245ff. ; Pannonia Inferior: p. 251.</ref> ۱۶۰ دهه جه شروع بیه؛ [[ژرمنی قبایل]] و باقیِ نورمنی مردمون که شمالی سامون په دئینه، دکلستنه رومِ سامون دله و خصوصاً [[گول (فرانسه)|گول]] (إسایِ فرانسه) ره بئیتنه و [[دانوب]] جه بگذشتنه. وشون یحتمل این‌سه رع بیتنه که شرق جه اتی دیئر قبایل وشون ره پلغ هدا بینه و مزراب بی‌یشت بینه که غرب وَری بئن. اولین حملات ره چاتی سال ۱۶۲ هاکرده که بالادست آلمانیا ره خاسته بیره ولی وه شکست بخرده.<ref name='McLynn2010'>McLynn, ''Marcus Aurelius: A Life'', pp. 323–324.</ref> [[File:Marcus Aurelius, AE medallion, AD 168, Gnecchi II 52.jpg|thumb|300px|alt=مارکوس موجستمه.|مارکوس اورلیوسِ برنزی مدالیون (۱۶۸ م). ونه پشت [[ژوپیتر]] عکس کته و ونه وَر مارکوس و لوسیوس ورسوس درنه.{{سخ}}<small>متن: M. ANTONINVS AVG. ARM. PARTH. MAX. / TR. P. XXII, IMP. IIII, COS III.</small><ref>Gnecchi, ''Medaglioni Romani'', p. 33.</ref>]] سال ۱۶۶ اتا نخش‌تر حمله تدارک بدینه و [[بوهمیا]] جه [[مارکومانی]] که رومِ هم‌باز بی‌یه، شورش هاکرده و [[لومباردون]] و چنتا دیگر ژرمنی قبیله همراکِت نهب بکرده و دانوب ِدرکا جه رد بیّه.<ref name='Bohec2013'>Le Bohec, p. 56.</ref> ات‌که بگذشته په، [[سرمتیون]] که اتا ایرانی‌تبار قبیله بینه، دانوب و [[تیسزا|تئیس]] روخنه‌ئون میونه ره بیتنه.<ref name='Grant2016'>Grant, ''The Antonines: The Roman Empire in Transition'', p. 29.</ref> کوستوبکی قبیله هم [[کارپاتیان کوهستون]] جه بمونه و [[موئسیا]] و [[یونان]] ره دله دکتنه. مارکوس اتا طولانی جنگ په، موفق بیّه گردِ این مهاجمون ره عقب دگاردنه. ات‌خله ژرمنی قبیله هم دئینه که [[داکیا]]، پانونیا، آلمان و حتا ایتالیا دله هنیشتنه و ساکن بینه. این اتفاق جدید نیّه و پیش از این هم قبائل إمونه و شهر ساتنه، ولی این صوه وشون تعداد أنده زیاد بی‌یه که رومی‌ها مجبور بینه دِتا نو اوستان دانوب کناره بساجن، سارماتیا و [[مارکومانیا]] (که إسا [[چک]]، [[اسلواکی]] و [[مجارستون]] وَری وونه). بعضی ژرمنون [[راونا]] شهر ره بئیتنه و همینسه مارکوس تصمیم بیته که چنتا قبیله ره جابجا هاکنه و اپار ره بیاره ایتالیا وَری.<ref>Dio, lxxii.11.4–5; Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 253.</ref> === حقوقی و اداری اقدامات === قبلی امپراتورون دسوری، مارکوس هم شه وقت ویشتر ره یشته که قانونی و حقوقی مسائل و مردمِ بخاستی و اختلافات ره حل-فصل هاکنه.<ref>Fergus Millar, ''The Emperor in the Roman World, 31 BC&nbsp;–&nbsp;AD 337'' (London: Duckworth, 1977), 6 and ''passim''. See also: idem. 'Emperors at Work', ''Journal of Roman Studies'' 57:1/2 (1967): 9–19.</ref> ولی ونه فرق این بی‌یه که مارکوس پیش از امپراتوری بووشه، اینان کارهایِ مدیریت ره دونسته و بلد بی‌یه.<ref>[http://www.military-history.org/articles/thinkers-at-war-marcus-aurelius.htm 'Thinkers At War – Marcus Aurelius']. [http://www.military-history.org/ ''Military History Monthly''], published 2014.</ref> وه قانون بساتن و کلماتِ بنویشتن سر خله مواظب بی‌یه و حرفه‌ای قانون‌گذارون وه ره «حقوق سَره ماهرترین امپراتور» گتنه<ref>''Codex Justinianeus'' 7.2.6, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', 133.</ref> و «محتاط‌ترین و با وجدان‌ترین امپراتور» إشناسینه.<ref>''Digest'' 31.67.10, qtd. and tr. Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 133.</ref> وه سه‌تا موضوع ره ویشته‌ته توجه کرده: برده‌ئونِ حراست، یتیم چلیک و پچیک وچونِ سرپرستی و شهرِ خارِ مشاور انتخاب هاکردن.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 133.</ref> مارکوس خله سنایِ مِیلس ره احترام یشته و با این که لازم نیّه سنا جه مشورت بَیره که چتی پول ره خرج هاکنه، همشک وشون جه اجازه خاسته.<ref>Irvine, pp. 57–58.</ref> ات‌کش، مارکوس شه سخنرانی دله سنا ره گنه که سلطنتی کاخ که ونه دله زندگی کنده، ونه نی‌یه و کاخِ مالک وشون هستنه.<ref>Dio, lxxii.33</ref> 168 سال دله، وه دینار وزن ره تغییر هدا و باته که ونه نقره‌ی خالصی ره ۷۹٪ جه تا ۸۲٪ ویشته هاکنن و نقره وزن این گدر {{cvt|2.57–2.67|g|oz}} جه برسی‌یه. هرحال، دِ سال بگذشته په، وه بدی‌یه نظامی مشکلات مملکت حق ره دماسته، أی دستور هدا که قدیم واری سکه بزنن.<ref name='TulaneUniversity'/> ==== چین ِهان جه تجارت هاکردن و طاعون دکتن ==== اتا روایت گنه که ۱۶۶ سال دله، ات دسته رومی بوردنه [[هان امپراتوری]] و اونجه دربار ره بدینه. وشون مدعی بینه که اتا «آندون» ([[چینی]] جه: [[wikt:安|安]] [[wikt:敦|敦]]), [[داکین]] حاکم، نماینده هستنه که تونده مارکوس یا ونه جانشین، آنتونیوس، بی‌بوئن.<ref>Pulleyblank, Leslie and Gardiner, pp. 71–79.</ref><ref>Yü, pp. 460–461.</ref><ref>De Crespigny, p. 600.</ref> علایده برین روایت، [[روم جمهوری]]-دوره جه اتا [[رومی شیشه]] دئیل پیدا بیّه که [[گوانگژو]]، یعنن [[چین جنوبی دریا]] نزدیکی، کب‌بی‌یه.<ref>An, 83.</ref> رومی طلایی مدالیون هم پیدا هاکردنه که آنتونیوس یا مارکوس دوره شٮنه و [[ویتنام]] دله کشف بیّه که اون گدر [[فونان پادشاهی]] جزء بی‌یه و هانِ [[جیائوژی]] اوستان ره نزدیک بی‌یه. اینجه یحتمل بندری بی‌یه که وه ره [[کاتیگارا]] گتنه و ونه نوم ره [[پتولمی]] (c. 150) شه کٮتاب دله بیارده و تعریف هاکرده که اونجه اتا یونانی ملوان ره بدی‌یه که ونه نوم ره الکساندر گتنه و اتا طلایی گهره سر بخته بی‌یه.<ref name='young 2001 pp. 29-30'>Young, pp. 29–30.</ref><ref group=note>اینان کشفیات ویشته دونستن وسه Osborne, Milton ره بخوندین. [https://books.google.com/books?id=uxF2kH04WKgC ''The Mekong: Turbulent Past, Uncertain Future'']. Crows Nest: Allen & Unwin, 2006, revised edition, first published in 2000. pp. 24–25. {{ISBN|978-1741148930}}.</ref> رومی سکه هم کشف هاکردنه که تیبریوس تا [[آئورلین]] شٮنه ولی [[شی‌ئان]] دله کب‌بی‌یه. ولی [[هندستون]] دله ویشته‌ته رومی سکه دیّه که سٮراق دِنه وشونِ تجاری مرکز هند دله بی‌یه؛ نا چین و [[ابریشم جاده]] و حتا [[ایران]].<ref name='ball 2016 p154'>Ball, p. 154.</ref> [[آنتونی طاعون]] ره گنّه که اول [[میون‌رودون]] دله ۱۶۵ یا ۱۶۶ شروع بیّه و همون‌گدرها که لوسیوس دیّه اشکانیون بنا ره گیته، طاعون هکته. این ناخِشی تا [[کومودوس]] حکومت گدر دمباله داشته. [[گلن]]، اتا نویسنده که ۱۶۶ سال دله، وقتی تازه طاعون دکته، روم دیّه،<ref name="auto1">Haas, pp. 1093–1098.</ref> شه کٮتاب دله گنه: «توو، اسهال، لامیزه‌یِ درد، خشکِ کالش همراه یا پوستی پزغوله همراه، نُه روز په» ونه علائم بینه.<ref name=murphy>Murphy, Verity. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4381924.stm 'Past pandemics that ravaged Europe']. BBC News, 7 November 2005.</ref>إسا گنّه که احتمالاً اینتا مریضی نوم [[آفله]] هسته.<ref name="auto1"/> تاریخ‌نویس، [[رافه د کرسپینی]] اونتی که گته، طاعون [[هان امپراتوری]] جه پیش بمو و [[هوآن (هان امپراتور)|هوآن]] (ح. ۱۴۶–۱۶۸) و [[لینگ (هان امپراتور)|لینگ]] (ح. ۱۶۸–۱۸۹) فرمونروایی دوره، حدود ۱۵۱, ۱۶۱, ۱۷۱, ۱۷۳, ۱۷۹, ۱۸۲, و ۱۸۵ چین مردم ره کورکاشم هاکرده و یحتمل ونه ناخِشی روم جه هم برسی‌یه.<ref>De Crespigny, p. 514.</ref> رائول مک لوگلین نویسنه که رومیون سفر که ۱۶۶ میلادی بورد بینه چینِ دربار، ممکن هسته که اتا تجاری مسیر ره وا هکرد بوئه. با این چنین، اینتا مسیر جه طاعون هم روم جه ویشته رسی‌یه. مک لوگلین گنه اینتا ناخِشیِ خسارت [[هند اوقیانوس]] وَری، روم دریایی تجارت وسّه «جبران ناپذیر» بی‌یه. باستان‌شناسیِ شواهد هم گنه که تجارت مسیر ویشته مصر جه هند وری بورده و رومی تاجرون لینگ آسیایِ جنوب جه قطع بگردسته.<ref name='mclaughlin 2010 p59-60'>McLaughlin, pp. 59–60.</ref> === بمردن و جانشینی (۱۸۰) === [[File:Delacroix-Marc Aurèle-MBA-Lyon.jpg|thumb|left|''[[امپراتور مارکوس اورلیوس آخرین گپ]]'' نقاشی (۱۸۴۴) که [[اوژن دولاکروا]] بکشی‌یه.]] مارکوس اورلیوس ۵۸ سالگی گدر، ۱۷ مارس ۱۸۰ میلادی بمرده.<ref>Dio [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/72*.html 72.33.]</ref> ونه بمردن دلیل میّن نی‌یه و احتمالاً اتا نظامی کمپ، سیرمیوم یا [[وین|ویندوبونا]] دله، بمرده. ونه نعش ره درجا بستنینه و ونه کلین ره بیاردنه رم و اونجه هادریان قَور پلی (إسایِ [[سنت انجلو قلعه]]) چال هاکردنه تا زمونی که [[خارختئیج گوت‌ئون]] سال ۴۱۰ رم شهر ره غارت کردنه، همونجه کب‌بی‌یه. ونه جنگاوری صحنه‌ئون ره دِتا ستون سر نقش بزونه که چتی ژرمنون و سرمتیون ره سرکوتِن زوئه.<ref name='Kleiner2016'>Kleiner, p. 230.</ref> بعضی محققون ونه بمردن ره ''[[پاکس رومانا]]'' (رومی صلح) آخِر دونّه.<ref name='Merrony2017'>Merrony, p. 85.</ref> [[File:Aurelius180AD.png|thumb|300px|[[روم امپراتوری]] سامون، اون گدر که ۱۸۰ میلادی، مارکوس اورلیوس دکته-بمرده.<ref>Birley, ''Marcus Aurelius'', p. 253.</ref>]] مارکوس جاسر، ونه ریکا [[کومودوس]]، هنیشته که سزار لقب ره ۱۶۶ میلادی بدست بیارد بی‌یه و ۱۷۷ جه شه پی‌یرِ حکومت ره هم‌باز بی‌یه.<ref name='Birley186–91'>Birley, 'Hadrian to the Antonines', pp. 186–191.</ref> اتا قانون دیّه که گته اگه امپراتورِ تنه ریکا زنده بوئه، ونه جانشین بووشه.<ref>Kemezis, p. 45.</ref> با اینچنین، وه اولین بار بی‌یه که بعد از [[وسپاسیان]] که [[تیتوس]] جا ره بهیت بی‌یه، این قانون اجرا بی‌یه. تاریخ‌نویسون گنّه که کومودوس اتا ضعیف امپراتور بی‌یه که جنگ و سیاست دله خار-خار شرکت نکرده.<ref name='Birley186–91'/> کاسیوس دی، که اتا بنویشته مارکوس اورلیوسِ زندگیِ اواخر-عُمر جه دارنه، گنه که وه منکز کرده و وه ره رضا نیّه که کومودوس ره شه جانشین هاکنه.<ref name="Tr. Cary, ad loc">Tr. Cary, ''ad loc''.</ref> دیو گنه که مارکوس روز اول جه بَی تا این اواخر که زنده بی‌یه، شه شخصیت و زندگیِ شیوه ره تغییر ندا.<ref>Dio lxxii. 36, 72.34</ref> [[میشائیل گرانت]]، شه ''کلایمکس آف روم'' کتاب دله، کومودس خَوِری نویسنه:<ref name='Grant2011'/> <blockquote>میّن بیّه که جوون خله نامنظم بی‌یه، یا حداقل اتند-چی ضد سنتی که فاجعه دَم ره ننشسته بَیرن. ولی این که خِدی مارکوس چتی ونه اینتا مشکل ره حل هاکنه یا نا ره ندومبی. وه نتونسته شه ریکایِ ارث ره کس دیگه وسّه قطع هاکنه چون جنگ پیش إمو و مملکت ره گیته یا اقلاً أی دمبال‌ته ونه جانشینون وسّه مشکلات پیش یارده.<ref name='Grant2011'>Grant, ''The Climax Of Rome'', p. 15.</ref></blockquote> == زن و وچه == مارکوس و ونه زنا [[جوون فائوستینا|فائوستینا]] اقلاً چارده‌تا وَچه داشتنه.<ref>{{Cite book|title=A Companion to Marcus Aurelius|last=van Ackeren|first=Marcel|publisher=John Wiley & Sons|year=2012|isbn=978-1118219843|pages=229}}</ref> وشون سی سال زن-شی بینه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 103'/><ref name='Stephens, p. 31'>Stephens, p. 31.</ref> فقط دِ جفت دِگالی داشتنه.<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 103'/><ref name='livius3'/> مارکوسِ اتا ریکا و چارتا کیجا همون وچگی دکتنه-بمردنه.<ref>Ackermann, Schroeder, Terry, Lo Upshur and Whitters, p. 39.</ref> ونه وچون نوم اینان بی‌یه: * دومیتیا فائوستینا (۱۴۷–۱۵۱)<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 103'/><ref name='livius1'/><ref name='McLynn, A Life, p. 92'>McLynn, ''Marcus Aurelius: A Life'', p. 92.</ref> * تیتوس آئلیوس آنتونیوس (۱۴۹)<ref name="Birley, Marcus Aurelius, pp. 106–07"/><ref name='livius3'>Lendering, Jona. [https://www.livius.org/articles/person/antoninus-and-aelius/ 'Antoninus and Aelius']. Livius.org.</ref><ref name='levick171'>Levick, p. 171.</ref> * تیتوس آئلیوس اورلیوس (۱۴۹)<ref name="Birley, Marcus Aurelius, pp. 106–07"/><ref name='livius3'/><ref name='levick171'/> * [[لوسیلا|آنیا اورلیا گالریا لوسیلا]] (150)<ref name='Birley, Marcus Aurelius, 107'/><ref name='McLynn, A Life, p. 92'/><ref>Lendering, Jona. [https://www.livius.org/articles/person/lucilla/ 'Lucilla']. Livius.org.</ref> که اول، لوسیوس ورسوسِ زن بیّه.<ref name='livius1'/> أی دمبال‌ته کلودیوس پمپه جه ازدواج هاکرده. * [[آنیا گالریا اورلیا فائوستینا]] (۱۵۱)<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 108'/> که [[Gnaeus Claudius Severus (consul 167)|جنئوس کلادیوس سروروس]] خانه بورده و ونه وسه اتا ریکا دنیا بیارده. * تیبریوس آئلیوس آنتونیوس (۱۵۲-۱۵۶)<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 108'/> * بی‌نوم وَچه (پیش از ۱۵۸ بمرده)<ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 114'/> * [[فادیلا|آنیا اورلیا فادیلا]] (۱۵۹)<ref name='McLynn, A Life, p. 92'/><ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 114'/><ref name='livius1'/> که [[مارکوس پادوکائوس پلاتیوس کینتیلوس]] خانه بورده. * [[آنیا کورنیفیسیا فائوستینا مینور]] (۱۶۰)<ref name='McLynn, A Life, p. 92'/><ref name='Birley, Marcus Aurelius, p. 114'/><ref name='livius1'/> که [[مارکوس پترونیوس سورا مامرتینوس]] وسه اتا ریکا بزا. * تیتوس اورلیوس فولووس آنتونیوس (۱۶۱–۱۶۵) وه کومودوسِ دِگالی برار بی‌یه.<ref name='levick171'/> * [[کومودوس|لوسیوس اورلیوس کومودوس آنتونیوس]] (کومودوس) (۱۶۱–۱۹۲),<ref>Gagarin, p. 37.</ref> وه بعداً شه پییر جانشین بیّه.<ref name='levick171'/><ref>Benario, Herbert W. [https://web.archive.org/web/20130201181634/http://www.roman-emperors.org/marcaur.htm 'Marcus Aurelius (A.D. 161–180)']. Roman Emperors.</ref> وه [[بروتیا کریسپینا]] ره بَوِرده. * [[مارکوس آنیوس وروس کائسار]] (۱۶۲–۱۶۹)<ref name='auto'/><ref name='Stephens, p. 31'/><ref>Adams, p. 104.</ref><ref name='livius1'/> * هادریانوس<ref name='livius1'/> * [[ویبیا اورلیا سابینا]] (۱۷۰-۲۱۷)<ref name='levick171'/><ref>Levick, p. 160.</ref><ref name='livius1'/> وه [[لوسیوس آنتیستیوس بوروس]] خانه بورده. {{Nerva–Antonine family tree}} == بنویشته‌ئون == {{اصلی|مدیتیشن (کتاب)}} [[File:MeditationsMarcusAurelius1811.jpg|thumb|کٮتابِ انگلیسی دگارستِ جلد]] میون سال‌های ۱۷۰ و ۱۸۰ که مارکوس اورلیوس جنگ دیّه، شه ''[[مدیتیشن (کتاب)|مدیتیشن]]'' ره یونانی زوون جه بنویشته تا وه ره کومِک هاکنه که بتتر عمل هاکنه. کٮتاب نوم ندارنه یا ونه نوم ره إسا ندومبی چی بی‌یه. «مدیتیشن»، «مراقبه» و «به خود» نوم ره دمبال‌ته این کٮتاب سر دینگونه. وه منطقی ذهنیت داشته و ونه بنویشته‌ئون فلسفی و سقراطی معنویت ره سٮراق دِنّه. ''مدیتیشن'' هنتا که هنتائه، اتا ادبی اثر بشناسی وونه که حکومت و ونه وظایف ره خار-خار نشون هدا. اینتا کٮتاب خله نویسندگون دیگه سر تأثیر دینگو؛ [[کریستینا، سوئد شاه]]، [[فردریک کبیر]]، [[جان استوارت میل]]، [[متئو آرنولد]]، [[گوته]]، [[ون جیابائو]] و [[بیل کلینتون]] واری.<ref>Hays, p. xlix.</ref> اینتا کٮتاب ره بعضی نویسندگون، گت‌ترین فلسفی کٮتابی که بنویشته بیّه، إشناسنّه.<ref name='Collins1973'>Collins, p. 58.</ref> ''[[مدیتیشن (کتاب)|مدیتیشن]]'' نسخه‌ئون جه ۱۶٬۰۰۰ کپی فقط ۲۰۱۲ سال دله، بروتنه ۲۰۱۹ دله، ۱۰۰٬۰۰۰ کپی ونجه فروش بورده.<ref>{{Cite web |last=Love |first=Shayla |date=2021-06-29 |title=The Revival of Stoicism |url=https://www.vice.com/en/article/xgxvmw/the-revival-of-stoicism |access-date=2023-12-12 |website=Vice |language=en}}</ref> ندومبی چتی بیّه که مارکوسِ بنویشته‌ئون ره بمرده په، تنک هاکردنه. قدیمی بنویشته‌ئون دله هم دَره که مارکوس اورلیوس ره اتا فیلسوفِ امپراتور دونستنه. [[ژولیان مرتد]] هم اینتی وه ره شناسا دِنه ولی ونه کتاب نوم ره نیارنه.<ref>Stertz, p. 434, citing Themistius, ''Oratio'' 6.81; ''HA Cassius'' 3.5; Victor, ''De Caesaribus'' 16.9.</ref> شرقی کلیسایِ بنویشته‌ئون دله هم ونه نقل‌قول و نوم بمو. [[آرتاس سزارین]] قرن دهم «مارکوس اورلیوس بنویشته‌ئون به خودش» نوم ره یارنه و [[بیزانس]] دله سودایِ کتاب دله هم ونه نوم إنه. ''مدیتیشن'' ره اولین‌بار سال ۱۵۵۸ [[زوریخ]] دله اتا خطی نسخه سر جه چاپ هاکردنه که إسا ونه سر گوم هسته.<ref>Hays, pp. xlviii–xlix.</ref> قدیمی‌ترین نسخه که إسا کته قرن چاردهوم شٮنه.<ref>Hadot, p. 22.</ref> == میراث و بی‌یشتی == [[File:Estàtua_eqüestre_de_Marc_Aureli_(176_dC),_Museu_Capitolí_(Roma)._Vista_general_de_la_sala_d'exposició.jpg|thumb|این موجستمه که قرن دوم میلادی گدر بساتنه، إسا [[کاپیتولین موزه]] دله کَته.]] مارکوس تا زنده بی‌یه، فیلسوف شهرت ره داشته و بمرده په، اینتا لقب ونه سر بموندسته؛ هم دیو و هم ونه زندگی‌نومه‌نویس مارکوس ره «فیلسوف» ونگ کنّه.<ref>''HA Marcus'' i. 1, xxvii. 7; Dio lxxi. 1.1; James Francis, ''Subversive Virtue: Asceticism and Authority in the Second-Century Pagan World'' (University Park: Pennsylvania State University Press, 1995), 21 n. 1.</ref><ref>Mark, Joshua. [https://www.worldhistory.org/article/174/marcus-aurelius-platos-philosopher-king/ 'Marcus Aurelius: Plato's Philosopher King']. ''World History Encyclopedia''. 8 May 2018.</ref> مسیحیون هم همینتی وه ره صدا کردنه؛ [[ژوستین شهید]]، [[Athenagoras of Athens|آتناگوراس]] و [[یوسبیوس]] واری.<ref>Francis, p. 21 n.1, citing Justin, ''1 Apologia'' 1; Athenagoras, ''Leg''. 1; Eusebius, ''Historia Ecclesiastica'' 4.26.9–11.</ref> یوسیبیوس تا اونجه پیش شونه که گته مارکوس تا آنتونینوس و هادریان، وه خله «انسان‌دوست‌ته و فلسفی‌ته» بی‌یه و وه ره روم دیگر شاهون جه إندا-ور-إندا کنده و گنه مارکوس تا [[نرون]] و این اواخرِ امپراتورون، بنه-تا-آسمون فرق هسته.<ref>Eusebius, ''Historia Ecclesiastica'' 4.26.9–11, qtd. and tr. Francis, 21 n. 1.</ref> هرودین، اتا تاریخنویس، اینتی گته:<blockquote>امپراتورون دله، وه تنها کسی بی‌یه که شه یادگیری و دونش ره سٮراق هدا؛ فقط هم گپ بزوئن و فلسفی بنویشتن جه اینتی نکرده، بلکه شه بی‌همتا شخصیت و زندگیِ معتدلِ شیوه جه این ره نشون هادا.<ref>Herodian, ''Ab Excessu Divi Marci'' i.2.4, tr. Echols.</ref></blockquote> مارکوس اورلیوس جه اتا سوارکارِ موجستمه کَته که حلا سالم باقی بموندسته و تنها نمونه‌ای هسته که رومِ موجستمه‌ساجونِ هنر جا دَره و جان سالم در بَوِرده.<ref>Equestrian Statue of Marcus Aurelius.</ref> ونه دِتا یادگارِ ستون هم دره که ونه جنگ ره بربری اقوام جه نشون دِنه. ظارا اینان سر هم مارکوسِ موجستمه کب‌بی‌یه که بعداً مسیحی شخصیتون موجستمه ره ونه جا سر دینگونه.<ref>[https://curate.nd.edu/show/ft848p61g5s 'Column of Marcus Aurelius: Overall view, of base and column'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522142047/https://curate.nd.edu/show/ft848p61g5s |date=22 May 2020}}. [[دانشگاه نوتردام]]، [[Hesburgh Library]]. Accessed 24 November 2018.</ref><ref>{{Cite web|title=Scenes for Comparison · The Columns of Trajan and Marcus Aurelius · Classics|url=https://classics.sites.grinnell.edu/exhibits/show/columns-exhibit/comparative-sequences|access-date=21 July 2021|website=classics.sites.grinnell.edu}}</ref> == دپیته چرخه‌تو == * [[روم امپراتورون فهرست]] == یادداشت == {{Reflist|group=note}} == په‌نویس == {{په‌نویس|۲|چپ‌چین=بله}} == منابع == === باستانی === {{چپ‌چین}} {{Refbegin|30em}} * Aristides, Aelius. ''Orationes'' (in Latin). :Trapp, Michael B. ''Orations. 1: Orationes 1–2''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2017. {{ISBN|978-0674996465}}. * Victor, Aurelius. ''De Caesaribus'' (in Latin). :Bird, H.W. ''De Caesaribus''. Liverpool: Liverpool University Press, 1994. {{ISBN|978-0853232186}}. * Dio, Cassius. ''Roman History'' (in Greek). :Cary, Earnest, trans. ''Roman History''. 9 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1914–27. {{OCLC|500523615}}. Online at [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html LacusCurtius]. * ''Digest'' (in Latin). :Scott, S.P. , trans. ''The Digest or Pandects'' in ''The Civil Law''. 17 vols. Cincinnati: Central Trust Company, 1932. {{OCLC|23759480}}. Online at the [http://www.constitution.org/sps/sps.htm Constitution Society]. * [[Epiphanius of Salamis]]. ''[[On Weights and Measures]]'' (in Latin). :Dean, James Elmer, ed. ''[https://books.google.com/books?id=FnMlnQEACAAJ Epiphanius' Treatise on Weights and Measures – The Syriac Version]''. Chicago: University of Chicago Press, 1935. {{OCLC|123314338}}. * Fronto, Marcus Cornelius. ''The Correspondence of Marcus Cornelius Fronto: With Marcus Aurelius Antoninus, Lucius Verus, Antoninus Pius, and Various Friends'' (in Latin). :Haines, Charles Reginald, trans. ''The Correspondence of Marcus Cornelius Fronto: With Marcus Aurelius Antoninus, Lucius Verus, Antoninus Pius, and Various Friends''. 2 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1920. {{OCLC|476921438}}. Online at the Internet Archive: Vol. [https://archive.org/details/correspondencem00auregoog 1], [https://archive.org/details/correspondencem00frongoog 2]. * Gellius, Aulus. ''Noctes Atticae'' (''Attic Nights''). :Rolfe, J.C. , trans. ''The Attic nights of Aulus Gellius''. 3 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1927–28. {{OCLC|59229750}} (Vol. 1), {{OCLC|1072405870}} (Vol. 2), {{OCLC|1021363430}} (Vol. 3). Vols. 1 and 2 online at [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Gellius/home.html LacusCurtius]. * Herodian. ''Ab Excessu Divi Marci'' (''History of the Roman Empire from the Death of Marcus Aurelius'', in Latin). :Echols, Edward C. , trans. ''Herodian of Antioch's History of the Roman empire: From the death of Marcus Aurelius to the accession of Gordian III''. Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1961. {{OCLC|463202486}}. Online at [http://www.tertullian.org/fathers/herodian_00_intro.htm Tertullian] and [https://www.livius.org/sources/content/herodian-s-roman-history/ Livius]. * Lucian. :Fowler, F.G. ; Fowler, H.W. , trans. ''The works of Lucian of Samosata''. Oxford: Clarendon P. , 1949. {{OCLC|503242210}}. :''Alexander'' (in Latin). Translation online at [http://www.tertullian.org/rpearse/lucian/lucian_alexander.htm Tertullian]. :Translations (from Latin) of [http://www.sacred-texts.com/cla/luc/wl2/wl210.htm ''Historia Quomodo Conscribenda'' (''The Way to Write History'')], [http://www.sacred-texts.com/cla/luc/wl3/wl303.htm ''Imagines'' (''A Portrait–Study'')], and [http://www.sacred-texts.com/cla/luc/wl3/wl304.htm ''Pro Imaginibus'' (''Defence of the 'Portrait–Study{{'}}'')] online at Sacred Texts, based on the [https://www.gutenberg.org/ebooks/6585 Gutenberg] e-text. * Marcus Aurelius Antoninus. ''Meditations''. :Farquharson, A.S.L. , trans. ''Meditations''. New York: Knopf, 1946, rept. 1992. {{OCLC|897495952}}. * ''Scriptores Historiae Augustae'' (Authors of the Historia Augusta). ''Historia Augusta'' (''Augustan History''). :Magie, David, trans. ''Historia Augusta''. 3 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1921–32. Online at [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/home.html LacusCurtius]. :Magie, David; Birley, Anthony R. ''Lives of the later Caesars''. London: The Folio Society, 2005. {{ISBN|0141935995}}. * Themistius. ''Orationes'' (in Latin). :Penella, Robert J. ''The private orations of Themistius''. Berkeley: University of California Press, 2000. {{ISBN|978-0520218215}}. {{Refend}} {{پایان چپ‌چین}} === مۏدرن === {{چپ‌چین}} {{Refbegin|30em}} * Ackermann, Marsha E. ; Schroeder, Michael J. ; Terry, Jancie J. ; Lo Upshur, Jiu-Hwa; Whitters, Mark F. [https://books.google.com/books?id=FXllDwAAQBAJ ''Encyclopedia of World History, Ackerman-Schroeder-Terry-Hwa Lo, 2008: Encyclopedia of World History'']{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}. New York: Facts on File, 2008. {{ISBN|978-0816063864}}. * Adams, Geoff W. [https://books.google.com/books?id=dpommWWxA9gC ''Marcus Aurelius in the Historia Augusta and Beyond'']. Lanham, MD: Lexington Books, 2013. {{ISBN|978-0739176382}}. * An, Jiayao. 'When Glass Was Treasured in China'. Annette L. Juliano and Judith A. Lerner (eds), [https://books.google.com/books?id=FHJwAAAAMAAJ ''Nomads, Traders, and Holy Men Along China's Silk Road''], 79–94. Turnhout, Belgium: Brepols Publishers, 2002. {{ISBN|978-2503521787}}. * Astarita, Maria L. [https://books.google.com/books?id=uCUBbMOCJ74C ''Avidio Cassio''] (in Italian). Rome: Edizione di Storia e Letteratura, 1983. {{OCLC|461867183}}. * [[Warwick Ball|Ball, Warwick]]. [https://books.google.com/books?id=07pTDAAAQBAJ ''Rome in the East: The Transformation of an Empire''], 2nd edition. London: Routledge, 2016. {{ISBN|978-0415720786}}. * [[Timothy Barnes (classicist)|Barnes, Timothy D.]] 'Hadrian and Lucius Verus'. ''Journal of Roman Studies'' 57:1–2 (1967): 65–79. {{doi|10.2307/299345}}. {{JSTOR|299345}}. * Barnes, Timothy D. 'Legislation against the Christians'. Journal of Roman Studies, Vol. 58 (1968): 32–50. {{doi|10.2307/299693}}. {{JSTOR|299693}}. * Barnes, Timothy D. 'Some Persons in the Historia Augusta', ''Phoenix'' 26:2 (1972): 140–182. {{doi|10.2307/1087714}}. {{JSTOR|1087714}}. * [[Anthony Birley|Birley, Anthony R.]] ''Marcus Aurelius: a biography''. London: Routledge, 1966, rev. 1987. {{ISBN|978-1134695690}}. * Birley, Anthony R. 'Hadrian to the Antonines'. In ''The Cambridge Ancient History Volume 11, The High Empire, AD 70–192'', edited by Alan Bowman, Peter Garnsey, and Dominic Rathbone, 132–194. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. {{ISBN|978-0521263351}}. * Bowman, John L. [https://books.google.com/books?id=vlhPAwAAQBAJ ''A Reference Guide to Stoicism'']. Bloomington, IN: Author House, 2014. {{ISBN|978-1496900173}}. * [[J. B. Bury|Bury, John Bagnell]]. [https://books.google.com/books?id=iGc-AAAAYAAJ ''The Student's Roman Empire: A History of the Roman Empire from Its Foundation to the Death of Marcus Aurelius (27 B.C.–180 A.D.)'']