Huiquipedia
nahwiki
https://nah.wikipedia.org/wiki/Cal%C4%ABxatl
MediaWiki 1.47.0-wmf.7
first-letter
Mēdiatl
Nōncuahquīzqui
Tēixnāmiquiliztli
Tlatequitiltilīlli
Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli
Huiquipedia
Huiquipedia tēixnāmiquiliztli
Īxiptli
Īxiptli tēixnāmiquiliztli
Huiquimedia
Huiquimedia tēixnāmiquiliztli
Nemachiyōtīlli
Nemachiyōtīlli tēixnāmiquiliztli
Tēpalēhuiliztli
Tēpalēhuiliztli tēixnāmiquiliztli
Neneuhcāyōtl
Neneuhcāyōtl tēixnāmiquiliztli
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Juana Inés de la Cruz
0
6231
527008
526392
2026-06-20T06:38:03Z
~2026-35729-86
24740
527008
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
{{Tlamatiliztlācatl-miac
|Nombre = Sor Juana Inés de la Cruz
|Image = Sor Juana by Miguel Cabrera.png
|birthname = Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana
|born = [[Tlamahtlāccēti 12]], [[1651]]<br />{{NSPf}} [[Āmaquēmehcān]], [[Mēxihco Tlahtohcāyōtl|Mēxihco]]
|dead = [[17 ic nāuhtetl mētztli]], [[1695]] <small>(44)</small><br />{{NSPf}} [[Āltepētl Mēxihco]]
|occupation = [[Cemitquimatiliztli]]<br />[[Cualīxtlamatiliztli]]<br />[[Cuīcayōtl]]<br />[[Iuhcāyōtl]]<br />[[Tlazohmatiliztli]]<br />[[Xōchicuīcayōtl]]<br />[[Yēctimatiliztli]]<br />[[Yōlcamatiliztli]]<br />[[Yōlizmatiliztli]]
}}
'''Juana de Asbaje y Ramírez de Santillana''', '''Sor Juana Inés de la Cruz''' nozo '''Nantzin Juana Inés de la Cruz''' ([[1651]] - [[1695]]) itoca hueyi [[Mexihco|mexihcatl]] amatlahcuiloni ihuan xochicuicatiani. No oquimmat [[ilhuicamatiliztli|ilhuicatl]], [[payelizyotl]], [[iuhcayotl]], [[ticiyotl]] auh occequintin.
==Huehcapatlahtoliztli==
===Tlacatiliztli===
Juana Inés de Asbaje Ramírez de Santillana otlacat ipan San Miguel Nepantlah, ipan Yancuic Caxtillan.
===Achto xihuitl===
Yehuatl ochanti ipan Panohuayan caltenco in ompa Amaquemecan ihcuac yahuatl catca cihuapil.
== Tlamahuizoltequitl ==
* ''Respuesta a Sor Filotea de la Cruz''
* ''Protesta de fé''
* ''Loas''
* ''Villancicos''
== Oc no xiquitta ==
*[[Caxtillantlahtolli]]
== Tlatenehualiztli ==
<references/>
== Occe necuazaloliztli ==
{{Commonscat|Sor Juana Inés de la Cruz}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1651]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
cjgjmtkrpql21nzhjwe1zfmh8vi2h8s
527025
527008
2026-06-20T07:00:24Z
~2026-35729-86
24740
527025
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
{{Tlamatiliztlācatl-miac
|Nombre = Sor Juana Inés de la Cruz
|Image = Sor Juana by Miguel Cabrera.png
|birthname = Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana
|born = [[Tlamahtlāccēti 12]], [[1651]]<br />{{NSPf}} [[Āmaquēmehcān]], [[Mēxihco Tlahtohcāyōtl|Mēxihco]]
|dead = [[17 ic nāuhtetl mētztli]], [[1695]] <small>(44)</small><br />{{NSPf}} [[Āltepētl Mēxihco]]
|occupation = [[Cemitquimatiliztli]]<br />[[Cualīxtlamatiliztli]]<br />[[Cuīcayōtl]]<br />[[Iuhcāyōtl]]<br />[[Tlazohmatiliztli]]<br />[[Xōchicuīcayōtl]]<br />[[Yēctimatiliztli]]<br />[[Yōlcamatiliztli]]<br />[[Yōlizmatiliztli]]
}}
'''Juana de Asbaje y Ramírez de Santillana''', '''Sor Juana Inés de la Cruz''' nozo '''Nantzin Juana Inés de la Cruz''' ([[1651]] - [[1695]]) itoca hueyi [[Mexihco|mexihcatl]] amatlahcuiloni ihuan xochicuicatiani. No oquimmat [[ilhuicamatiliztli|ilhuicatl]], [[payelizyotl]], [[iuhcayotl]], [[ticiyotl]] auh occequintin.
==Huehcapatlahtoliztli==
===Tlacatiliztli===
Juana Inés de Asbaje Ramírez de Santillana otlacat ipan San Miguel Nepantlah, ipan Yancuic Caxtillan.
===Achto xihuitl===
Yehuatl ochanti ipan Panohuayan caltenco in ompa Amaquemecan ihcuac yahuatl catca cihuapil.
== Tlamahuizoltequitl ==
* ''Respuesta a Sor Filotea de la Cruz''
* ''Protesta de fé''
* ''Loas''
* ''Villancicos''
== Oc no xiquitta ==
*[[Caxtillantlahtolli]]
== Tlatenehualiztli ==
<references/>
== Occe necuazaloliztli ==
{{Commonscat|Sor Juana Inés de la Cruz}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1651]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]]
b8a7skezxkbauoem6g0qy8x1byvhedw
Miguel de Cervantes
0
8170
527029
526582
2026-06-20T07:10:24Z
~2026-35729-86
24740
527029
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = Miguel de Cervantes
|Image = Cervantes Jáuregui.jpg
|birthname = Miguel de Cervantes Saavedra
|born = {{ESPf1506}} [[Tlachiucnāuhti 29]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]]
|dead = {{ESPf1506}} [[23 ic nāuhtetl mētztli]], [[1616]] <br />[[Madrid]] <small>(68)</small>
|occupation = [[Tlahcuilōni]]
|obramásconocida = ''[[El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha]]''
|yearsactive =
}}
'''Miguel de Cervantes Saavedra'''<ref>Nozo ''Miguel inic Cervantes Saavedra''.</ref> (Alcalá de Henares<ref>Nozo ''Alcala itech Henares''.</ref>, inic 29 inic chiucnauhtetl metztli inic 1547-Madrid, inic 22 inic nauhtetl metztli inic 1616) yehhuatl catca ce yaoquizqui, tlahtolpoani, tlahtollaliani ihuan chicoquizalizpoani [[Caxtiltēcah|caxtiltēcatl]].
Mahuiztlalo in iuh in quicempanahuia inic in motenyohtiani itlahcuilohcauh in tlaquetzaliztli españayotl ihuan nohuiampa ixihmacho ipampa oquihcuiloh ''Don Quijote de la Mancha'', ca miequintin teixmancatocaqueh quinexiltih in iuh inic centetl tlahtolpoaliztli mizcaliani ihuan ce in quipanahuia inic cualli itlachiuh in tlaquetzaliztli nohuianyoh, oc yelohuaz in iamox in quicempanahuia inic tlachihualli ihuan tlahtolcueptli in huehuehtlahtolli, icel tlapanahuilli ipampa in Biblia. Macoc itzonquizcatoca in «Itlahtohcapiltzin in ahciliztli».
== Tenemilizpoalli ==
=== Pilotl ihuan telpochyotl ===
Ye inic macuilpoalxihuitl XVIII itech cah tlacelilli ca in itlacahcahualiz in itlacatiliz in Miguel de Cervantes yehhuatl catca ipan [[Alcalá de Henares]], yehica cuatequiloc ompa, ipampa in iteyolmahxiltiliz tecuatequilizotl, ihuan ca ompa quitenextilih yelohuaz tlalquixtiani ipan in tlanoztli [[Información de Argel]] (inic 1580). In itonal tlamanalhuiani in itlacatiliz yehhuatl oc ye ahmo paninezqui, mahcihui in ixtlamaatiloni yehhuatl ca tlacatiyani inic 29 inic chiucnauhtetl metztli, imman ipan ca molhuiquixtia in hueyi iilhuiuh in hueyi ilhuicatlaihualli San Miguel, tlatlamactli in tlaixmatiliz inic quiceliz in itoca in itonalamauh in ilhuiuh in tlacatiliztli. Miguel de Cervantes cuatequiloc inic 9 inic maltlactetl metztli inic 1547 ipan in icalpol in [[Santa María la Mayor]]. In iteyolmahxiltiliz tecuatequilizotl quitenehua:
<small>Tonatiuhpan, inic chiucnauhtetl ilhuitl inic mahtlactetl metztli, in ixiuhtzin in toteucyo inic centetl mil ommacuiltetl cien ompohualtetl chicome, cuatequiloc Miguel, ipiltzin in [[Rodrigo Cervantes]] ihuan icihuauh Leonortzin. Oquicuatequih in mahuiztililoni teuctli Bartolomé Serrano, iteopixcauh in Tocihuateuctzin. Tlaneltilihqueh, Baltasar Vázquez, Tlananquilih, ihuan nehhuatl, ca niccuatequih ihuan quitzimmachiotih ica notoca. Bachiller Serrano. </small>
Icoltzihtzinhuan ipampa itahtzin yehhuantin catcah in nahuatileh ipan melahualiztli in tlacatzintli [[Juan de Cervantes]] ihuan cihuatlacatzintli [[Leonor de Torreblanca]], icihuaconeuh in [[Juan Luis de Torreblanca]], ce tepahtiani cordobatlacatl; Itahzin motocayotiaya [[Rodrigo de Cervantes]] (inic 1509 - inic 1585) ihuan tlacat ipan [[Alcalá de Henares]] ipampa ca itahtzin quimocuiliaya quinihcuac tequitilizti ompa; yehhuatl catca tetequini, tlachihchiuhcayotl quipanahuia inic itenamiccauh in mizcaliani ''mocohcoxcacuitlahuiani''<ref>Inin tlahtolli quinezcayotia ''practicante'', ''enfermero'' nozo ''auxiliar''.</ref> ca totlaman in tepahtiani, ihuan quipihpitza ye conetl ce ixachipol nacaztapalihuiliztli, ipampa in tlein inpiltzihtzinhuan quiahxiltihtito huel miecpa ipal quichihuah iuhqui teixehuanimeh; [[Krzysztof Sliwa]] quitemanilia ce tetlapohuililiztli impampa in yehhuatl momati ca Miguel de Cervantes quichiuh macel ceppa iuhqui iteixehua in itahtzin; Rodrigotzin ahmo huel quitoca nemachtiliztli cemanqui ipampa iontlaehualiz in inacaztapalihuiliz ihuan in inetlanohmahhuililiz teixpololizeh, tzincuauhquechiloh ihuan huehyani in icencal, ca olinico itzalan Córdoba, Sevilla, Toledo, Cuenca, Alcalá de Henares, Guadalajara ihuan Valladolid, ca tlamatiloni; Yeceh quimomachtih tetequiliztli itechpa icoltzin nanyotl cordobatlacatl ihuan in chahuatahtli, no tepahtiani, ca quitoquilih, in ahtle motlacuiliz ica ce teyolmahxilitiliztli nahuatillotl. Ipan [[Américo Castro]], [[Daniel Eisenberg]] y occequintin cervantesixmatinimeh, Cervantes quimocuilia techiuhcayotl monemilizcuepani ipan inehuan tlatenhuimololoni cenyelizotl. Yeh, Jean Canavaggio quimomachitoca ca ahmo itech cah tlaneltililli, ihuan quinepanoa ica in tetlapohuililiztli ca quitlaquechillotia inin techiuhcayotl in ahtle neyoltzohtzonaliztli ipal Mateo Alemán; Zan huel ixquich, in icencal Cervantes itech catca cenca huel tlaixmalhuilli ipan Córdoba ihuan quinextia ompa ihuan ipan tlanahuac neixcahuiliztli ittitiloni. Rodrigo monamictih itloc [[Leonor de Cortinas]], in yehuatl achi momati ahtle, itlapanahuiliztica ca yehhuatl yeya <ref>Yeya (era), catca (fue), ocatca (ha sido) ihuan oyeya (había sido).</ref> iyuhquizcauh in [[Arganda del Rey]]. Iiccahuan yehhuantin catcah Andrés (inic 1543), Andrea (inic 1544), Luisa (inic 1546), ca moyetztahcic iteotica teyacancauh in ce teopixcacan carmelita; Rodrigo (inic 1550), noihuan yaociuhqui, ca quiahxiltih ipan mallotl argeliayotln; Magdalena (inic 1554) ihuan Juan, icel tlaixihmachtli ipampa itahtzin quitenehua ipan in nemiquiznahuatiliztli.
Inahuac inic 1551, Rodrigo de Cervantes molin itloc icencal ompa [[Valladolid]]. Ipampa netlacuilli, itech catca tlaahxitl ixachi metztli ihuan itlatqui huehcahualoc. Inic 1556 mihcuanih ompa [[Córdoba]] ipal quicenquixtih in itetlacahcahuililiz in [[Juan de Cervantes]], icoltzin in tlahcuiloh, ihuan quitlacahuiz intech in tetlaihtlanilianimeh.
Ahmo manih tenehualiztli tlamanalhuiani itechpa in tlayacantihcac inemachtiliz in Miguel de Cervantes, ca, in ahtle neyoltzihtzonaliztli, ahmo onahcic yelohuaz hueyitlamachtilcalotl. Quil ca huel omomachtiz ipan Valladolid, Córdoba nozo Sevilla. Noihuan yehhuatl chihualoni ca momachtianiya ipan in [[Compañía de Jesús]], yehica ipan in tlahtolpohualiztli ''El coloquio de los perros'' quichihua ce itlacaquiztililiz in ce iltamachtilcal in [[jesusteopixqui]] ca neci ce iteihtoliz in iyoliliz tlamachtillotl.
Inic 1566 mochantlalia ipan Madrid. Yauh ompa in [[Estudio de la Villa]], quihuicac itechpa in itetlamachtilizmachtihcauh in tlahtollacotoncayotl [[Juan López de Hoyos]], in aquin inic 1569 quipanotlac ce amoxtli itech in icohcolizcuiliztli ihuan imiquiliz in cihuatlahtoani cihuatlacatzintli [[Isabel de Valois]], inic etetl inamic in [[Felipe II]]. López de Hoyos quitoca ipan inin amoxtli ontetl itlahtollaliz in Cervantes, taxca tlazohtli ihuan tlatlazohtlalli tlamachtilli. Inon yehhuatl in tlayacantihcac inehnextiliz amoxcuilolizotl. Ipan inon xihuitl Cervantes oconmolpih ipan neixcuitilli inic quitta in iteixehualiz in [[Lope de Rueda]] ihuan, ipan quimomachitoca ipan inic ontetl ixeliuhcayo in [[El Quijote]], mach itechpa icamac in teyacatic teixehuani, «quizaya in iixtelolo icampa in teixehualiztli».
=== Iohtoquiliz in Italia ihuan in iteyaochihualiz in Lepanto ===
[[Image:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|In [[teyaochihualiztli itech Lepanto]].]]
