Wikipedia nds_nlwiki https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/V%C3%B6%C3%A4rblad MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Spesiaal Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Bestaand Overleg bestaand MediaWiki Overleg MediaWiki Mal Overleg mal Hulpe Overleg hulpe Kategorie Overleg kategorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 35605 332623 332618 2026-04-04T16:54:50Z Woolters 62 332623 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Knossos Bull-Leaping Fresco.jpg|duum|366x366px|Muurskildering van 'bullenspringen']] De '''Minoanen''' warren ne beskaving uut den [[Bronstied|bronstyd]]. See woanden vöärnamelik up et eiland [[Kreta]]. Med öäre kenmarkende bouwwarken en stylryke künstwarken wordet se vake seen as de eyrste beskaving van [[Europa (werelddeel)|Europa]]. De resten van minoaanske paleisen by [[Knossos]] en [[Phaistos]] kummet nen houp [[Toerisme|turisten]] up af. De minoanen kummen up uut den [[steyntyd]] rund 3100 vK. Rund 2000 vK untstünden de eyrste städelike bebouwingen. Nå ungeväär 1450 vK nöämen ear de [[Olde Griekenlaand|myceneaanske greken]] de töwkes uut handen, wår de kulturen töt sou'n 1100 vK nöäst mekander bestünden en de minoanen voordan meyr upgüngen in et greekske verband. Minoaanske künstwarken sint ryk versyrd [[aerdewark]], seagels, bealdkes en klöärryke müürskilderingen. Meysttyds bealdet se natuur en gebruken af. Minoaanske künst hevt volgens kenners ne fantasyryke of sinnebeköäkelende uutwarking. De afbealde figuren sint altyd in beweaging. == Name == De minoanen nöömden sikselv neet sou. Dat et volk sou bekend steyt kümt van den mytisken [[köäning Minos]]. De olde greken gelöyvden at der nen köäning Minos was, den as in et verleaden Knossos regeyrden. [[Arthur Evans]], den archeoloog den as de beskaving weader upgröäv, nöäm et oaver, mag weasen nå med [[Karl Hoeck]] te hebben eküerd. Wo as se sik dan wal nöömden, is neet bekend. De egyptenaren nöömden et volk de ''kftjw'' (wat uutespröäken kan worden as ''keftju''). Et is neet düdelik of de egyptenaren dat van de minoanen selv hadden of dat se der selv en woord vöär versünnen. Ouk in andere ousterse brunnen kümmen verwante termen vöär. In den [[Biebel|Bybel]] wördt et woord ''Kaftor'' mangs gebruked as verwysing nå Kreta. == Samenleaving == Wo as de minoanen med mekander leavden is weinig van bekend. Up minoaanske künst steyt niks wat up nen vorst wist. Uut skreavene brunnen is halv en halv af to leiden dat se ne andere ård bestüür kenden. Sou is et ouk undüdelik of der wal eynen enkelen minoaansken ståt was. Anbidden deaden se by bargtöppe en heilige grotten, mär wat vöär goden, weatet de kenners neet. De minoanen bouwden machtige doolhöve van gebouwen. De eyrste lüde wat se upgraevden nöömden et paleisen. Uut vervolgundersöök blikt at de gebouwen vöäral 'dorpshüse' warren. Der wör van allens in edån, van handel töt gelöyvsdeenste leided. Of der ne ädelike stand woanden is neet düdelik. Wåras de gebouwen wyders vöär deenden blivt ouk giswark. De minoanen deaden flink [[Handel|handelen]]: se tuuskeden landbouwgoderen en lüükse wåren vöär grundstoffen, wåras up Kreta lastig an te kummen was. Handelslüde en künstenaars nöämen öäre kulturele invloden med van Kreta når de [[Aegeiske Sey]] en et ousten van et [[Middellaanse Zee|Middellandske Seygebeed]]. Butenlandske ädellüde wolden de minoanen wal gaerne in deenst hebben, byvöärbeald vöär de müürskilderingen by Avaris in [[Egypte (laand)|Egypte]]. == Skryverye == De minoanen untwikkelden twey skryvstelsels: [[kretaanske hyroglyfen]] en [[Lynwark A]]. Beide