. New York: Harper, 1893. {{OCLC|1067064647}}. * [[Edward Champlin|Champlin, Edward]]. 'The Chronology of Fronto'. ''Journal of Roman Studies'' 64 (1974): 136–159. {{doi|10.2307/299265}}. {{JSTOR|299265}}. * Champlin, Edward. [https://archive.org/details/frontoantoninero00cham ''Fronto and Antonine Rome'']. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1980. {{ISBN|978-0674331778}}. * Collins, Desmond. [https://books.google.com/books?id=2ls4AAAAIAAJ ''Background to Archaeology: Britain in its European Setting'']. Cambridge: Cambridge University Press Archive, 1973. {{OCLC|879899744}}. * [[Rafe de Crespigny|De Crespigny, Rafe]]. [https://books.google.com/books?id=49OvCQAAQBAJ ''A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD)'']. Boston: Brill, 2007. {{ISBN|978-9047411840}}. * [[Richard Duncan-Jones|Duncan-Jones, Richard]]. [https://books.google.com/books?id=7cpkQQ-n0V8C ''Structure and Scale in the Roman Economy'']. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. {{ISBN|978-0521892896}}. * [http://capitolini.info/scu03247/?lang=en 'Equestrian Statue of Marcus Aurelius']. Musei Capitolini. * Gagarin, Michael. ''The Oxford encyclopedia of ancient Greece and Rome. Volume 7, Temples – Zoology''. Oxford: Oxford University Press, 2010. {{ISBN|978-0195170726}}. * Giacosa, Giorgio. ''Women of the Caesars: their lives and portraits on coins''. Translated from Italian by R. Ross Holloway. Milan: Edizioni Arte e Moneta, 1977. {{ISBN|0839001932}}. * [[James Frank Gilliam|Gilliam, J. F.]] 'The Plague under Marcus Aurelius'. ''[[American Journal of Philology]]'' 82.3 (1961): 225–251. {{doi|10.2307/292367}}. {{JSTOR|292367}}. * Gnecchi, Francesco. ''I medaglioni Romani'', 3 Vols, Milan, 1912. {{OCLC|6529816}}. * [[Michael Grant (classicist)|Grant, Michael]]. [https://books.google.com/books?id=Ql0fDAAAQBAJ&pg=PT29 ''The Antonines: the Roman Empire in transition'']. London: Routledge, 2016. {{ISBN|978-1317972105}}. * Grant, Michael. [https://books.google.com/books?id=mXc1uk30FIYC ''The Climax Of Rome'']. London: Orion, 2011. {{ISBN|978-1780222769}}. * Haas, Charles. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17195627 The Antonine plague] (in French). ''Bulletin de l'Académie Nationale de Médecine''. Académie nationale de médecine. 190 (2006): 1093–1098. {{OCLC|958470753}}. * [[Pierre Hadot|Hadot, Pierre]]. [https://books.google.com/books?id=3dLVyyDE-vQC ''The inner citadel: the Meditations of Marcus Aurelius'']. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1998. {{ISBN|978-0674461710}}. * Hays, Gregory. ''Meditations''. London: Weidenfeld & Nicolson, 2003. {{ISBN|978-1842126752}}. * {{cite book |last1=Holiday |first1=Ryan |author1-link=Ryan Holiday|last2=Hanselman |first2=Stephen |title=Lives of the Stoics |url=https://archive.org/details/livesofstoicsles0000holi |date=2020 |publisher=Portfolio/Penguin |location=New York |isbn=978-0525541875 |pages=[https://archive.org/details/livesofstoicsles0000holi/page/279 279]–299 |chapter=Marcus Aurelius the Philosopher King}} * Irvine, William B. ''A Guide to the Good Life: The Ancient Art of Stoic Joy''. Oxford University Press, 2009. {{ISBN|978-1522632733}}. * Kemezis, Adam M. [https://books.google.com/books?id=YkilBAAAQBAJ ''Greek Narratives of the Roman Empire under the Severans: Cassius Dio, Philostratus and Herodian'']. Cambridge University Press, 2014. {{ISBN|978-1107062726}}. * Kleiner, Fred S. [https://books.google.com/books?id=IJrN8rDirxkC ''Gardner's art through the ages. Volume II: the western perspective'']. Mason, OH: Cengage Learning, 2008. {{ISBN|978-0495573555}}. * Le Bohec, Yann. [https://books.google.com/books?id=IFWSAgAAQBAJ ''The Imperial Roman Army'']. Routledge, 2013. {{ISBN|978-1135955137}}. * [[Barbara Levick|Levick, Barbara M.]] [https://books.google.com/books?id=oVapAgAAQBAJ ''Faustina I and II: Imperial Women of the Golden Age'']. New York: Oxford University Press, 2014. {{ISBN|978-0199702176}}. * Magill, Frank N. [https://books.google.com/books?id=wyKaVFZqbdUC ''Dictionary of World Biography'']. London: Routledge, 2003. {{ISBN|978-1579580407}}. * [[Harold Mattingly|Mattingly, Harold]]; Sydenham, Edward A. ''The Roman imperial coinage. Vol. III, Antoninus Pius to Commodus''. London: Spink & Son, 1930. {{OCLC|768929523}}. * [[Ronald Mellor|Mellor, Ronald]], review of Edward Champlin's ''Fronto and Antonine Rome'', ''[[American Journal of Philology]]'' 103:4 (1982). * Merrony, Mark. [https://books.google.com/books?id=LkgrDwAAQBAJ ''The Plight of Rome in the Fifth Century AD'']. London: Routledge, 2017. {{ISBN|978-1351702782}}. * McLaughlin, Raoul. ''Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Arabia, India, and China''. London & New York: Continuum, 2010. {{ISBN|978-1847252357}}. * [[Frank McLynn|McLynn, Frank]]. ''Marcus Aurelius: A Life''. New York: Da Capo Press, 2009. {{ISBN|978-0306819162}}. * McLynn, Frank. ''Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor''. London: Bodley Head, 2009. {{ISBN|978-0224072922}}. * [[Fergus Millar|Millar, Fergus]]. [https://books.google.com/books?id=IA-YlZqHv90C ''The Roman Near East, 31 B.C.–A.D. 337'']. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1993. {{ISBN|978-0674778863}}. * Pulleyblank, Edwin G. ; Leslie, D. D. ; Gardiner, K. H. J. 'The Roman Empire as Known to Han China'. ''Journal of the American Oriental Society'', 1999. 119 (1). {{doi|10.2307/605541}}. {{JSTOR|605541}}. * Reed, J. Eugene. [https://books.google.com/books?id=PTnuAAAAMAAJ ''The Lives of the Roman Emperors and Their Associates from Julius Cæsar (B.C. 100) to Agustulus (A.D. 476)'']. Philadelphia, PA: Gebbie & Company, 1883. * Robertson, D. [https://books.google.com/books?id=xGBbDwAAQBAJ ''How to Think Like a Roman Emperor: The Stoic Philosophy of Marcus Aurelius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804171626/https://books.google.gr/books?id=xGBbDwAAQBAJ |date=4 August 2019}}. New York: St. Martin's Press, 2019. * Rohrbacher, David. [https://books.google.com/books?id=gDwGCwAAQBAJ ''The Play of Allusion in the Historia Augusta'']. Wisconsin: University of Wisconsin Press, 2016. {{ISBN|978-0299306045}}. * Sánchez, Jorge Pisa. [https://books.google.com/books?id=Rj5Vx3gIPhwC ''Breve historia de Hispania: La fascinante historia de Hispania, desde Viriato hasta el esplendor con los emperadores Trajano y Adriano. Los protagonistas, la cultura, la religión y el desarrollo económico y social de una de las provincias más ricas del Imperio romano'' &#91;''Brief history of Hispania: the fascinating history of Hispania, from Viriato to the splendor with the Emperors Trajan and Hadrian. The protagonists, culture, religion, and the economic and social development of one of the richest provinces of the Roman Empire''&#93;]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} {{in lang|es}}. Ediciones Nowtilus S.L. , 2010. {{ISBN|978-8497637695}}. * [[William O. Stephens|Stephens, William O.]] [http://www.bloomsbury.com/us/marcus-aurelius-a-guide-for-the-perplexed-9781441125613/ ''Marcus Aurelius: A Guide for the Perplexed'']. London: Continuum, 2012. {{ISBN|978-1441125613}}. * Stertz, Stephen A. 'Marcus Aurelius as Ideal Emperor in Late-Antique Greek Thought'. ''The Classical World'' 70:7 (1977): 433–439. {{doi|10.2307/4348712}}. {{JSTOR|4348712}}. * [[Ronald Syme|Syme, Ronald]]. 'The Ummidii'. ''Historia'' 17:1 (1968): 72–105. {{JSTOR|4435015}}. * Van Ackeren, Marcel. [https://books.google.com/books?id=nsdkQA735p4C ''A Companion to Marcus Aurelius'']. New York: Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2012. {{ISBN|978-1405192859}}. {{OCLC|784124210}}. * Young, Gary K. [https://books.google.com/books?id=E5yCAgAAQBAJ ''Rome's Eastern Trade: International Commerce and Imperial Policy 31 BC – AD 305'']. London: Routledge, 2003. {{ISBN|978-1134547937}}. * Yü, Ying-shih. 'Han Foreign Relations', in Denis Twitchett and Michael Loewe (eds), [https://books.google.com/books?id=A2HKxK5N2sAC ''The Cambridge History of China: Volume 1, The Ch'in and Han Empires, 221 BC–AD 220''], 377–462. Cambridge: Cambridge University Press, 1986. {{ISBN|978-0521243278}}. {{Refend}} {{پایان چپ‌چین}} == بِریم بگردستن == {{تلمبار-رج|Marcus Aurelius}} {{چپ‌چین}} * [http://www.iep.utm.edu/marcus/ Marcus Aurelius] at the [[Internet Encyclopedia of Philosophy]] {{پایان چپ‌چین}} {{S-start}} {{S-hou|[[آنتونی سلسله]]|۲۶ آوریل|۱۲۱|۱۷ مارس|۱۸۰}} {{S-reg}} {{s-bef|قبل=[[آنتونیوس پیوس]]}} {{s-ttl|عنوان=[[روم امپراتوری|روم امپراتور]]|سال‌ها=۱۶۱–۱۸۰|عرض=[[لوسیوس ورسوس]] (161–169)|عرض۲=[[کومودوس]] (177–180)}} {{s-aft|بعد=کومودوس}} {{S-end}} {{روم امپراتورون}} {{رواقیون}} [[رج:مارکوس اورلیوس| ]] [[رج:روم امپراتورون]] [[رج:رواقیون]] [[رج:رومی فیلسوفون]] dy0yrbhb3y9iubsf3usx9m5r973ho8r 0 47111 392477 191072 2026-08-17T21:36:49Z InternetArchiveBot 25385 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392477 wikitext text/x-wiki {{خار بنویشته}} [[File:Brooklyn Museum - Arghan Div Brings the Chest of Armor to Hamza.jpg|thumb|چپ|این نقاشی ''[[حمزه نومه]]'' کتاب شنه که ونه دله عفریته‌یِ چش جه بَل زنده و ونه تن [[دیو]] ره موندنه و ونه تن ِپوست نارنجی و خال-خالی هسته.<ref>{{cite book| last = Sleigh| first = Tom| title = The Land between Two Rivers: Writing in an Age of Refugees| url = https://archive.org/details/landbetweentwori0000slei| publisher = Graywolf Press| date = 2018| pages = chapter: 1.11| isbn = 978-1-555-97986-7}}</ref>]] '''عفریت''' یا '''عفریته''' اتا قِد دارِ تن موجود هسته که اسلامی فرهنگ دله وه ره باور داشتنه. عفریت ویشته گدر بمرده‌ئونِ روح جه ارتباط گیرنه و رومی فرهنگ دله وه ره ''[[جنیوس لوسی]]'' جه شباهت دنه.<ref name="ReferenceA">Edward Westermarck ''Ritual and Belief in Morocco: Vol. I (Routledge Revivals)'' Routledge، 23 Apr 2014 {{ISBN|9781317912682}} p. 387</ref> هم [[قورآن]]، هم [[حدیث]] و [[معراج]] ِروایت دله، عفریت نوم [[جن|اجنده]] میون بمو. مسلمون‌هایِ فولکلور و آسنی دله، عفریت ره اتی سیوا موجود هاکردنه که شیطونی قدرت داینه و بمرده آدمون جه وصل وونه و خرابه و دیوکلی دله زندگی کنده ولی ونه اصلی سِره [[جندم]] هسته.<ref name="dx.doi.org">Chelhod، J.، “ʿIfrīt”، in: Encyclopaedia of Islam، Second Edition، Edited by: P. Bearman، Th. Bianquis، C.E. Bosworth، E. van Donzel، W.P. Heinrichs. Consulted online on 06 October 2019 <http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_3502> First published online: 2012 First print edition: {{ISBN|9789004161214}}، 1960-2007</ref> == وجه تسمیه == [[File:MakhanEmbracedByAnEfreeti.jpg|thumb|راست|''ماکان را اتا عفریته گول زنده''، اتا ایرانی مینیاتور که [[نظامی]] ِ''[[خمسه]]'' وَر دکشینه. [[بخارا]]، ۱۶۴۸ میلادی.]] ''عفریت'' کلمه، [[نمل]]:۳۹ آیه دله دره ولی اینجه فقط ات‌جور لقب هسته و ات‌نوع شیطون ِنوم نی‌یه.<ref name="ReferenceA"/><ref name="Volume 3 Georgetown University p. 486-487">{{cite book | last = McAuliffe | first = Jane Dammen | title = Encyclopaedia of the Qurʾān | publisher = Georgetown University، Washington DC | volume = 3 | pages = 486–487 }}</ref> پیش از اسلامِ عربی شعرون دله این اصطلاح ره نیاردنه ولی «عفر» یا «عفریه» کلمات ره اشناسینه.<ref name="Volume 3 Georgetown University p. 486-487"/> جاهلیت گدر، عربون «عفر» ره خاک تن بمالستن یا گرد-خاک دله هاپیتن معنی کردنه.<ref name="dx.doi.org" /><ref name="10.1163/1573-3912_islam_SIM_3502">Chelhod، J.، “ʿIfrīt”، in: Encyclopaedia of Islam، Second Edition، Edited by: P. Bearman، Th. Bianquis، C.E. Bosworth، E. van Donzel، W.P. Heinrichs. Consulted online on 26 September 2019 {{doi|10.1163/1573-3912_islam_SIM_3502}} First published online: 2012 First print edition: {{ISBN|9789004161214}}، 1960-2007</ref> ویشته حیله‌گری و بدخاهی و شرارت ره معنی دا.<ref>{{cite web|url=http://www.baheth.info/all.jsp?term=%D8%B9%D9%81%D8%B1%D9%8A%D8%AA|title=الباحث العربي: قاموس عربي عربي|website=www.baheth.info|access-date=2019-02-19|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201710/http://www.baheth.info/all.jsp?term=%D8%B9%D9%81%D8%B1%D9%8A%D8%AA|url-status=dead}}</ref> بعضی غربی محققون هم گنّه شاید ونه ریشه [[پارسی میونه]] جه بوئه و «آفریدن» کلمه جه وه ره بهیت بون.<ref name="Volume 3 Georgetown University p. 486-487"/> جانی چونگ گنه که [[مزدیسنا]] دین، [[اوستایی]] زوون جه «آفریتی-» کلمه ره یارنه که روحِ خَوِری وه ره گنه. یحتما این کلمه که [[اشکانیون|اشکانی]] ریشه دارنه، اونجه جه بمو و عربی ره برسی‌یه.<ref>{{cite journal |last1=Cheung |first1=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016 |pages=15 |journal=HAL |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860 |access-date=26 December 2023 |language=en}}</ref> با این که ویشتر اسلام ِسنتی محققون گتنه این کلمه اتا صفت هسته، ولی اسلامِ فولکلور و عامیونه آسنی دله، عفریت ره اتا نوع خاص از شیطون معرفی هاکردنه.<ref name="10.1163/1573-3912_islam_SIM_3502"/><ref name="Volume 3 Georgetown University p. 486-487"/> مردمِ عامی عقاید ره «مستطرف» کتاب دله [[البشیحی]] خار-خار توضیح هدا. عفریت وشون نظر تونسته زنان را إشکار هاکنه یا مرده‌ئونِ روح ره شناسی هاده.<ref name="Volume 3 Georgetown University p. 486-487"/> ==اسلامی کتابون دله== [[File:Kitab al-Bulhan --- devils talking.jpg|thumb|چپ|upright|''عفریت الممالک الاسود'' (سیو مملکتِ عفریته) سمت راست نیشته و جنی‌هایِ شکایت ره اِشنونه. ''[[کتاب العجایب]]'' شنه که اواخر قرن چاردهوم میلادی بنویشتنه.<ref>{{cite book |first=Maximillien |last=de Lafayette |title=Early & contemporary spirit artists، psychic artists، and medium painters from 5000&nbsp;BC to the present day economy |year=2017 |isbn=978-1-365-97802-9 |page=95}}</ref>]] اسلامی کتابون دله ''عفریته'' نوم ره همیشه ''[[جن]]'' نوم په یارنه.<ref name="ReferenceB">Szombathy، Zoltan، "ʿIfrīt"، in: ''Encyclopaedia of Islam''، Vol. 3، edited by Kate Fleet، Gudrun Krämer، Denis Matringe، John Nawas، Everett Rowson. Consulted online on 06 October 2019. {{doi|10.1163/1573-3912_ei3_COM_32379}}. First published online: 2018 First print edition: {{ISBN|9789004356641}}، 2018، 2018-3</ref> چون «جن» اصطلاح ره خله کُلی گتنه و ونه معنا مبهم بی‌یه، جن و عفریته‌یِ رابطه هم ظارا دیار نیّه.<ref name="dx.doi.org" /> همینسه اسلامی کتابون دله این لقب ره یاردنه که اتا قِد-دار ولی بدخاه روح ره سِراق هادن.<ref>Vincent Crapanzano ''The Ḥamadsha: A Study in Moroccan Ethnopsychiatry'' University of California Press 1973 {{ISBN|9780520022416}} p. 136</ref><ref name="Volume 3 Georgetown University p. 486-487"/><ref name="dx.doi.org"/> قرآن دله هم اتا اینتی‌چی عفریت دره که گنه تونده [[بالقز]]، صبایِ ملکه، ِتخت ره کول بیره و ات‌دقسی وه ره [[سلیمون]] وَر بیاره ولی سلیمون اتی دیگر ره وظیفه دنه که این کار ره هاکنه.<ref name="Volume 3 Georgetown University p. 486-487"/> [[محمد بخاری]] اتا حدیث بیاردنه که «اتا عفریت، جن ِمیونه» خانه [[محمد]] نماز ره په هشنه<ref>{{cite book | last = Lebling | first = Robert | title = Legends of the Fire Spirits: Jinn and Genies from Arabia to Zanzibar | publisher = I.B.Tauris | date =2010-07-30 | pages = 141، 151–153 | isbn = 978-0-857-73063-3 }}</ref>{{Efn|شبلی گته عفریت ره «شیطون» گنّه و عفریت بساتی میّن نی‌یه.<ref>{{cite book | last = Nünlist | first = Tobias | title = Dämonenglaube im Islam | publisher = Walter de Gruyter GmbH & Co KG | date = 2015 | pages = 109 | language = de | isbn = 978-3-110-33168-4 }}</ref>}} و محمد ره تهدید کنده که وه ره تش زنده ولی جبرییل اتا دعا وه ره یاد دِنه که جن ره شه جه دیر هاکنه. [[مالک بن انس]] این آسنی ره روایت هاکرده.<ref>Brooke Olson Vuckovic ''Heavenly Journeys، Earthly Concerns: The Legacy of the Mi'raj in the Formation of Islam'' Routledge، 2004 {{ISBN|9781135885243}} p. 35-36</ref><ref name="ReferenceB"/> اسلامی ملّائون گنّه که خدا عن‌قصنی عفریت ره راهی هاکرده که اینتی جبرییل بوره محمد ره یاد هاده که چتی وه و ونه په‌روون شیطون جه نترسن و شو-شو وشون ره غلبه هاکنن<ref>Ürkmez، Ertan. "Türk-İslâm mitolojisi bağlamında Mi ‘râç motifi ve Türkiye kültür tarihine yansımaları." (2015).</ref> ==اسلامی فولکلور دله== عوام‌الناس ِروایت دله عفریت ات‌جور جهندمی شیطون هسته که جهندمِ آخرین طبقه مِنزل دارنه.<ref>{{cite book |first1=Sebastian |last1=Günther |first2=Dorothee |last2=Pielow |date=18 October 2018 |title=Die Geheimnisse der oberen und der unteren Welt: Magie im Islam zwischen Glaube und Wissenschaft |language=de |trans-title=The Secrets of the Upper and Lower Worlds: Magic in Islam between faith and science |publisher=BRILL |isbn=9789004387577 |page=597}}</ref><ref>{{cite book |first=Stephan |last=Conermann |year=2014 |title=History and Society During the Mamluk Period (1250-1517) |publisher=V&R unipress GmbH |isbn=9783847102281 |page=25}}</ref> خله بد-ذات و سنگ‌دل هسته و تش و دی جه بساته بیّه.{{Efn|وه برعکس اونچی که قرآن جن خَوری گنه تش بی دی» جه بساته بیّه، هسته،<ref name="dx.doi.org"/> ولی اتا رایجِ سنت جه اِنه که گنه شیاطین ره دی جه بساتنه}}<ref> {{cite book | last = Hossein Nasr | first = Seyyed | year = 2013 | title = Islamic Life and Thought | publisher = Routledge | page = 135 | isbn = 978-1-134-53818-8 }} </ref> [[نظامی]] شه آسنی دله اتا عفریت نوم ره یارنه که «ماهان» ره عذاب دِنه چون این ریکا ره خدایِ غِض هائیت بی‌یه؛ اینتی وه گته، عفریته‌یِ هاکردی درواقع خدایِ بخاستی په هسته.<ref> {{cite book | last1 = Annabelle | first1 = Birgit | last2 = Böttcher | first2 = Krawietz | year = 2021 | title = Islam، Migration and Jinn: Spiritual Medicine in Muslim Health Management. | publisher = Deutschland: Springer International Publishing | page = 30 | isbn = 978-3-030-61247-4}} </ref> بعضی آسنی دله عفریت شر و جهندمی هسته و بعضی دیگر آسنی دله اخلاقاً شر نی‌یه و خدایِ دستور ره عمل کنده ولی ونه کار بی‌رحمانه و انتقام‌گیری وسّه هسته.<ref name="dx.doi.org"/> علایده‌برین، عفریته ره دعاکر تونده احضار هاکنه و وه ره سیب بله که اتا کار ره ون‌سه هاکنه.<ref name="ReferenceB"/> ===مصر=== [[Image:Egyptian - Bes Mask - Walters 481661.jpg|thumb|upright=0.9|left|اتا ماسک که [[بث]]، مصر باستانی خدا، ره سراق دنه ولی مردم اسلام بمو په، وه ره عفریت اشناسینه.<ref>{{cite book |first=Hans Alexander |last=Winkler |year=2009 |title=Ghost Riders of Upper Egypt: A study of spirit possession |place=Cairo، EG |publisher=American University in Press |isbn=9789774162503 |page=29}}</ref> اینتا قرن چاروم تا اول پیش از میلاد شنه.]] مصر مردم خیال کنّه که عفریت لزوماً اتا شخص نی‌یه و شه مستقل و سیوا شخصیت دارنه {{Efn| فقط مصر نی‌یه که مردم عفریته ره روح جه مرتبط دونّه و [[سوریه]] و [[جاوه]] و بعضی جا دیگر هم اینتی عقیده دارنه.<ref> {{cite book |first=A.G. |last=Muhaimin |year=2006 |title=The Islamic Traditions of Cirebon: Ibadat and Adat among Javanese Muslims |publisher=ANU E Press |isbn=978-1-920942-31-1 |page=38}} </ref><ref> {{cite book |first=Gebhard |last=Fartacek |year=2010 |title=Unheil durch Dämonen?: Geschichten und Diskurse über das Wirken der Ǧinn; eine sozialanthropologische Spurensuche in Syrien |language=de |trans-title=Evil from Demons? |quote=Stories and discourses on the works of the djinn; a socio-anthropological search for clues in Syria. |publisher=Böhlau Verlag Wien |isbn=9783205784852 |page=68}} </ref><ref> {{cite book |first=Frederick M. |last=Smith |year=2012 |title=The Self Possessed: Deity and spirit possession in South Asian literature and civilization |url=https://archive.org/details/selfpossesseddei0000smit |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51065-3 |page=[https://archive.org/details/selfpossesseddei0000smit/page/570 570]}} </ref> }} ولی تونده آدمِ جلد دله بوره.<ref name=al-Aswad-2002>{{cite book |first=el-Sayed |last=al-Aswad |year=2002 |title=Religion and Folk Cosmology: Scenarios of the visible and invisible in rural Egypt |place=Westport، CT |publisher=Praeger / Greenwood Publishing Group |isbn=9780897899246 |pages=103–104، 153}}</ref>{{rp|style=ama|pages=103–104}} احتمالاً اینتا آسنی ره تحت تأثیر [[مصر باستان]] دین قبول هاکردنه که «کا» ات‌جور موجود بی‌یه شی‌یه آدم جلد دله تا نمرد بوشه، در نشی‌یه. وشون حتا شخص بمرده په، وه ره ول نکردنه و قَورِستون دله ونه قَورِ په چرخ-چرخه‌تو کردنه تا قیامت هم اونجه درنه. کسي که طبیعی عُمر هاکرده، عفریته ونه روح ره کار ناشته. فقط کسایی که بکوشت بینه ره گتنه که عفریته وشون جلد دیّه. بعضی گدر طرفِ تن ره اتا مِخ زونه که عفریته ره تن جه درهاکنه.<ref>{{cite encyclopedia | title = Aeromancy | year = 2006 | encyclopedia = The Element Encyclopedia of the Psychic World | pages = 10 | publisher = Harper Element}}</ref> این کار تونسته عفریته ره بعضی گدر ترس هاده که دربوره ولی بعضی گدر طرف ره زوء کِشته یا ونه مرده‌ئون جه انتقام گیته.<ref name="Robert Lebling">{{cite book |first=Robert |last=Lebling |title=Legends of the Fire Spirits: Jinn and genies from Arabia to Zanzibar |publisher=I.B. Tauris |year=2010 |isbn=978-0-85773-063-3 |pages=151–153}}</ref><ref name=al-Aswad-2002/>{{rp|style=ama|page=153}} شهدا، اولیا و انبیا روح ندارنه و همینسه وشون ره عفریته عذاب ندنه.<ref name=al-Aswad-2002/>{{rp|style=ama|page=153}} ===مراکش=== [[مراکش]] (مغرب) کشور دله، مردم عفریته ره خله جن جه قوی‌ته در نظر گیرنه. وشون تعداد، اجنده و باقیِ شیطونی موجودات جه ویشته هسته و ویشته وشون ره قِد دره.<ref name="ReferenceD">{{cite book |first=Vincent |last=Crapanzano |year=1973 |title=The Ḥamadsha: A study in Moroccan ethnopsychiatry |url=https://archive.org/details/hamadshastudyinm0000crap |publisher=University of California Press |isbn=9780520022416 |page=[https://archive.org/details/hamadshastudyinm0000crap/page/137 137]}}</ref><ref name="ReferenceE">{{cite book |first=Edward |last=Westermarck |date=23 April 2014 |title=Ritual and Belief in Morocco |volume=I |series=Routledge Revivals |publisher=Routledge |isbn=9781317912682 |pages=263–264}}</ref> وشون قیافه عیب‌ناک هسته و مثلاً دست-پنجه هیولایی یا تلی‌دار هسته یا وشون چش جه تش در-زنده یا هفت‌تا کلّه دارنه و...<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceB"/> جن دستوری، عفریت هم تونده آدم جلد دله بوره و آدمی که عفریت وه ره بزو، قوی‌تر و شجاع‌تر وونه ولی عفریته وه ره لوچ کنده<ref name="ReferenceD"/><ref name="ReferenceE"/> و اتا جادویی حلقه دارنه که شخص ره طلسم کنده و وه ره مزراب إلنه که مثل گت-گتِ سنگ ره جابجا هاکنه.<ref name="ReferenceE"/> ===شبکیه=== اتا گروه [[عراق]] ِشمال درنه که وشون ره [[شبکیه]] گنّه. وشون عفریته خَوِری گتنه که پیش از خلقت، اتا عفریت دیّه که [[آدم]] بساتن په عصبانی بیّه و [[علی]] وه ره بیته کَت دَوِسته و ات کناره بی‌یشته. تموم پغمبرون بمونه په، عفریت وشون جه شفاعت بخاسته ولی علی فقط [[محمد]] ونجه بخاسته په، شرط هاکرده که اگه عفریت خدایِ دستور په بمونده، وه ره رها کنده.<ref>{{cite book |first=Matti |last=Moosa |year=1987 |title=Extremist Shiites: The Ghulat sects |place=Syracuse، NY |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-815-62411-0 |page=69}}</ref> == آسنی <small>(= داستان)</small> دله == عفریت نوم خله شعرون دله بمو. مثلاً، [[المعری]] (۹۷۳–۱۰۵۷ م) شه قهرمون ِآسنی ره گنه که چتی شونه بهشت و اونجه «تنگ-تنگِ همند» و «تاریک-تاریکِ جَری» وینده که بهشت و جهندمِ میون کَتنه و اونجه عفریته نشیتنه.<ref>''Islam، Arabs، and Intelligent World of the Jinn'' Amira El-Zein 2009 {{ISBN|978-0-815-65070-6}} page 20</ref> جدیدته آسنی دله هم عفریت نوم ره ویمبی. مثل، ''[[هزار و یک شو]]'' دله اتا آسنی نوم «پورتر و جوون کیج-کیجا» هسته که اتا شازده‌پسر ره دریایِ دزد حمله کنّه و وه شونه اتا هیمه‌جمع‌کَر پلی پناه گیرنه. شازده اتا اتاق جنگل ِپه پیدا کنده که ونه درون اتا قشنگ زنا دره که عفریته وه ره بدزدی‌یه. شازده و قشنگ زنا هئی کشه خسنّه که عفریت وشون ره وینده و وه ره حسودی گیرنه و شازده ره تبدیل به [[شادی]] (= میمون) کنده. پئی‌ته، ات کیجا اِنه شازده ره نجات دِنه تا وه عفریته ره شکست هاده و وه ره تن-به-تن جنگ دله بزنه و کِلین هاکنه.<ref name="ReferenceF">Anne E. Duggan Ph.D.، Donald Haase Ph.D.، Helen J. Callow ''Folktales and Fairy Tales: Traditions and Texts from around the World، 2nd Edition [4 volumes]: Traditions and Texts from around the World'' ABC-CLIO، 12.02.2016 volume 2 {{ISBN|9781610692540}} p. 402</ref><ref name="dx.doi.org"/> یا «[[صیاد و جنی]]» ِآسنی دله، اتا ماهی‌گیر کوزه پیدا کنده که ونه سر سلیمونِ مُهر بزه هسته و وه ره وا کنده ولی اتا عفریت کوزه دله جه درإنه. صیاد وه ره کَلِک زنده و دِباره کوزه دله رسندنه و ونجه شرط کنده که اگه وه ره رها هاکنه، عفریت وه ره پولدار هاکنه.