Mohuehcahuitia ce itlatlaliliz in [[Felipe II]] ca mochiuh inic 1569, in canin quinahuatia quimomaltiaz in Miguel de Cervantes, tlateilhuilli inic quicohcoa ipan teneneuhcahuiliztli in ce Antonio Sigura, itemachtihcauh in tlachiuhtli. Intla yeloaniya neltiliztica in Cervantes, inin huel yezquia in teyollohtiliztli ca quichiuh panoz ompa Italia. Ahcito ompa Roma inic mahtlactetl omontetl meztli in inenehuixcauh xihuitl. Ixpouh ompa in itlahtollaliz huelnezqui in [[Ludovico Ariosto]] ihuan in ''Itetlanohnochililiz in tetlazohtlaliztli'' in siontlacatl<ref>Nozo ''judeatlacatl''.</ref> sefaradyotl [[León Hebreo]] (Yehuda Abrabanel), in tepitzaliztli<ref>''Tepitzani'' quihtoznequi ''inspirador'', ''sugerente''.</ref> yancuic platonyotl, ca ipan huetzi in imachiliz in tetlazohtlaliztli. Cervantes tentimani itech in nenemitiliztli ihuan itech in cualmayehcayotl<ref>''Cualmayehcayotl'' quinezcayotia ''arte''.</ref> italiayotl, ihuan quipiaz iccemmanyan ce cenquizca tehuellamachtih itlailnamiquiliz in inon tlahtocayotl, ca neci, ic neixcuitilli, ipan [[''El licenciado Vidriera'']], centetl in itlahtolpohualiz teixcuitiani, ihuan mocahua momatiz ipan nepapan iteihtoliz in occequi itlachiuh.
Mixcahuih in itlayecoltiloca in [[Giulio Acquaviva]], ca yehhuatl yez hueyiteohuatzin inic 1570, ihuan in aquin, in ahzo, quixmah ipan [[Madrid]]. Quitoca itzalan Palermo, Milán, Florencia, Venecia, Parma ihuan Ferrara. Cuel quicahuaz inic mixcahuiz in inecahcahualiz in yaochiuhqui ipan in itehuicaliz in itiachcauh [[Diego de Urbina]], in centeuc<ref>''Centeuctli'', ''cenyaoquizqui'', ''cenyaochiuhtli'' quinezcayotia ''batallón'', ''tercio'', ''regimiento'', ''escuadrón'', nozo ''pelotón''.</ref> in [[Miguel de Moncada]]. Moacalaquih ipan in cipacacalli<ref>Nozo ''galera''</ref> [[Marquesa]]. Inic 7 inic mahtlactetl metztli inic 1571 mocepanicnelih ipan in neyaochihualiztli itech [[Lepanto]], «in quicempanahuia inic tlacempanahuiani nenehuianhuiliztli ca quittac in mahcuilpohuaxihuitl quiyacatih, in manqui, ahmo no quitemachia quittaz in tlatoquilih», inic itlan noncalaqui<ref>''Itlan oncalaqui, ni-'' quihtoznequi ''integrarse''.</ref> in centlamantli acalli cristoyotl, tlaachcauhtilli itechpa in tlacatzintli [[Juan de Austria]], «ipiltizn in itlapetlanillo in yaoyotl [[Carlos V]], in mahcehualtic iilnamiconi», ihuan ichahuateiconeuh in tlahtoani, ihuan in canin mocepanicneliaya ce in quipanahuia inic tenyo acamocuitlahuiani in inin cahuitl, in imarqués in Santa Cruz, ca monemitia ipan [[La Mancha]], ipan [[Viso del Marqués]]. Ipan ce tlahtolnextiliztli nahuatillotl tlachihualli chicontetl xihuitl oc ye zatepan mihtoa:
<small>In ihcuac monematcaitta in icentlaman acalli in Turquiatlacatl, ipan in tlatenehualli neyaochihualiztli acallotl, in tlanohnotzalli Miguel de Cervantes yehhuatl yeya cohcoxqui ihuan ica tlepohpocaliztli, ihuan in tlatenehualli tiachcauhtli... ihuan ocequintin miyaquintin icniuhtin iaxca quinohnochilih cae, tel yehhuatl yeya cohcoxqui ihuan ica tlehpohpocaliztli, ca yehhuatl yeniya motzicohquui tlatzintlan ipan inemoaliz in cipacacalli; ihuan in tlatenehualli Miguel de Cervantes quinanquilih ca tlein quinohnotzazquiah itechpa yehhuatl, ihuan ca ahmo quichihuaya in netlacuilli, ihuan ca occencah quinequia miquiz inic tecualancanamiqui ipal Teotzin ihuan ipan tlahtohcauh, in ahmo iuh calaquia itzintlan tlapacholoni, ihuan ca ica ichicahuacayo... Ihuan tecualancanamic in iuh yollohhuapahuac yaochiuhqui inhuic in tlatenehualtin turquiatlacah ipan in tlanohnotzalli neyaochihualiztli ipan in inecahcahualoyan in acalli, in iuh iteachcauh quinahuatih ihuan quipachoh, itloc occequintin yaoquizqueh. Ihuan tzoptli in neyaochihualiztli, in iuh in in teuctli Juantzin quimah ihuan quiyollohittac quexquich huel oquichihuaya ihuan oquicualancanamic in tlatenehualli Miguel de Cervantes, quitlehcahuih ihuan quimacac nauhtetl [[ducado]] occencah ica itlaxtlahuiliz... Itech in tlateneualli neyaochihualiztli acallotl quiz eztenqui ipampa ontetl tlaquihquizhuiliztli ipan ielpan ihuan ipan imah, inic monactia ihtlacauhqui in tlatenehualli ima.</small>
=== Mallotl ipan [[Argel]] ===
[[Image:Cervantes (J. Vancell) Madrid 01.jpg|thumb|Iteixiptlaximaliz in Miguel de Cervantes ipan in [[Iamoxpialoyan Tenapalohcayotl in España]], ipan [[Madrid]].]]
Inoc inehualcuepaliz inic [[Napoles]] inic ompa [[España]], ipan in cipacacalli Tonatiuh, ce centlamantli acalli turquiayotl tlaachcauhtilli itechpa [[Mami Arnaute]] quinchiuh tlaahximeh Miguel ihuan iiccauh Rodrigo, inic 26 inic chiucnauhtetl metztli inic 1575. Yehhuantin catcah tlaahxiltin inic itlapehpeyahualiz in [[Cadaques de Rosas]] nozo [[Palamos]], ipan in axcancayotl tlatocayotilli [[Costa Brava]], ihuan tlahuicaltin ompa Argel. Cervantes ixcoyantilo iuhqui tlacanecuilolli in tlacomoniani greciatlacatl [[Dali Mami]]. In tlachiuhtli inic onextililoc ipan ihuelitiliz in iamatlahcuilol in tetlatenitztiliztli ca quihuicaya in tlacatzintli [[Juan de Austria]] ihuan in [[Teahuayoh inic Sessa]]<ref>''Teahuayoh'' quinezcayotia ''duque''.</ref>, quimilnamictih in motemaltianimeh ca Cervantes yeya ce tlacatl cencah ittitiloni, ihuan ipampa aquin huelitizquiah quimahcehua ce cualli tequixtiliztli. Quitetlatlauhtih macuiltetl cien [[escudo]] ica teocuitlatetl ipampa itemaquixtiliz.
Ipan in macuiltetl ixihuiuh in netemaltiliztli, Cervantes, ce tlacatl ica ce chicahuac teoyoliatl ihuan neyolehualiztli, tzomocquiztitlan nappa. Inic quitlalcahuiz tlacuepcayotiliztli ipan itenahuaccatcacahuan in mallotl, quimotenehuilih ixquich inixpan iyaohuan. Quipanahuia inic quelehuih in tetlaihiohuiltiliztli in ahmo iuh in tetlahtlacolnextiliztli. Ipampa in tlahtolnextiliztli nahuatilotl ihuan in iamox in teotlacatl [[Diego de Haedo]] ''Tepepancayotl ihuan tlahtolihcuiloliztli ipanocayo in Argel'' (1612), ticpiyah inetlacuiliz in tlahtolmoyahualiztli ittitiloni itechpa in mallotl. Un tlatenehualli tlapohpotiliztli mocencui ica itlacanexiliz ''In inenahuatiliz in Argel''; ''In itetemaloyan in Argel'' ihuan in itlanohnotzaliz in itlahtolihcuiloliz in Malli, ca motuca<ref>In tlahtolli ''toca, nitla-'' nozo ''tuca, nitla-'' quihtoznequi ''insertar'', ''meter'', , ''introducir'', ''plantar'' ''incluir'' nozo ''englobar''.</ref> ipan inic centetl ixeliuhcayo in ''[[el Quijote]]'', itzalan in amoxxehxeloliztli 39 ihuan 41. Yeceh, ye huehcauh momati ca in tlachiuhtli tlapantlazalli itechpa Haedo ahmo yehhuatl yeya iaxca, itlah ca inohmah ye quimoixcomaca. Ipan [[Emilio Sola]], itlachiuhcauhyehhuatl catca [[Antonio de Sosa]], benedictoteotocani ipilcatihcauh in imallo in Cervantes ihuan tetlanohnochililiztli quihcuiloani<ref>''Tetlanohnochililiztli quihcuiloani'' quinezcayotia ''dialoguista'' nozo ''escritor de diálogos''.</ref> ipan inohmah tlachiuhtli. Daniel Eisenberg oquiteixpantilih ca in tlachiuhtli ahmo yehhuatl iaxca in Sosa, in aquin ahmo yehhuatl yeya tlahcuiloh, zan yeh iaxca in hueyi tlahcuiloh malli ipan Argel, ica inohmah tlahcuilolli itlachiuh in Haedo quinextia cencah tlacoyahua tenehnehuiliztli. Ic yelohuaz nelli, in itlachih in Haedo quicahua inic yelohua iteyolmahxiltiliz tlaixnextiani in nenemitiliztli cervantesyotl ipan Argel, zan yeh oc ce in itlahcuilol in inohmah Cervantes ca quichamahua inetlahpaloliz.
Inic centetl ineyehyecoliz in neyeltiliztli nentic, ipampa in islamtlacatl ca itech monequi ca quihuicaz in Cervantes ihuan ipilcatihcahuan ompa [[Oran]] quincauh ipan inic centetl tonalli. In tlaahximeh intech monec mohualcuepaz in Argel, in canin callotiloqueh ihuan ixpiyaloqueh oc cencah in ahmo yeppa. Inoc, inantzin inantzib in Cervantes oquicentlalihtahcica cequih itlacempoaliz in ducado, ica in netemachiliztli inic quimaquixtihtahci in iomextin ipilhuan. Inic 1577 monahnamictih in nenohnotzalli, zan in tlacempoaliztli ahmo yehhuatl yeya yehuatini inic quimaquixtiz in omextin. Miguel tlapanahuia inic quelehuih ca maquixtiloyani iteiccaiuh Rodrigo, in aquin mohualcuep ompa España. Rodrigo quitquia ce netlalhuiliztli<ref>''Ilhuia, ninotla-'' quinezcayotia ''planear'', ''proyectar'' nozo ''imaginar''.</ref> tlachiuhtli itechpa iteiccauh inic quimmaquixtiz in yehhuatl ihuan in oc mahtlactetl onnauhtetl nozo mahtlactetl ommacuiltetl itenahuac catcahuan. Cervantes mocentlalih itloc in occequintin tlaahximeh ipan ce oztotl tlainayalli, inic itlanehuilanhuiliz ce cipaacalli españayotl ca huallazquia inic tehualmaniliz<ref>Nozo ''tehualceliz''</ref>. In cipaacalli, huel, oahcito ihuan itech pachiuhtitlan oppa in xallan; zan, yequehen, motzoltzitzquiloc. In cristotlacah<ref>''Cristotlacatl'' nozo ''cristotzintocani'' quinezcayotia ''cristiano''.</ref> tlainayaltin ipan in oztotl no nextiloqueh, ipampa iteixtlapoaliz ce tlaicnelih techalaniani, tatocayotilli ''In Teocuitlayotiani''. Cervantes motlamachitocac in iuh icel iteyollapancauh inic quichihchihuaz in teixpampaehualiztli ihuan inic quicialtiz in ipilcatihcahuan. In bey (tecuexanoani turquiatlacatl) inic Argel, Azán Bajá, quicalaquih ipan «itealtiloyan» nozo ''malcalli'', tlapexonilli ica tepozchicolli, in canin monactih inoc macuiltetl metztli. Inic etetl neyehyecoliztli quimoilhuih Cervantes ica in cealiztli inic ahcitiuh itzallan tlalli ixquichca [[Oran]]. Quititlan ompa ce mahomatlacatl netlacaneconi ica amatlahcuilolli ipal [[Martín de Córdoba]], iatempanecauh in inon neyaotiloyan, inic quittitia in netlalhuiliztli ihuan inic quitlahtlauhtia teyacantianimeh. Auh, in titlanoni motzololoc ihuan in amatlahcuillolli tlattalli. Ipan yehhuatl neltiya ca yehhuatl yeya in inohmah Miguel de Cervantes in aquin oquitepiquihca izquin. Oilactzontequililoc inic macoz ontetl mil cuauhtolli, teixnahuatiliztli ca ahmo neltiz ipampa ca miequintin yehhuantin catcah in aquihqueh tlahtoah ipan. In tlatzacuahuia neyehyecoliztli inic chitontiquizaz monehuianhuih ipampa ce ittitiloni itlacempoaliz tlaxtlahuiloni ca quimacac ce motlapatiliani valenciatlacatl ca yeya ipan [[Argel]]. Cervantes quixnextih ce atotoacalli yel inic quimmamaz epohualtetl maltin cristotlacah. In ihcuac izquin yeya itech ahcic inic mocuepaz, cemeh maquixtilozquiah, in ahdomingoteotlacatl tetlamatilizmachtiani [[Juan Blanco de Paz]], quinextilih izqui in netlalhuiliztli in [[Azán Bajá]]. Inic teicnelilmachtiliztli in techalaniani quimonemactih ce [[escudo]]<ref>Ce tlacohualoni.</ref> ihuan ce apilloli ica pitzochiahuacayotl. [[Azán Bajá]] quihcuanih in [[Cervantes]] ompa ce malcalli oc cencah tepitztic, ipan inohmah tecpanchantli. Zatepan, quicentlalih quihuicaz in ompa [[Constantinopla]], in canin in neyeltiliztli ixnecizquia ce tequitl achi ahchihualoni inic neltiz. Oc ceppa, Cervantes quimotequiuhtih izqui in temamaliztli.