skrivten sint noch neet untcyferd. Wo as de minoaanske språke warkeden is düs ouk neet bekend. Vöär souwyd bekend nemmet de geleyrden an at et niks med andere språkfamilys as [[Indo-Uropese taolen|indo-europääsk]] of [[semitisk]] to stellen hadde. Nå 1450 vK was Lynwark A döär untwikkeld in [[Lynwark B]], wat gebruked wör üm myceneaansk greeksk to skryven, wat de ambtsspråke van Kreta worden was. De [[eteokretaanske språke]], dee in en paar skryvsels van nå den bronstyd weaderevünden is, kan afstammen van et minoaansk. == heruntdekking == Nå et uutmekandervallen van de minoaanske samenleaving nå den bronstyd was et langen tyd stille. De beskaving wör pas weader heruntdekked nå upgraevingen vöärin de [[20e ieuw|twentigste eywe]]. De term 'minoaansk' kümt van den archeoloog [[Arthur Evans]]. Hee was by de upgraevingen by [[Knossos]] by en saggen dat et anders was as et myceneaanske van et vasteland. Kort dårup gröäven [[Federico Halbherr]] en [[Luigi Pernier]] et [[Paleis van Phaistos]] up en et dörpke [[Hagia Triada]]. Nen grouten döärbraak volgden in [[1952]]; do wüst [[Michael Ventris]] Lynwark B te untcyferen up basis van eyrer wark van [[Alice Kober]]. Dat hülp nen heylen ende by et begrypen van et huusholdböökske en wyse van samenleaven in et lätste jår at et paleis noch in bedryv was. Der wordet noch altyd minoaanske steades upegraeven. Nye untdekkingen sint et prålgrav by [[Armenoi]] en de havenstad [[Kommos]]. == Tydlyne == Et gevt twey stelsels van relative tydsindeyling vöär de minoanen. Den eyrsten verdeylt de minoaanske geskedenisse in dree höyvdtydperken, up basis van aerdewark: Vrogminoaansk (VM), Middelminoaansk (MM) en Laatminoaansk (LM). Dee wordet underverdeyld med romeinske cyfers (av. EM I, EM II, EM III), dee dan weader underverdeyld worden med höyvdletters (av. LM IIIA, LM IIIB, LM IIIC, en sou wyder). Den greeksken archeoloog Nikolaos Platon stelden en veerleadig stelsel vöär: prepalatiaal, protopalatiaal, neopalatiaal en postpalatiaal. Et is lastig üm der vöär vaste wat oaver te zeggen. Archeologen hebbet versöchted de minoaanske tydlyne langs dee van tydgenouten to leggen. Minoaanske vöärwarpen uut de LM IB-tyd sint evünden in steades dee med de 18. dynasty van et egyptiske ryk oavereynkummet. Dår vallet dan kalendertyden van af to leiden. Mär dee tyden kloppet neet altyd med karbondateringen en andere meatwysen. Der is vöäle te doon rund de uutbörsting van Thera. Dat was rund et ende van de LM IA-tyd. Terwyl as karbonmeatingen disse geböärdenis up 1600 vK reakenet, müt et volgens egyptiske geskrivten hunderd jår later eweasd weasen. === Oorsprung === Spoors van steynen warktüge geavet an at menskachtigen al sou'n 130.000 jår terügge up Kreta köämen. Bewys vöär de moderne menske stammet pas van tüsken 10 töt 12 dusend jår weaderümme. De öldste spoors van moderne bewoaning up Kreta sint sou'n neagendusend jår olde resten van ne grupe buren uut de [[steyntyd]], sunder aerdewark. Vergelykend [[DNA]]-undersöök med moderne kretaanske kearls wist up nen deylden stamvader in et hüdigendaagse [[Turkije|Turkiye]] of [[Libanon]], dee as se gemeyn hebbet med de [[Griekenlaand|greken]]. De steyntydburen hadden oapen [[Darp|dörpe]]. An de küste sint [[Visserieje|viskershütten]] evünden en up de [[Messaravlakde]] deaden se [[Laandbouw|bouwen]]. [[Kategorie:Tweants artikel]] [[Kategorie:Prehistorie]] [[Kategorie:Griekenlaand]] e25m6rnhwb6eq1eftq3lkpc3tckl9dd 332624 332623 2026-04-05T09:55:59Z Woolters 62 /* Tydlyne */ 332624 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Knossos Bull-Leaping Fresco.jpg|duum|366x366px|Muurskildering