<ref name="ReferenceG">Jeffrey Andrew Weinstock ''The Ashgate Encyclopedia of Literary and Cinematic Monsters'' Routledge، 01.04.2016 {{ISBN|9781317044253}} p. 166-169</ref> ات‌جور عفریته دیگه دره که وه ره عربی دله [[مارد]] گتنه،<ref name="ReferenceF"/><ref name="dx.doi.org"/>که وه ره راحت داستان ِقهرمون فریب دِنه.<ref name=Hale>{{cite news|author = Leon Hale|title = Arabic mythology is worth revisiting|newspaper = [[Houston Chronicle]]|date = January 13، 2002}}</ref> این آسنی که عفریته کوزه دله دَوِست هسته و آرزو دارنه رها بوه، فرنگی و غربی فرهنگ دله جا دکته و «جن» ره وشون اینتی‌چی بشناسینه.<ref name="ReferenceG"/> عفریت ات خله فیلم و [[ویدئو کاء|کامپیوتری کا]] دله دره. ''[[فینال فانتزی]]'' ِبازی دله اتا عفریت دره که دشمن هسته و بنشنه ونه روح ره احضار هاکردن. وه تش ِروح هسته و تونده شه طلسم جه استفاده هاکنه که ونه نوم ره «جهندمِ تش» گنه.<ref>Ruth Ayaß، Cornelia Gerhardt ''The Appropriation of Media in Everyday Life'' John Benjamins Publishing 2012 {{ISBN|9789027273376}} p. 205</ref> ''[[ترو بلاد]]'' پنجمین سری (۲۰۱۲)، اتا عفریت ِآسنی هسته که خانه عراقِ غیرنظامیونِ انتقام ره آمریکایی‌شونِ سربازها جه بیره.<ref>Hudson، Dale. "'Of course there are Werewolves and Vampires': 'True Blood' and the Right to Rights for other Species." American Quarterly، vol. 65، no. 3، 2013، pp. 661–687.، www.jstor.org/stable/43822924.</ref>هم ''[[امریکن گادز (کتاب)|امریکن گادز]]'' (۲۰۰۱) و هم [[امریکن گادز|ونه سریال]]، که [[نیل گایمن]] بساته، دله اتا عفریت دره که اسا تاکسی راننده بیّه و خانه شه نو نقش دله عادت هاکنه و مردم جه صمیمی بوه.<ref>Tara Prescott ''Neil Gaiman in the 21st Century: Essays on the Novels، Children's Stories، Online Writings، Comics and Other Works'' McFarland، 11.02.2015 {{ISBN|9780786494774}} p. 25.</ref> ==دپیته چرخه‌تو== * [[دیو]] * [[جن]] ==یادداشت== <references group="persian-alpha"/> {{Clear}} ==په‌نویس== {{چپ‌چین}} {{بن‌بنویشت}} {{پایان}} [[رج:جن]] [[رج:ایسلام]] [[رج:خیالی موجودات]] am6hu1q80p66p6hxpldj166xf5l2rnc 0 47614 392467 328131 2026-08-17T21:28:14Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392467 wikitext text/x-wiki [[پرونده:1 Om.svg|بندانگشتی|[[اوم|اُم]] هندوئیسم ِسمبل هسته.]] ''هندویِ دین''' یا '''هندوئیسم'''<ref>{{cite Merriam-Webster|Hinduism |access-date=19 April 2021}}</ref><ref>{{cite Dictionary.com|Hinduism}}</ref> اتا [[هندستون]]ی دین یا ''[[دارما]]'' هسته؛ ونه په‌روون که جور-وا-جور عقاید دارنه، اتا واحدِ جهونی نظم و سیستم ره در-بند هستنه.{{refn|group=note|name="definition"}}{{refn|group=note|name="dharma"}} خِدی ''هندو'' واژه اتا مستعار نوم هسته،{{refn|group=note|name="Hindu_term"}} درحالی‌که هندوئیسم قدیمی‌ترین دینی هسته که حلا دنیا دله باقی دره،{{refn|group=note|name="oldest religion"}} وه ره ''[[ساناتانا دارما]]'' (سانسکریت جه: सनातन धर्म) نومی هم إشناسنّه چون هندوها شه باور دارنه که ونه بگذشتی و تاریخ، آدمون و بنی‌بشر جه قدیم‌ته هسته و وشونِ مقدس کتابون دله اینتی گنه.{{refn|group=note|name="Knott_sanatana dharma"}} وه ره اتی نوم دیگه هم إشناسنّه که ''وائیدیکا دارما'' هسه که وشونِ کتاب جه إشاره زنده.{{r|group=web|"VD"}} هندوها شه خله مختلفِ فکر دارنه ولی وشون دله ات‌سری مفاهیم، خدائون، اسطوره‌ای آسنی‌ئون هم‌بازی هسه.{{sfn|Michaels|2004}} وشونِ گت‌ترین مذهبون نوم [[ویشنا مذهب|ویشنائیسم]], [[شیوا مذهب|شیوائیسم]], [[شاکتی]]سم و [[سمارتا سنت]] هستنه. وشون شیش‌تا فلسفی مکتب دارنه که [[وداها]] ره برسمیت إشناسنه: [[Samkhya|سانخیا]], [[Yoga (philosophy)|یوگا]], [[Nyaya|نیایا]], [[وایشیشیکا]], [[Mīmāṃsā|میمامسا]] و [[Vedanta|ودانتا]].<ref name="Students' Britannica India">{{Cite book |editor-last=Holberg |editor-first=Dale |title=Students' Britannica India |year=2000 |volume=4 |publisher=Encyclopædia Britannica India |isbn=978-0-85229-760-5 |page=316}}</ref><ref name="Nicholson 2013 2–5">{{Cite book |last=Nicholson |first=Andrew |title=Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History |publisher=Columbia University Press |year=2013 |isbn=978-0-231-14987-7 |pages=2–5}}</ref> وشون کتابون هم رَج‌وَندی دارنه و ات دسته ره [[سروتی]] ("بشنوستی") و اتی دیگر ره [[سمریتی]] ("حفظ هاکرد") گنّه. هندوهایِ گتِ کتاب نوم ''[[وداها]]'' هسته و ونه وَر ''[[اوپانیشتاد]]'', ''[[پورانا]]'', ''[[مهابهاراتا]]'', ''[[رامیانا]]'' و ''[[آگاما]]'' هم درنه.{{sfn|Klostermaier|2007|pp=46–52, 76–77}}<ref>{{Cite book|last=Zaehner|first=R. C.|url=https://books.google.com/books?id=eWuezQEACAAJ|title=Hindu Scriptures|publisher=[[Penguin Random House]]|year=1992|isbn=978-0-679-41078-2|pages=1–7|author-link=Robert Charles Zaehner|access-date=11 April 2021|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155555/https://books.google.com/books?id=eWuezQEACAAJ|url-status=live}}</ref> مهمترین مفاهیمی که هندو مذاهب میون هم‌باز هستنه جه [[کارما]] هسته که گنه آدمون بدی همین دنیا دله وشون هِخ ره گیرنه.{{sfn|Klostermaier|2007|pp=46–52, 76–77}}{{sfn|Brodd|2003}} علایده برین، وشون چارتا [[پوروشارتا]] یعنن هدف و أرمون دارنه که آدمونِ زندگی وسّه لازم دونّه: [[دارما]] (اخلاق و وظایف)، [[آرتا]] (کامیابی و کار)، [[کاما]] (امیال و احساسات) و [[موکشا]] (رهایی و [[سمساره]] جه رها بیّن).<ref name="Bilimoria 2007 p. 103">{{harvnb|Bilimoria|Prabhu|Sharma|2007}}; see also {{harvnb|Koller|1968}}.</ref>{{sfn|Flood|1996|p=7}} هندو دین دله عبادت شامل راز-نیاز ([[بهاکتی]])، پرستش ([[پوجا]]، قربونی بکوشتن ([[یاجنا]])، مراقبه ([[دهیانا]] و [[یوگا]]) وونه.<ref name="ellinger70" /> هندوهایِ [[ایتیهاسا-پورانا]] سنت و وشونِ اساطیری تقویم گنه که هندویِ دین هزارون سال قدمت دارنه؛ ولی إسا محققون گنّه که هندوئیسم دین اتا پشو-بخرد و تلفیقی آیین هسته که {{refn|group=note|name="Lockard-fusion"}}{{refn|group=note|name="Hiltebeitel-synthesis"}} [[براهمنی]] ِاورتودکس دین{{refn|group=note|name="Brahmanism"}} و هندوهایِ محلی فرهنگ{{refn|group=note|name="fusion"}} جه ریشه گیرنه{{refn|group=note|name="roots"}} و نتومبی اینتا دین وسّه اتا مؤسس پیدا هاکنیم.{{sfn|Fowler|1997|pp=1, 7}} این ادیان و فرهنگ‌های پشو بخردن حدود ۵۰۰ تا ۲۰۰ پیش از میلاد شنه که ودایی کتابون ره بنویشتنه{{sfn|Hiltebeitel|2002|p=12}}–{{sfn|Larson|2009}}{{sfn|Hiltebeitel|2002|p=12}} وشون این گدر شهرنشینی ره په گیتنه و هندوئیسم ادبیاتِ کلاسیک دوره این گدر شروع وونه که پورانا آسنی ره بنویشتنه و اولین اساطیر شکل بیته.{{sfn|Hiltebeitel|2002|p=12}}{{sfn|Larson|2009}} قرون وسطا گدر که [[بودایی دین]] ضعیف بیّه، هندوئیسم جان بیته و په‌روو پیدا هاکرده.{{sfn|Larson|1995|pp=109–111}} قرن نوزهم بی‌یه که غربیون وسّه هم یوگاه و مدیتیشن و کریشنایِ رِمبِش جذابیت پیدا هاکرده. هندو دین سومین دینی هسته که دنیا دله ویشترین په‌روون ره دارنه و حدود ۱٫۲۰ میلیارد نفر هندو درنه که حول-حوش ۱۵ درصد آدمونِ جمیعت وونّه.<ref>{{Cite web|date=2023|title=Hindu Countries 2023|url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/hindu-countries|access-date=31 December 2023|website=World Population Review|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311182726/https://worldpopulationreview.com/country-rankings/hindu-countries|url-status=live}}</ref><ref group="web" name="pewforum_Hinduism" /><ref name="gordonconwell.edu" group="web" /> وشون ویشته [[هند]] کشور درنه ولی{{sfn|Hiltebeitel|2002|p=3}} [[نپال]], [[موریس]], و [[بالی]] ([[اندونزی]]) دله هم خله هستنه.{{sfnm|1a1=Gonda|1y=1975|1p=|2a1=Bakker|2y=1997|2p=|3a1=Howe|3y=2001|3p=|4a1=Stuart-Fox|4y=2002|4p=}} خله از وشون هم إسا دنیا دله تنک-تِرو بینه و [[جنوبی آمریکا]] یا [[خاورمیونه]] دله درنه.<ref>{{Cite book |last=Vertovec |first=Steven |url=https://books.google.com/books?id=FRVTAQAAQBAJ |title=The Hindu Diaspora: Comparative Patterns |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-36705-2 |pages=1–4, 7–8, 63–64, 87–88, 141–143 |access-date=18 July 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155539/https://books.google.com/books?id=FRVTAQAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Spaced en dash space}}{{Cite web|date=18 December 2012|title=Hindus|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-hindu/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200209012719/https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-hindu/|archive-date=9 February 2020|access-date=14 February 2015|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project}}<br />{{Spaced en dash space}}{{Cite web|date=18 December 2012|title=Table: Religious Composition by Country, in Numbers (2010)|url=http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201224548/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|archive-date=1 February 2013|access-date=14 February 2015|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project}}</ref> == یادداشت == {{reflist|group=note|30em|refs= <!-- B --> <!-- "Brahmanism" --> {{refn|group=note|name="Brahmanism"|See: * {{harvnb|Samuel|2008|p=194}}: "The Brahmanical pattern" * {{harvnb|Flood|1996|p=16}}: "The tradition of brahmanical orthopraxy has played the role of 'master narrative{{'"}} * {{harvnb|Hiltebeitel|2002|p=12}}: "Brahmanical synthesis" According to {{harvnb|Heesterman|2005}}, Brahmanism developed out of the [[Historical Vedic religion]]; "It is loosely known as Brahmanism because of the religious and legal importance it places on the brāhmaṇa (priestly) class of society." According to {{harvnb|Witzel|1995}}, this development started around 1000 BCE in the [[Kuru Kingdom]], with the Brahmins providing elaborate rituals to enhance the status of the Kuru kings.}} <!-- D --> <!-- "definition" --> {{refn|group=note|name="definition"|Hinduism is variously defined as a "religion", "set of religious beliefs and practices", "religious tradition", "a way of life" {{harv|Sharma|2003|pp=12–13}} etc. For a discussion on the topic, see: "Establishing the boundaries" in {{harvnb|Flood|2003|pp=1–17}}}} <!-- "dharma" --> {{refn|group=note|name="dharma"|There is [[Untranslatability|no single-word translation]] for ''dharma'' in Western languages.{{harv|Widgery|1930}}{{harv|Rocher|2003}}<br /> The Oxford Dictionary of World Religions, [http://www.encyclopedia.com/topic/dharma.aspx#1 ''Dharma''], defines dharma as follows: "the order and custom which make life and a universe possible, and thus to the behaviours appropriate to the maintenance of that order." See [[#Dharma (moral duties, righteousness, ethics)|Dharma (righteousness, ethics)]].}} <!-- F --> <!-- "fusion" --> {{refn|group=note|name="fusion"|See also: * {{harvnb|Ghurye|1980|pp=3–4}}: "He [J. H. Hutton, the Commissioner of the Census of 1931] considers modern Hinduism to be the result of an amalgam between pre-Aryan Indian beliefs of Mediterranean inspiration and the religion of the Rigveda. 'The Tribal religions present, as it were, surplus material not yet built into the temple of Hinduism'." * {{harvnb|Zimmer|1951|pp=218–219}}. * {{harvnb|Sjoberg|1990|p=43}}. Quote: [{{cite book|ref=none |last=Tyler |year=1973 |title=India: An Anthropological Perspective |url=https://archive.org/details/isbn_0876204159 |page=[https://archive.org/details/isbn_0876204159/page/68 68] }}]; "The Hindu synthesis was less the dialectical reduction of orthodoxy and heterodoxy than the resurgence of the ancient, aboriginal Indus civilization. In this process the rude, barbaric Aryan tribes were gradually civilised and eventually merged with the autochthonous Dravidians. Although elements of their domestic cult and ritualism were jealously preserved by Brahman priests, the body of their culture survived only in fragmentary tales and allegories embedded in vast, syncretistic compendia. On the whole, the Aryan contribution to Indian culture is insignificant. The essential pattern of Indian culture was already established in the third millennium B.C., and ... the form of Indian civilization perdured and eventually reasserted itself." * {{harvnb|Sjoberg|1990}}. * {{harvnb|Flood|1996|p=16}}: "Contemporary Hinduism cannot be traced to a common origin [...] The many traditions which feed into contemporary Hinduism can be subsumed under three broad headings: the tradition of Brahmanical orthopraxy, the renouncer traditions and popular or local traditions. The tradition of Brahmanical orthopraxy has played the role of 'master narrative', transmitting a body of knowledge and behaviour through time, and defining the conditions of orthopraxy, such as adherence to ''varnasramadharma''." * {{harvnb|Nath|2001}}. * {{harvnb|Werner|1998}}. * {{harvnb|Werner|2005|pp=8–9}}. * {{harvnb|Lockard|2007|p=50}}. * {{harvnb|Hiltebeitel|2002}}. * {{harvnb|Hopfe|Woodward|2008|p=79}}: "The religion that the Aryans brought with them mingled with the religion of the native people, and the culture that developed between them became classical Hinduism." * {{harvnb|Samuel|2010}}.}} <!-- H --> <!-- "Hindu_term" --> {{refn|group=note|name="Hindu_term"|There are several views on the earliest mention of 'Hindu' in the context of religion: * {{harvnb|Flood|1996|p=6}} states: "In Arabic texts, Al-Hind is a term used for the people of modern-day India and 'Hindu', or 'Hindoo', was used towards the end of the eighteenth century by the British to refer to the people of 'Hindustan', the people of northwest India. Eventually 'Hindu' became virtually equivalent to an 'Indian' who was not a Muslim, Sikh, Jain, or Christian, thereby encompassing a range of religious beliefs and practices. The '-ism' was added to Hindu in around 1830 to denote the culture and religion of the high-caste Brahmans in contrast to other religions, and the term was soon appropriated by Indians themselves in the context of building a national identity opposed to colonialism, though the term 'Hindu' was used in Sanskrit and Bengali hagiographic texts in contrast to 'Yavana' or Muslim as early as the sixteenth century." * {{harvnb|Sharma|2002}} and other scholars state that the 7th-century Chinese scholar [[Xuanzang]], whose 17-year travel to India and interactions with its people and religions were recorded and preserved in the Chinese language, uses the transliterated term ''In-tu'' whose "connotation overflows in the religious".{{harv|Sharma|2002}} Xuanzang describes [[Hindu temple|Hindu Deva-temples]] of the early 7th century CE, worship of [[Surya|Sun]] deity and [[Shiva]], his debates with scholars of Samkhya and Vaisheshika schools of Hindu philosophies, monks and monasteries of Hindus, Jains and Buddhists (both Mahayana and Theravada), and the study of the Vedas along with Buddhist texts at [[Nalanda]]. See also {{harvnb|Gosch|Stearns|2007|pp=88–99}}, {{harvnb|Sharma|2011|pp=5–12}}, {{harvnb|Smith|Van De Mieroop|von Glahn|Lane|2012|pp=321–324}}. * {{harvnb|Sharma|2002}} also mentions the use of the word ''Hindu'' in Islamic texts such as those relating to the 8th-century Arab invasion of Sindh by Muhammad ibn Qasim, Al Biruni's 11th-century text ''Tarikh Al-Hind'', and those of the Delhi Sultanate period, where the term ''Hindu'' retains the ambiguities of including all non-Islamic people such as Buddhists and of being "a region or a religion". * {{harvnb|Lorenzen|2006}} states, citing Richard Eaton: "one of the earliest occurrences of the word 'Hindu' in Islamic literature appears in 'Abd al-Malik Isami's Persian work, ''Futuhu's-Salatin'', composed in the Deccan in 1350. In this text, 'Isami uses the word 'hindi' to mean Indian in the ethno-geographical sense and the word 'hindu' to mean 'Hindu' in the sense of a follower of the Hindu religion".{{harv|Lorenzen|2006|p=33}} * {{harvnb|Lorenzen|2006|pp=32–33}} also mentions other non-Persian texts such as ''Prithvíráj Ráso'' by ~12th century Canda Baradai, and epigraphical inscription evidence from Andhra Pradesh kingdoms who battled military expansion of Muslim dynasties in the 14th century, where the word 'Hindu' partly implies a religious identity in contrast to 'Turks' or Islamic religious identity. * {{harvnb|Lorenzen|2006|p=15}} states that one of the earliest uses of word 'Hindu' in religious context, in a European language (Spanish), was the publication in 1649 by Sebastiao Manrique.}} <!-- K --> <!-- "Knott_sanatana dharma" --> {{refn|group=note|name="Knott_sanatana dharma"|Santana dharma: * {{harvnb|Harvey|2001|p=xiii}}: "In modern Indian usage, sanātana dharma is often equated with 'Hinduism' as a name, stressing the eternal foundation of it." * {{harvnb|Knott|1998|p=5}}: "Many describe Hinduism as ''sanatana dharma'', the eternal tradition or religion. This refers to the idea that its origins lie beyond human history."; * {{harvnb|Knott|1998|p=117}}: " The phrase sanatana dharma, eternal tradition, used often by Hindus to describe their religion, implies antiquity, but its usage is modern." * {{harvnb|Parpola|2015|p=3}}: "Some Indians object to having a foreign term for their religion, preferring the Sanskrit expression ''sanātana dharma'', "eternal law or truth," despite the fact that this expression was not applied to any religious system in ancient texts."}} <!-- L --> <!-- "Lockard-fusion" --> {{refn|group=note|name="Lockard-fusion"|{{harvnb|Lockard|2007|p=50}}: "The encounters that resulted from Aryan migration brought together several very different peoples and cultures, reconfiguring Indian society. Over many centuries a fusion of [[Indo-Aryan peoples|Aryan]] and [[Dravidian peoples|Dravidian]] occurred, a complex process that historians have labeled the Indo-Aryan synthesis."<br /> {{harvnb|Lockard|2007|p=52}}: "Hinduism can be seen historically as a synthesis of Aryan beliefs with Harappan and other Dravidian traditions that developed over many centuries."}} <!-- O --> <!-- "oldest religion" --> {{refn|group=note|name="oldest religion"|See: * {{harvnb|Fowler|1997|p=1}}: "probably the oldest religion in the world." * {{harvnb|Klostermaier|2007|p=1}}: The "oldest living major religion" in the world. * {{harvnb|Kurien|2006}}: "There are almost a billion Hindus living on Earth. They practice the world's oldest religion..." * {{harvnb|Bakker|1997}}: "it [Hinduism] is the oldest religion". * {{harvnb|Noble|1998}}: "Hinduism, the world's oldest surviving religion, continues to provide the framework for daily life in much of South Asia." {{harvnb|Smart|1993|p=1}}, on the other hand, calls it also one of the youngest religions: "Hinduism could be seen to be much more recent, though with various ancient roots: in a sense it was formed in the late 19th Century and early 20th Century."<br /> Animism has also been called "the oldest religion."({{harvnb|Sponsel|2012}}: "Animism is by far the oldest religion in the world. Its antiquity seems to go back at least as far as the period of the Neanderthals some 60,000 to 80,000 years ago.")<br /> Australian [[Linguistics|linguist]], [[R. M. W. Dixon]] discovered that [[Australian Aboriginal mythology|Aboriginal myths]] regarding the origin of the Crater Lakes might be dated as accurate back to 10,000 years ago.{{harv|Dixon|1996}}<br /> See also: * [[Urreligion]], [[Shamanism#Hypotheses on origins|Shamanism]], [[Animism]], [[Ancestor worship]] for some of the oldest forms of religion * [[Sarnaism]] and [[Sanamahism]], Indian Tribal religions connected to the earliest migrations into India}} <!-- R --> <!-- "roots" --> {{refn|group=note|name="roots"|Among its roots are the [[Historical Vedic religion|Vedic religion]] of the late [[Vedic period]] ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}) and its emphasis on the status of Brahmans ({{harvnb|Samuel|2008|pp=48–53}}), but also the religions of the [[Indus Valley civilisation]] ({{harvnb|Narayanan| 2009|p=11}}; {{harvnb|Lockard|2007|p=52}}; {{harvnb|Hiltebeitel|2002|p=3}}; {{harvnb|Jones|Ryan|2007|p=xviii}}) the [[śramaṇa]] or renouncer traditions of [[Maurya Empire|northeastern India]] ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}; {{harvnb|Gomez|2013|p=42}}), with possible roots in a non-Vedic Indo-Aryan culture ({{harvnb|Bronkhorst|2007}}); and "popular or [[Adivasi|local traditions]]" ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}) and prehistoric cultures "that thrived in South Asia long before the creation of textual evidence that we can decipher with any confidence."{{harvnb|Doniger|2010|p=66}})}} <!-- S --> {{refn|group=note|name="Sweetman"|{{harvtxt|Sweetman|2004|p=13}} identifies several areas in which "there is substantial, if not universal, an agreement that colonialism influenced the study of Hinduism, even if the degree of this influence is debated": * The wish of European Orientalists "to establish a textual basis for Hinduism", akin to the Protestant culture,{{harv|Sweetman|2004|p=13}} which was also driven by preference among the colonial powers for "written authority" rather than "oral authority".{{harv|Sweetman|2004|p=13}} * The influence of [[Brahmin]]s on European conceptions of Hinduism.{{harv|Sweetman|2004|p=13}} * [T]he identification of Vedanta, more specifically [[Advaita Vedanta]], as 'the paradigmatic example of the mystical nature of the Hindu religion'.{{harv|Sweetman|2004|p=13}} (Sweetman cites {{harvnb|King|1999|p=128}}.) Several factors led to the favouring of Vedanta as the "central philosophy of the Hindus":{{harv|Sweetman|2004|pp=13–14}} ** According to Niranjan Dhar's theory that Vedanta was favoured because British feared French influence, especially the impact of the [[French Revolution]]; and Ronald Inden's theory that Advaita Vedanta was portrayed as 'illusionist pantheism' reinforcing the colonial stereotypical construction of Hinduism as indifferent to ethics and life-negating.{{harv|Sweetman|2004|pp=13–14}} ** "The amenability of Vedantic thought to both Christian and Hindu critics of 'idolatry' in other forms of Hinduism".{{harv|Sweetman|2004|p=14}} * The colonial constructions of caste as being part of Hinduism.{{harv|Sweetman|2004|pp=14–16}} According to Nicholas Dirks' theory that, "Caste was refigured as a religious system, organising society in a context where politics and religion had never before been distinct domains of social action. (Sweetman cites {{harvnb|Dirks|2001|p=xxvii}}.) * "[T]he construction of Hinduism in the image of Christianity"{{harv|Sweetman|2004|p=15}} * Anti-colonial Hindus{{harv|Sweetman|2004|pp=15–16}} "looking toward the systematisation of disparate practices as a means of recovering a pre-colonial, national identity".{{harv|Sweetman|2004|p=15}} (Sweetman cites {{harvnb|Viswanathan|2003|p=26}}.)}} }} == منابع == {{پانویس}} {{Reflist|group=web|30em|refs= <!-- G --> <!-- "gordonconwell.edu" --> <ref name="gordonconwell.edu">{{Cite web |date=January 2015 |title=Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact |url=http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=29 May 2015 |website=gordonconwell.edu}}</ref> <!-- P --> <!-- pewforum_Hinduism --> <ref name="pewforum_Hinduism" group="web">{{Cite web |date=18 December 2012 |title=The Global Religious Landscape – Hinduism |url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx |access-date=31 March 2013 |website=A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups <!-- {{as of|2010|lc=y}}--> |publisher=Pew Research Foundation |archive-date=6 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506104814/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx |url-status=dead }}</ref> <!