Inic macuiltetl metztli inic 1580, ahcitoh ompa Argel in tetahtzihtzinhuan yeitilizteopixqueh (inon tlamaceuhcayotl mixcahuiaya inic quimmaquixtihtitlaniz maltin, no impan mopatlayah) in teotlacatl [[Antonio de la Bella]] ihuan in teotlacatl [[Juan Gil]]. In teotlacatl Antonio euh itloc ce iohtocaliz<ref>''Ohtlatocaliztli'' quinezcayotia ''romería'', ''expedición'', ''viaje'', ''safari'', nozo ''caravana''.</ref> in tlaquixtiltin. In teotlacatl Juan Gil, ca icel quimocuiliaya etetl cien escudo, quiquixtihtitlan in Cervantes, ipampa in yehhuatl mopanitlaliaya macuiltetl cien. In teotlacatl mixcahuih inic quinechicoz itzalan in motlapatilianimeh cristotlacah in tlacempoaliztli ca yecahuia. Quicentlalih in ihcuac Cervantes itech yeya ye ipan ce cipacacalli in oncan Azán Bajá ehuazquia itechpa Constantinopla, tlalpilli ica «ome tlacallotiliztli ihuan ce teicxiilpiloni». Ipampa 500 escudo ic cihciahuiztica tlanechicolli, Cervantes maquixtilo inic 19 inic chiucnauhtetl metztli inic 1580. Inic 24 inic mahtlactetl metztli mohualcuep, zatlatzonco, ompa España intloc occequih maltin noihuan tlaquixtiltin. Ahcito ompa [[Denia]], in oncan mihcuanih ompa [[Valencia]]. Inic mahtlactetl oncentetl nozo inic mahtlactetl omontetl metztli mohualcuepa itloc icencal ompa [[Madrid]].
=== Inehualcuepaliz<ref>Nozo ''ihuallaliz''.</ref> ompa España ===
[[Image:Cervantes Valladolid lou.jpg|thumb|right|[[Estatua de Cervantes (Valladolid)|Iteixiptlaximaliz in Cervantes]] ipan in Ineahanaloyan in [[Universidad de Valladolid|Ihueyitlamachtilcal]] in [[Valladolid]].]]
Inic macuiltetl metztli inic [[1581]] Cervantes mihcuanih ompa [[Portugal]], in canin itech yeya quinihcuac in iteahxiltiliz in [[Felipe II inic España|Felipe II]], ica in iciyaliz inic tlateonamiquiz ica in yehhuatl quicualtiliz inemiliz ihuan inic quipatiotiaz in netlacuilli in oquichihuaca icencal inic quihualtiliniz inic [[Argel]]. Quitequiuhtihqueh ce neixcahuiliztli ichtacayotl ipan [[Oran]], yehica quimocuiliaya miyac iteizcal in itlamatiliz ihuan itlaixmatiliz in icetlan in [[Africa]]. Ipampa inon tlatequipanoliztli quicelih 50 escudo. Mohualcuep ompa [[Lisboa]] ihuan itzonquizaliz in xihuitl iloh ompa [[Madrid]]. Inic ontetl meztli inic 1582, quiteihtlanilia ce inecahcahualoyan in tlatequipanolizlti cactihcac ipan In India, in ahtle macoz. Ipan inon xihxihuitl, in tlahcuiloh itech ahci Ana Villafranca (nozo Franca) inic Rojas, in icihuauh in Alonso Rodriguez, ce teamacac. Itech in nenepanoliztli tlacat ce tecihuaconeuh ca motocayotih [[Isabel de Saavedra]], ca yehhuatl quimoixcomacac.
Inic 12 inic mahtlactetl omontetl metztli inic 1584, quichihua nemanamictiliztli itloc [[Catalina inic Salazar ihuan Palacios]] ipan in icallah toledoyotl in Esquivias. Catalina yehhuatl yeya ce icpochtli ca ahmo itech ahcia in cempohualli xihuitl ihuan ca quitemanilih ce tepiton nemactli. Chicotlamatihua ca in nemanamictiliztli ahmo zan yehhuatl catca tetzicatl, zan yeh ce nenencahualiztli. In ihcuac in ome xihuitl inic monamictihqueh, Cervantes pehua in tlacoyahuah iohtoquiliz ipan Andalucía.
== Cenca cualli tlahcuiloliztli ==
'''''El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha''''' ([[Nāhuatlahtōlli]]: ''In tlācaquini calpanpilli Don Quixote ihuicpa La Mancha'') ītōcā cē [[āmoxtli]] ōtlahcuiloc īpal [[Miguel de Cervantes]] īpan [[1605]] {{9casa}} xihuitl.
== Amoxtli ==
* ''[[La Galatea]]'', [[1585]].
* ''[[El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha]]'', [[1605]].
* ''[[Novelas Ejemplares]]'', [[1613]].
* ''[[Viaje del Parnaso]]'', [[1614]].
* ''[[Segunda Parte del Ingenioso Caballero Don Quixote de la Mancha]]'', [[1615]].
== Oc no xiquitta ==<!--Véase también-->
* [[Caxtillantlahtolli]]
== Tlatenehualiztli ==
<references/>
==Tlahtolcaquiliztiloni==
{{Notetag/end}}
{{Commons}}
[[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]]
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1547]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
3ctrhdclbz2fukmz8an67hqrpucid4q
Francisco de Quevedo
0
10429
527032
526522
2026-06-20T07:11:50Z
~2026-35729-86
24740
527032
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
{{Escritor
|Nombre = Francisco de Quevedo
|Image = Don francisco de quevedo-villegas.jpg
|birthname = Francisco Gómez de Quevedo y Santibáñez Villegas
|born = {{ESPf1506}} [[Tlachiucnāuhti 14]], [[1580]]<br />[[Madrid]]
|dead = {{ESPf1506}} [[Tlachiucnāuhti 8]], [[1645]] <br />[[Villanueva de los Infantes, Caxtillah īhuān León|Villanueva de los Infantes]], [[Caxtillah īhuān León]] <small>(64)</small>
|occupation = [[Tlahcuiloni]]
|obramásconocida =
|yearsactive =
}}
'''Francisco Gómez de Quevedo y Santibáñez Villegas''' ([[1580]] - [[1645]]) itoca [[Caxtillan|caxtiltecah]] hueyi [[tlahcuiloni]].
== Oc no xiquitta ==
* ''Historia de la vida del Buscón llamado ejemplo de vagabundos y espejo de tacaños'', 1626.
* ''Sueños'', 1627.
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1547|Quevedo y Santibáñez, Francisco de]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
kd81c3txklc4kri1jfcf4v4l2y2bnyh
Carlos Fuentes
0
15098
527006
526374
2026-06-20T06:33:59Z
~2026-35729-86
24740
527006
wikitext
text/x-wiki
{{Amoxtlahcuiloh
|Nombre = Carlos Fuentes
|Image = Carlos Fuentes.jpg
|birthname = Carlos Fuentes Macías
|born = {{PANf}} [[Tlamahtlāccēti 11]], [[1928]]<br />[[Āltepētl Panama]]
|dead = {{MEXf}} [[15 ic mācuīlli mētztli]], [[2012]]
[[Āltepētl Mēxihco]] <small>(83)</small>
|occupation = [[Amoxtlacuiloh]]
|obramásconocida =
|yearsactive = [[1954]] - [[2012]]
}}
'''Carlos Fuentes Macías''' ([[Altepetl Panama]], [[1928]] - [[Altepetl Mexico]], [[2012]]) oyec ce hueyi [[tlahcuiloh]], [[Mexico|mexicatl]].
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
{{DEFAULTSORT:Fuentes Macías, Carlos}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1928]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2012]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
e827ho9r4gkoxxpknjyt9v332dihac5
527009
527006
2026-06-20T06:39:14Z
~2026-35729-86
24740
527009
wikitext
text/x-wiki
{{Amoxtlahcuiloh
|Nombre = Carlos Fuentes
|Image = Carlos Fuentes.jpg
|birthname = Carlos Fuentes Macías
|born = {{PANf}} [[Tlamahtlāccēti 11]], [[1928]]<br />[[Āltepētl Panama]]
|dead = {{MEXf}} [[15 ic mācuīlli mētztli]], [[2012]]
[[Āltepētl Mēxihco]] <small>(83)</small>
|occupation = [[Amoxtlacuiloh]]
|obramásconocida =
|yearsactive = [[1954]] - [[2012]]
}}
'''Carlos Fuentes Macías''' ([[Altepetl Panama]], [[1928]] - [[Altepetl Mexico]], [[2012]]) oyec ce hueyi [[tlahcuiloh]], [[Mexico|mexicatl]].
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
{{DEFAULTSORT:Fuentes Macías, Carlos}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1928]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2012]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
j9c9ge0m5dnup5pe95lbt2i76lxuxgy
527023
527009
2026-06-20T06:59:19Z
~2026-35729-86
24740
527023
wikitext
text/x-wiki
{{Amoxtlahcuiloh
|Nombre = Carlos Fuentes
|Image = Carlos Fuentes.jpg
|birthname = Carlos Fuentes Macías
|born = {{PANf}} [[Tlamahtlāccēti 11]], [[1928]]<br />[[Āltepētl Panama]]
|dead = {{MEXf}} [[15 ic mācuīlli mētztli]], [[2012]]
[[Āltepētl Mēxihco]] <small>(83)</small>
|occupation = [[Amoxtlacuiloh]]
|obramásconocida =
|yearsactive = [[1954]] - [[2012]]
}}
'''Carlos Fuentes Macías''' ([[Altepetl Panama]], [[1928]] - [[Altepetl Mexico]], [[2012]]) oyec ce hueyi [[tlahcuiloh]], [[Mexico|mexicatl]].
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
{{DEFAULTSORT:Fuentes Macías, Carlos}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1928]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2012]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]]
tnlestzvjgx95cv9fsfuq2ksha4re17
Lucía Etxebarria
0
15807
527015
526393
2026-06-20T06:53:35Z
~2026-35729-86
24740
527015
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[Īxiptli:Lucia Etxebarria1.jpg|270 px|right|thumb| Lucía Etxebarria]]
'''Lucía Etxebarria de Asteinza''' ([[Valencia]], [[Tlamahtlācōnti 7]] [[1966]] - ) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]].
== Amoxtli ==
=== Icpazazanilli ===
* ''[[Amor, curiosidad, prozac y dudas]]'' ([[1997]]).
* ''[[Beatriz y los cuerpos celestes]]'' ([[1998]]).
* ''Nosotras que no somos como las demás'' ([[1999]]).
* ''De todo lo visible y lo invisible'' ([[2001]]).
* ''Una historia de amor como otra cualquiera'' ([[2003]]).
* ''[[Un milagro en equilibrio]]'' ([[2004]]).
* ''[[Cosmofobia]]'' ([[2007]])
* ''[[Lo verdadero es un momento de lo falso]]'' ([[2010]])
* ''El contenido del silencio'' ([[2011]])
* ''Dios no tiene tiempo libre'' ([[2013]])
* ''Cuentos clásicos para chicas modernas'' (2013)
=== Xochicuicayotl ===
* ''Estación de infierno'' ([[2001]]).
* ''Actos de amor y placer'' ([[2004]]).
=== Yeyecoliztli ===
* ''La historia de [[Kurt Cobain|Kurt]] y [[Courtney Love|Courtney]]: aguanta esto'' ([[1996]]).
* ''La Eva futura. La letra futura'' ([[2000]]).
* ''En brazos de la mujer fetiche'' ([[2002]]), + [[Sonia Núñez Puente]].
* ''[[Courtney Love|Courtney]] y yo'' ([[2004]]).
* ''[[Ya no sufro por amor]]'' ([[2005]]).
* ''[[El club de las malas madres]]'' (2009), + Goyo Bustos
=== ''Scripts'' ===
* ''Sobreviviré'' ([[1999]]).
* ''[[Amor, curiosidad, prozac y dudas]]'' ([[2001]]).
* ''La mujer de mi vida'' ([[2001]]).
* ''I love you baby'' ([[2001]]).
=== Occequintin ===
* ''La vida por delante: voces desde y hacia Palestina'' ([[2005]]).
== Tetlauhtilli ==
* 1998 [[Premio Nadal]], ''[[Beatriz y los cuerpos celestes]]''.
* 2001 [[Premio Primavera]], ''De todo lo visible y lo invisible''
* 2004 [[Premio Planeta]], ''Un milagro en equilibrio''
== ''Links'' ==
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1966]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
jdh1p1n4lia1xqwkf7nvwz4fm0xbsiy
527030
527015
2026-06-20T07:10:50Z
~2026-35729-86
24740
527030
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[Īxiptli:Lucia Etxebarria1.jpg|270 px|right|thumb| Lucía Etxebarria]]
'''Lucía Etxebarria de Asteinza''' ([[Valencia]], [[Tlamahtlācōnti 7]] [[1966]] - ) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]].
== Amoxtli ==
=== Icpazazanilli ===
* ''[[Amor, curiosidad, prozac y dudas]]'' ([[1997]]).
* ''[[Beatriz y los cuerpos celestes]]'' ([[1998]]).
* ''Nosotras que no somos como las demás'' ([[1999]]).
* ''De todo lo visible y lo invisible'' ([[2001]]).
* ''Una historia de amor como otra cualquiera'' ([[2003]]).
* ''[[Un milagro en equilibrio]]'' ([[2004]]).
* ''[[Cosmofobia]]'' ([[2007]])
* ''[[Lo verdadero es un momento de lo falso]]'' ([[2010]])
* ''El contenido del silencio'' ([[2011]])
* ''Dios no tiene tiempo libre'' ([[2013]])
* ''Cuentos clásicos para chicas modernas'' (2013)
=== Xochicuicayotl ===
* ''Estación de infierno'' ([[2001]]).
* ''Actos de amor y placer'' ([[2004]]).
=== Yeyecoliztli ===
* ''La historia de [[Kurt Cobain|Kurt]] y [[Courtney Love|Courtney]]: aguanta esto'' ([[1996]]).
* ''La Eva futura. La letra futura'' ([[2000]]).
* ''En brazos de la mujer fetiche'' ([[2002]]), + [[Sonia Núñez Puente]].
* ''[[Courtney Love|Courtney]] y yo'' ([[2004]]).
* ''[[Ya no sufro por amor]]'' ([[2005]]).
* ''[[El club de las malas madres]]'' (2009), + Goyo Bustos
=== ''Scripts'' ===
* ''Sobreviviré'' ([[1999]]).
* ''[[Amor, curiosidad, prozac y dudas]]'' ([[2001]]).
* ''La mujer de mi vida'' ([[2001]]).
* ''I love you baby'' ([[2001]]).
=== Occequintin ===
* ''La vida por delante: voces desde y hacia Palestina'' ([[2005]]).
== Tetlauhtilli ==
* 1998 [[Premio Nadal]], ''[[Beatriz y los cuerpos celestes]]''.
* 2001 [[Premio Primavera]], ''De todo lo visible y lo invisible''
* 2004 [[Premio Planeta]], ''Un milagro en equilibrio''
== ''Links'' ==
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1966]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
p9lpsgimqmn5mxqrczlqy6b7ok3s3rm
Elvira Lindo
0
16422
527014
526733
2026-06-20T06:52:56Z
~2026-35729-86
24740
527014
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[Image:Elvira Lindo en Sant Jordi 2023 (Barcelona).jpg|thumb|250px|Elvira Lindo, 2023]]
'''Elvira Lindo Garrido''' ([[Cádiz]], [[23 ic cē mētztli]] [[1963]] - ) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]].
== Oc no xiquitta ==
=== Icpazazanilli ===
* 1998: ''El otro barrio''.
* 2002: ''Algo más inesperado que la muerte''.
* 2005: ''Una palabra tuya''
==== Manolito Gafotas ====
* 1994: ''Manolito Gafotas''.
* 1995: ''Pobre Manolito''.
* 1996: ''[[¡Cómo molo!: (otra de Manolito Gafotas)]]''.
* 1997: ''Los trapos sucios de Manolito Gafotas''.
* 1998: ''Manolito on the road''.
* 1999: ''[[Yo y el imbécil]]''.
* 2001: ''Manolito tiene un secreto''.
* 2012: ''Mejor Manolo''.