van 'bullenspringen']] De '''Minoanen''' warren ne beskaving uut den [[Bronstied|bronstyd]]. See woanden vöärnamelik up et eiland [[Kreta]]. Med öäre kenmarkende bouwwarken en stylryke künstwarken wordet se vake seen as de eyrste beskaving van [[Europa (werelddeel)|Europa]]. De resten van minoaanske paleisen by [[Knossos]] en [[Phaistos]] kummet nen houp [[Toerisme|turisten]] up af. De minoanen kummen up uut den [[steyntyd]] rund 3100 vK. Rund 2000 vK untstünden de eyrste städelike bebouwingen. Nå ungeväär 1450 vK nöämen ear de [[Olde Griekenlaand|myceneaanske greken]] de töwkes uut handen, wår de kulturen töt sou'n 1100 vK nöäst mekander bestünden en de minoanen voordan meyr upgüngen in et greekske verband. Minoaanske künstwarken sint ryk versyrd [[aerdewark]], seagels, bealdkes en klöärryke müürskilderingen. Meysttyds bealdet se natuur en gebruken af. Minoaanske künst hevt volgens kenners ne fantasyryke of sinnebeköäkelende uutwarking. De afbealde figuren sint altyd in beweaging. == Name == De minoanen nöömden sikselv neet sou. Dat et volk sou bekend steyt kümt van den mytisken [[köäning Minos]]. De olde greken gelöyvden at der nen köäning Minos was, den as in et verleaden Knossos regeyrden. [[Arthur Evans]], den archeoloog den as de beskaving weader upgröäv, nöäm et oaver, mag weasen nå med [[Karl Hoeck]] te hebben eküerd. Wo as se sik dan wal nöömden, is neet bekend. De egyptenaren nöömden et volk de ''kftjw'' (wat uutespröäken kan worden as ''keftju''). Et is neet düdelik of de egyptenaren dat van de minoanen selv hadden of dat se der selv en woord vöär versünnen. Ouk in andere ousterse brunnen kümmen verwante termen vöär. In den [[Biebel|Bybel]] wördt et woord ''Kaftor'' mangs gebruked as verwysing nå Kreta. == Samenleaving == Wo as de minoanen med mekander leavden is weinig van bekend. Up minoaanske künst steyt niks wat up nen vorst wist. Uut skreavene brunnen is halv en halv af to leiden dat se ne andere ård bestüür kenden. Sou is et ouk undüdelik of der wal eynen enkelen minoaansken ståt was. Anbidden deaden se by bargtöppe en heilige grotten, mär wat vöär goden, weatet de kenners neet. De minoanen bouwden machtige doolhöve van gebouwen. De eyrste lüde wat se upgraevden nöömden et paleisen. Uut vervolgundersöök blikt at de gebouwen vöäral 'dorpshüse' warren. Der wör van allens in edån, van handel töt gelöyvsdeenste leided. Of der ne ädelike stand woanden is neet düdelik. Wåras de gebouwen wyders vöär deenden blivt ouk giswark. De minoanen deaden flink [[Handel|handelen]]: se tuuskeden landbouwgoderen en lüükse wåren vöär grundstoffen, wåras up Kreta lastig an te kummen was. Handelslüde en künstenaars nöämen öäre kulturele invloden med van Kreta når de [[Aegeiske Sey]] en et ousten van et [[Middellaanse Zee|Middellandske Seygebeed]]. Butenlandske ädellüde wolden de minoanen wal gaerne in deenst hebben, byvöärbeald vöär de müürskilderingen by Avaris in [[Egypte (laand)|Egypte]]. == Skryverye == De minoanen untwikkelden twey skryvstelsels: [[kretaanske hyroglyfen]] en [[Lynwark A]]. Beide skrivten sint noch neet untcyferd. Wo as de minoaanske språke warkeden is düs ouk neet bekend. Vöär souwyd bekend nemmet de geleyrden an at et niks med andere språkfamilys as [[Indo-Uropese taolen|indo-europääsk]] of [[semitisk]] to stellen hadde. Nå 1450 vK was Lynwark A döär untwikkeld in [[Lynwark B]], wat gebruked wör üm myceneaansk greeksk to skryven, wat de ambtsspråke van Kreta worden was. De [[eteokretaanske språke]], dee in en paar skryvsels van nå den bronstyd weaderevünden is, kan afstammen van et minoaansk. == heruntdekking == Nå et