-- V --> <ref group=web name="VD">{{Cite web|title=View Dictionary |url=https://sanskritdictionary.com/scans/?col=1&img=mw1022.jpg |access-date=19 November 2021 |website=sanskritdictionary.com}}</ref> }} {{هندو خدائون و کتابون}} [[رج:هندو دین| ]] [[رج:دین]] sn11k98m016n7l9iabdct5zxhmi2aal 0 93035 392493 277758 2026-08-17T21:55:56Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392493 wikitext text/x-wiki '''هوش مصنوعیِ کارخنه''' اتا تصمیم‌گیرِ موتور هسته که [[هوش مصنوعی]] جا عمل کنده و بعضی نو-نوار شرکتون ونجه استفاده کنه. این سیستم پچ-پچیک تصمیم ره دِنه هوش مصنوعی بیره تا این‌طرزی راندمان و بهره ره بتتر هاکنه. کارخنه حول 4 عنصر بساته وونه: دیتایِ مسیر، الگوریتمِ توسعه، پلتفرم آزمایش، و نرم افزاری زیرساختون.<ref>{{Cite book|last1=Iansiti|first1=Marco|title=Competing in the age of AI: strategy and leadership when algorithms and networks run the world|url=https://archive.org/details/competinginageof0000ians|last2=Lakhani|first2=Karim R.|date=2020|publisher=Harvard Business Review Press|isbn=978-1-63369-762-1|location=Boston, Massachusetts}}</ref> اتا چرخه دله وه ره دینگنن، هرچی ویشته دیتا ونه دست بن بئه، بتتر-ته کار کنده. این سیستم مدام شه بتتر وونه چون هر چی اِنه، ونه دیتا ویشتر وونه. اوبر، گوگل، نتفلیکس و... چنتا کومپانی هستنه که اینتی هوش مصنوعیِ کارخنه دارنه.<ref>{{Cite book|last1=Karim|first1=Ramin|title=AI factory: theories, applications and case studies|last2=Galar|first2=Diego|last3=Kumar|first3=Uday|date=2023|publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group|isbn=978-1-003-20868-6|edition=|series=ICT in asset management|location=Boca Raton London New York}}</ref> == منابع == [[رج:صنعت]] r2nntvb9le7wwqeugaarezr4fsoizs8 0 93078 392475 325287 2026-08-17T21:33:53Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392475 wikitext text/x-wiki {{صندخ/خیالی شخص | type = هندو | image = Brahma on hamsa.jpg | caption = ونه نقاشی که حدود ۱۷۰۰ پ‌م شنه | name = براهما | devanagari = ब्रह्मा | sanskrit_transliteration = Brahmā | affiliation = [[تریدیوا]], [[Deva (Hinduism)|دوا]] | deity_of = زمین-زامونِ خالق <br> خلقت، دانش و ودائونِ خالق<ref>{{cite web |url=https://www.wisdomlib.org/definition/brahma |title=Brahma, Brahmā, Brāhma: 66 definitions |publisher=Wisdomlib.org |date=6 June 2022 |access-date=5 August 2022 |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805095313/https://www.wisdomlib.org/definition/brahma |url-status=live }}</ref> | abode = [[Satyaloka]] | weapon = [[Brahmastra]], [[Brahmashirsha astra]] | mantra = ॐ वेदात्मनाय विद्महे हिरण्यगर्भाय धीमही तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात्: <br /> ''{{IAST|[[Oṃ]] vedātmanāya vidmahe [[Hiranyagarbha|hiraṇyagarbhāya]] dhīmahī tan no brahmā pracodayāt}}'' ॐ ब्रह्मणे नम: <br /> ''{{IAST|Om Brahmane Namah}}'' | symbol = [[Nelumbo nucifera|Lotus]], [[Vedas]], ''[[Japamala]]'', ''[[Kamandalu]]'' | consort = [[Saraswati|Sarasvati]] | mount = [[Hamsa (bird)|Hamsa]] | festivals = [[Kartik Purnima]] | member_of = [[تریمورتی]] | other_names = Svayambhu, Virinchi, Prajapati | children = [[Mānasaputra|Mind-born children]] including [[Agni]], [[Angiras (sage)|Angiras]], [[Atri]], [[Bhrigu]], [[Chitragupta]], [[Daksha]], [[Himavan]], [[Jambavan]], [[Kamadeva]], [[Kratu]], [[Four Kumaras|Kumara]]s, [[Marichi]], [[Narada]], [[Pulaha]], [[Pulastya]], [[Shatarupa]], Sindura, [[Svayambhuva Manu]], [[Vashishtha]] }} '''براهما''' ([[سانسکریت]] جه: ब्रह्मा) اتا [[هندو دین]] ره خدا هسته که وه ره «خالق» إشناسنه و [[تریمورتی]] جمع دله دره که وشونِ سه‌تا گت‌ته خدا هستنه و دِتا دیگر نوم ره [[ویشنو]] و [[شیوا]] گننه.<ref name=davidwhite29>{{cite book|first=David|last=White|author-link=David Gordon White|year=2006|title=Kiss of the Yogini|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0226894843|pages=4, 29}}</ref><ref name="gonda212">Jan Gonda (1969), [https://www.jstor.org/stable/40457085 The Hindu Trinity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200425200435/https://www.jstor.org/stable/40457085 |date=25 April 2020 }}, Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pp. 212–226.</ref><ref name=":1">Jan Gonda (1969), [https://www.jstor.org/stable/40457085 The Hindu Trinity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200425200435/https://www.jstor.org/stable/40457085 |date=25 April 2020 }}, Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pp. 218–219.</ref> براهما ره ویشته خلقت، دانش و ''[[ودائون]]'' جه ربط دنّه.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.12977|title=THE VAYU PURANA PART. 1|last=N.A|date=1960|publisher=MOTILAL BANARSIDASS PUBLISHERS PVT. LTD, DELHI|pages=[https://archive.org/details/dli.bengal.10689.12977/page/n184 174] (26.31)}}</ref><ref>{{cite book|first1=Charles Russell|last1=Coulter|first2=Patricia|last2=Turner|title=Encyclopedia of Ancient Deities|url=https://books.google.com/books?id=VWxekbhM1yEC&pg=PT240|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-96397-2|page=240}}, Quote: "Brahma, a creator god, received the basics of his mythological history from Purusha. During the Brahmanic period, the Hindu Trimurti was represented by Brahma with his attribute of creation, Shiva with his attribute of destruction and Vishnu with his attribute of preservation."</ref><ref name=bruce86>{{cite book|first=Bruce|last=Sullivan|year=1999|title=Seer of the Fifth Veda: Kr̥ṣṇa Dvaipāyana Vyāsa in the Mahābhārata|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-8120816763|pages=85–86}}</ref><ref>{{cite book|first=Barbara|last=Holdrege|year=2012|title=Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1438406954|pages=88–89}}</ref> براهما نوم خله [[خلقت آسنی]] دله تکرار وونه. «[[پورانا]]» کتابون دله اتا آسنی بنویشت هسته که گنه براهما حتا شه‌خد نطفه ره اتا طلایی جنین دله دَوِسته که ونه ایسم ره [[هیرانیاگاربها]] گتنه. براهما اتا [[ریگ ودا|ودایی خدا]] هسته که [[پراجاپاتی]] هسته.<ref name="david183">{{cite book |last=Leeming |first=David |title=Creation Myths of the World |url=https://archive.org/details/creationmythsofw0002leem |year=2009 |isbn=978-1598841749 |edition=2nd |page=146 |author-link=David Adams Leeming}};<br />David Leeming (2005), The Oxford Companion to World Mythology, Oxford University Press, {{ISBN|978-0195156690}}, page 54, '''Quote:''' "Especially in the Vedanta Hindu Philosophy, Brahman is the Absolute. In the Upanishads, Brahman becomes the eternal first cause, present everywhere and nowhere, always and never. Brahman can be incarnated in Brahma, in Vishnu, in Shiva. To put it another way, everything that is, owes its existence to Brahman. In this sense, Hinduism is ultimately monotheistic or monistic, all gods being aspects of Brahman"; Also see pages 183-184, Quote: "Prajapati, himself the source of creator god Brahma – in a sense, a personification of Brahman (...) [[Moksha]], the connection between the transcendental absolute Brahman and the inner absolute [[Atman (Hinduism)|Atman]]."</ref> ودایی دوره‌یِ په، برهما اتا گت و بالاکلسی خدا بی‌یه و ونه فرقه ره بساتنه که وه ره پرستش کردنه. با این حال، قرن هفتم میلادی، وه شه اهمیت ره از دست هدا و این گدر جه [[ویشنو]]، [[شیوا]] و [[تریدیوی]] ویشته‌ته بخاستی بَینه.<ref name = "Dalal1" /> و همین‌سه براهمایِ خلقت نقش هم کم بهی‌یه و آسنی بنویشتنه که براهما ره اتی خدائون خلق هاکردنه.<ref>{{Cite book|last=Achuthananda|first=Swami|url=https://books.google.com/books?id=F9FqDwAAQBAJ&q=in+which+sect+Brahma+is+considered+supreme|title=The Ascent of Vishnu and the Fall of Brahma|date=27 August 2018|publisher=Relianz Communications Pty Ltd|isbn=978-0-9757883-3-2|language=en}}</ref><ref name="Stella Kramrisch 1994 pages 205-206">{{cite book|first=Stella|last=Kramrisch|author-link=Stella Kramrisch|year=1994|title=The Presence of Siva|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691019307|pages=205–206}}</ref><ref>{{Cite book|last=Pattanaik|first=Devdutt|url=https://books.google.com/books?id=rjL3ogbdJNkC&q=devi+created+brahma+vishnu&pg=PA123|title=The Goddess in India:The Five Faces of the Eternal Feminine|date=September 2000|publisher=Inner Traditions / Bear & Co|isbn=978-0-89281-807-5|language=en}}</ref> براهما ره معمولاً اتا سِرخ‌دیم مردی جه سراق دنّه که چارتا دست و دیم دارنه. ونه چارتا کلّه یعنن [[ودا]] کتابون چارتا هستنه و چار جهت (شمال، جنوب، شرق و غرب) بساته.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Carrasco |first1=David |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |last2=Warmind |first2=Morten |last3=Hawley |first3=John Stratton |last4=Reynolds |first4=Frank |last5=Giarardot |first5=Norman |last6=Neusner |first6=Jacob |last7=Pelikan |first7=Jaroslav |last8=Campo |first8=Juan |last9=Penner |first9=Hans |collaboration=Authors |publisher=[[Merriam-Webster]] |others=Edited by [[Wendy Doniger]] |year=1999 |isbn=9780877790440 |location=United States |pages=140 |language=en |author-link=David Carrasco |author-link4=Frank Reynolds (academic) |author-link6=Jacob Neusner |author-link7=Jaroslav Pelikan}}</ref> وه اتا کَکّی سر نیشت بی‌یه و ''[[واهانا]]'' (کوه) دله دوی‌یه. اینتی که کتابون دله گتنه، براهما و [[ساراسواتی]] هئی جه زن-شی بینه و شه وچون ره شه ذهن دله بوجود بیاردنه.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=87k0AwAAQBAJ&pg=PT936|title=The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths|last=Dalal|first=Roshen|author-link=Roshen Dalal|date=18 April 2014|publisher=Penguin UK|isbn=9788184753967|language=en}}</ref><ref name="turner258">Charles Coulter and Patricia Turner (2000), Encyclopedia of Ancient Deities, Routledge, {{ISBN|978-0786403172}}, page 258, Quote: "When Brahma is acknowledged as the supreme god, it was said that Kama sprang from his heart."</ref> إسا، معاصر هندوئیسم دله، گننه که براهما ره خِش نِنه که وه ره عبادت هاکنن و همین‌سه وه ره شیوا و ویشنو دسوری پرستش نکنه. براهما إسا شه وسّه مخصوصِ فرقه ندارنه ولی مقدس کتابون دله خله اهمیت دارنه.<ref name=morris123>{{cite book|author-link1=Brian Morris (anthropologist)|first=Brian|last=Morris|year=2005|title=Religion and Anthropology: A Critical Introduction|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521852418|page=123}}</ref> چنتا پچیک‌ته معبد ونه وسّه بساتنه که مثلاً اتاشون [[راجستون]] دله کَته.<ref name=chakravarti15>{{cite book|first=SS|last=Charkravarti|year=2001|title=Hinduism, a Way of Life|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-8120808997|page=15}}</ref> یا اتی معبد که [[بانکوک]] دله دره و [[تایلند]] ِ[[بودایی دین|بودایی‌ئون]] وه ره اونجه پرستش کننه.<ref name=ellenlondon74>{{cite book|first=Ellen|last=London|year=2008|title=Thailand Condensed: 2,000 Years of History & Culture|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-9812615206|page=74}}</ref> == منابع == * انگلیسی ویکی‌پدیا {{په‌نویس|3}} {{هندو خدائون و کتابون}} [[رج:هندو خدائون]] [[رج:خلقت خدائون]] 70hvjy4mjshxgv3yt7zczhijhks30iy 0 113801 392508 326801 2026-08-18T05:04:35Z InternetArchiveBot 25385 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392508 wikitext text/x-wiki {{خار بنویشته}} {{Speciesbox | name = یار مستی | image = Sunroot top.jpg | image_caption = ونه گُل و [[انباره]] | image2 = JlmartichokeS.jpg | image2_alt = ونه بخردنی رخه ره در پجنه. | image2_caption = ونه رِخه که بخردنی هسته | status = LC | status_system = IUCN3.1 |status_ref=<ref>{{cite book|author1=Rhodes, L.|author2=Maxted, N.|name-list-style=amp|year=2016|title=''Helianthus tuberosus''|article-number=e.T20694364A20695376|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T20694364A20695376.en|access-date=7 September 2024}}</ref> <!-- | genus = Helianthus | species = tuberosus --> | authority = [[کارل لینه|L.]] | synonyms_ref = <ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-4823 The Plant List, ''Helianthus tuberosus'' L.]</ref> | synonyms = {{Specieslist |Helianthus esculentus|Warsz. |Helianthus serotinus|Tausch |Helianthus tomentosus|Michx. |Helianthus tuberosus'' var. ''subcanescens|A.Gray }} }} '''یار مستی''' که وه ره '''یارمَسی''' و '''سیب‌زمینی واشی''' (علمی نوم: ''Helianthus tuberosus'') هم گننه، اتا گیاه هسته که [[سمشکه]] (آفتابگردون) جه هم‌تبار هسته و ونه اصل [[شمالی امریکا]]ی قاره جه بمو.<ref name=BONAP>{{BONAP|ref|genus=Helianthus|species=tuberosus|access-date=26 April 2019}}</ref><ref name=grin>{{GRIN | access-date = 11 December 2017}}</ref> این گیاهِ بِخ (ریشه) بخردنی هسته و خله توم وه ره [[ترشی]] دریارنه و همین‌سه وه ره دنیایِ معتدل نواحی خار-خار عمل یارنه.<ref name=purdue>Purdue University Center for New Crops & Plants Products: [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Helianthus_tuberosus.html ''Helianthus tuberosus'']</ref> == ظاهر == یار مستی اتا چن-ساله واش هسته که ۱.۵ تا ۳ متر بلند وونه. ونه [[ولگ|ولگون]] اینتی درإنه که [[انباره]]‌یِ بِن، دیم-به-دیم بالا-طرفی رشد کنّه.<ref>Dickinson, T.; Metsger, D.; Bull, J.; & Dickinson, R. (2004) ROM Field Guide to Wildflowers of Ontario. Toronto:Royal Ontario Museum, p. 170.</ref> ونه ولگ خشن هسته و پُرز دارنه. ونه بِن‌ته ولگ گت‌ته وونه و تا ۳۰ سانت گت وونه ولی هرچی بالاته إنه، ونه ولگ کچیک‌ته هسته.<ref name="lilly">Gibbons, Euell. 1962. Stalking the wild asparagus. David McKay, New York</ref> یار مستی [[گال|گُل (گال)]] زرد-رنگ دارنه و سر-چله جمع وونّه و وشون قطر ۵ تا ۱۰ سانت جه رسنه. اتا انباره تن جه ۱۰–۲۰ تا و اتا گیاه جه تا ۶۰ تا گُل دریارنه. ونه گل، بو هم کنده و سَوِک بو دارنه و بصتینکلا وانیلی-شوکولاتی بو دِنه.<ref name=lilly/> ونه ریشه (بِخ) معمولاً ۷.۵ تا ۱۰ سانتی‌متر طول و ۳ تا ۵ سانتی‌متر کلفتی دارنه؛ غده-غده رُشد کنده [[بنسه]] و [[زنجفیل]] ره موندنه. وه ره خام دست بزنی، راحت إشکنه و تُرد هسته. ونه رنگ هم کم‌رنگ قهوه‌ای تا اسپه، قرمز یا ونفش تونده تغییر هاکنه.<ref name=purdue/><ref name=rhs>{{cite book | last = Huxley | first = Anthony Julian | author-link = Anthony Huxley |author2=Mark Griffiths |author3=Margot Levy | title = The New Royal Horticultural Society dictionary of gardening | year = 1992 | publisher = Macmillan Publishers | location = [[لندن]] | isbn = 978-0-333-47494-5 | oclc = 29360744 }} </ref> == نوم == یارمستیِ [[علمی نوم]] (که [[لاتین]] زوون جه هسته) ره ''heliantus tuberosus'' گنه که ونه تبار ره سٮراق دِنه که [[سمشکه (گیاه)|سِمشکه]] جه هم‌خانواده هسته. ولی ونه نوم [[انگلیسی زوون]] دله ''Jerusalem artichoke'' هسته که یعنن «[[اورشلیم]] ِ[[کنگل]]» ولی اینتا گیاه نا ربطی اورشلیم جه دارنه، نا کنگل جه. ونه نوم ره [[ترکیه]] دله ''Yerelması'' گننه که یعنن «بنه‌یِ سیب» و همون ترکیبی هسته که إما «سیب زمنی/[[بنسه|بنه‌سه]]» وسه گمبی. مازرونی دله هم شاید «یارمستی» همین ترکی جه بهیت بئی بوشه. مازرونِ غربی لهجه‌ئون دله وه ره «سیب‌زمینی واشی» هم گننه.{{مدرک}} ==تاریخچه== [[File:Jerusalem Artichoke Flowers E10330.jpg|thumb|right|''یار مستی گل'' نقاشی که [[کلود مونه]]، ۱۸۸۰ سال دله بکشی‌یه.]] یارمسّی ره اول‌بار آمریکایِ [[سرخپوست]]ون دِکاشتنه ولی ونه اصلِ بومی گونه دقیق میّن نی‌یه که آمریکایِ کمین‌شر جه بمو. ونه ژنوم تجزیه و تحلیل سٮراق هدا که ونه تبار [[سمشکه (گیاه)|معمولی آفتابگردون]] جه نی‌یه و اتا اصلاح‌نژاد بئی گیاه هسته که وه ره کرکدارِ آفتابگردون و هَره‌پُرزی آفتابگردون جه عمل بیاردنه.<ref>{{cite journal |last1=Bock |first1= Dan G. |last2= Kane |first2=Nolan C.|last3=Ebert|first3= Daniel P.|last4=Rieseberg|first4=Loren H. |date=November 18, 2013 |title=Genome skimming reveals the origin of the Jerusalem Artichoke tuber crop species: neither from Jerusalem nor an artichoke |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.12560 |journal=New Phytologist |volume=201 |issue=3 |pages=1021–1030|doi= 10.1111/nph.12560 |pmid= 24245977 |access-date=August 21, 2023}}</ref> ساموئل دو شامپلن (فرانسوی سیاح) اون‌گدر که بورد بی‌یه آمریکا، کشف هکرده که اونجه‌یِ بومی مردمون [[ماساچوست]] دله ریشه‌ای کشت کنّه که [[کنگر فرنگی]] مزه ره دِنه. سال دیگه‌سه، شامپلن دگرسته همون شهر و بدی‌یه که ونه ترنه ریشه خله [[چغندر]] ِولگ مزه ره دارنه.<ref name="NathalieCooke">Cooke, Nathalie. Dickenson, Victoria. What's to eat? Entrees in Canadian food history. Montreal: McGill-Queen's U Press, 2010. 21-54. Print.</ref> شامپلن این یارمستی ریشه ره بیته-بَورده فرانسه. چن توم بگذشته په، پتروس هوندیوس (هلندی گیاه‌شناس) ونه اتا ریشه ره شه باغ دله، [[ترنوزن]] شهر دله، دکاشته و فکرش ره نکرده که ونه دست بَیره ولی یارمستی نوج بزو و گل هدا.<ref name="NathalieCooke"/> کاشف بعمل بمو که یارمستی خله اروپایِ هوا جه سازگار هسته و ات‌دقستی تموم جا بیه یارمستی. تا دهه ۱۶۰۰ اواسط، یارمستی ره گردِ اروپا و آمریکایِ قاره دله إستٮفاده کردنه و وه ره خِراک بپتن دله تا مال و حیوونِ خِراک وسه کار زونه.<ref name="LevetinEstelle" /> فرانسوی‌ها همه‌تا جه ویشته یارمستی خِردنه و قرن نوزدهم اونجه یارمستی اتا دِلِوست غذا بی‌یه.<ref name="LevetinEstelle" /> == حمله‌کر ذات == === بیولوجی === [[File:Topinambur H2ase1.jpg|thumb|یارمستی بِخ که وه ره خِرنه.]] یارمستیِ رُشد خله سریع هسته و توانایی دارنه که شه خاک‌بن جه أی نوج بزنه و زمین ره بیره.<ref>{{cite journal | url=https://cdnsciencepub.com/doi/abs/10.1139/b89-369 | doi=10.1139/b89-369 | title=Biomass and nutrient allocation patterns in Jerusalem artichoke ( ''Helianthus tuberosus'' ) | date=1989 | last1=Swanton | first1=C. J. | last2=Cavers | first2=P. B. | journal=Canadian Journal of Botany | volume=67 | issue=10 | pages=2880–2887 | bibcode=1989CaJB...67.2880S }}</ref> وه اتا ویژگی دارنه که تونده ئو دله جه شه تیم ره تنک هاکنه و [[درکا]] (رود) جه اینتی تنک وونه و ئو وَر رشد کنده.<ref>Balogh, L. (2008). Sunflower species (Helianthus spp.). In: The Most Important Invasive Species in Hungary (eds. Z. Botta, Dukát and L. Balogh), 227–255. Vácrátót, Hungary: Hungarian Academy of Sciencies, Institute of Ecology and Botany.</ref> حیوون و آدم هم تونّه وه ره تنک هاکنن و وقتی یارمستیِ بِخ ره خِرنه، أی وه ره دفع کنّه و اینتی تنک بونه.<ref>{{cite journal |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/biolog-2017-0136/html |doi=10.1515/biolog-2017-0136 |title=The porcupine as "Little Thumbling": The role of Hystrix cristata in the spread of Helianthus tuberosus |date=2017 |last1=Mori |first1=Emiliano |last2=Mazza |first2=Giuseppe |last3=Galimberti |first3=Andrea |last4=Angiolini |first4=Claudia |last5=Bonari |first5=Gianmaria |journal=Biologia |volume=72 |issue=10 |pages=1211–1216 |bibcode=2017Biolg..72.1211M |url-access=subscription }} </ref> اگه کشاورزون بخائن یارمستی دِکارن، خله احتمال دارنه که ونه ریشه همساینون زمین ره هم بیره و همه جا دکلست بوه.<ref>{{cite journal |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10722-017-0577-2 |doi=10.1007/s10722-017-0577-2 |title=Helianthus tuberosus L. Agg. In the Carpathian Basin: A blessing or a curse? |date=2018 |last1=Filep |first1=Rita |last2=Balogh |first2=Lajos |last3=Balázs |first3=Viktória L. |last4=Farkas |first4=Ágnes |last5=Pal |first5=Robert W. |last6=Czigle |first6=Szilvia |last7=Czégényi |first7=Dóra |last8=Papp |first8=Nóra |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=65 |issue=3 |pages=865–879 |bibcode=2018GRCEv..65..865F |url-access=subscription }}</ref> ونه بذر ره هم بنشنه دکاشتن. ونه گل هم خله دیر-دیر سر وونه و همین‌سه ونه تولید-مثل دوره طول کشنه.<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.es.05.110174.000245 |title=The Evolution of Weeds |date=1974 |last1=Baker |first1=Herbert G. |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=5 |issue=1 |pages=1–24 |bibcode=1974AnRES...5....1B }}</ref> === تنک بین === [[File:Sunroot growing.jpg|left|thumb|ونه تازه نوج بزه امباره.]] یارمستی درأصل آمریکای قاره دله درإمو و اونجه‌یِ بومی بی‌یه؛<ref>{{cite journal |jstor=4044205 |title=Influence of Jerusalem Artichoke (Helianthus tuberosus) Density and Duration of Interference on Soybean (Glycine max) Growth and Yield |url=https://archive.org/details/sim_weed-science_1986-03_34_2/page/243 |last1=Wyse |first1=Donald L. |last2=Young |first2=Frank L. |last3=Jones |first3=Robert J. |journal=Weed Science |date=1986 |volume=34 |issue=2 |pages=243–247 |doi=10.1017/S0043174500066753 }}</ref> إسا ولی [[جنوبی آمریکا]]، [[اروپا]]، [[آسیا]] و [[اوسترالیا]] دله هم پٮدا وونه.<ref>{{cite journal |last1=Popay |first1=Ian |title=Helianthus tuberosus (Jerusalem artichoke) |journal=CABI Compendium |date=7 January 2022 |article-number=26716 |doi=10.1079/cabicompendium.26716 |s2cid=253650690 |language=en|doi-access=free }}</ref> میونی اروپایِ ملک، یارمستی تهاجمی‌ترین گیاه هسته.<ref>{{cite journal |url=https://www.cabidigitallibrary.org/doi/pdf/10.5555/20093344863 |volume=10 |number=3 |page=245-250 |title=Evaluation of mechanical regulation of invasive ''Helianthus tuberosus'' populations in agricultural landscape |journal=Journal of Central European Agriculture |date=6 October 2009 }}</ref> وه تونده خله جاهون رشد هاکنه و شه‌خد ره سازگار کنده.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Swanton |first1=C. J. |last2=Clements |first2=D. R. |last3=Moore |first3=M. J. |last4=Cavers |first4=P. B. |date=1992-10-01 |title=The biology of Canadian weeds. 101. Helianthus tuberosus L. |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.4141/cjps92-169 |journal=Canadian Journal of Plant Science |language=en |volume=72 |issue=4 |pages=1367–1382 |doi=10.4141/cjps92-169 |issn=0008-4220}}</ref> ولی با این‌چنین مناطقی که نم دارن و معتدل جائون ونه دلوست هستنه.<ref name=":2" /> این‌سه خِشکِ نواحی دله کم‌ته یارمستی درإنه.<ref>{{cite journal |jstor=23306585 |title=Helianthus Laetiflorus and Helianthus Rigidus — Hybrids or Species? |url=https://archive.org/details/sim_rhodora_april-june-1963_65_762/page/121 |last1=Clevenger |first1=Sarah |last2=Heiser |first2=Charles B. |journal=Rhodora |date=1963 |volume=65 |issue=762 |pages=121–133 }}</ref> === بومی گیاهون حِق ره بیتن === یارمستیِ اکولوژیکی و بیولوژیکی ویژگی باعث وونه که وه خله دیگه گیاهون جه رقابت هاکنه و [[بند واش]] دسوری زمین ره بیره.<ref>Kays, S.J. and Nottingham, S.F. (2007). Biology and Chemistry of Jerusalem Artichoke: Helianthus tuberosus L, 1–496. Boca Raton: CRC Press.</ref> مَثِل، ونه ریشه دله کربوهیدرات دارنه که انرجی ره ذخیره کنده و باعث وونه که بهار-ما دله سریع رُش دکفه.<ref name=":2" /> وه أنده راحت رشد کنده و زمین ره گیرنه که باقی گیاهون ره مجال ندنه و وشون حق ره گیرنه و اینتی بعضی مناطق دله بومی گیاهونِ نسل ره بزوئه.<ref>{{cite journal |doi=10.5644/Herb.14.1.07 |title=Chemical and mechanical methods for suppression of Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus L.) |date=2014 |last1=Labant-Hoffmann |first1=Éva |last2=Kazinczi |first2=Gabriella |journal=Herbologia |volume=14 |pages=63–70 }}</ref> == کاربرد == {{nutritionalvalue | name=یارمستی | kJ=304 | protein=2 گرم | fat=0.01 گرم | carbs=17.44 گرم | fiber=1.6 گرم | sugars=9.6 گرم | iron_mg=3.4 | calcium_mg=14 | magnesium_mg=17 | phosphorus_mg=78 | potassium_mg=429 | vitC_mg=4 | thiamin_mg=0.2 | riboflavin_mg=0.06 | niacin_mg=1.3 | pantothenic_mg=0.397 | vitB6_mg=0.077 | folate_ug=13 | source_usda=1 | note=[https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169236/nutrients Link to USDA Database entry] }} یارمستی شه [[کربوهیدرات]] ره بصورت [[اینولین]] (انسولین جه إشتٮفا نیرین) ذخیره کنده و همین‌سه [[نشاسته]] ندارنه. همین‌سه وه ره بعنوان غذایی فیبر کار زندنه.<ref>{{cite journal |vauthors=Flamm G, Glinsmann W, Kritchevsky D, Prosky L, Roberfroid M |year=2001 |title=Inulin and oligofructose as dietary fiber: a review of the evidence |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-food-science-and-nutrition_2001_41_5/page/353 |journal=Crit Rev Food Sci Nutr |volume=41 |issue=5 |pages=353–62 |doi=10.1080/20014091091841 |pmid=11497328 |s2cid=24828352 }}</ref> یارمستی ره هم وونه بذر جه دکاشتن و هم ونه ریشه ره دِکاری-درإنه؛ ولی ونه ریشه‌یِ دکاشتن هم سریع‌ته هسته و هم راحت‌تره.