Wikipedia nds_nlwiki https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/V%C3%B6%C3%A4rblad MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Spesiaal Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Bestaand Overleg bestaand MediaWiki Overleg MediaWiki Mal Overleg mal Hulpe Overleg hulpe Kategorie Overleg kategorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 4562 332712 312650 2026-04-21T23:01:05Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332712 wikitext text/x-wiki '''Van Jonge Leu en Oale Groond''' is ne [[Tweante|Tweantse]] [[regiosoap|zeepriege]], debuteerd in [[2005]], dee in opdracht van [[RTV Oost]] wördn produceerd duur [[NL Film & TV]]. De riege hef grote bekeandheid in de regio en ok doarboetn. Een vuurbeeld van de invlood van Van Jonge Leu en Oale Groond is de in [[2007]] vuur t eerst oetzeundn [[Limbörgs]]talige zeepriege [[De Hemelpaort]]. ==Metwarkers== De regie van de eerste riege ofleverings was in haan van [[Johan Nijenhuis]] (ofl. 1-4), [[Steven de Jong]], Geert Lautenschutz, Jan van den Nieuwenhuijzen en Jan Albert de Weerd. De verhaallienn warn van Ingrid van den Heuvel. Ut oorsproonkelike skript was vuur n heel deel in t [[Nederlaands]]. De vertaling van de dialoogn in t [[Tweants]] was biej de eerste riege (30 ofleaveringn) van [[Herman Finkers]], dee zölf ok metspöaln, biej de tweede riege (24) meestparts van [[Goaitsen van der Vliet]] en biej de dearde riege (24) van [[Laurens ten Den]]. Oondernemmers oet de regio, zooas [[Grolsch]], [[Bolletje]] en [[Wehkamp]] sponsert de riege. ==Oetzendings== De eerste ofleavering van zöndag [[2 oktober]] [[2005]] har 300.000 kiekers. De tweede riege opnaamn bint ofroond in [[augustus]] [[2006]]. Inmiddels hebt [[Omroep Gelderland]], [[RTV Noord-Holland]], [[RTV Utrecht]] en [[RTV Noord]] de riege ok oetzeundn. Vanof [[21 meie|21 mei]] [[2007]] wördn de eerste riege ok op [[Nederlaand 1]] oetzeundn. Der is n derde seizoen opnömn in de zommermoandn van [[2007]]; dit seizoen wördn vanof [[4 november]] op RTV Oost oetzeundn. Ne veerde riege is oetzeundn vanof 2 november 2008. In 2009 is de riege veurlopig stopt; meugelk geet t nog wieder in 2010. RTV Oost-heufdredakteur Henny Everts hef dr oawer zegd: "Van Jonge Leu en Oale Groond is nog altijd een goed bekeken en gewaardeerd tv-programma, maar tevens voor RTV Oost een dure en ambitieuze serie om te maken. [...] Sinds de komst van digitale televisie zijn de regionale omroepen op een onmogelijke plek weggestopt. [...] Daarmee zit de zender nauwelijks meer in het zap-rijtje van de kijker."<ref>[http://www.vjlog.nl/ Webstea Van Jonge Leu en Oale Groond]</ref> De ofleaverings kö'j ok bekiekn op de webstea van RTV Oost. Van de zeepriege is in 2009 ne parodie in mini-ofleaverings maakt dee-t RTV Oost ok oetzeundn hef, [[Van Domme Leu op Koale Groond]]. ==Verhaal (eerste riege)== In de riege dreait t um de familie Wildspieker. Vaar Wildspieker kömp oet de tied en moor Minie steet der op de boerderieje allean vuur. Dochter Fenna besloet um biej de moor in te trekn, in t begin teegn eer zin. Fenna ontdekt woarum zee Tweante in eer jeugd de rugge hef tookeerd. Eer breur Alwie (trouwd met Patricia) hef zoo zien eagn, financiële, probleemn en eer jongere zuster Monkie steet as sportlerares en voetbaltreener nog tusken de jonge leu. De familie Bode bint noabers van de Wildspiekers. De rieke familie Bode besteet oet vaar Hein, moor Lineke en de tweeling Elvis en Janis. De vriejgezeln breurs Mans en Gerrit Olde Weernink spölt ok ne belangrieke rolle in de riege. ===Karakters=== * Hendrik Wildspieker ([[Jan Roerink]]) * Minie Wildspieker ([[Marietje Noordkamp]]) * Fenna Wildspieker ([[Diet Gerritsen]]) * Jaap Oosterveld ([[Hugo Maerten]]) * Zilver Oosterveld ([[Marieke Homma]]) * Alwie Wildspieker ([[Arthur Geesing]]) * Patricia Wildspieker ([[Evelien Harberink]]) * Monkie Wildspieker ([[Esther ter Horst]]) * Stefan Bos ([[Wilco Meutstege]]) * Gerrit Olde Weernink ([[Herman Finkers]]) * Mans Olde Weernink ([[Jan Riesewijk]]) * Maria Scholtenboer ([[Floor Renee Masselink]]) * Hein Bode ([[Laurens ten Den]]) * Lineke Bode ([[Esther Pierweijer]]) * Elvis Bode ([[Gerard Bakker]]) * Janis Bode ([[Michaela Kamphuis]]) * Bredero ([[Nico Schaap]]) * Willem Venterink ([[Johan Kenkhuis (acteur)|Johan Kenkhuis]]) * Leida Venterink ([[Willy Warmink]]) * Pascal