uutmekandervallen van de minoaanske samenleaving nå den bronstyd was et langen tyd stille. De beskaving wör pas weader heruntdekked nå upgraevingen vöärin de [[20e ieuw|twentigste eywe]]. De term 'minoaansk' kümt van den archeoloog [[Arthur Evans]]. Hee was by de upgraevingen by [[Knossos]] by en saggen dat et anders was as et myceneaanske van et vasteland. Kort dårup gröäven [[Federico Halbherr]] en [[Luigi Pernier]] et [[Paleis van Phaistos]] up en et dörpke [[Hagia Triada]]. Nen grouten döärbraak volgden in [[1952]]; do wüst [[Michael Ventris]] Lynwark B te untcyferen up basis van eyrer wark van [[Alice Kober]]. Dat hülp nen heylen ende by et begrypen van et huusholdböökske en wyse van samenleaven in et lätste jår at et paleis noch in bedryv was. Der wordet noch altyd minoaanske steades upegraeven. Nye untdekkingen sint et prålgrav by [[Armenoi]] en de havenstad [[Kommos]]. == Tydlyne == Et gevt twey stelsels van relative tydsindeyling vöär de minoanen. Den eyrsten verdeylt de minoaanske geskedenisse in dree höyvdtydperken, up basis van aerdewark: Vrogminoaansk (VM), Middelminoaansk (MM) en Laatminoaansk (LM). Dee wordet underverdeyld med romeinske cyfers (av. EM I, EM II, EM III), dee dan weader underverdeyld worden med höyvdletters (av. LM IIIA, LM IIIB, LM IIIC, en sou wyder). Den greeksken archeoloog Nikolaos Platon stelden en veerleadig stelsel vöär: prepalatiaal, protopalatiaal, neopalatiaal en postpalatiaal. Et is lastig üm der vöär vaste wat oaver te zeggen. Archeologen hebbet versöchted de minoaanske tydlyne langs dee van tydgenouten to leggen. Minoaanske vöärwarpen uut de LM IB-tyd sint evünden in steades dee med de 18. dynasty van et egyptiske ryk oavereynkummet. Dår vallet dan kalendertyden van af to leiden. Mär dee tyden kloppet neet altyd med karbondateringen en andere meatwysen. Der is vöäle te doon rund de uutbörsting van Thera. Dat was rund et ende van de LM IA-tyd. Terwyl as karbonmeatingen disse geböärdenis up 1600 vK reakenet, müt et volgens egyptiske geskrivten hunderd jår later eweasd weasen. === Oorsprung === Spoors van steynen warktüge geavet an at menskachtigen al sou'n 130.000 jår terügge up Kreta köämen. Bewys vöär de moderne menske stammet pas van tüsken 10 töt 12 dusend jår weaderümme. De öldste spoors van moderne bewoaning up Kreta sint sou'n neagendusend jår olde resten van ne grupe buren uut de [[steyntyd]], sunder aerdewark. Vergelykend [[DNA]]-undersöök med moderne kretaanske kearls wist up nen deylden stamvader in et hüdigendaagse [[Turkije|Turkiye]] of [[Libanon]], dee as se gemeyn hebbet med de [[Griekenlaand|greken]]. De steyntydburen hadden oapen [[Darp|dörpe]]. An de küste sint [[Visserieje|viskershütten]] evünden en up de [[Messaravlakde]] deaden se [[Laandbouw|bouwen]]. === Vrogminoaansk === [[Bestaand:AMC Early Minoan bird-shaped vessel.jpg|duum|Vrogminoaansk voagelvat]] De vrogminoaanske beskaving untstünd geleidelik uut vöärloupers uut et steynen tydpark, med wat invlood en möägelikerwys ouk migraty uut gemeynskappen uut et [[Midden-Oosten|Middenousten]]. In dissen tyd veranderden de samenleaving van lokale stam-achtige dörpe nå meyr verstädelikte en samenhangende strukturen. '''EM I''' (ungeväär 3100-2650 vK) is af to leasen an et eyrste beskilderde pöttewark. De neadersettingen groiden voordan in grötte en wo nauw verwöäven as se warren. Geleidelik tröäken de lüde ouk voordan meyr nå de hougvlakdes en eilanden, do as de minoanen leyrden wo as se minder verwelkummend land bewarken kunden. '''EM II''' (u. 2650-2200 vK) steyt to book as internationalen tyd. Der wör meyr oaver sey handeld töt an de Aegeiske