<ref>{{Cite journal |last1=Rodrigues |first1=M.A. |last2=Sousa |first2=L. |last3=Cabanas |first3=J.E. |last4=Arrobas |first4=M. |date=2007-12-01 |title=Tuber yield and leaf mineral composition of Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus L.) grown under different cropping practices |url=http://revistas.inia.es/index.php/sjar/article/view/275 |journal=Spanish Journal of Agricultural Research |volume=5 |issue=4 |page=545 |doi=10.5424/sjar/2007054-275 |issn=2171-9292|doi-access=free |hdl=10198/2199 |hdl-access=free }}</ref> ونه دکاشتن وسه، اتا بخردنی یارمستی ره گیرنه و 3 تا 5 تیکه کنّه<ref>{{Cite journal |last1=Puttha |first1=Ratchanee |last2=Jogloy |first2=Sanun |last3=Suriharn |first3=Bhalang |last4=Wangsomnuk |first4=Preeya Puangsomlee |last5=Kesmala |first5=Thawan |last6=Patanothai |first6=Aran |date=2013-02-01 |title=Variations in morphological and agronomic traits among Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus L.) accessions |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |language=en |volume=60 |issue=2 |pages=731–746 |doi=10.1007/s10722-012-9870-2 |bibcode=2013GRCEv..60..731P |s2cid=254505460 |issn=1573-5109}}</ref> و هر اتا ره خاک بن، 5 تا 10 سانتی‌متر جولی جه، کارنّه.<ref>{{Cite journal |last1=Bogucka |first1=Bożena |last2=Jankowski |first2=Krzysztof |date=2020-10-06 |title=Jerusalem Artichoke: Quality Response to Potassium Fertilization and Irrigation in Poland |journal=Agronomy |language=en |volume=10 |issue=10 |page=1518 |doi=10.3390/agronomy10101518 |issn=2073-4395|doi-access=free |bibcode=2020Agron..10.1518B }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Monti |first1=A. |last2=Amaducci |first2=M. T. |last3=Venturi |first3=G. |date=2005-09-01 |title=Growth response, leaf gas exchange and fructans accumulation of Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus L.) as affected by different water regimes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1161030104001194 |journal=European Journal of Agronomy |language=en |volume=23 |issue=2 |pages=136–145 |doi=10.1016/j.eja.2004.11.001 |bibcode=2005EuJAg..23..136M |issn=1161-0301|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=Effect of some mineral nutrients on productivity, tuber seed quality and storability of Jerusalem artichoke |journal=Middle East Journal of Agriculture Research |doi=10.36632/mejar/2020.9.4.61 |s2cid=242167688 |issn=2706-7955|doi-access=free }}</ref> یارمستی کود لازم ندارنه و دکّل بنه‌یِ انرجی ره نَوِرنه و نیتروژن خله مصرف نکنده.<ref>{{Cite journal |last1=Epie |first1=Kenedy E. |last2=Santanen |first2=Arja |last3=Mäkelä |first3=Pirjo S. A. |last4=Stoddard |first4=Frederick |date=2018-09-30 |title=Fertilizer and intercropped legumes as nitrogen source for Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus L.) tops for bioenergy |journal=Agricultural and Food Science |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=199–205–199–205 |doi=10.23986/afsci.70110 |s2cid=54978926 |issn=1795-1895|doi-access=free }}</ref> ونه خوبی این هسته که ونه زراعت وسه دیگه لازم نی‌یه وجین هاکردن چون بندواش جه رقابت کنده و هرز علف درننه؛ ولی أی ونه بدی این هسته که اون زمین دله أی خانه ات‌چی دکارین، یارمستی بالا زنده و شه ونه علاج هاکردن مصیبت دارنه.<ref>{{Cite journal |last1=Nenciu |first1=F |last2=Vladut |first2=V |date=2021-01-01 |title=Studies on the perspectives of replacing the classic energy plants with Jerusalem artichoke and Sweet Sorghum, analyzing the impact on the conservation of ecosystems |journal=IOP Conference Series: Earth and Environmental Science |language=en |volume=635 |issue=1 |article-number=012002 |doi=10.1088/1755-1315/635/1/012002 |s2cid=234118654 |issn=1755-1307|doi-access=free |bibcode=2021E&ES..635a2002N }}</ref> یارمستی محصول پرخیر هسته و معمولاً هر هکتار دله ۱۶ تا ۲۰ تُن یارمستیِ ریشه دریارنه و ۱۸ تا ۲۸ تُن ونه ولگ و گُلِ وزن وونه. ونه ریشه که خاک بِن بمونده، زمستون دله زنده موندنه و تونده تا 30- درجه سانتیگراد ره تحمل هاکنه.<ref name="HungryPumpkin" /> یارمستی جه بنشنه [[اتانول]] سوخت ره هم تولید هاکردن.<ref name="purdue" /> یارمستی ریشه ره، [[بنه‌سه]] (سیب‌زمنی) واری، آشپجی دله إستٮفاده کنّه.<ref>{{Cite Collier's|wstitle=Artichoke}}</ref> ولی برعکس بنه‌سه، یارمستی ره تونی خام-خام هم بخرین.<ref name=HungryPumpkin>Have you heard about Jerusalem artichokes? https://hungry-pumpkin.com/post/have-you-heard-about-jerusalem-artichokes/</ref> وه ره بعضی‌ها نازک-نازک ورینّه و [[سالات]] دله شندنه که شیرین و آجیلی مزه دِنه ولی هرکس مجاز نکشنه. وه ره اگه جوش بزنین، نرم وونه و لِه بونه ولی اگه بخار-پج بوه، رقد نشونه و شه‌خد ره دارنه. ونه اینولین (که کربوهیدارت هسه) آدم بدن دله تجزیه نوونه.<ref>{{cite book | author = Peter Barham | title = The Science of Cooking | page = 14 | quote = we do not possess any enzymes that are capable of breaking down larger sugars, such as raffinose, etc. These three-, four-, and five-ring sugars are made by plants, especially as part of the energy storage system in seeds and beans. These sugars[ cannot be broken down in the intestines, so] they travel down into the [[Colon (organ)|colon]] where various [[باکتری]] digest them - and in the process produce copious amounts of carbon dioxide gas}}</ref> ولی [[روده]] دله اتا جور [[باکتری]] کته که تونده وه ره تجزیه هاکنه و اینتی آدم ره باد (نفخ) یارنه و نخش گند-بی دارنه.<ref>''Gerard's Herbal'', cited in Davidson A. (1999). ''The Oxford Companion to Food'', first edition. Oxford University Press {{ISBN|0-19-211579-0}}.</ref> === گو قلیه === قدیم، اروپا و آمریکا دله یارمسی ره ویشته اهلی مال (گو، اسپ و خی) وسه کشت کردنه.<ref>{{Cite book|last=Vilmorin |first=H.L.|date=1904 |title=''Les Plantes Potagères; Description et culture des Proncipaux Légumes des climats tempéré. Troisième Èdition''|url=https://www.eyrolles.com/Sciences/Livre/les-plantes-potageres-description-et-culture-des-principaux-legumes-des-climats-temperes-9782329612065/}}</ref> ونه دله خله خواص دره که [[کاله‌دارون]] وسه خار هسته،<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Wang |first1=Yue |last2=Zhao |first2=Yiguang |last3=Xue |first3=Fuguang |last4=Nan |first4=Xuemei |last5=Wang |first5=Hui |last6=Hua |first6=Dengke |last7=Liu |first7=Jun |last8=Yang |first8=Liang |last9=Jiang |first9=Linshu |last10=Xiong |first10=Benhai |date=December 2020 |title=Nutritional value, bioactivity, and application potential of Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus L.) as a neotype feed resource |journal=Animal Nutrition |language=en |volume=6 |issue=4 |pages=429–437 |doi=10.1016/j.aninu.2020.09.001 |pmc=7750793 |pmid=33364459}}</ref> و حلا خله جانورون سلامتی وسه إستٮفاده بونه.<ref>{{Cite journal |last1=Vhile |first1=S.G. |last2=Kjos |first2=N.P. |last3=Sørum |first3=H. |last4=Øverland |first4=M. |date=2012 |title=Feeding Jerusalem artichoke reduced skatole level and changed intestinal microbiota in the gut of entire male pigs |journal=Animal |language=en |volume=6 |issue=5 |pages=807–814 |doi=10.1017/S1751731111002138|pmid=22558928 |doi-access=free |bibcode=2012Anim....6..807V }}</ref> خی تونده هم یارمستی ره خشک-خشک بخره یا مستقیماً زمین دله ره قلت هاکنه و هم ونه ریشه ره بلفه یا مرتع‌سر ونه گل-واش ره بخره.<ref>{{Cite journal |last1=Jakobsen |first1=Malene |last2=Preda |first2=Teodora |last3=Kongsted |first3=Anne |last4=Hermansen |first4=John |date=2015-11-02 |title=Increased Foraging in Outdoor Organic Pig Production—Modeling Environmental Consequences |journal=Foods |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=622–644 |doi=10.3390/foods4040622 |issn=2304-8158 |pmc=5224558 |pmid=28231226|doi-access=free }}</ref> ونه بشسته ریشه ره بنشنه خله حیوون‌ها ره هدائن و ونه امباره و گل ره بنشنه سیلو دله تلمبار هاکردن.<ref>{{Cite journal |last1=Razmkhah |first1=M. |last2=Rezaei |first2=J. |last3=Fazaeli |first3=H. |date=June 2017 |title=Use of Jerusalem artichoke tops silage to replace corn silage in sheep diet |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S037784011630671X |journal=Animal Feed Science and Technology |language=en |volume=228 |pages=168–177 |doi=10.1016/j.anifeedsci.2017.04.019|url-access=subscription }}</ref> یارمستی گل و امباره ره تلمبار هاکنن، خله مفید خراک مال وسّه موندنه و ونه خواص زیاد هسته.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=Hakan |first=Öztürk |date=2008 |title=Effects of inulin on rumen metabolism in vitro |url=https://dergipark.org.tr/tr/doi/10.1501/Vetfak_0000000302 |journal=Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi |language=tr |volume=50 |issue=1 |page=1 |doi=10.1501/Vetfak_0000000302 |issn=1300-0861}}</ref> با این چنین، این کار ره خله انجام ندنّه چون یارمستی زراعت دله، ونه گل ره بچینی، ونه ریشه کمته وونه. خارجه بازار دله یارمستی جه حیوون خراک ساجنّه و روشنّه.<ref>{{Cite journal |last=Stolzenburg |first=K. |date=2005 |title=Qualität und Markt bei Topinambur – 3. Topinambur-Fachtag an der LAP Forchheim |journal=Gemüse |volume=7 |pages=31–32}}</ref> ===مشروبات === [[آلمان]] دله، [[بادن-وورتمبرگ]] ایالت درون، ات‌خله یارمستی کشت کنّه که ۹۰% وه ره اتا جور [[الکل]]ی عرق ساجنّه که ونه نوم ره ''Topinambur'' گننه.<ref>C.A.R.M.E.N. e.V.: ''Topinambur - Energiepflanze für Biogasanlagen.'' In: Newsletter "nawaros" 11/2007, Straubing.</ref> قرن نوزدهم تاسا، آلمان و [[سوییس]] دله چندین جور یارمستیِ مشروبات دارنه که بعضی‌شون قانون و حٮساب-کٮتاب دارنه که چتی بساته بوون و مَثِل، گنه که ۳۸ درصد توم ویشته نونه الکل وشون دله دوو.<ref name="directive">{{cite EU regulation| serial = 110/2008 | date = 15 January 2008 | description = on the definition, description, presentation, labelling and the protection of geographical indications of spirit drinks and repealing Council Regulation (EEC) No 1576/89 | eurlextag = 32008R0110}}, §14 ''Topinambur'' or Jerusalem artichoke spirit</ref><ref name="ch">{{cite web |url=https://www.fedlex.admin.ch/eli/cc/2013/839/de |title=Verordnung des EDI über alkoholische Getränke, Anhang 8: Mindestalkoholgehalt von Spirituosen |trans-title=Ordinance of the Federal Department of Home Affairs regarding alcoholic beverages, appendix 8: Minimum Alcohol Content of Spirits |work=The Federal Government of the Swiss Confederation |access-date=November 14, 2021 |language=de |date=29 November 2013 }}</ref> تنها چیزی که إجازه دارنه ونه دله إضافه هاکنن، [[کارامل رنگ]] هسته.<ref name="directive"/><ref name="ch"/> ===آمریکایِ نخش تجربه=== 1980 دهه، آمریکای بعضی ایالتون دله اتا طرح هدانه که کشاورزون یارمستی دکارن ولی اون گدر بلد نئینه ونه فروکتوز یا اتانول ره بئیرن و مصرف هاکنن و فقط ترشی هاکردن و بخردن بدرد خرده؛ همین‌سه اکثراً کشاورزون ضرر هاکردنه و فقط شه زمین ره خراب هاکردنه.<ref>"[https://web.archive.org/web/20091128083423/http://nwrec.hort.oregonstate.edu/artichje.html Jerusalem Artichoke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091128083423/http://nwrec.hort.oregonstate.edu/artichje.html |date=2009-11-28 }}", Commercial Vegetable Production Guides, [[Oregon State University]] The effort to save the family farm, however, was not a part of our nation's goal to control the farm market, so falsifications and inaccurate understandings forced the closure of this effort. In a phone call from then Sec. of Agriculture, John Block, it was stated, "We don't want to save the family farm, but need to eliminate a certain percentage of them." Later, a book was published,</ref><ref>Joseph Anthony Amato,''The Great Jerusalem Artichoke Circus: The Buying and Selling of the Rural American Dream'', University of Minnesota Press, 1993, {{ISBN|0-8166-2345-7}} {{ISBN|978-0-8166-2345-7}}</ref> == آفت == اتا جور [[گوشک]] (قارچ) دره که ونه نوم ره ''Agroathelia rolfsii'' گننه؛ وه یارمستی ره صدمه زنده و ونه انباره ره پیسننده و ونه محصول ره تا شصت درصد پایین یارنه.<ref>{{Cite journal |last=McCarter |first=S. M. |date=1984 |title=Diseases Limiting Production of Jerusalem Artichokes in Georgia |url=http://www.apsnet.org/publications/PlantDisease/BackIssues/Documents/1984Abstracts/PD_68_299.htm |journal=Plant Disease |volume=68 |issue=1 |page=299 |doi=10.1094/PD-68-299 |issn=0191-2917|url-access=subscription }}</ref> البته یارمستیِ اصلاح‌بئی بذر هم دره که این گوشک ره تن در ندنه.<ref>{{Cite journal |last1=Sennoi |first1=Rattikarn |last2=Jogloy |first2=Sanun |last3=Saksirirat |first3=Weerasak |last4=Kesmala |first4=Thawan |last5=Patanothai |first5=Aran |date=2013 |title=Genotypic variation of resistance to southern stem rot of Jerusalem artichoke caused by Sclerotium rolfsii |url=https://link.springer.com/10.1007/s10681-012-0813-y |journal=Euphytica |language=en |volume=190 |issue=3 |pages=415–424 |doi=10.1007/s10681-012-0813-y |bibcode=2013Euphy.190..415S |s2cid=254465204 |issn=0014-2336|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Junsopa |first1=Chutsuda |last2=Jogloy |first2=Sanun |last3=Saksirirat |first3=Weerasak |last4=Songsri |first4=Patcharin |last5=Kesmala |first5=Thawan |last6=Shew |first6=Barbara B. |date=2018-05-01 |title=Association of seedling and adult plant resistance to Sclerotium rolfsii in Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus L.) under field conditions |journal=European Journal of Plant Pathology |language=en |volume=151 |issue=1 |pages=251–255 |doi=10.1007/s10658-017-1359-6 |bibcode=2018EJPP..151..251J |s2cid=254462502 |issn=1573-8469}}</ref> {| class="wikitable" |+آفات و امراضی که یارمستی گیرنه<ref>{{Cite journal |last1=Liava |first1=Vasiliki |last2=Karkanis |first2=Anestis |last3=Danalatos |first3=Nicholaos |last4=Tsiropoulos |first4=Nikolaos |date=2021 |title=Cultivation Practices, Adaptability and Phytochemical Composition of Jerusalem Artichoke (Helianthus tuberosus L.): A Weed with Economic Value |journal=Agronomy |language=en |volume=11 |issue=5 |page=914 |doi=10.3390/agronomy11050914 |issn=2073-4395|doi-access=free |bibcode=2021Agron..11..914L }}</ref> !مریضی‌هایی که یارمستی گیرنه |- |انباره ره پیسننده (''Agroathelia rolfsii'') |- |اسپه سیم وندنه (''Sclerotinia sclerotioru]'') |- |اسکلروتینیا بلایت (''Sclerotinia minor'') |- |اسپه پودر (''Golovinomyces latisporu]'')<ref>{{Cite journal |last=Bradshaw |first=Michael |last2=Goolsby |first2=Eric |last3=Mason |first3=Chase |last4=Tobin |first4=Patrick C. |year=2021 |title=Evolution of Disease Severity and Susceptibility in the Asteraceae to the Powdery Mildew Golovinomyces latisporus: Major Phylogenetic Structure Coupled With Highly Variable Disease Severity at Fine Scales |url=https://apsjournals.apsnet.org/doi/10.1094/PDIS-06-20-1375-RE |journal=Plant Disease |volume=105 |issue=2 |pages=268–275 |doi=10.1094/PDIS-06-20-1375-RE |issn=0191-2917|doi-access=free }}</ref> |- |زنگ زنده(''Puccinia helianthi'') |- |آلترناریا بلایت (''Alternaria helianthi'') |- |''Pseudomonas syringe pv. tagetis'' |- !آفتونی که یارمستی ره حمله کنه |- |توباکویِ أجیک (''Spodoptera litura'') |- |آفتابگردونِ پاپلی (''Cochylis hospe]'') |} ==منابع == {{په‌نویس|30em|چپ‌چین=بله}} ==بریم بگردستن== {{Commons|Helianthus_tuberosus}} * [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Helianthus%20tuberosus ''Helianthus tuberosus''] – Plants for a Future database * [http://www.oardc.ohio-state.edu/weedguide/singlerecordframe2.asp?id=870 Jerusalem artichoke] – Ohio Perennial & Biennial Weed Guide * [http://www.nutritiondata.com/facts-001-02s01w8.html NutritionData, Complete nutritional info.] * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/afcm/jerusart.html Purdue University Alternative Field Crops Manual: Jerusalem Artichoke] {{Taxonbar|from=Q146190}} {{Authority control}} [[رج:گیاهون]] iiompfbyww36hun83s17a0yxrfdif7b 0 114506 392499 390323 2026-08-17T22:18:28Z InternetArchiveBot 25385 Add 21 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392499 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} {{multiple image | perrow = 2 / 1 | total_width = 350 | image1 = Lao Mangkong family eats together (square).JPG | alt1 = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه | image2 = Crowd in nagpur (square).jpg | alt2 = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره. | image3 = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg | alt3 = سربازون که راه مجنّه | footer =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله. }} '''جامعه''' اتا دسته [[آدم|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه|إجتٮماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. == ریشه‌شناسی و کاربرد == «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».<ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website= Cambridge Advanced Learner's Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website= Merriam-Webster Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}</ref> اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.<ref name=":0" /> «إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.<ref>{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}</ref> == موضوعات== === زیست‌شناسی دله === <!-- {{Further|اجتماعی بی‌ین}} --> [[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]] [[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=[https://archive.org/details/originsofpolitic0000fuku/page/26 26]–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}</ref> آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،<ref>{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |url=https://archive.org/details/metamorphosesdel0000gode |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}</ref><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal= New Left Review |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}</ref> گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،<ref name=":5" /> کار ره رسد هکردن،<ref name=":6" /> و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).<ref name=":6">{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine= Smithsonian Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.<ref name=":6" /> إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |url=https://archive.org/details/evolutionforever0000wils |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === جامعه‌شناسی دله === <!-- {{Further|جامعه‌شناسی}} --> غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}} [[کارل مارکس]] دیدگاه جه،<ref name=morrison>Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''</ref> آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه. برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]<ref name=morrison/> انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه». ==== کارکردگرایی ==== <!-- {{Further|ساختاری کارکردگرایی}} --> کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |url=https://archive.org/details/sociology0007maci |publisher= Pearson Prentice Hall |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}</ref> ==== تعارض نظریه ==== تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}} ==== نمادین واکنش==== نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،<ref>{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}</ref> و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |url=https://archive.org/details/introducingcommu0000west_g9k7 |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}</ref> بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.<ref>{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |url=https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4 |publisher=Doubleday & Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=[https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4/page/3 3] |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> ==== غیرغربی دیدگاهون ==== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]] بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.<ref name=":1">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.<ref name=":1" /> غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.<ref name=":1" /> ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher= Dover Publications |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |url=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000alat |publisher= Palgrave Macmillan |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == انواع == ===پیش از صنعتی=== {{Main article|پیش از صنعتی جامعه}} پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ====شکارچی‌کری و جمع‌کری ==== {{Main article|شکارچی-جمع‌کر}} [[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]] شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers & Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}</ref>{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |url=https://archive.org/details/manhunter0000rich |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=[https://archive.org/details/manhunter0000rich/page/85 85]–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}</ref><ref>{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}</ref> این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}</ref><ref>{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=[https://archive.org/details/warbeforeciviliz0000keel_c3a0/page/113 113]–126 |title=War Before Civilization |url=https://archive.org/details/warbeforeciviliz0000keel_c3a0 |publisher= Oxford University Press |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher= University of Chicago Press |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}</ref> سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.<ref>{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}</ref> ====چپّونی و مال‌داری ==== {{Main article|مالدار جامعه}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]] [[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} ====باغبونی==== <!-- {{Further|باغبانی|معیشتی الگو}} --> وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.<ref name="Bulliet">{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.<ref name="Bulliet"/> باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.<ref>{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}</ref> ====کشاورزی==== {{Main|کشاورزی جامعه}} [[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]] کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو، غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia= International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |edition=1st |volume=23 |publisher= Elsevier Science |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}</ref> بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.<ref>{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}</ref> [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} ===صنعتی=== {{main article|صنعتی جامعه}} [[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]] صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}} کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}} ===پساصنعتی=== {{main article|پساصنعتی جامعه}} پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ====إطٮلاعاتی==== [[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]] {{Main article|اطلاعاتی جامعه}} إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |url=https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse |publisher= Harvard University Press |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=[https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse/page/21 21]–22}}</ref> أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher= SAGE Publications |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}</ref> اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher= Continuum International Publishing Group |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}</ref> ====دانشی==== [[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]] {{Main|دانشی جامعه}} قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher= International School for Advanced Studies |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}</ref> ==ویژگی‌ئون== ===هنجار و نقش === [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.<ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> [[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.<ref name=":4" /> ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} ===جنسیت و خویشاوندی=== [[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]] <!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --> آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher= Elsevier Science |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}</ref> جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.