=== Yeyecoliztli ===
* 1996: ''Olivia y la carta a los Reyes Magos''.
* 1997: ''La abuela de Olivia se ha perdido''.
* 1997: ''Olivia no quiere bañarse''.
* 1997: ''Olivia no quiere ir al colegio''.
* 1997: ''Olivia no sabe perder''.
* 1997: ''Olivia y el fantasma''.
* 1997: ''Olivia tiene cosas que hacer''.
* 1999: ''Charanga y pandereta''.
* 2000: ''Bolinga''.
* 2000: ''Amigos del alma''
* 2001: ''Fue una gran dibujante''
=== ''Scripts'' ===
* 1998: ''Manolito Gafotas''.
* 1998: ''La primera noche de mi vida''.
* 2000: ''Ataque verbal''.
* 2000: ''Plenilunio''.
* 2000: ''El cielo abierto''.
* 2008: ''Una palabra tuya''.
* 2010: ''Lo que me queda por vivir''.
* 2014: ''La vida inesperada''.
== Tetlauhtilli ==
* 1998: [[Premio Nacional de Literatura Infantil y Juvenil]], ''Los trapos sucios de Manolito Gafotas''
* 2005 XIX Premio Biblioteca Breve, ''Una palabra tuya''.
== ''Links'' ==
* {{es}} [http://www.elviralindo.com/ Web de Elvira Lindo]
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1963]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
aw5u7tnad2g4civnh7ta9fkcxusw2uh
527034
527014
2026-06-20T07:13:22Z
~2026-35729-86
24740
527034
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[Image:Elvira Lindo en Sant Jordi 2023 (Barcelona).jpg|thumb|250px|Elvira Lindo, 2023]]
'''Elvira Lindo Garrido''' ([[Cádiz]], [[23 ic cē mētztli]] [[1963]] - ) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]].
== Oc no xiquitta ==
=== Icpazazanilli ===
* 1998: ''El otro barrio''.
* 2002: ''Algo más inesperado que la muerte''.
* 2005: ''Una palabra tuya''
==== Manolito Gafotas ====
* 1994: ''Manolito Gafotas''.
* 1995: ''Pobre Manolito''.
* 1996: ''[[¡Cómo molo!: (otra de Manolito Gafotas)]]''.
* 1997: ''Los trapos sucios de Manolito Gafotas''.
* 1998: ''Manolito on the road''.
* 1999: ''[[Yo y el imbécil]]''.
* 2001: ''Manolito tiene un secreto''.
* 2012: ''Mejor Manolo''.
=== Yeyecoliztli ===
* 1996: ''Olivia y la carta a los Reyes Magos''.
* 1997: ''La abuela de Olivia se ha perdido''.
* 1997: ''Olivia no quiere bañarse''.
* 1997: ''Olivia no quiere ir al colegio''.
* 1997: ''Olivia no sabe perder''.
* 1997: ''Olivia y el fantasma''.
* 1997: ''Olivia tiene cosas que hacer''.
* 1999: ''Charanga y pandereta''.
* 2000: ''Bolinga''.
* 2000: ''Amigos del alma''
* 2001: ''Fue una gran dibujante''
=== ''Scripts'' ===
* 1998: ''Manolito Gafotas''.
* 1998: ''La primera noche de mi vida''.
* 2000: ''Ataque verbal''.
* 2000: ''Plenilunio''.
* 2000: ''El cielo abierto''.
* 2008: ''Una palabra tuya''.
* 2010: ''Lo que me queda por vivir''.
* 2014: ''La vida inesperada''.
== Tetlauhtilli ==
* 1998: [[Premio Nacional de Literatura Infantil y Juvenil]], ''Los trapos sucios de Manolito Gafotas''
* 2005 XIX Premio Biblioteca Breve, ''Una palabra tuya''.
== ''Links'' ==
* {{es}} [http://www.elviralindo.com/ Web de Elvira Lindo]
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1963]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
3rrxb1sw7svvnp3vgjwtjkv7s24anzm
Ángeles Caso
0
16522
527016
526406
2026-06-20T06:54:53Z
~2026-35729-86
24740
527016
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[Image: Ángeles Caso (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg |270 px|right|thumb| Ángeles Caso, Feria del libro de Madrid, 31/05/2008]]
'''Ángeles Caso''' ([[Gijón]], [[Tlachicōnti 16]] [[1959]]-) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]].
== Tetlauhtilli ==
* Finalista [[Premio Planeta]], ''El peso de las sombras'', [[1994]].
* [[Premio Fernando Lara]] , ''Un largo silencio'', [[2000]].
* [[Premio Planeta]], ''Contra el viento'', [[2009]].
=== ''Scripts'' ===
* ''[[Telediario]]'', [[TVE]] ([[1985]]-[[1986]])
* ''[[La Tarde]]'', [[TVE]] ([[1985]]-[[1986]])
* ''Deseo'' ([[Gerardo Vera|Gerardi Vera]]) (2002)
== Amoxtli ==
* ''Asturias desde la noche''. [[1988]]. Guía.
* ''Elisabeth, emperatriz de Austria-Hungría o el hada''. [[1993]].
* ''El peso de las sombras''. [[1994]]. Finalista XLIII Premio Planeta 1994.
* ''El inmortal''. [[1996]]: ''Érase una vez la paz''.
* ''El mundo visto desde el cielo''. [[1997]].
* ''El resto de la vida''. [[1998]].
* ''El verano de Lucky''. [[1999]].
* ''La trompa de los monos''. [[1999]]: ''Mujeres al alba''
* ''La alegría de vivir''. [[1999]]: ''Hijas y padres''
* ''Un largo silencio''. [[2000]]. V Premio Fernando Lara de novela.
* ''Giuseppe Verdi, la intensa vida de un genio''. [[2001]]. Biografía de [[Giuseppe Verdi]].
* ''Las olvidadas, una historia de mujeres creadoras''. [[2005]].
* ''Contra el viento''.[[2009]]. LVIII Premio Planeta 2009.
* ''Donde se alzan los tronos''. 2012
* ''Rahima Begum''. 2013
== ''Links'' ==
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20091005174252/http://blogs.publico.es/desdelejos/ Blog]
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1959]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah Amoxtlahcuilohqueh]]
d74amk6qsd7n1qgt7aoripjejtbxgao
527018
527016
2026-06-20T06:56:31Z
~2026-35729-86
24740
527018
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[Image: Ángeles Caso (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg |270 px|right|thumb| Ángeles Caso, Feria del libro de Madrid, 31/05/2008]]
'''Ángeles Caso''' ([[Gijón]], [[Tlachicōnti 16]] [[1959]]-) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]].
== Tetlauhtilli ==
* Finalista [[Premio Planeta]], ''El peso de las sombras'', [[1994]].
* [[Premio Fernando Lara]] , ''Un largo silencio'', [[2000]].
* [[Premio Planeta]], ''Contra el viento'', [[2009]].
=== ''Scripts'' ===
* ''[[Telediario]]'', [[TVE]] ([[1985]]-[[1986]])
* ''[[La Tarde]]'', [[TVE]] ([[1985]]-[[1986]])
* ''Deseo'' ([[Gerardo Vera|Gerardi Vera]]) (2002)
== Amoxtli ==
* ''Asturias desde la noche''. [[1988]]. Guía.
* ''Elisabeth, emperatriz de Austria-Hungría o el hada''. [[1993]].
* ''El peso de las sombras''. [[1994]]. Finalista XLIII Premio Planeta 1994.
* ''El inmortal''. [[1996]]: ''Érase una vez la paz''.
* ''El mundo visto desde el cielo''. [[1997]].
* ''El resto de la vida''. [[1998]].
* ''El verano de Lucky''. [[1999]].
* ''La trompa de los monos''. [[1999]]: ''Mujeres al alba''
* ''La alegría de vivir''. [[1999]]: ''Hijas y padres''
* ''Un largo silencio''. [[2000]]. V Premio Fernando Lara de novela.
* ''Giuseppe Verdi, la intensa vida de un genio''. [[2001]]. Biografía de [[Giuseppe Verdi]].
* ''Las olvidadas, una historia de mujeres creadoras''. [[2005]].
* ''Contra el viento''.[[2009]]. LVIII Premio Planeta 2009.
* ''Donde se alzan los tronos''. 2012
* ''Rahima Begum''. 2013
== ''Links'' ==
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20091005174252/http://blogs.publico.es/desdelejos/ Blog]
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1959]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
9o5v0qen5ffg2rgejg04c1tqzzafsye
Carlos Monsiváis
0
17069
527010
526504
2026-06-20T06:40:12Z
~2026-35729-86
24740
527010
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = Carlos Monsiváis
|Image = Carlos monsivais.jpg
|birthname = Carlos Monsiváis Aceves
|born = {{MEX}} [[4 ic mācuīlli mētztli]], [[1938]]<br />[[Altepetl Mexihco]]
|dead = {{MEX}} [[Tlachicuazti 19]], [[2010]] <br />[[Altepetl Mexihco]] <small>(72)</small>
|occupation = [[Āmatlahcuilo]]
|obramásconocida =
|yearsactive =
}}
'''Carlos Monsiváis Aceves''' ([[Āltepētl Mēxihco]], [[4 ic mācuīlli mētztli]], [[1938]] - [[Āltepētl Mēxihco]], [[Tlachicuazti 19]] de [[2010]]) ōcatca huēl tāchcāuh āmatlahcuilo īpan in āxcān [[Mexihco]].
== Toquiliztequitl ==
<references/>
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1938]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2010]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
0j8h4l801wc2p90ho73azpm75errlxx
527022
527010
2026-06-20T06:58:51Z
~2026-35729-86
24740
527022
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = Carlos Monsiváis
|Image = Carlos monsivais.jpg
|birthname = Carlos Monsiváis Aceves
|born = {{MEX}} [[4 ic mācuīlli mētztli]], [[1938]]<br />[[Altepetl Mexihco]]
|dead = {{MEX}} [[Tlachicuazti 19]], [[2010]] <br />[[Altepetl Mexihco]] <small>(72)</small>
|occupation = [[Āmatlahcuilo]]
|obramásconocida =
|yearsactive =
}}
'''Carlos Monsiváis Aceves''' ([[Āltepētl Mēxihco]], [[4 ic mācuīlli mētztli]], [[1938]] - [[Āltepētl Mēxihco]], [[Tlachicuazti 19]] de [[2010]]) ōcatca huēl tāchcāuh āmatlahcuilo īpan in āxcān [[Mexihco]].
== Toquiliztequitl ==
<references/>
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1938]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2010]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]]
gamqs8547hf1o2fg5x9vyh4fn8zuupo
Federico García Lorca
0
20395
527033
526520
2026-06-20T07:12:27Z
~2026-35729-86
24740
527033
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
{{Escritor
|Nombre = Federico García Lorca
|Image = Federico García Lorca. Huerta de San Vicente, Granada.jpg
|birthname = Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca
|born = {{ESPf1939}} [[Tlachicuazti 5]], [[1898]]
[[Granada]], [[Andalucía]], [[Caxtillān]]
|dead = {{ESPf1939}} [[Tlachicuēiti 19]], [[1936]]
[[Granada]], [[Caxtillān]]
|génerolit = [[Xōchicuīcayōtl]]
|obramásconocida =
|yearsactive =
}}
'''Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca''' itoca [[Caxtillan|caxtiltecatl]] [[xochicuicatl]].
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1898|García Lorca, Federico]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1936|García Lorca, Federico]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
j62kvx5vwrbsl9iljkyu6601406c9is
Adela Noriega
0
23394
527026
526379
2026-06-20T07:04:07Z
~2026-35729-86
24740
527026
wikitext
text/x-wiki
'''Adela Amalia Noriega Méndez''' (otlacat ipan [[Altepetl Mexico]] in 24 matlactli once metztli xihuitl [[1969]] - ) ce [[mexicatl]] [[tlamahuizoltequitini]], ce cihuatl tlen participó ipan tevenovelas.
==Ixiptlamatiliztli==
=== Tlahtolmocuitlahuiliztli ===
{| class="wikitable"
|-
! Xihuitl !! Tlahtolmocuitlahuiliztli !! Teixiptlatini
|-
|-
| 2008 || ''[[Fuego en la sangre]]'' || Sofía Elizondo Acevedo
|-
| 2005 || ''[[La esposa virgen]]'' || Virginia Alfaro del Sur
|-
| 2003 || ''[[Amor real]]'' || Matilde Peñalver y Beristáin de Fuentes Guerra
|-
| 2001-2002 || ''[[El manantial (telenovela)|El manantial]]'' || Alfonsina Valdés Rivero
|-
| 1998-1999 || ''[[El privilegio de amar]]'' || Cristina Miranda / Cristina Velarde Hernández
|-
| 1997-1998 || ''[[María Isabel (telenovela de 1997)|María Isabel]]'' || María Isabel Sánchez
|-
| 1995-1996|| ''[[María Bonita ]]'' || María "Bonita" Reynoso
|-
| 1993-1994 || ''[[Guadalupe (telenovela estadounidense)|Guadalupe]]'' || Guadalupe Zambrano Santos
|-
| 1988-1989 || ''[[Dulce desafío]]'' || Lucero Sandoval
|-
| 1987-1988 || ''[[Quinceañera (telenovela)|Quinceañera]]'' || Maricruz Fernández Sarcoser
|-
| 1987 || ''[[Yesenia (telenovela de 1987)|Yesenia]]'' || Yesenia
|-
| 1985 || ''[[Juana Iris]]'' || Romina
|-
| 1984 || ''[[Principessa]]'' || Alina
|}
===Ixiptlaliztli===
{| class="wikitable"
|-
! Xihuitl !! Ixiptlayolli !! Teixiptlatini
|-
| 1985 || ''Un sábado más'' || Lucía
|-
| 1984 || ''[[Las amantes del señor de la noche]]'' || Mary Lou
|}
==Neitlaniliztli==
;[[Premios ACE (Nueva York)|Premios ACE]]
{| class="wikitable"
|-
! '''Xihuitl''' || '''Categoría''' || '''Trabajo nominado''' || '''Resultado'''
|-
| 2005 || Mejor actriz de serie de televisión || style="text-align:center;"| ''Amor real'' || Ganadora
|-
| 2002 || Mejor actriz de serie de televisión|| style="text-align:center;"| ''El manantial'' || Ganadora
|-
| 2001 || Mejor actriz de serie de televisión|| style="text-align:center;"| ''El privilegio de amar'' || Ganadora
|-
| 1999 || Figura femenina del año || style="text-align:center;"| ''María Isabel'' || Nominada
|-
|}
==Oc no xiquitta==
==Neltlatoliztli==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
{{DEFAULTSORT:Adela Noriega}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1969]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
heg4khnxuu6din8fa9wqmzdj0a7j1c5
José Emilio Pacheco
0
24558
527011
439625
2026-06-20T06:40:58Z
~2026-35729-86
24740
527011
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = José Emilio Pacheco
|Image = MEX ON JOSE EMILIO PACHECO (12166149286).jpg
|birthname = José Emilio Pacheco Berny
|born = {{MEXf}} [[30 ic chicuacen mētztli]], [[1939]]<br />[[Āltepētl Mēxihco]]
|dead = {{MEXf}} [[26 ic cē mētztli]], [[2014]] <br />[[Āltepētl Mēxihco]]<small>(74)</small>
|génerolit =
|obramásconocida = ''[[Las batallas en el desierto]]''
|yearsactive =
}}
'''José Emilio Pacheco''' ītōca [[Mēxihco]] [[tlahcuiloh]].