Sey en Egypte en Syrie. Dat kan to maken hebben med de uutvinding van skeype med nen mast. In wat de minoanen in den tyd makeden is voordan meyr internationalen invlood to seen, sou as seagels up basis van den van et nabye ousten. Minoaanske neadersettingen groiden mangs wal dubbel in grötte en der unstünden meyr groute upmarkelike gebouwen dee later bekend stünden as paleisen. '''EM III''' (u. 2200-2100 vK) güng dat sou voordan. === Middelminoaansk === '''MM I''' (u. 2100–1875 vK) untstünd de protopalatiale samenleaving. Tüsken 2100 en 1925 vK (tydvlak MMIA) untplufden et bevolkingsantal rund steades as Knossos Phaistos en Malia. Der warren ouk groute bouwprojekte. In MMIB (1925 - 1875 vK) untstünden hyr de eyrste paleisen, wår al seyd de steyntyd gemeynskappelike ceremonies uutevoord wörden. Middelminoaanske künstenaars vünden klöärige nye varve uut en nöämen et pottenbakkersrad oaver, wårmed se kamares-wark makeden. '''MM II''' (u. 1875–1700 vK) untstünden minoaanske skrivten, et kretaanske hyroglyfen en Lynwark A. Groute aerdbeavingen (of oorlöge) makeden der nen ende an. '''MM III''' (u. 1750–1700 vK) is et begin van de neopalatiale tyd. De meyste paleisen wörden herbouwd med bouwkündige verbeateringen, behalve Phaistos. Kretaanske hyroglyfen güngen der achterhen en Lynwark A bleav oaver. Ouk up et vasteland van Grekenland vernöämen se nu kulturelen invlood van de minoanen. [[Bestaand:AMI - Oktopusvase.jpg|duum|Oktopusvase]] === Laatminoaansk === De laatminoaanske tyd was nen rörigen tyd, wårin der nen houp veranderden. De meyste bekende vöärwarpen van de minoanen stammet uut dissen tyd. Byvöärbeald de figuurkes van de slangengodin, de müürskilderingen La Parisienne en de aerdewarkbeskilderingen med seyfiguren. De '''Laatminoaanske tyd IA''' (u. 1700-1470 vK) volgden up de neopalatiale kultuur, wårin de minoanen öären besten tyd hadden. Ne vöärname geböärdenisse was den uutbörsting van de theravulkaan, rund 1600 vK teagen et ende van de LMIA-tyd. Et was eyne van de gröätste uutbörstingen in de geskedenisse, med når skatting nen kracht van 7 up de vulkaankrachtindex. De uutbörsting vaagden wat neadersettingen vulleydig vord, mär andere steades as Knossos bleaven oaverende. In de Laatminonaalske tyd IB van nå de uutbörsting wör der weader vöäle bouwd, meyr handeld en küst emaked. de IB-tyd endigden med nen houp verwöösting. Dat was med upset, want kloppet neet med patronen van en natuurramp. Byböärbeald Stad Knossos brandden af terwyl at et paleis oaverende bleav. Den oorsaak doot de geleyrden noch altyd oaver disteren. Wat meynt, et kümt döär mycenaeaanske anvallen, anderen denket, et hevt to maken med börgeroorlöge. Weader anderen meynet, et is en verlaat effekt van de thera-uutbörsting, mär volgens anderen was dat do al to lange leaden. De '''Laatminoaanske tyd II''' (v. 1470-1420 vK) is weinig van bekend, mär et likt der up dat et der neet beater up wör. De '''Laatminoaanske tyd III''' (v. 1420-1075 vK) stünd de samenleaving up den kop. Van de paleisen bleav enkel Knossos in gebruuk, töt et in LM IIIB2 verwöösted wör. De ambtsspråke wör greeksk en ouk in de vündste is den toneamenden invlood van et vasteland to seen. Oavereynkumstig med de gröätere instörting in de laatbronstyd, wörden in de LM IIIC (u. 1200-1075 vK) neadersettingen verlåten. In de bargen untstünden nye, beater to verdeadigen neadersettingen. Disse kleine dörpe groiden mangs uut eyrere bargheiligdommen. Se bleaven töt an de vroge ysertyd herkenbår minoaansk. [[Kategorie:Tweants artikel]] [[Kategorie:Prehistorie]] [[Kategorie:Griekenlaand]] 67tcaf7gfuzt850ti5kdqhjh4j0jybr