<ref>{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |url=https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1 |publisher= Jones & Bartlett Publishers |edition=Updated 5th |page=[https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1/page/147 143] |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher= University of Pennsylvania Press |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}</ref> دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}</ref> ===قومیت=== {{main|قومیت}} آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |url=https://archive.org/details/humanityintroduc0000peop_g5c7 |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=[https://archive.org/details/humanityintroduc0000peop_g5c7/page/389 389] |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}</ref> قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}</ref> و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}</ref> قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}</ref> اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}</ref><ref>{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |url=https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=[https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse/page/171 171] |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}</ref> ===حکومت و سیاست=== {{اصلی|حکومت|سیاست}} [[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[متحد ملل سازمان]] مقر دره که دنیایِ گت‌ترین سیاسی سازمان اونجه هسته.]] حکومتون إنّه قانون و [[سیاست]] ره ساجنّه که وشونِ دست‌بنِ مردم سر تأثیر دارنه. آدمونِ تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرتِ تنک هاکردن شیوه و مردمِ سر کنترل داشتنِ سطح و شیوه وشون دله فرق کرده.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}</ref> تاریخِ اوایل، سیاسی قدرت تنک بیّن ویشته [[شیرین ئو|شیرین ئو]]، [[ولار هایته خاک]] و مناطقِ [[معتدل هوا]]یِ دسترسی جه تعیین بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |url=https://archive.org/details/politicalhistory0000hols |pages=[https://archive.org/details/politicalhistory0000hols/page/24 24]–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> کشاورزی جمعیتون گت‌ته و أمبس‌ته بئینه و إجتٮماعون دله جمع بینه؛ چندین دسته میون ارتباط بوجود بمو و ویشته بیّه و اینتی حکومتون توسعه پٮدا هاکردنه.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher= University of California Press |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}</ref> اینتی که ''[[اکونومیست]]'' ۲۰۲۲ آمار جه گنه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی]]، ۳۵٪ [[استبداد]] و ۲۲٪ ترکیبی هستنه.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website= Economist Intelligence Unit |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}</ref> خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون ره بساتنه که گت‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دارنه و [[متحد ملل سازمان]] هسته.<ref>{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website= National Geographic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher= Routledge |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> ===تجارت و إقتٮصاد=== {{Main|تجارت|اقتصاد}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه|أباشم راه]] (سَوز) و دیگه راهون (قرمز) دله دیر شَر جه ادویه ره تجارت کردنه. این نقشه، حدوداً میلادی اول قرن شٮنه.]] تجارت و کالا و خدماتِ شه‌بخاستی جابه‌جا بیّن، خله توم هسته که آدمونِ جامعه‌یِ اتا مهم ویژگی بی‌یه و فرقی هسته که آدمی ره دیگه جانورون جه سٮوا کنده.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal= Journal of Economic Behavior & Organization |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> تجارت حتا اتا عملکرد دسوری جه تشبیه وونه که ''[[هومو ساپینز]]'' ره دیگه انسان‌مونائون جه مزیت هادا؛ شواهد سٮراق دنه که اولین ''هومو ساپینز'' دیر-شَر تجارت راهون ره دونسته و کالا و ایده ره جابه‌جا کرده و این فرهنگی إنفجار ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، إضافی خِراکِ منابع ره ورده-یارده. ظارا، این تجارتِ شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.<ref name="JEBO"/><ref>{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website= Smithsonian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}</ref> اولین تجارت ابزارِ بساتنِ مواد وسّه بی‌یه، [[اوبسیدین]] واری، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل بیّه.<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher= Routledge |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دیرِ شَر راهون جه بعضی غذا و لوکس کالا حمل بی‌یه، [[ادویه تجارت]] واری.<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی|BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولیه آدمونِ [[إقتٮصاد|إقتٮصاد]] ویشته [[هدیه إقتٮصاد|هدیه هدائن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، پایه بَیته.<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولین پولی که بساتنه درواقع [[کالایی پول|کالا]] جه تشکیل بی‌یه؛ قدیمی‌ترین شکل شاید [[گو]] بی‌یه و ویشترین کاربرد هم [[گوش‌ماهی]] بی‌یه.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal= American Journal of Economics and Sociology |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref><ref>{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal= Journal of World History |publisher= University of Hawai'i Press |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}</ref> اون‌گدر جه پول بمو، حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|اسکناس]] و [[الکترونیکی پول]] واری رُش دکته.<ref>{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |url=https://archive.org/details/historyofmoneyfr0000chow |publisher= Routledge |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}</ref><ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> انسانی إقتٮصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.<ref>{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website= Federal Reserve Bank of San Francisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}</ref> آدمون میون ثروت رَسِد بیّه و این‌دله خله [[إقتٮصادی نابرابری|نابرابریون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی سال، چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، یک‌دهم غنی‌ترین آدمون سرجمعِ هفت‌دهم دارایی جه ویشته‌ته دارنّه.<ref>{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}</ref> ===دعوا-درگیری=== {{وابسته|جنگ|خشونت}} [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ سال دله، روسیه جه شکست بخرده و عقب‌نشینی هدا. (نقاشی ره [[آدولف نورتن]] ۱۸۵۱ بکشی‌یه)]] آدمون آمادگی که حىساب‌هکرد تعارض (یعنی جنگ یا إلجه) جه شه دیگه هم‌نوع ره دسته-دسته بکوشن، خله توم موضوعی بی‌یه که ونه سر صؤحبت بی‌یه. اتا عقیدهٔ مکتب گنه جنگ رقیبون ره حذف هکردن وسّه [[تکامل]] پىدا هکرده و خشونت ذاتاً آدمونِ ویژگی هسته. آدمون تونّه دیگه آدمون ره خشونت هاکنن تا دیگه آدم‌مونائونِ رقابت دله ویشته شانس دارن که [[طبیعی انتخاب|طبیعی إنتىخاب]] بوون. (اگه‌چه برسی آدمونِ بکوشتنِ آمار و چلیک‌وچه بکوشتن نسبتاً کم هسته).<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اتی دیگه عقیده هم دره که گانه که جنگ نسبتاً اتا نو پدیده هسته و إجتىماعی شرایط تغییر جه بوجود بموئه.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اگه‌چه هنتا خله ونه شواهد میّن نی‌یه، ولی إتند-چی که شواهد جا ویمبی، جنگ‌مونا رفتارون فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش جه رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی کم‌ته سابقه دارنه.<ref name="Ferguson"/> فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسان بمردن فقط ۲٪ قتل جه بی‌یه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> ولی خشونت نرخ إجتىماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،<ref name="Gomez" /><ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}</ref> و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] دله که فرهنگی دارنه و وشون ره تمدن سَر وونه، قتلِ نرخ حدوداً ۰٫۰۱٪ هسته.<ref name="Pagel"/> ==په‌نویس== {{بن‌بنویشت|2|چپ‌چین= بله}} ==منابع== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |url=https://archive.org/details/hierarchyhistory0000brow |publisher= University of Arizona Press |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher= OpenStax |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |url=https://archive.org/details/humansocietiesin0000lens_j4l7 |edition=5th |publisher= McGraw-Hill Book Company |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher= Paradigm Publishers |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==ویشته بخوندستن== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia= Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |url=https://archive.org/details/dictionaryofsoci0000unse_t4f7 |publisher= Oxford University Press |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |url=https://archive.org/details/foundationsofsoc0000jenk |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |url=https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens |publisher= McGraw-Hill Book Company |pages=[https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens/page/189 189]–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |url=https://archive.org/details/timelaborsociald0000post |location=United Kingdom |publisher= Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher= SAGE Publications |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==بریم بگردستن== {{Portal|جامعه}} {{چپ‌چین}} * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'. {{پایان}} {{Authority control}} <!-- {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} --> [[رج:آدمون]] [[رج:جامعه]] [[رج:انسانی علوم]] bq3znre52mva2o2ivi1q52bgqwlo8lc 392503 392499 2026-08-18T04:45:18Z InternetArchiveBot 25385 Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392503 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} {{multiple image | perrow = 2 / 1 | total_width = 350 | image1 = Lao Mangkong family eats together (square).JPG | alt1 = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه | image2 = Crowd in nagpur (square).jpg | alt2 = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره. | image3 = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg | alt3 = سربازون که راه مجنّه | footer =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله. }} '''جامعه''' اتا دسته [[آدم|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه|إجتٮماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. == ریشه‌شناسی و کاربرد == «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».<ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website= Cambridge Advanced Learner's Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website= Merriam-Webster Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}</ref> اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.<ref name=":0" /> «إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.<ref>{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}</ref> == موضوعات== === زیست‌شناسی دله === <!-- {{Further|اجتماعی بی‌ین}} --> [[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]] [[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=[https://archive.org/details/originsofpolitic0000fuku/page/26 26]–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}</ref> آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،<ref>{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |url=https://archive.org/details/metamorphosesdel0000gode |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}</ref><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal= New Left Review |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}</ref> گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،<ref name=":5" /> کار ره رسد هکردن،<ref name=":6" /> و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).<ref name=":6">{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine= Smithsonian Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.<ref name=":6" /> إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |url=https://archive.org/details/evolutionforever0000wils |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === جامعه‌شناسی دله === <!-- {{Further|جامعه‌شناسی}} --> غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}} [[کارل مارکس]] دیدگاه جه،<ref name=morrison>Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''</ref> آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه. برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]<ref name=morrison/> انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه». ==== کارکردگرایی ==== <!-- {{Further|ساختاری کارکردگرایی}} --> کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |url=https://archive.org/details/sociology0007maci |publisher= Pearson Prentice Hall |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}</ref> ==== تعارض نظریه ==== تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}} ==== نمادین واکنش==== نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،<ref>{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}</ref> و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |url=https://archive.org/details/introducingcommu0000west_g9k7 |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}</ref> بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.<ref>{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |url=https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4 |publisher=Doubleday & Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=[https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4/page/3 3] |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> ==== غیرغربی دیدگاهون ==== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]] بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.<ref name=":1">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.<ref name=":1" /> غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.<ref name=":1" /> ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher= Dover Publications |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |url=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000alat |publisher= Palgrave Macmillan |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == انواع == ===پیش از صنعتی=== {{Main article|پیش از صنعتی جامعه}} پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ====شکارچی‌کری و جمع‌کری ==== {{Main article|شکارچی-جمع‌کر}} [[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]] شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers & Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}</ref>{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |url=https://archive.org/details/manhunter0000rich |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=[https://archive.org/details/manhunter0000rich/page/85 85]–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}</ref><ref>{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}</ref> این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}</ref><ref>{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=[https://archive.org/details/warbeforeciviliz0000keel_c3a0/page/113 113]–126 |title=War Before Civilization |url=https://archive.org/details/warbeforeciviliz0000keel_c3a0 |publisher= Oxford University Press |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_fall-2000_56_3/page/287 |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher= University of Chicago Press |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}</ref> سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.<ref>{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}</ref> ====چپّونی و مال‌داری ==== {{Main article|مالدار جامعه}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]] [[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} ====باغبونی==== <!-- {{Further|باغبانی|معیشتی الگو}} --> وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.<ref name="Bulliet">{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.<ref name="Bulliet"/> باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.<ref>{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}</ref> ====کشاورزی==== {{Main|کشاورزی جامعه}} [[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]] کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو، غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia= International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |edition=1st |volume=23 |publisher= Elsevier Science |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}</ref> بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.<ref>{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}</ref> [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} ===صنعتی=== {{main article|صنعتی جامعه}} [[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]] صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}} کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}} ===پساصنعتی=== {{main article|پساصنعتی جامعه}} پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ====إطٮلاعاتی==== [[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]] {{Main article|اطلاعاتی جامعه}} إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |url=https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse |publisher= Harvard University Press |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=[https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse/page/21 21]–22}}</ref> أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher= SAGE Publications |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}</ref> اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher= Continuum International Publishing Group |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}</ref> ====دانشی==== [[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]] {{Main|دانشی جامعه}} قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher= International School for Advanced Studies |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}</ref> ==ویژگی‌ئون== ===هنجار و نقش === [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |url=https://archive.org/details/sim_communication-theory_2005-05_15_2/page/127 |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.<ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_winter-1997_51_1/page/31 |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> [[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.<ref name=":4" /> ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} ===جنسیت و خویشاوندی=== [[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]] <!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --> آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher= Elsevier Science |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}</ref> جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.<ref>{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |url=https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1 |publisher= Jones & Bartlett Publishers |edition=Updated 5th |page=[https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1/page/147 143] |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_autumn-2005_21_3/page/416 |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher= University of Pennsylvania Press |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}</ref> دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}</ref> ===قومیت=== {{main|قومیت}} آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |url=https://archive.org/details/humanityintroduc0000peop_g5c7 |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=[https://archive.org/details/humanityintroduc0000peop_g5c7/page/389 389] |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}</ref> قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}</ref> و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}</ref> قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}</ref> اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-10_77_4/page/519 |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}</ref><ref>{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/19 |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |url=https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=[https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse/page/171 171] |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}</ref> ===حکومت و سیاست=== {{اصلی|حکومت|سیاست}} [[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[متحد ملل سازمان]] مقر دره که دنیایِ گت‌ترین سیاسی سازمان اونجه هسته.]] حکومتون إنّه قانون و [[سیاست]] ره ساجنّه که وشونِ دست‌بنِ مردم سر تأثیر دارنه. آدمونِ تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرتِ تنک هاکردن شیوه و مردمِ سر کنترل داشتنِ سطح و شیوه وشون دله فرق کرده.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}</ref> تاریخِ اوایل، سیاسی قدرت تنک بیّن ویشته [[شیرین ئو|شیرین ئو]]، [[ولار هایته خاک]] و مناطقِ [[معتدل هوا]]یِ دسترسی جه تعیین بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |url=https://archive.org/details/politicalhistory0000hols |pages=[https://archive.org/details/politicalhistory0000hols/page/24 24]–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> کشاورزی جمعیتون گت‌ته و أمبس‌ته بئینه و إجتٮماعون دله جمع بینه؛ چندین دسته میون ارتباط بوجود بمو و ویشته بیّه و اینتی حکومتون توسعه پٮدا هاکردنه.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher= University of California Press |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}</ref> اینتی که ''[[اکونومیست]]'' ۲۰۲۲ آمار جه گنه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی]]، ۳۵٪ [[استبداد]] و ۲۲٪ ترکیبی هستنه.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website= Economist Intelligence Unit |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}</ref> خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون ره بساتنه که گت‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دارنه و [[متحد ملل سازمان]] هسته.<ref>{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website= National Geographic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher= Routledge |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> ===تجارت و إقتٮصاد=== {{Main|تجارت|اقتصاد}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه|أباشم راه]] (سَوز) و دیگه راهون (قرمز) دله دیر شَر جه ادویه ره تجارت کردنه. این نقشه، حدوداً میلادی اول قرن شٮنه.]] تجارت و کالا و خدماتِ شه‌بخاستی جابه‌جا بیّن، خله توم هسته که آدمونِ جامعه‌یِ اتا مهم ویژگی بی‌یه و فرقی هسته که آدمی ره دیگه جانورون جه سٮوا کنده.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal= Journal of Economic Behavior & Organization |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> تجارت حتا اتا عملکرد دسوری جه تشبیه وونه که ''[[هومو ساپینز]]'' ره دیگه انسان‌مونائون جه مزیت هادا؛ شواهد سٮراق دنه که اولین ''هومو ساپینز'' دیر-شَر تجارت راهون ره دونسته و کالا و ایده ره جابه‌جا کرده و این فرهنگی إنفجار ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، إضافی خِراکِ منابع ره ورده-یارده. ظارا، این تجارتِ شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.<ref name="JEBO"/><ref>{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website= Smithsonian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}</ref> اولین تجارت ابزارِ بساتنِ مواد وسّه بی‌یه، [[اوبسیدین]] واری، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل بیّه.<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher= Routledge |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دیرِ شَر راهون جه بعضی غذا و لوکس کالا حمل بی‌یه، [[ادویه تجارت]] واری.<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی|BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولیه آدمونِ [[إقتٮصاد|إقتٮصاد]] ویشته [[هدیه إقتٮصاد|هدیه هدائن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، پایه بَیته.<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولین پولی که بساتنه درواقع [[کالایی پول|کالا]] جه تشکیل بی‌یه؛ قدیمی‌ترین شکل شاید [[گو]] بی‌یه و ویشترین کاربرد هم [[گوش‌ماهی]] بی‌یه.