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1939|Pacheco, José Emilio]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2014|Pacheco, José Emilio]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
o62khfp81snp7o7st2gppl6qe1ogl3k
527024
527011
2026-06-20T06:59:43Z
~2026-35729-86
24740
527024
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = José Emilio Pacheco
|Image = MEX ON JOSE EMILIO PACHECO (12166149286).jpg
|birthname = José Emilio Pacheco Berny
|born = {{MEXf}} [[30 ic chicuacen mētztli]], [[1939]]<br />[[Āltepētl Mēxihco]]
|dead = {{MEXf}} [[26 ic cē mētztli]], [[2014]] <br />[[Āltepētl Mēxihco]]<small>(74)</small>
|génerolit =
|obramásconocida = ''[[Las batallas en el desierto]]''
|yearsactive =
}}
'''José Emilio Pacheco''' ītōca [[Mēxihco]] [[tlahcuiloh]].
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1939|Pacheco, José Emilio]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2014|Pacheco, José Emilio]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]]
8jamybgi3ie1p383tfld9cvi4d9q3uj
Ramón María del Valle-Inclán
0
28747
527028
526593
2026-06-20T07:09:44Z
~2026-35729-86
24740
527028
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = Ramon Maria del Valle-Inclan
|Image = Sucesos - Ramón María del Valle-Inclán (2).JPG
|birthname = Ramon Jose Simon Valle-Inclan Peña
|born = Inic 28 inic mahtlactetl metztli inic [[1866]]{{ESPf1785}} [[Villa Nueva de Arosa]], [[Pontevedra]], [[Galicia]]
|dead = Inic 5 inic centetl metztli inic [[1936]] {{ESPf}} [[Santiago de Compostela]], [[Caxtillan]]
|occupation = [[Chicoquizalizpoani, Tlahtollaliani, ihuan tlahtolpoani]]
|obramásconocida = [[Itlahtlanex in Bohemia]]
|yearsactive =
}}
'''Ramon Valle ihuan Peña''' ([[Villanueva de Arosa]]<ref>''Villanueva de Arosa'', ica españatlahtolli; ''Vilanova de Arousa'', ica galiciatlahtolli; nozo, ica nahuatlahtolli, ''Villanueva itech Arosa''.</ref>, inic 28 inic mahtlactetl metztli inic 1866 – [[Santiago de Compostela]]<ref>''Santiago de Compostela'' nozo ''Santiago itech Compostela''.</ref>, inic 5 inic centetl metztli inic 1936), yequeneh tlaixihmachtli in iuh '''Ramon del Valle-Inclan''' nozo '''Ramon Maria del Valle-Inclan''', yehhuatl catca ce [[chicoquizalizpoani]], [[poesía|tlahtollaliani]] ihuan [[tlahtolpoani]] [[españatlacatl]], ca itech pachiuh in nemachtilli amoxcuilolizotl tlatenehualli [[Modernismo (literatura en español)|tlayancuililizotl]] ipan [[Literatura española|Caxtillan]] ihuan itech cah itech ahcic, ipan in tlatzacuia itlachiuh, in tlatenehualli [[tetech quizaliztli inic 98]]. Itto cemeh in itlachihuanimeh nelhuayomeh in amoxcuiloliztli españayotl inic [[macuilpoalxihuitl XX]].
Tlahtolpohuani, tlahtollaliani ihuan tlachihuani chicoquizalizotl caxtiltecatl, no tlaquetzani, tlayehyecopoani ihuan tlahtolnextiani. Mopihpiloh itech moch in tlatlamantiliztli ca quiyehyecoh ihuan yehhuatl catca ce tlayancuiliani inic ce imman ca quipahpatzauh tlaocoyaliztica in tecentlaliliztli españayotl inic icahuiuh. Tlacat ipan Villanueva itech Arosa, Pontevedra, ihuan momachtih itech Melahualiztli ipan Santiago itech Compostela, zan quiyollohcoton inemachtiliz inic ohtocaz ompa Mexihco, in canin motemacohuih inic tlahtolnextiani ipan [[El Correo Español]] ihuan [[El Universal]]. Inehualcuep ompa Madrid quitquic ce nemiliztli amoxcuilizotl, inic quicui ce tlachializtli ca neci quimixiptlatiz cequintin in iteixehuanimeh. Teixehuani inic inohmah, quiyehyecoh ce nelli itlamahuiztililiz in amoxcuiloliztli, ipampa in tlein quihuemman mochin, inic quitqui ce nemiliztli ahhuichuetzini itech in yehhuatl quitohtocac miec texochtiliztli. Quipoliuh ce mahcolli inoc ce tecualancanamiquiliztli. Inic 1916 comittac in tlaixpanyotl franciayotl itech la I Yaoyotl Cemanahuayotl, ihuan inic 1922 ohtocato ompa Mexihco. Itechcopa itoca ixihmachoni ihuan amoxcuilolizotl, '''Ramon del Valle-Inclan''' yehhuatl in ca neci ipan in itlapanahuiliz in itlapantlazaliz in itlachiuh, ic in iuh ipan in itenehualoca ihuan iixnahuatiloca itech in machiztli tlahuicalizotl tlatecpanalizotl ca motlacuilih ipan ihuehhhuetiliz. In tocaitl '''Ramon Jose Simon Valle Peña''' zan iyoh neci ipan in itepoztlacopinal in iteyomahxiltiliz in tecuaatequiliztli ihuan iteyolmahxiltiliz in nemanamictiliztli. In iuh '''Ramon del Valle de la Peña''' zan iyoh tlatzimmachiotia ipan in ceticpac tlacneliliztli ca neltia ipan icahuiuh in momachtiani hueyitlamachtilcalotl ipan [[Santiago de Compostela]] <ref>Santiago de Compostela nozo Santiago itech Compostela.</ref> ipal ''Café con gotas''<ref>''Café con gotas'' quihtoznequi ''Cafe ica chihchipictli''.</ref>. Tlapantlaxoni<ref>Tlapantlaxoni quinezcayotia ''publicación'', ''revista, ''semanario''.</ref> tepahpatzahualizotl tlatlahtlahuilli. Ica in tocaitl '''Ramon Maria del Valle-Inclan''' nexo ipan itlah iamoxchihualiz in cequih itlachiuh in iitquin<ref>''Itquin'' nozo ''cahuitl'' quinezcayotia ''etapa'', ''tiempo'' nozo ''época''.</ref> tlayancuililizotl, ic in iuh ipan ce itlahcuilol in iitquin tlayancuililizotl, ca quinanquilia ce cecniquizqui «nenohmahtenemilizpoalli». Ahmo zan iyo inohmah quicui huehuecauhtica inin tocaitl inoc inin itquin amoxcuilolizotl, zanyeh ca noihuan [[Ruben Dario]] noihui ic quicuicamaca ipan in «Cuicatl ahcoquixoaloni ca quihualia in tlachihuani in Cuauhtic tlahtollaliani Ruben» (nic 1912). Occeccan, iuh ipan in tlatzimmachiotiliztli tlamacuilolli ca neci ipan izqui itlahcuilol tlamacuilolli, in iuh ipan in icuapantoca in cuauhamatl nehnecuilhuilli ca motlacuilia, yan iyoh quitenehua «Valle-Inclan», in ahtle tlamantli.
= Itenemilizpoal in Valle-Inclan =
In itenemilizpoal in Valle-Inclan quicochizololtih in inetemachiliz in nepapan tenemilizpoanimeh, no impan itztanimeh nozo teixmancatocanimeh amoxcuilomeh noihuan impan nenehuixqueh tlahcuilohqueh ahuan amoxcuiloanimeh, in iuh [[Ramon Gomez de la Serna]], [[Melchor Fernandez Almagro]] nozo [[Francisco Umbral]].
== Piltiliztli ==
Valle-Inclan tlacat ipan ce huehueh calli tlatenehualli «El Cantillo»<ref>''<<In cantillo>> quihtoznequi <<In tezolli>>.</ref>, itech catqui ipan in icaltzalan in «San Mauro»<ref>''San'' nozo ''santo'' quinezcayotia ''yecnemiliceh'' (''probo''), ''mopixqui'' (''casto''), ''tlaneltocani'' (''honrado'') nozo ''tlanelihtoani'' (''inocente'').</ref>, ipan in inechantiliz in Villanueva itech Arosa (callah ipan in tehpeuhyan<ref>Tehpeuhyan quihtoznequi ''provincia''.</ref> Pontevedra) in itlaltzon in Atoyatl ihuan iixpan in apantlalli<ref>''Apantlalli'' nozo ''tlahuactli''.</ref> itech Arosa, caltzacualli ica mihmichmanimeh ihuan cuenchihuanimeh. Yehhuatl yeya inic ontetl teconeuh ipan ce cencalli ica techiuhcayotl carlostocani<ref>''Carlostocani'' quinezcayotia ''carlista''.</ref>, in acalmocuitlahuiani ihuan tlahcuiloani por gusto [[Ramon del Valle Bermudez]] (imicniuh in [[Manuel Murguia]] —inamic in [[Rosalia de Castro]]— ihuan [[Andrés Muruais]]) ihuan in [[Dolores de la Peña ihuan Montenegro]], innehuan ica techiuhcayotl calpampilotl, motlacuilianimeh ipan calli tecpilotl ihuan huehueh tlatlaliliztli, zan huitzqui itech oc cencah ahmo. Ramon cuaatequiloc etetl tonalli zatepan in itlacatiliz ipan in iteocal in Yecnemiliceh [[Cibran de Calago]], ica etetl tocaitl: Ramon Jose Simon, ica in teuctocaitl Valle ihuan Peña. Quicuic itoca tlanahnamictilizotl<ref>Inin tlahtolli, ''tlanahnamictilizotl'', ca quinezcayotia ''artístico'', huitz itech ''tlanahnamictiliztli'' ca quihtoznequi ''arte'', ''armonía'', ''belleza'' ihuan ''estética''.</ref> itech itectoca in cemeh itechiuhcahuan tahyomeh, [[Francisco del Valle-Inclan]]. In itoca in Ramon tlalililoc ipan temahuiztlaliliztli in itahtzin, in itech Jose ipampa yelohuaz in ineixcuiltil in teoyonantzintli ihuan icihtzin nanyotl in tlacuaatequilli ihuan Simon ipampa yelohuaz in tonalli ipan in tlein tlacat. Ahmo ilhuiquixtilo in tecuaatequiliztli ipampa ca in temixihuitiliztli yehhuatl yohhuih catca ihuan in nantzintli mohuehcauh cenhuel toneuhqui. Ome nechantiliztli motetzohuilia in piltiliztli, Villanueva itech Arosa ihuan Puebla itech Caramiñal. Yehhuatlin quimachitocaya ca tlacat ipan ce acalli in quichihuaya in nehnemiliztli itzalan innehuan ipan in atoyatl. In neteyaotiliztli tlacat itech in cahuitl ca panoc inantzin (Dolores de la Peña) inic chicuetetl metztli ipan Puebla itech Caramiñal, ica cealiztli itech in itlachihchihualiz achto in temixihuitiliztli. Inin iitech yeliz in tenantzin quicehuih acameh tenemilizpoanimeh.
== Iizcaliloca ihuan ipeuhca amoxcuilotl ==
In necuiltonolli cencallotl cahuililotalli itechpa in tetahtzin nentlaxoto yolic, ihuan inon quichihualtih in cencalli inic quitquiz ce nemiliztli oc cencah mocnotecani. Yeloa cenhuel chihualoni ca Valle-Inclan ihuan iteicahuan huapahualoqueh in iuh itlacapihpilhuan in callah. Quimocuilih ipan ipilouh itech in cualli amoxpialoyan tahyotl ihuan tenehualo in iuh teizcaltiani ce teotlacatl itech in [[Puebla del Deán]] (itzonquizca tocaitl ''bichuquino'' ihuan tocaitl Carlos Perez Noal) itloc in aquin momachtih netlahtolmachtiloni romayotl. Ica in huehhuetiliztli inic chiucnahui xihuitl pehua icalaquiliz ipan in Nemachtilcalli inic Ontetl Temachtiliztli achtopa ipan Santiago ihuan zatepan ipan ce Nemachtilcalli itech Pontevedra ixquichca inic 1885. Inoc inin cahuitl in nemachtiliztli inic centetl cotoncayotl yehyecoloc in ahtle in tepiton nematiliztli itechpa yehhuatlin. Ipan inon cahuitl quiyehyecoh ce nequiztic huetziliztli ipan yehhuatlin [[Jesus Muruais]], inic yeloa mixnahuatiani ipan iizcaltiloca amoxcuiloto tlatoquilih. Inic 29 inic nauhtetl metztli inic 1885 quitzopa inemachtiliz inic centetl cotoncayotl, quimocuilia caxtolli onnahui xihuitl. In izqui cencalli omihcuanihca cequih xihxihuitl achtopa ompa in tecuacan itech in tehpeuhyan in canin in itahtzin oquimahceuhca ca quitenehuayani Tehtlahtoltlahcuiloani itech in Tepacholiztli Altepeyotl.
Inic chiucnauhtetl metztli inic 1885, in ahtle teyollapanaliztli ihuan inic quitoca in itetlacuitlahuiltiliz melaztic in itahtzin, peuh inic quimomachtiz Melahualiztli ipan in iHueyitlamachtilcal in Santiago itech Compostela ica tlachiuhtli nenehuiliztica cuehcueyohtic. Valle-Inclan ahmo quimocuilia huetztinemiliztli itech ahtle machiztli inic yehhuatl neneuhqui in izqui. Niman in tlayacatih manian hueyitlamachtilcalotl quiteihtlanilih quimonematcaittilia temaquixtiliztica in cequih temachtilli. Inic quimocuilia tepitzin tlaxtlahuiloni, quitemacaya temachtilli cecniquizqui itech romatlahtolli ihuan itech huetztinemia oc ye cencah in cafecalli in ahmo iuh in tlamachtiloyan<ref>''Tlamachtiloyan'' quinezcayotia ''aula'', ''clase'', ''escuela''; ''tlamachtilcalli'' quinezcayotia ''colegio'' nozo ''escuela''; ihuan ''nemachtilcalli'' quihtoznequih ''colegio'', ''liceo'', ''academia'' nozo ''instituto''.</ref>, inic yehhuatl noihuan motlanamictiani ipan in amoxpialoyan itech in hueyitlamachtilcalli. Quitztahcic ipan in Nenechicoliztli<ref>''Nenechicoliztli'' quinezcayotia nican ''ateneo'', ''grupo'', ''reunión''.</ref> Compostelayotl ihuan inic itech huetztinemi in tlacoyahualiztli amoxcuilotl. Ipan inon xihxihuitl quichiuh necniuhtiliztli intloc in aquihqueh zatepan mochiuhtahciqueh teixehuanimeh ixtilonimeh itech icemanahuauh in tlamatiliztli ihuan in tepanoliztli galiciayotl. Noihuan quichiuh necniuhtiliztli itloc in florenciatlacatl [[Attilio Pontanari]] itech in aquin momachtizquia nemacuauhyehyecoliztli ihuan itlaixmatiliz in italiatlahtolli. Ipan in xihuitl inic 1888 mihcuiloh ipan «Itlatenhuimololiz ihuan ineyecquetzaliztli in ixneciliztli» ipan in Itlamachtilcal in Cualmayehcayotl ihuan Tlachihchiuhcayotl. Valle-Inclan mochiuh ihciuhca cemeh tlamachtiltin oc cencah ihtoloni itech in hueyitlamachtilcalli.