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-economics-and-sociology_2011-04_70_2/page/376 |journal= American Journal of Economics and Sociology |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref><ref>{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |url=https://archive.org/details/journal-of-world-history-us_2011-03_22_1/page/n6 |journal= Journal of World History |publisher= University of Hawai'i Press |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}</ref> اون‌گدر جه پول بمو، حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|اسکناس]] و [[الکترونیکی پول]] واری رُش دکته.<ref>{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |url=https://archive.org/details/historyofmoneyfr0000chow |publisher= Routledge |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}</ref><ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> انسانی إقتٮصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.<ref>{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website= Federal Reserve Bank of San Francisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}</ref> آدمون میون ثروت رَسِد بیّه و این‌دله خله [[إقتٮصادی نابرابری|نابرابریون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی سال، چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، یک‌دهم غنی‌ترین آدمون سرجمعِ هفت‌دهم دارایی جه ویشته‌ته دارنّه.<ref>{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}</ref> ===دعوا-درگیری=== {{وابسته|جنگ|خشونت}} [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ سال دله، روسیه جه شکست بخرده و عقب‌نشینی هدا. (نقاشی ره [[آدولف نورتن]] ۱۸۵۱ بکشی‌یه)]] آدمون آمادگی که حىساب‌هکرد تعارض (یعنی جنگ یا إلجه) جه شه دیگه هم‌نوع ره دسته-دسته بکوشن، خله توم موضوعی بی‌یه که ونه سر صؤحبت بی‌یه. اتا عقیدهٔ مکتب گنه جنگ رقیبون ره حذف هکردن وسّه [[تکامل]] پىدا هکرده و خشونت ذاتاً آدمونِ ویژگی هسته. آدمون تونّه دیگه آدمون ره خشونت هاکنن تا دیگه آدم‌مونائونِ رقابت دله ویشته شانس دارن که [[طبیعی انتخاب|طبیعی إنتىخاب]] بوون. (اگه‌چه برسی آدمونِ بکوشتنِ آمار و چلیک‌وچه بکوشتن نسبتاً کم هسته).<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اتی دیگه عقیده هم دره که گانه که جنگ نسبتاً اتا نو پدیده هسته و إجتىماعی شرایط تغییر جه بوجود بموئه.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اگه‌چه هنتا خله ونه شواهد میّن نی‌یه، ولی إتند-چی که شواهد جا ویمبی، جنگ‌مونا رفتارون فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش جه رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی کم‌ته سابقه دارنه.<ref name="Ferguson"/> فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسان بمردن فقط ۲٪ قتل جه بی‌یه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/233 |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> ولی خشونت نرخ إجتىماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،<ref name="Gomez" /><ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}</ref> و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] دله که فرهنگی دارنه و وشون ره تمدن سَر وونه، قتلِ نرخ حدوداً ۰٫۰۱٪ هسته.<ref name="Pagel"/> ==په‌نویس== {{بن‌بنویشت|2|چپ‌چین= بله}} ==منابع== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |url=https://archive.org/details/hierarchyhistory0000brow |publisher= University of Arizona Press |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher= OpenStax |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |url=https://archive.org/details/humansocietiesin0000lens_j4l7 |edition=5th |publisher= McGraw-Hill Book Company |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher= Paradigm Publishers |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==ویشته بخوندستن== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia= Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |url=https://archive.org/details/dictionaryofsoci0000unse_t4f7 |publisher= Oxford University Press |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |url=https://archive.org/details/foundationsofsoc0000jenk |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |url=https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens |publisher= McGraw-Hill Book Company |pages=[https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens/page/189 189]–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |url=https://archive.org/details/timelaborsociald0000post |location=United Kingdom |publisher= Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher= SAGE Publications |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==بریم بگردستن== {{Portal|جامعه}} {{چپ‌چین}} * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'. {{پایان}} {{Authority control}} <!-- {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} --> [[رج:آدمون]] [[رج:جامعه]] [[رج:انسانی علوم]] fhrpueiskvwcslj16k7z6mwvoxe99gp 0 114579 392469 389777 2026-08-17T21:29:02Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392469 wikitext text/x-wiki {{صندخ/نژاد|مجموعه =ایرانیج زوونون|مناطق =چین، افغانستان ، تاجیکستان و پاکستان|زوون=وخی زوون|دین=اسلام، [[اسماعیلیه]]}} '''وخی مردمون''' ([[اینگلیسی زوون|اینگلیسی]] جه: ''Wakhi people'') کا محلی زوون دله '''وُخیک''' نوم دارننه،<ref name=":0">{{cite journal|last=Kreutzmann|first=Hermann|date=3 September 2003|title=Ethnic minorities and marginality in the Pamirian Knot: survival of Wakhi and Kirghiz in a harsh environment and global contexts|journal=The Geographical Journal|publisher=Blackwell Publishing|volume=169|issue=3|pages=215–235|doi=10.1111/1475-4959.00086|bibcode=2003GeogJ.169..215K|url=}}</ref> اته [[ئیرونی تبارون|ئیرونی‌تبار مردم]] هسّنه کا جنوبی و مرکزی آسیایِ بومی هسّنه. وشون [[افخانسون|افخونستون]]، [[تاجیکسّون|تاجیکستون]]، [[پاکستون]] و [[چین]] و اللخصوص افخونستونِِ واخان کوریدورِ وَر دَرننه، پاکستونِ شمالی‌ترین شَر [[گلگت-بلتستان|گلگت-بلتستون]] و چیترال، تاجیکستون گورنو-بدخشان شه‌گردون ولایت و چینِ جنوب شرقی ناحیه‌ئون اویغور شه‌گردون منطقه [[سین کیانگ]] وشون زیوش‌جا هسّه.<ref name=":1">{{cite web|url=http://elalliance.org/languages/iranic/wakhi/|title=Wakhi|work=Endangered Language Alliance|access-date=14 July 2018}}</ref> وخی مردمونِ ماری زوون [[وخی زوون]] هسّه کا اته [[ایرانی زوونون|شرقی ئیرونی زوون]] هسّه. == نوم == وخی مردمون شه ره خیک و شه زوون ره خیک زیک ونگ کاندنه.<ref name=":0" /> وشون [[دله‌یی نوم و بریمی نوم|دیا‌نوم]] وخی، ره وشون همسایه‌ئون وشون ره هدانه که واخانِ محلی نوم هسّه، که این نوم شه وخشو جه بمو که [[جیحون|آمو دریو]] (جیحون) پیتِ نوم بی‌یه، کا اته گت و مهم روآر هسّه کا دِتا دیئر روآرئون هئی جا برسی‌ین یعنی وخش (سُرخ‌آب) و پنج جه که افخانستون و تاجیکستون سامو سر دره، دِرس وونه.<ref name=":2"><cite class="citation encyclopaedia cs1"><span data-segmentid="202" class="cx-segment">[https://www.britannica.com/topic/Iranian-languages "Iranian languages"]. </span><span data-segmentid="203" class="cx-segment">''Encyclopædia Britannica''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span data-segmentid="204" class="cx-segment"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">14 July</span> 2018</span>.</span></cite></ref> == جمعیت‌اشناسی == وخی گنش‌کرون گِردِ جمعیت ۵۰ هزار تا ۶۰ هزار تن جا رسنه.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> وشون جمعیت ۴ تا کشور؛ افخونستون، تاجیکستون، پاکستون و چین میون تنک-ترو بهی‌یه. ۱۸ و ۱۹ میلادی قرن‌ئون گدر کا [[گت کا]] (استعماری رقابت [[روسیه امپراتوری]] و بریتانیا امپراتوری میون) تمان بی‌یه اینتی سامون‌سر بساته و وخی مردمون گت دیما ره گلی-گلی و هئی جه چارتا کشورون میون سیوا هاکرده.<ref name=":0" /> وخی مردمون ویشته [[ایسلام|اسلام]] [[تشیع]] [[اسماعیلیه]] [[نزاریه]] په‌رو هسّنه، که شه وسه اته قومی دین شناخته بونه، وشون [[آقا خان پنجوم|آقا خان]] په‌رو هسّنه.<ref name=":0" /><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000west|last=West|first=Barbara|publisher=Facts on File|year=2008|isbn=978-0816071098}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=p6aXloa1QsEC|title=The Kirghiz and Wakhi of Afghanistan|last=Shahrani|first=M. Nazif Mohib|publisher=University of Washington Press|year=2002|isbn=0-295-98262-4|location=Seattle|page=216}}</ref> == اقتصاد == وخی‌ئون ویشته کوچ‌کر آدم هسّنه، کا وشون مال‌ئونِ رمۀ جا که [[اسپ]] و یَک (اته تی گو) هسّنه جا ارتباط دارنه.<ref>{{cite web|url=http://www.khyberpakhtunkhwa.gov.pk/aboutus/People-Tribles.php|title=Khyber Pakhtunkhwa: People and Tribes|work=Government of the Khyber Pakhtunkhwa|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316183221/http://www.khyberpakhtunkhwa.gov.pk/aboutus/People-Tribles.php|archive-date=16 March 2015|url-status=live}}</ref> وشون غالبا دِ تا دووشگا دارننه؛ اته زمستون وسّه و اته تابستون وسّه. وشون خنه‌ئون سنگ و چمن جه بسات ووونه.<ref name=":0" /> == فرهنگ و دب ره حفظ هاکردن == فرهنگی فعالون و تحقیق‌کرون بتجستنه تا وخی مردمون زوون ره ثبت و حفظ هاکنن، و اینتای وسّه وخی زوونِ خطِ دستور (=رسم الخط) ره؛ [[عربی خط|عربی]]، [[سیریلیک الفبا|سیریلیک]] و [[لاتین خط|لاتین]] خط جا خار هاکردنه و توسعه هدانه.<ref name=":1" /> == دپیته چرخه‌تو == * [[افروز نما]] * [[شغنی زوون]] == منبع == * ۷ نوروزه مایِ ۱۵۳۷ تبری، این ولگ [[:en:Wakhi_people|اینگلیسی ویکی‌پدیا]] جه ترجمه بیّه. [[رج:مقالاتی که چینی زوون منبع دارنه]] [[رج:مقالاتی که روسی زوون منبع دارنه]] [[رج:مقالاتی که فارسی زوون منبع دارنه]] [[رج:ایرانی‌تبار مردمون]] 98nh2ja8r8laaz2kh5bzhmp6d871olt 0 172362 392491 391189 2026-08-17T21:54:49Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392491 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | image = Tamarix gallica bloemen.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|author=Beech, E.|title=''Tamarix gallica''|article-number=e.T79928337A123870908|year=2018|access-date=27 May 2022}}</ref> | genus = Tamarix | species = gallica | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms = {{Specieslist |Tamarix anglica| |Tamarix algeriensis| |Tamarix brachylepis| |Tamarix madritensis| }} }} '''گَز دار''' {{علمی نوم| Tamarix gallica}} ات‌جور [[گیاه]] هسته.<ref>{{کتاب منبع | عنوان = واژه نامه مازندرانی| نام خانوادگی = نجف زاده بارفروش| نام = محمدباقر| ناشر= نشر بلخ| شهر = نیشابور| سال = 1368 | صفحه = 231}}</ref> وه حداکثر تا پنج متر گت وونه و پچیک قد دارنه. گز دار [[سعودی عربستون]] و [[سینا جزیره‌مونا]] دله بومی هسته و [[مدیترانه]] وَر-وَر درإنه. دیگر جائون هم اتا حمله‌کَر و هرزِ [[واش]] حیساب إنه.<ref name=plants>{{PLANTS|id=TAGA|taxon=Tamarix gallica|accessdate=8 December 2015}}</ref> وه ره اولین‌کَش [[کارل لینه]] طبقه‌وندی هاکرده و 1753 ونه ویژگیون ره بنویشته، ولی پیش‌ته، اقلاً سال 1596 جه وه ره کاشتنه.<ref name=el>{{cite book |author=Eleanor Lawrence, Ed. |title=The Illustrated Book of Trees & Shrubs |url=https://archive.org/details/illustratedbooko0000unse_s5l9 |publisher=Gallery Books, an imprint of W.H.Smith Publishers Inc. |place=New York, NY |year=1985 |page=[https://archive.org/details/illustratedbooko0000unse_s5l9/page/150 150] |isbn=0-8317-8820-8}}</ref> == منابع == {{په‌نویس}} <!--- رج‌ئون: ---> [[رج:دارون]] dqntbgkbew2h7a4z2ozsgu5af2ppbhi 0 172633 392472 392142 2026-08-17T21:31:33Z InternetArchiveBot 25385 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392472 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص}} '''خاویر آنْخِل اِنْسیناس باردِم''' {{Lang-es|Javier Ángel Encinas Bardem}} [[ایسپانیا|إسپانیایی]] بازیگر هسته. ونه پییر نوم ره [[پیلار باردم]] گتنه که وه هم بازیگر بی‌یه. خاویر اولین‌کَش ''[[خامون خامون]]'' (۱۹۹۲) و ونه دمبال‌سر، ''[[زنده تن]]'' (Live Flesh، ۱۹۹۷)، ''[[آفتاب دله‌ی دِشمبه‌ها]]'' (Mondays in the Sun، ۲۰۰۲) و ''[[د سی اینساید|دله‌یِ دریا]]'' (۲۰۰۴) فیلم‌ها جه إسم درهاکرده. وه سه‌تا نقش وسّه اوسکارِ کاندید بی‌یه که اتاشون [[رینالدو آرناس]] نقش ''[[بیفور نایت فالز|شو نمه په]]'' (Before Night Falls، ۲۰۰۰) دله بی‌یه، دوّمی اتا سرطان‌بهیت مجرم نقش ''[[بیوتیفول]]'' (۲۰۱۰) دله بی‌یه و سوّمی دزی آرناز نقش ''[[بیئینگ د ریکاردوس|بی‌ئینگ د ریکاردوس]]'' (۲۰۲۱) دله بی‌یه. ولی آخرسر ''[[نو کانتری فور اولد من|جایی پیرمردها وسّه دنی‌یه]]'' (''No Country for Old Men،'' ۲۰۰۷) وسّه [[اوسکار جایزه]] ره بیته. باردمِ چنتا بتترین فیلم‌ها جه ''[[ویکی کریستینا بارسلونا]]'' (۲۰۰۸)، ''[[اسکای‌فال]]'' (۲۰۱۲)، ''[[تو د واندر|تو دِ واندِر]]'' (۲۰۱۳)، ''[[مادر!|مادِر!]]'' (۲۰۱۷)، ''[[همه دونه|همه دونّه]]'' (۲۰۱۸)، ''[[دون (۲۰۲۱ فیلم)|دؤن]]'' (۲۰۲۱) و ''[[دؤن: قسمت دوم]]'' (۲۰۲۴) و ''[[اف۱]]'' (۲۰۲۵) هستنه. وه ''[[مانسترز]]'' (۲۰۲۴) سریال دله هم دیّه و [[ایمی جایزه]] ره کاندید بیّه. باردم و [[پنه‌لوپه کروس|پنه‌لوپه کروز]] ۲۰۱۰ جه إزدواج هاکردنه و دِ تا وچه دارنه. خاویر باردم اتا چپ‌وَری فعال هم هسته و سیاسی و إجتماعی مسائل خَوِری گپ زنده. ==فیلموگرافی== === سینمایی === {|class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right:0;" |- !scope="col"|سال !scope="col"|اورجینال نوم !scope="col"|نقش !scope="col" class="unsortable"|توضیح !scope="col" class="unsortable"|{{Abbr|منبع|منابع}} |- !scope=row|1990 |{{sort|Lulu|''[[The Ages of Lulu]]''}} |Jimmy | |style="text-align:center;"|<ref name="bbc"/> |- !scope=row|1991 |''[[برز کاب پاوجار (فیلم ۱۹۹۱)|High Heels]]'' |Regidor de TV | |style="text-align:center;"|<ref name="reuters">{{cite news|last=Tourtellotte|first=Bob|date=December 28, 2010|title=Javier Bardem faced down acting demons in "Biutiful"|url=https://www.reuters.com/article/us-javierbardem/javier-bardem-faced-down-acting-demons-in-biutiful-idUSTRE6BR2CL20101228|work=Reuters|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073254/https://www.reuters.com/article/us-javierbardem/javier-bardem-faced-down-acting-demons-in-biutiful-idUSTRE6BR2CL20101228|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="2" scope=row|1992 |''[[Amo tu cama rica]]'' |Antonio | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite book|title=Cine español de los 90. Diccionario de películas, directores y temático|url=https://archive.org/details/cineespanoldelos0000bena|first=Francisco María|last=Benavent|year=2000|isbn=84-271-2326-4|location=Bilbao|publisher=Ediciones Mensajero|page=[https://archive.org/details/cineespanoldelos0000bena/page/65 65]}}</ref> |- |''[[خامون خامون|Jamón jamón]]'' |Raúl | |style="text-align:center;"|<ref name="Tele">{{cite news|title=Javier Bardem and Penelope Cruz in pictures|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/8283265/Javier-Bardem-and-Penelope-Cruz-in-pictures.html?image=2|work=The Telegraph|location=London|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029194943/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/8283265/Javier-Bardem-and-Penelope-Cruz-in-pictures.html?image=2|archive-date=October 29, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Kempley|first=Rita|date=October 23, 1993|title='Jamon Jamon' (NR)|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/jamonjamonnrkempley_a0a3c1.htm|newspaper=The Washington Post|access-date=May 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129213826/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/jamonjamonnrkempley_a0a3c1.htm|archive-date=November 29, 2017|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="3" scope="row"|1993 |''[[Huidos]]'' |Rafael | |{{Center|{{Sfn|Benavent|2000|p=304}}}} |- |''[[Golden Balls (film)|Golden Balls]]'' |{{sort|González|Benito González}} |Also credited as singer on the film's soundtrack |style="text-align:center;"|<ref name="elle">{{cite news|last=Millea|first=Holly|date=July 15, 2010|title=The Lover: Javier Bardem|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a11311/the-lover-javier-bardem-454522/|work=Elle|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523142642/http://www.elle.com/culture/celebrities/a11311/the-lover-javier-bardem-454522/|archive-date=May 23, 2017|url-status=live}}</ref> |- |{{sort|Bilingual|''[[The Bilingual Lover]]''}} |Shoeshiner | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Besas|first=Peter|date=April 15, 1993|title=El Amante Bilinge the Bilingual Lover|url=https://variety.com/1993/film/reviews/el-amante-bilinge-the-bilingual-lover-1200432000/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073255/https://variety.com/1993/film/reviews/el-amante-bilinge-the-bilingual-lover-1200432000/|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="2" scope="row"|1994 |''[[Días contados]]'' |Lisardo | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Besas|first=Peter|date=October 17, 1994|title=Numbered Days|url=https://variety.com/1994/film/reviews/numbered-days-1200438946/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073255/https://variety.com/1994/film/reviews/numbered-days-1200438946/|url-status=live}}</ref> |- |{{sort|Detective|''[[The Detective and Death]]''}} |{{sort|Cornelio|Detective Cornelio}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Goodman|first=Al|date=January 20, 1995|title=The Movie Guide: El Detective y La Muerte|url=https://www.nytimes.com/1995/01/20/style/IHT-the-movie-guide-el-detective-y-la-muerte.html|work=The New York Times|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073323/https://www.nytimes.com/1995/01/20/style/IHT-the-movie-guide-el-detective-y-la-muerte.html|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|1995 |''[[Boca a boca]]'' |{{sort|Ventura|Víctor Ventura}} |تیتراژ دله خونش هم هاکرده |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Maslin|first=Janet|date=September 5, 1997|title=Hello? Is That Ms. Right Who's Breathing Heavily?|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/film/mouth-film-review.html|work=The New York Times|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073323/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/film/mouth-film-review.html|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|1996 |''[[Not Love, Just Frenzy]]'' | |ونه نوم ره نیاردنه |style="text-align:center;"|<ref name="TVGuide">{{cite web|title=Javier Bardem Credits|url=https://www.tvguide.com/celebrities/javier-bardem/credits/156028/|work=[[TV Guide]]|access-date=May 12, 2020|archive-date=July 10, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710093537/http://www.tvguide.com/celebrities/javier-bardem/credits/156028|url-status=dead}}</ref> |- !rowspan="4" scope="row"|1997 |''[[Love Can Seriously Damage Your Health]]'' |Camillero | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Balaguer|first=Diana|date=January 19, 1997|title=Love Can Seriously Damage Your Health|url=https://variety.com/1997/film/reviews/love-can-seriously-damage-your-health-2-1200448393/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073323/https://variety.com/1997/film/reviews/love-can-seriously-damage-your-health-2-1200448393/|url-status=live}}</ref> |- |''[[Airbag (film)|Airbag]]'' |{{sort|Alberto|José Alberto}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Holland|first=Jonathan|date=July 28, 1997|title=Airbag|url=https://variety.com/1997/film/reviews/airbag-1200450455/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910033932/http://variety.com/1997/film/reviews/airbag-1200450455/|archive-date=September 10, 2016|url-status=live}}</ref> |- |''[[Live Flesh (film)|Live Flesh]]'' |David | |style="text-align:center;"|<ref name="Tele"/> |- |''[[Perdita Durango]]'' |{{sort|Dolorosa|Romeo Dolorosa}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Madigan|first=Ncik|date=February 21, 1999|title=C'theque Spanish fest to fete Saura|url=https://variety.com/1999/film/news/c-theque-spanish-fest-to-fete-saura-1117491492/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073351/https://variety.com/1999/film/news/c-theque-spanish-fest-to-fete-saura-1117491492/|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|1998 |''[[Torrente, the Dumb Arm of the Law]]'' |Sultán | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|date=February 24, 2011|title='Torrente: El brazo tonto de la ley', el debut de Santiago Segura como director de el cine|url=https://www.antena3.com/se-estrena/especiales/torrente-5/torrente-brazo-tonto-ley-debut-santiago-segura-como-director-cine_20110224578fcd706584a8b7b428384c.html|work=Se Estrena|location=Spain|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721153005/http://www.antena3.com/se-estrena/especiales/torrente-5/torrente-brazo-tonto-ley-debut-santiago-segura-como-director-cine_20110224578fcd706584a8b7b428384c.html|archive-date=July 21, 2018|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="3" scope="row"|1999 |''[[Between Your Legs]]'' |Javier | |style="text-align:center;"|<ref name="elle"/> |- |''[[Second Skin (1999 film)|Second Skin]]'' |Diego | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Jones|first=Kimberley|date=April 12, 2002|title=Sexond Skin|url=https://www.austinchronicle.com/events/film/2002-04-12/second-skin/|work=The Austin Chronicle|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073355/https://www.austinchronicle.com/events/film/2002-04-12/second-skin/|url-status=live}}</ref> |- |{{sort|Washington|''[[Washington Wolves]]''}} |Alberto |تهیه‌کر هم بی‌یه |style="text-align:center;"|<ref name="lobos">{{cite news|last=Holland|first=Jonathan|date=September 27, 1999|title=Washington Wolves|url=https://variety.com/1999/film/reviews/washington-wolves-1200458883/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073329/https://variety.com/1999/film/reviews/washington-wolves-1200458883/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Pomerance|first=Murray|author-link=Murray Pomerance|date=October 19, 2011|title=Shining in Shadows: Movie Stars of the 2000s|url=https://books.google.com/books?id=CaRuVcysg_EC&q=javier+bardem+produces+washington+wolves&pg=PA101|location=New Brunswick, New Jersey|publisher=Rutgers University Press|page=101|isbn=978-0813551470}}</ref> |- !scope=row|2000 |''[[Before Night Falls (film)|Before Night Falls]]'' |{{sort|Arenas|[[رینالدو آرناس]]}} | |style="text-align:center;"|<ref name="reuters"/> |- !scope=row|2001 |''[[Don't Tempt Me]]'' |{{sort|Graco|Tony Graco}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Tele"/> |- !rowspan="2" scope="row"|2002 |{{sort|Dancer Upstairs|''[[The Dancer Upstairs (film)|The Dancer Upstairs]]''}} |{{sort|Rejas|Agustín Rejas}} | |style="text-align:center;"|<ref name="dancer"/> |- |''[[Mondays in the Sun]]'' |Santa | |style="text-align:center;"|<ref name="Mondays"/> |- !rowspan="2" scope="row"|2004 |''[[Collateral (film)|Collateral]]'' |Felix Reyes-Torrena | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Hopewell|first=John|date=December 17, 2003|title=Spain's Bardem has 'Collateral' role|url=https://variety.com/2003/film/markets-festivals/spain-s-bardem-has-collateral-role-1117897280/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-date=September 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915065245/https://variety.com/2003/film/markets-festivals/spain-s-bardem-has-collateral-role-1117897280/|url-status=live}}</ref> |- |{{sort|Sea Inside|''[[The Sea Inside]]''}} |{{sort|Sampedro|[[Ramón Sampedro]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Holden|first=Stephen|date=December 17, 2004|title=A Lifetime Battle for the Right to Die|url=https://www.nytimes.com/2004/12/17/movies/a-lifetime-battle-for-the-right-to-die.html|work=The New York Times|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219163952/https://www.nytimes.com/2004/12/17/movies/a-lifetime-battle-for-the-right-to-die.html|archive-date=February 19, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2006 |''[[Goya's Ghosts]]'' |{{sort|Lorenzo|Brother Lorenzo}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Seitz|first=Matt Zoller|date=July 20, 2007|title=The Inquisition in Spain: Expected and Even Hailed|url=https://www.nytimes.com/2007/07/20/movies/20goya.html|work=The New York Times|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421001458/https://www.nytimes.com/2007/07/20/movies/20goya.html|archive-date=April 21, 2019|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="2" scope="row"|2007 |''[[Love in the Time of Cholera (film)|Love in the Time of Cholera]]'' |{{sort|Ariza|Florentino Ariza}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Holden|first=Stephen|date=November 16, 2007|title=50 Years and 600 Women Later, True Love|url=https://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16chol.html|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213132443/http://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16chol.html|archive-date=February 13, 2018|url-status=live}}</ref> |- |''[[نو کانتری فور اولد من|No Country for Old Men]]'' |{{sort|Chigurh|[[Anton Chigurh]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Scott|first=A. O.