Ipan inon imman quipantlaza in tlayacatih itequitiliz amoxcuilotl ipan in tlapantlaxoni ''Cafe ica chihchipictli'' itech Santiago itech Compostela, ihuan inic 1889 itlaquetzal ''Inoc yohualnepantlah'', ipan in barcelonayotl ''In Tetlahtlahuiliztli iberiayotl''; inic mocepanicnelia ayiliztica, itloc iteiccauh Carlos, ipan in inemiliz nepiquilizotl in altepetl. In ionteittaliz in [[Jose Zorrilla]] ompa Santiago itech Compostela inic quitemacaz ce tetlanohnochililiztli ipan in hueyitlamachtilcalli in tlein yauh Valle-Inclan, ipan yehhuatl quichihua ce tlamahuani tetech pachihuiliztli, inic mohuehcahua tlayolapantli itechpa in itlamachioanaliz in tlahcuiloh tlateochihualli. Yenhuatl ipan inon xihxihuitl ipan in tlein peuh inic monelhuayotiz ipan yehhuatli inehnehuilililiz amoxcuilotl.
Inic 14 inic mahtlahtetl metztli inic 1890, ica imiquiliz in itahtzin ipan Villanueva, ihuanican in huehhuetiliztli inic ompoaltetl omontetl xihuitl maquixtilo itech in netlatenehuiliztli tahyotl, quicauh in machiztli itech Melahualiztli ipampa in tlein ahmo momah ahtle nettaliztli, ihuan mohualcuep ompa Pontevedra. Pano ye macuilli xihuitl ipan in hueyitlamachtilcalli compostelayotl ihuan ahmo oquipanahuih inic etetl xihuitl itech in machiztli itech Melahualiztli. Quinemilia ipan yaz ompa Madrid ihuan inic quipehualtiz ipan inin altepetl ce yancuic nemiliztli. In tetlacahcahuililiz in tetah ahmo yehhuatl ocatca itech miec tlacempoaliztli ihuan ahmo quimaca inic nemiz.
== Inic ce itech yeliztli ipan Madrid ==
Zatepan ce tetzotzon itech yeliztli ipan Italia no ipampa tlaneltiliz, ohtoca ompa Madrid itech itzonquizaliz inic 1890. In imman tenapalolizotl itech España yehhuatl ahcualli ihuan ipan miyaccan ixihmachoni madridyotl chachalaco, tenquixtilo tlaixmatiliztli tlaixnamictilli ihuan tetlatlauhtilo teyolpachihuitiliztli. Inic ce itech yeliztli ipan Madrid quinezcayotia ome xihuitl ipan ihuehhuetiliz in Valle-Inclan. Ipan Madrid itech huetztinemi in miyac icafecal in iCalaquiya in Tonatiuh ceccan in tetlanohnochililiztli ixtlamatiloni, ipan in tlein mocepanicnelia itech nenemitiliztli tetech pachihuini ihuan moteixihmachtia (ixneci teahahuiliani ica icuicaihtoliz ihuan in cecniquizqui itentzitzipitlahtoliz). Yehhuatl ahpehualoni ipan inematiliz. ipan inin teyacatih ontlaittaliztli itech in cafecalli yauh inic quichihua inetlanohmahhuililiz, icemanahuauh, ca quiyecozquiz inic quichihua ihtoloni ipan in tecentlaliztli ihuan tetlanohnochililiztli itech Madrid.
Tlacnelia ipan tlahtlapantlaxoni in iuh ''[[El Globo]]''<ref>''El Globo'' mihtoa ''In Itconi'' ica nahuatlahtolli. ''Itconi'' quihtoznequi ''dirigible'' nozo ''globo''. Occe tlahtolli yehhuatl yezquia ''tehuilacachtli'' ca quinezcayotia ''esfera'', ''globo''.</ref>, tlaachcauhtilli itechpa iicniuh ihuan ittitiloni temachtiani [[Alfredo Vicenti]] ca quipantlaza cequih in itlahtolihcuiloliz ihuan tlaquetzalli, ihuan ''In Tetlahtlahuiliztli iberiayotl'', ihuan itech huetzi nequiztic tlaxeliuhcayotl itech icahuiuh tlaixnextiani inic yaz ompa teixiptlatiliztli itech tlatlamantiliztli pinton. Ahmo yehhuatl quinihcuac tlattalli teixpan ce tlahcuiloh, in tlacneliliztli tlahtolnextihcayotl ca quichihua yehhuatl inic quicnopilhuiz itlah tlaxtlahuiloni, inic quitlazohtilia izquiton tlalehuiliztli ipampa in machiztli tlahtolnextihcayotl. In itech yeliztli ipan nenechicoliztli ihuan tetlanohnochililiztli itech in imman pehua inic onoz, mochihua ihtoloni ipan inon ipampa itetlayocoyaliz. Tel itlatzocomoliz quicahua in tecuacan in ahtle quixahcicaitta ce ihcaliztli mopiloh, in neyomahxiltiliztli neci cuiloz itech ixneciliztli tetohtotzani.
== Inic ce ohtocaliztli itzalampanahuiloni<ref>''Itzalanpanahuiloni'' quinezcayotia ''trasatlántico''. ''Panahuiloni'' quinezcayotia ''(Lo) Navegable'', ''Atlántico'', ''(Lo) Marítimo'', ''(Lo) Náutico'', ''(Lo) Naval'', ''(Lo) propio de Atlas''. ''Panahuia, nitla-'' quihtoznequi ''navegar'', sobrepasar, infringir, transgredir, eclipsar (Algo). Ipan in huehue [[Grecia]], mihoaya ca ce quinamehtli (tlatocayotilli ''Atlas'') tzontequililo itechpa [[Zeus]] inic quihuapahuaz in tlacticpactli ipan in atl (ipampa on in tlalticpac ahmo polaqui).</ref>: Mexihco ==
Inic 1892 zatepan ce nalquizani itech yeliztli ipan [[Pontevedra]], Valle-Inclan m'acalaquia inic 12 inic etetl metztli ipan ic ce iohtocaliz ompa América, tlamanalhuiliztica ompa [[Mexihco]]. In nepiquiliztli galiciayotl quiteixihmachtia ce ohtoquiliztli tlayollohtilli itechpa cuiloz ipal in itlatquiliz ce nepiquiliztli. In hueyi acalli franciayotl ipan in quichihua in ohtoquiliztli, ca tenehualo Le Havre, hualtemo ian [[Veracruz]] inic 8 inic nauhtetl metztli ihuan izquiton tonalli zatepan ye itech yeya tlacallotilli ipan in tecuacan itech Mexihco. Inoc iitech yeliz mexihcatl tlahcuiloh ipan in nepiquiliztli: [[El Correo Español]], [[El Universal]] (itlatoquililiz in tlahtolihcuiloliztli tlatenehualli ''ahamatlahcuilolli galiciayolt'') ihuan [[El veracruzano Independiente]]. Itequiuh pano ipampa yelohuaz cemani tlahtolcuepani ica caxtillantlahtolli itech tlahcuilolli italiayotl ihuan franciayotl, tel ca quimocuilia yahyamaztic tlaixmatiliztli ipan inehuan tlahtoliztli. Pano ipan tlalli mexihcatl ce cahuitl itlah tepiton ce xihuitl, tlatlaxehxelhuilli itzalan in ahaltepetl itech [[Veracruz]] ihuan [[Altepetl Mexihco]]. Inoc inon cahuitl itech yeya [[Porfirio Diaz]] in iuh machtopatlaliani itech Mexihco, ihuelitiliz quinahuatia ce ahtlapetlacaltemani tlaixnahuatiliztli. In huehhuetiliztli nimam axcan ipan tlalli americayotl yehhuatl yez ce ohtlatocaliztli ipal Valle-Inclan, in maniliztli<ref>In tlahtolli ''maniliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''realidad'', ''vida'', ''existencia'' nozo ''presencia'' ihuan nican noihuan ''situación''. Ma xictemo ihuan ma xiquixpohua in tlahtoltecpanaliztli [[tehtlahtol 3]].</ref> tlacanexiliztli<ref>In tlahtolli ''tlacanexiliztli'' ica españatlahtolli mocuepa in iuh ''disimulo'', ''astucia'', ''diplomacia'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 559, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco) ihuan nican, ipan inin tlahcuilolli, ''política'' .</ref> mexihcatl quiyollohtlapana ihuan inon quitqui inic quichihuaz cequih chicoquizaliztli<ref>In tlahtolli ''chicoquizaliztli'' tlahtolcueptli ica españatlahtolli quihtoznequi nican ''desgracia'', ''percance'', ''incidente''. Occe tlahtolli, ''tlachiuhtli'', quinezcayotia ica españatlahtolli ''circunstancia'', ''suceso'', ''hecho'', ''acto'', ''acción'' nozo ''incidente'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 569, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco). Ihuan tlahtolli ''tlachihualiztli'' quihtoznequi ica españatlahtolli ''conducta'', ''acción'', ''actuación'', ''conclusión'', ''ejecución'', ''terminación'', ''práctica'', ''cumplimiento'', ''confección'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 569, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref>.
Neci ca iitech yeliz ipan tlalli americayotl ahmo itech catca tlahtlacollaxtli itech yohhuihtiliztli, yehica mani tlahtolmoyahualiztli itech ca mocepanicnelih ipan ce neyehyecoliztli itech teixcualiztli itloc in tlahcuiloani itech [[El Tiempo]], ihuan ipan ce ihtoloni tecualancanamiquilizti ipan [[Veracruz]]. Itech inin tlayacatih ohtoquiliztli ompa [[Mexihco]] Ramon quimomacahuilia in tlayacatih tlaixmatiliztli in iuh tlahcuiloh. Inoc inin caahuitl quixmati in [[Sostenes Rocha]], ca quinextilia in ichtacayotl itech in tlacaneciliztli mexihcatl, Sostenes yehuatl ce teixehuani ca quitzinquixtia<ref>''Tzinquixtia, nitla-'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''resumir'', ''reducir'', ''aminorar'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 730, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> in maniliztli mexihcatl itech in cahuitl. Itech inin tlayacatih itech yeliztli ipan Mexihco, Valle-Inclan quiteonamiqui<ref>In tlahtolli ''yollohteohuia, nitla-'' nican quinezcayotia ''presagiar'', ''adivinar'', ''predecir'', ''presentir'' ihuan ''inventar'' nozo ''certificar -en falso-'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 198, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> ineixcahuiliz in iuh tlahcuiloh, quipehualtiz in tlanohnotzaliztli ca zatepan mohuihhuipanaz ipan [[Femeninas]]. Tlazahcan quiza itech Mexihco inic quitzopa iitech yeliztli itech achi ce xihuitl. Itech in tlalli mexihcatl pano ompa [[Cuba]] in canon pano ce itech yeliztli itech ixachi chicomilhuitl, monactia itlah tonalli ipan in axcan tlaxitinilli Tlachiuhcan<ref>In tlahtolli ''tlachiuhcan'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''fábrica'', ''taller'', ''factoría'', ''industria'' ihuan nican ''ingenio''. Itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''tlachiuhqui'' ca quinezcayotia ica españatlahtolli ''operario'', ''peón'', ''proletario'' (ma xicmotemoli ipan in tlahtoltecpanaliztli [[tehtlahtol 2]]).</ref> (azucaryotl) [[Santa Gertrudis]], ipan in tecuexanoloyan<ref>In tlahtolli ''tecuexanoloyan'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''provincia'', in canon oncah ce tecuexanoani (''gobernador'' nozo ''procónsul'' ica españatlahtolli) ca yehhuatl yezquia in tenapaloani itech ce onohuayan tlapacholli itechpa in romatlacah.</ref> itech [[Matanzas]] tlacallotilli ipan incal cemeh icniuhtin: cencalli [[Gonzalez de Mendoza]], motlaaxcatiani ipampa inon quinihcuac itech tlanohnotztli tlachiuhcan. Ipan in xopantlah inic 1893 itech cah yancuican ipan [[España]], in canon mocallotia ipan [[Pontevedra]]. Iixneciliz inacayo itech cah tlaelleltilli, quipiya ixtzontli ihuan quechpantzontli. Valle mocuepazquia ompa tlalli mexicatl ipan ce tlaoncayotia<ref>In tlahtolli ''tlaoncayotia'' quihtonequi ica españatlahtolli ''segundo'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 630, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> ohtlatoquiliztli inic 1921.
== Itech nehualcuepaliztli ompa Caxtillan ==
Itech nehualcuepaliztli ompa Caxtillan, inic 1893, mocallotia ipan [[Pontevedra]] xomolli tlatzonantli ipampa yehhuatli ica cealiztli inic quicehcehuia iteyollohcohcoliz. Yelohua ipan inin tlalli in canon mocniuhtia itloc [[Jesus Muruais]], amoxixmatqui <ref>''Amoxixmatqui'' quihtoznequi tlaixmatqui ipan amoxtli, in tlein tlahtolcueptli ica españatahtolli mihtoa ''bibliógrafo''.</ref> ihuan temachtiani itech romatlahtolli ipan in nemachtilcalli itech altepetl, ipan iamoxpiyaloyan quixpouhtahcic in tlacempanahuia inic tlachihuanimeh europatlacah itech in cahuitl (Amoxpiyaloyan Muruais: tlahtlachiuhtli franciayotl ihuan inglaterrayotl itech amoxcuiloliztli ihuan ahciliztli<ref>''Ahciliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''aptitud'', ''facilidad'', ''talento'', ''capacidad'', ''don'' ihuan nican ''arte''. In tlahtolli ''ahcic'' quihtoznequi ''cabal'', ''perfecto'', ''lleno de cualidades'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 12, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> itech mahcuilpoalxihuitl XIX). Yehhuatl Valle-Inclan ce tlazcaltilli tlahcuiloh quin quizqui itech America, inic quicemmati ce inexiliz in mocemmatini<ref>In tlahtolli ''mocemmatini'' quinezcayotia ''elegante'', ''dandi'', ''coqueto''(Bernardino de Sahagún, ''Historia General de las Cosas de Nueva España'', amoxtli XI, ixhuatl 2, ixtli 156, tlacueptli)</ref> neci miecpa ipan in cafecalli ''Moderno''<ref>In tlahtolli ''moderno'' quihtoa ica nahuatlahtolli ''mizcaliani''.</ref> itech [[Pontevedra]] ihuan quinextia itlahtolnemachiliz ayixpololoni ca zatepan quichihuazquia ihtoloni. Yelohua inoc inin cahuitl in ihcuac in tlahtollaliani italiatlacatl [[Gabriele D'Annunzio]] quiyehyecoa ce chicahuac huetziliztli ipan yehhhuatli ihuan itech yehhuatli quicui la fórmula del neahuilquixtilizotl<ref>Inin tlahtolli, ''neahuilquixtilizotl'' mihtoa ica españatlahtolli ''decadentismo'' ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''mahuilquixtiani'' ca quihtoznequi ica españatlatolli ''degenerado'', ''decadente'', ''pervertido'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 265, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> europayotl. Valle-Inclán quixmati noihuan inoc inin cahuitl pontevedrayotl in [[Rene Ghil]]. Inoc iitech yeliz ipan [[Pontevedra]], ca motilanazquia ixquichpa inic 1896 (inahuac yei xihxihuitl), quipantlaz in tlayacatih iamox, in itlacehcentlaliliztli in zanilli ica netlahtolpepechtiliztli teixelehuiani inic 1894 tlatenehualli [[Femeninas]]<ref>In tlahtolli ''femenina'' mihtoa ica nahua tlahtolli ''cihuateuh''.</ref> (chicuace zanilli teixelehuiani). Inin tlayacatih tlachiuhtli neci itech in tlahuillotl ica in itepalehuiliz in iicniuh in itahtzin [[Manuel Murguia]]. Valle-Inclan ye momati tlahcuiloh, ye quimati niman inin manian in neixcahuiliztli tlatoquilih itech ihuehhuetiliz.