|date=November 9, 2007|title=He Found a Bundle of Money, and Now There's Hell to Pay|url=https://www.nytimes.com/2007/11/09/movies/09coun.html|work=The New York Times|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930232428/https://www.nytimes.com/2007/11/09/movies/09coun.html|archive-date=September 30, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2008 |''[[ویکی کریستینا بارسلونا|Vicky Cristina Barcelona]]'' |{{sort|Antonio|Juan Antonio}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Manohla|first=Dargis|date=August 15, 2008|title=The Portrait of Two Ladies|url=https://www.nytimes.com/2008/08/15/movies/15barc.html|work=The New York Times|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215203337/https://www.nytimes.com/2008/08/15/movies/15barc.html|archive-date=February 15, 2020|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="2" scope="row"|2010 |''[[Biutiful]]'' |Uxbal | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Jenkins|first=Mark|date=December 28, 2010|title=In 'Biutiful,' A Father (And A World) In Extremis|url=https://www.npr.org/2010/12/28/132230394/in-biutiful-a-father-and-a-world-in-extremis|work=NPR|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171204060539/https://www.npr.org/2010/12/28/132230394/in-biutiful-a-father-and-a-world-in-extremis|archive-date=December 4, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Eat Pray Love]]'' |Felipe | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|last=Valby|first=Karen|date=April 16, 2010|title=Julia Roberts falls for Javier Bardem in 'Eat Pray Love'|url=https://ew.com/article/2010/04/16/julia-roberts-falls-for-javier-bardem-in-eat-pray-love/|magazine=Entertainment Weekly|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073324/https://ew.com/article/2010/04/16/julia-roberts-falls-for-javier-bardem-in-eat-pray-love/|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="3" scope="row"|2012 |''[[Sons of the Clouds]]'' |راوی |دوبله‌کر; تهیه‌کر هم بی‌یه |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Weissberg|first=Jay|date=February 21, 2012|title=Sons of the Clouds: The Last Colony|url=https://variety.com/2012/film/markets-festivals/sons-of-the-clouds-the-last-colony-1117947135/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817181056/http://variety.com/2012/film/markets-festivals/sons-of-the-clouds-the-last-colony-1117947135/|archive-date=August 17, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Skyfall]]'' |{{sort|Silva|[[Raoul Silva]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Turner|first=Miki|date=November 8, 2012|title=Javier Bardem plays for creeps in 'Skyfall'|url=https://www.chicagotribune.com/redeye/redeye-javier-bardem-plays-for-creeps-in-skyfall-20121108-story.html|work=The Chicago Tribune|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103065848/http://www.chicagotribune.com/redeye/redeye-javier-bardem-plays-for-creeps-in-skyfall-20121108-story.html|archive-date=January 3, 2018|url-status=live}}</ref> |- |''[[To the Wonder]]'' |{{sort|Quintana|Father Quintana}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|last=Brody|first=Richard|date=April 16, 2013|title="To the Wonder": Filming in Tongues|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/to-the-wonder-filming-in-tongues|magazine=The New Yorker|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011122/https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/to-the-wonder-filming-in-tongues|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="2" scope="row"|2013 |{{sort|Counselor|''[[The Counselor]]''}} |Reiner | |style="text-align:center;"|<ref name="LAT"/> |- |''[[Scorpion in Love]]'' |Solís | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Mallen|first=Patricia Rey|date=April 12, 2013|title=Javier Bardem Will Play Neo Nazi in New Movie; What Is 'Alacran Enamorado' About?|url=https://www.latintimes.com/javier-bardem-will-play-neo-nazi-new-movie-what-alacran-enamorado-about-video-126155|work=Latin Times|access-date=May 6, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073329/https://www.latintimes.com/javier-bardem-will-play-neo-nazi-new-movie-what-alacran-enamorado-about-video-126155|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2014 |''[[Autómata]]'' |Blue Robot |دوبله‌کر |style="text-align:center;"|<ref name="auto"/> |- !scope=row|2015 |''{{sort|Gunman|[[The Gunman (2015 film)|The Gunman]]}}'' |Felix Marti | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Noonan|first=Kevin|date=December 11, 2014|title=Sean Penn Goes Rogue in 'The Gunman' Trailer|url=https://variety.com/2014/film/news/gunman-trailer-sean-penn-javier-bardem-1201377394/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208213942/http://variety.com/2014/film/news/gunman-trailer-sean-penn-javier-bardem-1201377394/|archive-date=February 8, 2016|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2016 |{{sort|Last|''[[The Last Face]]''}} |{{sort|León|Miguel León}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Lemire|first=Christy|date=July 28, 2017|title=The Last Face|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-last-face-2017|work=Roger Ebert|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404095858/https://www.rogerebert.com/reviews/the-last-face-2017|archive-date=April 4, 2020|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="3" scope="row"|2017 |''[[پایرتس آف کاراییبن: دد من تل نو تیلز|Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales]]'' |Salazar | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Thorbecke|first=Catherine|date=May 25, 2017|title=Javier Bardem opens up about his role in 'Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tale|url=https://abcnews.go.com/Entertainment/javier-bardem-opens-role-pirates-caribbean-dead-men/story?id=47623061|work=ABC|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909025631/http://abcnews.go.com/Entertainment/javier-bardem-opens-role-pirates-caribbean-dead-men/story?id=47623061|archive-date=September 9, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[مادر!|Mother!]]'' |شه نقش | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|last=Dockterman|first=Eliana|date=September 21, 2017|title=Allow Darren Aronofsky to Explain mother!|url=https://time.com/4951193/darren-aronofsky-mother-director/|magazine=Time|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605022809/http://time.com/4951193/darren-aronofsky-mother-director/|archive-date=June 5, 2019|url-status=live}}</ref> |- |''[[Loving Pablo]]'' |{{sort|Escobar|[[پابلو اسکوبار]]}} |تهیه‌کر هم بی‌یه |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Castillo|first=Monica|date=October 4, 2020|title=Javier Bardem plays Pablo Escobar without 'glamour' in new movie, 'Loving Pablo'|url=https://www.nbcnews.com/news/latino/javier-bardem-plays-pablo-escobar-without-glamour-new-movie-loving-n916036|work=NBC|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126232007/https://www.nbcnews.com/news/latino/javier-bardem-plays-pablo-escobar-without-glamour-new-movie-loving-n916036|archive-date=November 26, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Vivarelli|first=Nick|date=September 11, 2017|title=Javier Bardem on Playing Pablo Escobar With Penelope Cruz in 'Loving Pablo'|url=https://variety.com/2017/film/festivals/javier-bardem-on-playing-pablo-escobar-with-penelope-cruz-in-loving-pablo-1202549257/|work=Variety|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215194921/https://variety.com/2017/film/festivals/javier-bardem-on-playing-pablo-escobar-with-penelope-cruz-in-loving-pablo-1202549257/|archive-date=December 15, 2019|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="2" scope="row"|2018 |''{{sort|Kingdom|[[Thy Kingdom Come (film)|Thy Kingdom Come]]}}'' |{{sort|Quintana|Father Quintana}} |[[کال مستند]]; تهیه‌کر هم بی‌یه |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Huff|first=Lauren|date=March 29, 2018|title=Javier Bardem Explains Why Filming 'Thy Kingdom Come' Was One of His "Hardest Experiences"|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/javier-bardem-explains-why-filming-thy-kingdom-come-was-one-his-hardest-experiences-1097796|work=The Hollywood Reporter|location=Los Angeles|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330052412/https://www.hollywoodreporter.com/news/javier-bardem-explains-why-filming-thy-kingdom-come-was-one-his-hardest-experiences-1097796|archive-date=March 30, 2018|url-status=live}}</ref> |- |''[[Everybody Knows (film)|Everybody Knows]]'' |Paco | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Scott|first=A. O.|date=February 6, 2019|title='Everybody Knows' Review: Penélope Cruz's Homecoming Turns Frantic|url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/movies/everybody-knows-review.html|work=The New York Times|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313063837/https://www.nytimes.com/2019/02/06/movies/everybody-knows-review.html|archive-date=March 13, 2020|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2019 |''Sanctuary'' |شه |تهیه‌کر هم بی‌یه | |- !scope=row|2020 |''{{sort|Roads|[[The Roads Not Taken]]}}'' |Leo | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Goldstein|first=Gary|date=March 12, 2020|title=Review: Sally Potter's star-studded 'The Roads Not Taken' is a big misfire|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2020-03-12/roads-not-taken-review-sally-potter-javier-bardem|work=Los Angeles Times|access-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502152621/https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2020-03-12/roads-not-taken-review-sally-potter-javier-bardem|archive-date=May 2, 2020|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="3" scope="row"|2021 |''[[دون (۲۰۲۱ فیلم)|Dune]]'' |[[List of Dune characters#Stilgar|Stilgar]] | |style="text-align:center;"|<ref name="dune"/> |- |''{{sort|Good|[[The Good Boss]]}}'' |Blanco | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last=Keslassy|first=Elsa|title=Javier Bardem's 'The Good Boss' Sells Across Europe for MK2 (EXCLUSIVE)|date=10 November 2020|publisher=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://variety.com/2020/film/global/javier-bardem-afm-1234827137/|access-date=12 February 2021|archive-date=December 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222164012/https://variety.com/2020/film/global/javier-bardem-afm-1234827137/|url-status=live}}</ref> |- |''[[Being the Ricardos]]'' |{{sort|Arnaz|[[Desi Arnaz]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |url=https://deadline.com/2021/03/being-the-ricardos-tony-hale-alia-shawkat-jake-lacy-casting-1234723820/ |title='Being The Ricardos' Adds Tony Hale, Alia Shawkat, Jake Lacy, More To Cast As Production Begins |date=March 29, 2021 |access-date=March 29, 2021 |archive-date=March 29, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210329234544/https://deadline.com/2021/03/being-the-ricardos-tony-hale-alia-shawkat-jake-lacy-casting-1234723820/ |url-status=live }}</ref> |- !scope=row|2022 |''[[Lyle, Lyle, Crocodile (film)|Lyle, Lyle, Crocodile]]'' |Hector P. Valenti | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|last=Kroll|first=Justin|date=2021-07-29|title=Winslow Fegley Joins Javier Bardem In Sony's 'Lyle, Lyle Crocodile'|url=https://deadline.com/2021/07/winslow-fegley-javier-bardem-sonys-lyle-lyle-crocodile-1234802698/|access-date=2021-10-14|website=Deadline|language=en-US|archive-date=July 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730023820/https://deadline.com/2021/07/winslow-fegley-javier-bardem-sonys-lyle-lyle-crocodile-1234802698/|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"|2023 |''{{sort|Little|[[The Little Mermaid (2023 film)|The Little Mermaid]]}}'' |[[List of The Little Mermaid characters#King Triton|King Triton]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|last=N'Duka|first=Amanda|url=https://deadline.com/2019/07/javier-bardem-disney-the-little-mermaid-1202648060/|title=Javier Bardem In Talks For Disney's 'The Little Mermaid' Remake|date=July 17, 2019|work=Deadline|access-date=July 17, 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717212730/https://deadline.com/2019/07/javier-bardem-disney-the-little-mermaid-1202648060/|archive-date=July 17, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Little Mermaid's Halle Bailey Reveals First Look at Live-Action Ariel as Filming Wraps|url=https://comicbook.com/movies/news/disney-the-little-mermaid-live-action-ariel-halle-bailey-first-look-filming-wraps/|access-date=2021-07-22|website=Movies|date=July 12, 2021 |language=en|archive-date=July 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712195243/https://comicbook.com/movies/news/disney-the-little-mermaid-live-action-ariel-halle-bailey-first-look-filming-wraps/|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="2"|2024 |''[[دون: دومین قسمت|Dune: Part Two]]'' |Stilgar | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|last=Zilko|first=Christian|date=2022-05-29|title=Javier Bardem Has Read 'Dune: Part Two' Script, Says Sequel 'Is Gonna Surprise People'|url=https://www.indiewire.com/2022/05/javier-bardem-dune-2-update-1234729312/|access-date=2022-07-19|website=IndieWire|language=en|archive-date=September 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927051740/https://www.indiewire.com/2022/05/javier-bardem-dune-2-update-1234729312/|url-status=live}}</ref> |- |''[[Spellbound (2024 film)|Spellbound]]'' |King Solon |دوبله |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Grobar|first1=Matt|title=Nicole Kidman, Javier Bardem, John Lithgow, Nathan Lane, Jenifer Lewis & More Board Animated Pic ''Spellbound'' From Apple & Skydance Animation|url=https://deadline.com/2022/06/nicole-kidman-javier-bardem-john-lithgow-nathan-lane-more-join-spellbound-1235049176/|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=21 June 2022|date=June 21, 2022|archive-date=June 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170553/https://deadline.com/2022/06/nicole-kidman-javier-bardem-john-lithgow-nathan-lane-more-join-spellbound-1235049176/|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| 2025 |''[[F1 (film)|F1]]'' |Rubén Cervantes | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|date=2023-07-09|title=Brad Pitt Shares Plot Details for Untitled Formula 1 Movie at British Grand Prix|url=https://collider.com/brad-pitt-formula-1-movie-plot-british-grand-prix/|access-date=2023-07-10|website=Collider|language=en|archive-date=July 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710000117/https://collider.com/brad-pitt-formula-1-movie-plot-british-grand-prix/|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="4"|2026 |''[[Iron Maiden: Burning Ambition|Iron Maiden: Burning Ambition]]'' |شه نقش |مستند |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url= https://www.irishtimes.com/culture/film/review/2026/05/06/iron-maiden-burning-ambition-review-tight-pants-greasy-leather-and-a-very-excited-javier-bardem/|website=[[The Irish Times]]|date=May 6, 2026|first=Donald|last=Clarke|title= Iron Maiden: Burning Ambition review – Tight pants, greasy leather and a very excited Javier Bardem|language=en|access-date=May 6, 2026}}</ref> |- |''[[The Beloved (2026 film)|The Beloved]]'' |Esteban Martínez | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.vogue.es/articulos/el-ser-querido-pelicula-rodrigo-sorogoyen-reparto-sinopsis-estreno|website=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|date=9 April 2026|first=Alberto|last=Sisí Sánchez|title=‘El ser querido’: reparto, sinopsis, tráiler, estreno y todo lo que sabemos de la nueva película de Rodrigo Sorogoyen|language=es|access-date=19 April 2026}}</ref> |- |{{pending film|[[Bunker (upcoming film)|Bunker]]}} |{{TBA}} |rowspan="3"|در ساجنّه |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last=Murray |first=Iana |title=Javier Bardem's gear shift |url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/javier-bardem-interview-2025 |website=[[British GQ]] |access-date=17 October 2025 |date=2 June 2025}}</ref> |- |{{pending film|[[دون: سومین قسمت|Dune: Part Three]]}} |Stilgar |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Blyth |first=Antonia |date=2026-03-16 |title=‘Dune: Part Three’ Trailer To Be Released Tuesday; Character Posters Revealed |url=https://deadline.com/2026/03/dune-part-3-trailer-release-date-character-posters-1236756805/ |access-date=2026-03-17 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- !scope="row" rowspan="1" | TBA |{{pending film|[[Hello & Paris]]}} |{{TBA}} |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |first=Andreas |last=Wiseman |date=February 5, 2026 |accessdate=August 4, 2026 |title=Kate Hudson & Javier Bardem To Star In Rom-Com 'Hello & Paris' For Fifth Season, 193 & Producer Finola Dwyer — EFM |url=https://deadline.com/2026/02/kate-hudson-javier-bardem-rom-com-hello-paris-1236710556/ |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> <!--do ''not'' put films that are 'in pre-production' or 'in development' per WP:CRYSTAL--> |} {{Pending films key}} === سریالون === {|class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right:0;" |- !scope="col"|سال !scope="col"|سریال نوم !scope="col"|نقش !scope="col" class="unsortable"|توضیح !scope="col" class="unsortable"|{{Abbr|منبع|منابع}} |- !scope=row|1974 |{{sort|Pícaro|''El Pícaro''}} | |Acting debut |style="text-align:center;"|<ref name="greenpeace">{{cite news|last=Donnelly|first=Matt|date=September 15, 2019|title=Javier Bardem on Greenpeace Documentary 'Sanctuary' and How Hollywood Can Spread the Climate Change Message|url=https://variety.com/2019/film/features/javier-bardem-sanctuary-greenpeace-dune-1203331518/|work=Variety|access-date=May 12, 2020|archive-date=August 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820133743/https://variety.com/2019/film/features/javier-bardem-sanctuary-greenpeace-dune-1203331518/|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|1986 |''[[Segunda enseñanza]]'' |Pablo |Recurring role |style="text-align:center;"|<ref name="greenpeace"/> |- !scope=row|1991 |''[[El C.I.D.]]'' |Vince |Episode: "Thursday's Child" |style="text-align:center;"| |- !scope=row|2018 |''Asesinato en el Hormiguero Express'' |Himself |[[Television special]] |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title='Asesinato en El Hormiguero Express', el genial vídeo de presentación de la nueva temporada|url=https://www.huffingtonpost.es/2018/09/04/asesinato-en-el-hormiguero-express-el-genial-video-de-presentacion-de-la-nueva-temporada_a_23515988/|work=The Huffington Post|access-date=May 12, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073330/https://www.huffingtonpost.es/2018/09/04/asesinato-en-el-hormiguero-express-el-genial-video-de-presentacion-de-la-nueva-temporada_a_23515988/|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2020 |''[[Home Movie: The Princess Bride]]'' |[[Inigo Montoya]] |Episode: "Chapter Ten: To the Pain!" |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite magazine|last=Breznican|first=Anthony|date=2021-06-22|title=Rescuing 'The Princess Bride': Can the Emmys Save This Lost Tribute Film?|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2021/06/homemade-princess-bride-emmys|access-date=2021-09-18|magazine=Vanity Fair|language=en-US|archive-date=August 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805221442/https://www.vanityfair.com/hollywood/2021/06/homemade-princess-bride-emmys|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2024 |''[[Monsters: The Lyle and Erik Menendez Story]]'' |José Menendez |Main role; also executive producer |<ref>{{Cite web |last=Otterson |first=Joe |date=2024-01-15 |title='Monster' Season 2 Casts Javier Bardem, Chloë Sevigny as Parents of Menéndez Brothers |url=https://variety.com/2024/tv/news/monster-season-2-cast-javier-bardem-chloe-sevigny-menendez-brothers-parents-1235869316/ |access-date=2024-02-16 |website=Variety |language=en-US |archive-date=February 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227161035/https://variety.com/2024/tv/news/monster-season-2-cast-javier-bardem-chloe-sevigny-menendez-brothers-parents-1235869316/ |url-status=live }}</ref> |- !scope=row|2025 |''[[Conan O'Brien Must Go]]'' |Himself |Episode: "Spain" |style="text-align:center;"| |- !scope=row|2026 |''[[Cape Fear (TV series)|Cape Fear]]'' |[[Max Cady]] |[[Miniseries]]; also executive producer |<ref>{{cite web |last1=Andreeva |first1=Nellie |title=''Cape Fear'': Javier Bardem To Star In Apple TV+ Series From Nick Antosca, Martin Scorsese & Steven Spielberg |url=https://deadline.com/2024/11/cape-fear-javier-bardem-apple-series-martin-scorsese-steven-spielberg-1236179235/ |website=[[Deadline Hollywood]] |access-date=18 November 2024 |date=November 18, 2024}}</ref> |} == منابع == {{په‌نویس|2}} [[رج:۱۹۶۹ بزائه‌ئون]] [[رج:زننه آدمون]] [[رج:ایسپانیا مردی بازیگرون]] b85g1kp2mttv6bm32n1ipq9cb616tha 0 172734 392497 392431 2026-08-17T22:04:05Z InternetArchiveBot 25385 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 392497 wikitext text/x-wiki {{صندخ/زوون}} '''ناواهویِ خونوادگی اشاره زوون''' ([[اینگلیسی زوون|اینگلیسی]] جه: ''Navajo Family Sign''- [[ناواخو|ناواهو]] جه: ''Hak'éí Yideez'') اته اشاره زوون هسّه کا [[ناواهو|ناواهو مردمونِ]] اته پچیک [[غول]]<nowiki/>ئون جمعِ میون کار بزنه بونه.<ref>{{cite book|last=Supalla|first=Samuel J.|date=1992|title=The Book of Name Signs|url=https://archive.org/details/bookofnamesignsn0000supa|page=[https://archive.org/details/bookofnamesignsn0000supa/page/22 22]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Davis|first1=Jeffrey|last2=Supalla|first2=Samuel|date=1995|chapter=A Sociolinguistic Description of Sign Language Use in a Navajo Family|editor-link1=Ceil Lucas|editor-last=Ceil|editor-first=Lucas|title=Sociolinguistics in Deaf Communities|url=https://archive.org/details/sociolinguistics0000unse_i6w7|publisher=Gallaudet University Press|pages=[https://archive.org/details/sociolinguistics0000unse_i6w7/page/77 77]–106|isbn=978-1-563-68036-6}}</ref><ref>{{cite book|last1=Davis|first1=Jeffrey E.|title=Hand Talk: Sign Language Among American Indian Nations|date=29 July 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521870108|page=178|url=https://books.google.com/books?id=XDsvau6__D4C&q=Navajo+Family+Sign&pg=PA178|accessdate=14 February 2017|language=en|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526080114/https://books.google.com/books?id=XDsvau6__D4C&q=Navajo+Family+Sign&pg=PA178#v=snippet&q=Navajo%20Family%20Sign&f=false|url-status=live}}</ref> == منبع == * 23 فردینه‌مایِ 1538 تبری، این ولگ [[:en:Navajo_Family_Sign|اینگلیسی ویکی‌پدیا]] جه ترجمه بیّه. [[رج:آمریکای بومی زوونون]] iqwca93fgfkjr0fqk803y8t7bi49qvf