Yeloa ipan inin cahuitl in ihcuac Valle-Inclán pehua inic quinemachilia in ixihmachtiloni inechihchihualiz: quechintli<ref>In tlahtolli ''quechintli'' mocuepa nican ica españatlahtolli in iuh ''capa''.</ref> (inic ipeuhca ce ''poncho'' mexihcatl), tlacaxancailpiliztli<ref>In tlahtolli ''tlacaxancailpiliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''lazo'', ''chalina'' nozo ''corbata''(Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 562, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref>, cuayohuililoni<ref>''Cuayohuililoni'' quihtooznequi ica españatlahtolli ''sombrero''</ref>, tlahcocactli<ref>Inin yancuictlahtolli quihtoznequi ica españatlahtolli ''polaina''.</ref> iztac, ihuan sobre todo, in huihhuilaxtic ihuan ayixpololoni<ref>In tlahtolli ''ayixpololoni'' nozo ''ahmo ixpololoni'' quinezcayotia ica españatlatolli ''inconfundible'', ''característico'', ''peculiar'' ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''ixpoloa, nite-'' ca quihtoznequi ''confundir (a alguien)''.</ref> iixtzon, in «iixtzon in tentzonichcatl» itech ca tlahtoa [[Ruben Dario]] ipan ce tlahtollaliztli itech huetztli in tlachihuani. Tepalehuia inic [[Pontevedra]] ipan in tlapantlaxoni Iztac ihuan Tliltic. Yelohua ipan inin cahuitl pontevedrayotl ipan in tlein ye neci ica itoca Ramon de Valle Inclan, iuh motenehua inohma ipan in itlaixpecholiz<ref>In tlahtolli ''tlaixpecholoni'' quinezcayotia ''portada'', ''cubierta'' ica españatlahtolli ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''ixpechoa, nitla-'' ca quihtoznequi ''cubrir (algo)''</ref> in tlayacatih iamox. Tlatzoptli inin cahuitl, izquiton itech monequi quichihuaz ipan tecuexanoloyan, mohuica ompa [[Madrid]] ipan in tlein yehhuatl yez in tlaoncayotia<ref> In tlahtolli ''tlaoncayotia'' quihtoznequi ica españatlahtolli ''segundo'' ihuan mochihua in iuh in tlahtolli ''tlaompoalcayotia'', tlahtolli ca huitz itech in itlahtoltecpanaliz in Remi Simeon ((Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 630, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco)</ref> ohtoquiliztli ompa in tecuacan.
== Tlaoncayotia cahuitl ipan Madrid: in netlanohnochililiztli ==
In xihuitl inic 1895 mocuepa inic mocallotia ipampa tlaoncayotia manian ipan [[Madrid]], inin manian in iuh tlacepanyecoltiani itech Tenapaloliztli, ipan in Tlacepanyecoltihcan itech Teizcaltiliztli Tenapalolizotl ihuan Yehyectzin Tlamatiliztli, inic maco 2.000 [[peseta]] inic xihuitl. Ipan [[Joaquin Maria del Valle-Inclan Alsina]], inin «tlapanahuiliztli» quicentoquilia macel ixquichca 1899 ihuan ahmo ciahui ipan quipantlazaz, yehica ahmo quimocuilia tlateocihuiliztli tlaixpializotl <ref>''In tlahtolli ''tlaixpializotl'' quinezcayotia ica españañahtolli ''económica (propia de la economía)'' ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''tlaixpializtli''. Xiquixpohua inin tlahtolli ipan in tlahtoltecpanaliztli [[Tehtlahtol 2]].</ref> itlah itech quichihuaz. Ihciuhca yauh ompa ixachi nenohnotzaliztli madridyotl quitqui in huehhuetiliztli ahhuichuetzini itech in cahuitl, ipan in tlein quixmati miequintin tlacah ittitiloni itech in cahuitl, in iuh [[Gomez Carrillo], [[Pío ihuan Ricardo Baroja], [[Azorin]], [[Jacinto Benavente]], [[Gonzalez Blanco]], [[Villaespesa]], [[Mariano Miguel de Val]], [[Alejandro Sawa]], intzalan occequintin. Yauh ompa in miyac cafecalli madridyotl itech in cahuitl: in itech Fornos, in Suizayotl, In Icafecal in tlahtohcapiltzin, in Cafecalli itech Madrid, in icafecal In Mitzin Tliltic, in itlapan in Cafecalli Gijon, Lhardy ipan in [[Carrera de San Jeronimo]], ihuan in Icafecal Yancuic in Tepetl, ipan in Icalaquia in Tonatiuh. Ica nenohnotzaliztli ixihmachtililoni ipan in «inemohualiz in ''La Cacharrería''» itech Ateneo itech Madrid, ipan in Yolcaizcaltiloyan [[El Henar]]. Ipan in tlein ica itlahtol tentzitzipiltlahtoani, mochihua ihtoloni ipampa iontlamatiliz inic quihuihhuipanaz tetlanohnochiliztli, ipampa quixitiniz teyequihtoliztli, iyecahuiliz in tlaoaccaihiohuiliztli itech in imman inic quipaccaihiohuiz intetlahtolcotonaliz in nenacazquetzanimeh ihuan tetlanohnochilianimeh.
== Oc no xiquitta ==<!--Véase también-->
* [[Amoxtlahcuiloliztli]]
== Toquiliztequitl ==
<references/>
==Tlahtolcaquiliztiloni==
{{Notetag/end}}
== Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía-->
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
{{Commonscat|Ramón María del Valle-Inclán}}
[[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
gq2hxsq9m0ili0d9a5mk8xm5soqtzb8
Juan de Torquemada
0
31950
527031
526571
2026-06-20T07:11:20Z
~2026-35729-86
24740
527031
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Fray juan de torquemada.jpg|thumb|200px|Yehhuatl in teotlacatl Juan itech Torquemada ipan 1614.]]
[[Image:Torquemada Monarchia.jpg|thumb|Juan itech Torquemada (tetlaneltoquitiani).]]
''Inin tlahcuilolli itechpa tlahtoa yehhuatl in teotlacatl<ref>In tlahtolli «teotlacatl» quihtoznequi ica españatlahtolli «religioso» nozo «Fray».</ref> Juan itech Torquemada<ref>Ica españatlahtolli, «oriundo de Torquemada» nozo ica nahuatlahtolli, ''tlalquixtiani itech Torquemada, España''.</ref>, tetlaneltoquitiani<ref>In tlahtolli «tetlaneltoquitiani» quihtoznequi ica españatlahtolli «misionero» nozo «predicador».</ref> itech in [[Yancuic España]]<ref>In tlahtolli «Yancuic España» huel motta nican: [[Yancuic Caxtillan]].</ref> ihuan monequi ahmo mixcuepaz ica in hueyiteohuah<ref>In tlahtolli «hueyi teohuah» mihtoa ica españatlahtolli «cardenal».</ref> [[Juan itech Torquemada (hueyi teohuah)|Juan itech Torquemada]] ([[1388]]-[[1468]]) teuctlamatini<ref>In tlahtolli «teotlamatini» nozo «teotlamatini» quihtoznequi ica españatlahtolli «teólogo».</ref>, tlahcuiloani ihuan itlahtzin in tetlatzontequiliani teopixqui ''inquisidor'' [[Tomás itech Torquemada]] ([[1420]]-[[1498]])''
In Teotlacatl '''Juan itech Torquemada''' ([[Torquemada (Palencia)|Torquemada]], ¿[[1557]]?-[[Altepetl Mexihco]], [[1624]]) yehhuatl catca ce teopixqui<ref>In tlahtolli «teopixqui» quihtoznequi ica españatlahtolli «sacerdote» nozo «eclesiástico».</ref> [[franciscoteotlacatl]] ihuan [[tlahtolihcuiloani]]<ref>In tlahtolli «tlahtolihcuiloni» quinezcayotia ica españatlahtolli «historiador» nozo «cronista».</ref> [[España|españatlacatl]]. Tlachihuani itech tlachiuhtli ipan itlapanahuiliz<ref>In tlahtolli «ipan itlapanahuiliz» quinezcayotia ica españatlahtolli «en su mayoría».</ref> itech ahcic<ref>In tlahtolli «itech ahcic» quihtoznequi ica españatlahtolli «relacionadas».</ref> ica in tlamatiliztli techiuhcayotl<ref>In tlahtolli techiuhcayotl» quihtoznequi ica españatlahtolli «antigua».</ref> itech [[Mexihco]] ihuan itech [[macuilpohuaxihuitl inic XVI]].
== Tenemilizpoalli ihuan machiztli<ref>In quihtoznequi ica españatlahtolli «vida y ministerio» nozo «biografía y ocupación».</ref> ==
Ahzo tlacat ipan in altepemaitl itech Torquemada, [[Castilla la Vieja]], itzalan inic [[1557]] ihuan inic [[1565]], monemitih ipan in [[Yancuic España]] niman cencah telpochtli. In ihcuac ye tzonquizaya in [[macuipohualxihuitl XVI]] quicalac ipan tlamaceuhcayo<ref> In tlahtolli «tlamaceuhcayotl» quinezcayotia ica españatlahtolli «hermandad», «cofradía» nozo «orden».</ref> in [[Yecnemiliceh Francisco itech Asis]]. Yehhuatl catca itlamachtil Teotlacatl Juan Bautista ihuan moneltoca ca noihuan yehhuatl catca itlamachtil Teotlacatl [[Bernardino itech Sahagun]]. Yehhuatl neltoconi in noihuan quixmatini in Teotlacatl [[Jeronimo itech Mendieta]]. Yehhuatl catca neltoquitiani ipan nepapan xomolli<ref> In tlahtolli «xomolli» quinezcayotia ica españatlahtolli «lugar», «sitio», «punto», «rincón».</ref> itech in Yancuic España, ihuan ompa inic [[1609]] ixquetzaloc in iuh tlahtolihcuiloani itech in Tlamaceuhcayotl franciscoteotlacayotl.
Torquemada moyehyecoh in iuh tlapixqui itech in teopixcacan ipan [[Tlaxcallan]], in ompa peuh in ineihzahuiliz<ref> In tlahtolli «neihzahuiliztli» quinezcayotia ica españatlahtolli «fascinación», «atracción», «admiración», «interés», «asombro».</ref> itechpa in tlamatiliztli achtoespañayotl<ref> In yancuictlahtolli «achtoespañayotl» quihtoznequi ica españatlahtolli «prehispánicas», «precolombino».</ref>, in ihcuac quixtemoaya in tlalli<ref>In tlahtolli «tlalli» nican quinezcayotia ica españatlahtolli «tierra», «territorio», «área» ihuan noihuan «región».</ref> itloc in tepetl itech Xochitecatl. Noihuan yehhuatl catca in tlaopixqui itech in teopixcacan ipan [[Zacatlan de las Manzanas]], [[Puebla]], inic [[1601]].
Quichiuh tlanematcaittaliztli<ref>In tlahtolli«tlanematcaittaliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli «estudios», «análisis», «observación»</ref> ipan tlahtoliztli itech tlalquixtiani<ref>In tlahtolli «itech tlalquixtiani» quinezcayotia ica españatlahtolli «indígena».</ref> ihuan quicentlalih [[Códice|tlacehcentlaliliztli]]<ref>In tlahtolli «tlacehcentlaliliztli» quinezcayotia ica españatlahtolli «códices», «recopilaciones» nozo «compilaciones»</ref> ihuan tlapohpotiliztli<ref>In tlahtolli «tlapohpotiliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli «compilaciones», «compendios», «anotaciones», «manuscritos».</ref>, itech in catlein monelhuayotih inic quihcuiloz in tlatoquilih itlachiuh. Noihuan quipiaya nemachtiliztli monequini<ref>In tlahtolli «monequini» quihtoznequi ica españatlahtolli «básicos», «primordiales».</ref> itech in calquetzaliztli<ref>In tlahtolli «calquetzaliztli» quinezcayotia ica españatlahtolli «arquitectura», «construcción». http://www.wordreference.com/sinonimos/arquitectura</ref>. Inic quimahuizoa<ref>In tlahtolli «inic quimahuizoa» quinezcayotia ica españatlahtolli «provechando» (Rémi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', ixtli 264, amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', Mexihco Altepetl, inic 1988.</ref> inin tlamatiliztli ihuan inic itetlatlahtlauhtiliz in tlahtocatepatillo<ref>In tlahtolli «tlahtohcatepatillo» quinezcayotia ica españatlahtolli «virrey». Inin tlahtolli huitz itech «tlahtoani» ihuan itech «tepatillo» in quihtoznequi «sustituto».</ref> [[Juan de Mendoza y Luna]], in Tecpilli<ref>In tlahtolli «tecpilli» quihtoznequi ica españatlahtolli «marqués».http://www.wordreference.com/sinonimos/marqu%C3%A9s</ref> Montesclaros, inic 1604 peuh in quihuicaz ipan in [[Altepetl Mexihco]] in tlatlahtlaliliztli itech in ochpantli [[Los Misterios]] ihuan [[Chapultepec]], ca oquenchihualoyac ipampa apachihuiliztli. Noihuan ipan in Altepetl Mexihco, quihuicac in calchihualiztli itech in teopancalli [[Santiago Tlatelolco]] inic 1609, tlayocoyalli ipan ipeuhca itechpa Teotlacatl [[Juan Bautista]].
Juan itech Torquemada quimocuiliaya in machiztli in iuh tlapixqui itech [[teopixcacan Santiago Tlatelolco]]. Huel ihcuac ompa inoc in cahuitl in ipan quihuicaya in calchihualiztli itech cequih momoztli<ref>In tlahtolli «momoztli» quinezcayotia ica españatlahtolli ''altar'' nozo ''retablo''.</ref>, inic ontetl meztli inic 1605, cemeh tlatlapalhuianimeh tlalquixtianimeh in tequipanoayah itech itepacholiz, quiteilhuihqueh imixpan in tepachoanimeh tlahtohcatepatillocayotl ihuan iixpan in teohuah teyacatih<ref>In tlahtolli «teohuah teyacatih» quinezcayotia ica españatlahtolli ''arzobispo'' nozo ''obispo principal (que va delante)''.</ref> itech Mexihco: Teotlacatl [[Garcia de Mendoza y Zúñiga]], ipampa tecuahcuammatiliztli, itech quimcuahuiz<ref>In tlahtolli «cuahuia, nite-» quihtoznequi ica españatlahtolli ''azotar (a alguien)''.</ref> ica ahnepihuiliztli intla quichihuayah cequih tlahtlacolli, itech quimchihualtiz in tequioanoz ipan in tonatiuhpan<ref>In tlahtolli «tonatiuhpan» quinezcayotia ica españatlahtolli ''domingo(s)''.</ref> ihuan ilhuitl ahtequitililoni, itech ahmo quintlaixtlahuiz ihuan macheh ipampa oquicuahuiz tlaahuilquixtiliztica in mohuapauhqui itlaixquetzal<ref>In tlahtolli «tlaixquetzalli» quinezcayotia ica españatlahtolli ''encargado'' ihuan nican ''mayoral''.</ref> in yehhuantin etlatlapalhuianimeh tlatocayotilli [[Agustin Garcia]], ixquichca quicahuaz netlanalhuiliztica eztenqui, zan iyoh yehica yehhuatl chicotlamatiliztica omotzinehuaya in tequipanoz manel yeloani ce ilhuitl ahtequitililoni<ref>In tlahtolli «ahtequitililoni» quihtoznequi ica españatlahtolli ''festivo'' nozo ''no laborable''.</ref>. Nenhuetziliztica ahmo momati ipan tlein tzonquiz inin neteilhuiliztli<ref>In tlahtolli «neteilhuiliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli ''demanda'', ''reclamación'' ihuan nican ''proceso''.</ref>, intla tlatzacuiltiloc ahnozo ahmo in Juan itech Torquemada; zan inin tlachihualiztli quineltilih in iyeliz teixicquetzani in teotlacatl ihuan in yuhquizaliztli in ipan tequitiah itlaneltocacahuah. Manel ipan inin cahuitl yeya tlamanitiliztli ca in tenezcayohuan<ref>In tlahtolli «tenezcayohuan» quinezcayotia nican ica españatlahtolli ''patrones''.</ref> quinhuitequiah in itlaaxcahuan<ref>In tlahtolli «tlaaxqui» quinezcayotia ica españatlahtolli ''peón''.</ref> intla yehhuantin quichihuayah cequih neixcuepaliztli. Iyohcah inon, yeya ixtlamatiloni<ref>In tlahtolli «ixtlamatiloni» quinezcayotia ica españatlahtolli ''normal'', ''razonable''.</ref> ipan inon cahuitl ca in tlalquixtianimeh in tequitiah ipal teopixcacan zan iyoh icneliloni ica tlacualli. Zan ipan in iteyolmahxiltiliz inihqueh on tlatlapalhuianimeh ihuan occequintin tlaneltilianimeh<ref>In tlahtolli «tlaneltiliani» quinezcayotia ica españatlahtolli ''testigo''.</ref>, Torquemada tzonehuaya inic quinhuitequi mopetlauhqueh ihuan iixpan in miecquintin.
Torquemada quihuicac in calchihualizti itech in momoxtli itech Santiago Tlatelolco, Xochimilco ihuan occe in tlein ihualoqueh ompa Michoacan ihuan Oaxaca.
Inic 1613, Juan de Torquemada quiyehyecoh in machiztli in iuh tlapixqui itech [[teopixcacan Santiago Tlatelolco]]. Torquemada mic ipan Santiago Tlatelolco, inic 1624.
==Tlachiuhtli==
Quihcuiloh in tlachiuhtli ''Itenemilizpoal ihuan itlamahuizol in yecnemiliceh iteyolcuitihcauh in Cristotzin, teotlacatl [[Sebastian de Aparicio]], iteotlacauh altepetlacatl<ref>In tlahtolli «altepetlacatl» quinezcayotia ica españatlahtolli ''lego'', ''laico'' nozo ''seglar'' (Eduardo Cesar Portugal Carbo, ''Diccionario de la Lengua Nahuatl'', amoxchihualoyan Porrua, inic 2015.</ref> in tlamaceuhcayo in ilhuicatlaihuallotl<ref>In tlahtolli «ilhuicatlaihuallotl» quihtoznequi ica españatlahtolli ''seráfico'' nozo ''angelical''.</ref> teopixqui yecnemiliceh Francisco itech in tepeuhyan<ref>In tlahtolli «tepeuhyan» quihtoznequi ica españatlahtolli ''provincia''.</ref> in Yecnemiliceh Teotlahtolli'' (1601) netzitzquiliztica ixihmachoni ica in tocaitl tlatzinquixtilli itech [[Itenemilizpoal in teotlacatl Sebastian de Aparicio]].
In itlachiuh teyacatih yehhuatl ''In ompohualli once amoxtli tlamahuiztilizotl ihuan in Malcochehcan Tlaquixtihcayotl ica in itzintiliz ihuan iyaoyo intech in tlalquixtianimeh tonatiuh iquizayancayotl, intechpa in inechantlalihcahuan, tlapantlazaliztli, texahxamatzaliztli, nenemilizcuepaliztli ihuan occe tlamantli tenehualoni itech in inohma tlalli''<ref>Yehhhuatli tetlaixpantiliztli quinezcayotia tlacueptli ica huehue castillatlahtolli ''Los veinte ivn libros rituales i Monarchia Indiana, con el origen y guerras de los Indios Occidentales, de sus poblazones, descubrimientos, conquista, conversión y otras cosas maravillosas de la mesma tierra''.</ref>, oc ye cencah ixihmachoni ica itoca tlatzinquixtilli de ''Malcochehcan Tlalquixtihcayotl''<ref>In tlahtolli «''Malcochehcan Tlalquixtihcayotl'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''Monarquía Indiana''</ref>. Inic quichihuaz inin tlachiuhtli, Torquemada monelhuayotih ipan ehuaamatl, tlatlapalhuiliztli, tlahcuilolli...
==Miccanecahualiztli==
Yehhuatl in Juan itech Torquemada ittoc in iuh cemeh in teyacatihqueh itemaquixtihcahuan in tlahtolpohualiztli techiuhcayotl mexihcatl ipampa quicalaquiz ipan in tlahtolpohualiztli ipanocayo. Itlacneliliz ipan in inemachtiliz in tlahtoliztli nahuatl noihuan yehhuatl ittitiloni.
== Oc no xiquitta ==<!--Véase también-->
== Tlatenehualiztli ==
<references/>
==Tlahtolcaquiliztiloni==
{{Notetag/end}}
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
[[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
sq04b1hbktb0le35ubm7zrlzby3ay9v
Rosalía de Castro
0
32433
527012
526383
2026-06-20T06:46:05Z
~2026-35729-86
24740
527012
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[Īxiptli:Rosalía Castro de Murguía por Luis Sellier.jpg |thumb|250px|Rosalía de Castro]]
'''Rosalía de Castro''' ([[Santiago de Compostela]], [[1837]] –[[Padrón]], [[1885]] ) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]]. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://escritoras.com/escritoras/Rosalia-de-Castro |access-date=2019-05-17 |archive-date=2019-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619092836/http://escritoras.com/escritoras/Rosalia-de-Castro |dead-url=yes }}</ref>
=== Toquiliztequitl===
<references/>
{{DEFAULTSORT:Castro, Rosalia}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1837]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1885]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
lrb6mc0chdbzt89qckur87arihdqytb
527036
527012
2026-06-20T07:14:15Z
~2026-35729-86
24740
527036
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[Īxiptli:Rosalía Castro de Murguía por Luis Sellier.jpg |thumb|250px|Rosalía de Castro]]
'''Rosalía de Castro''' ([[Santiago de Compostela]], [[1837]] –[[Padrón]], [[1885]] ) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]]. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://escritoras.com/escritoras/Rosalia-de-Castro |access-date=2019-05-17 |archive-date=2019-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619092836/http://escritoras.com/escritoras/Rosalia-de-Castro |dead-url=yes }}</ref>
=== Toquiliztequitl===
<references/>
{{DEFAULTSORT:Castro, Rosalia}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1837]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1885]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
owfpd3tzi6dh46djcf1v3deczhi2seo
Carolina Coronado
0
32449
527013
526384
2026-06-20T06:50:23Z
~2026-35729-86
24740
527013
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[File:Carolina Coronado, por Federico de Madrazo.jpg|thumbnail|Carolina Coronado]]
'''Victoria Carolina Coronado y Romero de Tejada''' ([[Almendralejo]], [[Tlamahtlācōnti 12]] [[1820]] - [[Lisboa]], [[Tlacēnti 15]] [[1911]]) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]]. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://escritoras.com/escritoras/Carolina-Coronado |access-date=2019-07-01 |archive-date=2017-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119175518/http://escritoras.com/escritoras/Carolina-Coronado |dead-url=yes }}</ref>
== Oc no xiquitta ==
* ''Alfonso IV de León''
* ''El divino Figueroa''
* ''La exclaustrada''
* ''Un alcalde de monterilla''
* ''Luz''
* ''El bonete de San Ramón''
* ''Poesías'' (1843)
* ''El cuadro de la Esperanza'' (1846)
* ''Paquita. La luz del Tajo. Adoración'' (1850)
* ''Jarilla'' (1851)
* ''Páginas de un diario.'' ''Adoración'' (1851)
* ''El siglo de las Reynas'' (1852)
* ''La Sigea'' (1854)
* ''¡No hay nada más triste que el último adiós!'' (1859)
* ''España y'' Napoleón (1861)
* ''La rueda de la Desgracia. Manuscrito de un Conde'' (1873)
* ''A un poeta del porvenir'' (1874)
* ''Vanidad de vanidades'' (1875)
* ''Anales del Tajo''. ''Lisboa. Descripción en prosa'' (1875)
=== Toquiliztequitl===
<references/>
{{DEFAULTSORT:Coronado, Carolina}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1820]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1911]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
qzndui7ckhznk1dhijzsjegunaym1do
527035
527013
2026-06-20T07:13:53Z
~2026-35729-86
24740
527035
wikitext
text/x-wiki
{{Tepitzin tlahcuilolli}}
[[File:Carolina Coronado, por Federico de Madrazo.jpg|thumbnail|Carolina Coronado]]
'''Victoria Carolina Coronado y Romero de Tejada''' ([[Almendralejo]], [[Tlamahtlācōnti 12]] [[1820]] - [[Lisboa]], [[Tlacēnti 15]] [[1911]]) ītōca [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] huēyi [[tlahcuilōni]]. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://escritoras.com/escritoras/Carolina-Coronado |access-date=2019-07-01 |archive-date=2017-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119175518/http://escritoras.com/escritoras/Carolina-Coronado |dead-url=yes }}</ref>
== Oc no xiquitta ==
* ''Alfonso IV de León''
* ''El divino Figueroa''
* ''La exclaustrada''
* ''Un alcalde de monterilla''
* ''Luz''
* ''El bonete de San Ramón''
* ''Poesías'' (1843)
* ''El cuadro de la Esperanza'' (1846)
* ''Paquita. La luz del Tajo. Adoración'' (1850)
* ''Jarilla'' (1851)
* ''Páginas de un diario.'' ''Adoración'' (1851)
* ''El siglo de las Reynas'' (1852)
* ''La Sigea'' (1854)
* ''¡No hay nada más triste que el último adiós!'' (1859)
* ''España y'' Napoleón (1861)
* ''La rueda de la Desgracia. Manuscrito de un Conde'' (1873)
* ''A un poeta del porvenir'' (1874)
* ''Vanidad de vanidades'' (1875)
* ''Anales del Tajo''. ''Lisboa. Descripción en prosa'' (1875)
=== Toquiliztequitl===
<references/>
{{DEFAULTSORT:Coronado, Carolina}}
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1820]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1911]]
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
221l0gjaa5ppaugnsh14bqnkg6bs347
Neneuhcāyōtl:Mexihcah
14
37895
527001
2026-06-20T06:23:53Z
~2026-35729-86
24740
Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]]
527001
wikitext
text/x-wiki
[[Neneuhcāyōtl:Mexihco]]
68romrxp31125svhgpu6zkyhdjr7ugn
Adela Calva Reyes
0
37896
527002
2026-06-20T06:26:09Z
~2026-35729-86
24740
Yancuīc zāzanilli: '''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (29 septiembre 1831 – 19 junio 1867) ocatca se mexihcatl ipanocayotl. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
527002
wikitext
text/x-wiki
'''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (29 septiembre 1831 – 19 junio 1867) ocatca se mexihcatl ipanocayotl.
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
42pdmnhqq6aybooxn8s57danf8dyb7m
527003
527002
2026-06-20T06:28:32Z
~2026-35729-86
24740
527003
wikitext
text/x-wiki
'''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl tlahcuiloqueh.
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
4tn4uo068pq17tgf663jrji25xz10tn
527004
527003
2026-06-20T06:32:34Z
~2026-35729-86
24740
527004
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = Adela Calva Reyes
|Image =
|birthname = Adela Calva Reyes
|born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]]
|dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small>
|occupation = [[Amatlahcuilo]]
|obramásconocida =
|yearsactive =
}}
'''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh.
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==
== Toquiliztequitl ==
<references/>
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1938]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2010]]
hucz08f8jqazqw8l97f3m4pk731jtjf
527005
527004
2026-06-20T06:33:05Z
~2026-35729-86
24740
527005
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = Adela Calva Reyes
|Image =
|birthname = Adela Calva Reyes
|born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]]
|dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small>
|occupation = [[Amatlahcuilo]]
|obramásconocida =
|yearsactive =
}}
'''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh.
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==
== Toquiliztequitl ==
<references/>
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018]]
go9jt4sv810nzyg3d8blexq08q8g627
527007
527005
2026-06-20T06:37:20Z
~2026-35729-86
24740
527007
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = Adela Calva Reyes
|Image =
|birthname = Adela Calva Reyes
|born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]]
|dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small>
|occupation = [[Amatlahcuilo]]
|obramásconocida =
|yearsactive =
}}
'''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh.
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==
== Toquiliztequitl ==
<references/>
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
6mbvacdkmuwe7jgs2wu35zq22p3s5zq
527020
527007
2026-06-20T06:57:19Z
~2026-35729-86
24740
527020
wikitext
text/x-wiki
{{Escritor
|Nombre = Adela Calva Reyes
|Image =
|birthname = Adela Calva Reyes
|born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]]
|dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small>
|occupation = [[Amatlahcuilo]]
|obramásconocida =
|yearsactive =
}}
'''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh.
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==
== Toquiliztequitl ==
<references/>
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957]]
[[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018]]
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]]
fz1yl8pd7z6v9s4bybdvl25wihqx41n
Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah Amoxtlahcuilohqueh
14
37897
527017
2026-06-20T06:55:25Z
~2026-35729-86
24740
Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]] [[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
527017
wikitext
text/x-wiki
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
l784ajd76yinp6zysu7l1dmt33w5z10
527037
527017
2026-06-20T07:15:40Z
~2026-35729-86
24740
Tlahkwilolamatl mokwapki [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
527037
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECCIÓN [[:Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]]
8z20r3g2d1mpp4tcs8fy0vfibi4pju4
Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh
14
37898
527019
2026-06-20T06:56:49Z
~2026-35729-86
24740
Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
527019
wikitext
text/x-wiki
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
auwcnm7c5b369a7usq3fc4eemqj08wn
527027
527019
2026-06-20T07:08:49Z
~2026-35729-86
24740
527027
wikitext
text/x-wiki
[[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
l784ajd76yinp6zysu7l1dmt33w5z10
Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh
14
37899
527021
2026-06-20T06:57:51Z
~2026-35729-86
24740
Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]] [[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
527021
wikitext
text/x-wiki
[[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]]
[[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]]
ph0pz9wk0qjf19qnunlexotwocsasdu