Hesselink ([[Tony Minnema]]) * Faruk Aslan ([[Gokhan Iyigunler]]) * Eva ([[Leonie ter Braak]]) * Henny Smits ([[Dirk Stegeman]]) * Roos ([[Moniek Kötter]]) * Debby Dekkers ([[Kim Kötter]]) ==Titelsong== :''Dee oale essen zit a honderden joaren'' :''vol gepokkel en gekleaj.'' :''De keender veendt doar oale vuurstenen in ’t zaand'' :''de tied is nooit echt neij.'' :''En ’t ieder neije joar dan zeg ie mekaar:'' :''geluk-in-‘n-tuk ik hop a’j ’t veendt.'' :''Mer geluk-in-‘n-tuk dat hebt wie a wa,'' :''gewoon umda’w der beent.'' :'''''Refrein:''' Sloerig en meu, good en gezoond'' :''van weeg töt de groov’trek nen ceerkel zich roond.'' :''Van jonge leu en oale groond'' :''koomp al ’t leaven.'' :''En op kroamverseet dan zee’j doar zonn’ kleanen'' :''en dan deank ie: och den blood.'' :''Met wat vun wereld krig e feilik te doon,'' :''Ze houwt ‘m voort nog dood.'' :''A wil e achter-weers zien leaven deur goan,'' :''ik hop veur ‘m dat dat ok kan.'' :''Dat ze zeit: och, loa mer lopen den jong,'' :''Zo koomp e der ok wa.'' :'''''Refrein:''' Sloerig en meu, good en gezoond'' :''van weeg töt de groov’trek nen ceerkel zich roond.'' :''Van jonge leu en oale groond'' :''koomp al ’t leaven.'' == Zeet ok == * [[Nedersaksische tillevisiepergrammes]] == Rifferenties == <references /> ==Oetgoande verbeendingn== *[https://web.archive.org/web/20081224051102/http://www.vanjongeleu.nl/ De officiële webstie van Van Jonge Leu en Oale Groond] [[Kategorie:Tweants artikel]] [[Kategorie:Tillevisiepergramme van een regionaole omroep]] [[Kategorie:Tweante]] ba1rxupyfl0rinjp0t9cqjvy1mla9lj 0 6169 332711 310736 2026-04-21T22:31:31Z ~2026-24550-97 35562 332711 wikitext text/x-wiki [[Image:Bennie Jolink parkpop 25juni2006.jpg|250px|thumb|Bennie Jolink bi'j Parkpop 2006]] '''Bernard Jolink''' ([[Hummel]], [[6 september]] [[1946]]) is den zanger van de [[Achterhook]]se popgroep [[Normaal]]; Nederlands oldsten [[streektaal]]-rockband. Bernard Jolink steet better bekend as ''Bennie Jolink'' of ''Buizen Beernd''. Op [[15 meert]] [[2006]] kreeg Jolink de Edison Oeuvrepries uutereikt veur ziene bi'jdrage an de Nederlandse popmeziek mit zienen band Normaal. Now hökt{{Info|höken (samenwonen)}} e mit ziene vrouwe Ellie op ne [[boerderieje|boerderi'je]] in t [[Achterhook]]se [[Hummel]], en hef nen studio den tussen [[Hoksebarge]] en [[Rekken]] ligt. In november [[2006]] brach e een bezeuk an de Nederlandse soldaoten in [[Afghanistan]], waornao't e veur t eerst sinds alderbastend lange tied, een kort militair kapsel had. In [[2012]] kömp Jolink in t ni'js deurdat e veur zien ni'je muziekalbum ne veurkante har emaakt met daorop ne afbeelding van [[PVV]]-leider [[Geert Wilders]] samen met [[Adolf Hitler]] en [[Anders Bering Breivik]] en in t midden een [[haokenkruus]]. Daoraover waren de meeste leu nee == Oetgaonde verwiezingen == {{commonscat|Bennie Jolink}} [[Kategorie:Achterhooks artikel|Jolink, Bennie]] [[Kategorie:Muzikaant oet den Achterhook|Jolink, Bennie]] [[Kategorie:Nederlaandse zanger|Jolink, Bennie]] [[Kategorie:Streektaolmuziek|Jolink, Bennie]] 3vr3vk81rygy406l2ivukz33p2ekjg9 0 17547 332713 329574 2026-04-21T23:08:41Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 332713 wikitext text/x-wiki {{Etelazie}}[[Bestaand:Wikinger.jpg|thumb|300px|Däänske sey lüde, skilderd midden twaalvde eywe.]] '''Vikingen''' (van et [[Ooldnoors|oldnoorsk]]e ''víkingr'') of '''Noormänne '''warren [[Skandinavië|skandinaviske]] [[verkenner]]s, [[kryger]]s, [[handel]]slüde en [[piraat (zee)|piraten]]. Disse lüde deaden tüsken de [[8e eeuw|8.]] en [[11e eeuw|11. eywe]] groute deylen van [[Europa (continent)|Europa]], [[Asie]] en noordatlantiske eilanden verkennen, plünderen of [[kolonisme|koloniseren]] of der med handelen.<ref>Roesdahl, Else. The Vikings. Penguin, 1998.</ref> Disse noormänne warren under meyr bekend üm öäre [[langboot|langboten]], wårmed as se sou wyd når et oasten as [[Konstantinopel]] en de [[Wolga]] in [[Rusland]] kümmen, sou wyd når et westen as [[Ysland]], [[Gröönland]], [[De Acoren]]<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2021/10/12/dankzij-de-toen-heersende-wind-konden-de-vikingen-de-azoren-bereiken-a4061562 NRC.nl. "Dankzij de toen heersende wind konden de Vikingen de Azoren bereiken". Hendrik Spiering. Skreaven up 12 oktober 2021.] Bekeaken up 8 november 2021.</ref> en [[Newfoundland]] en sou wyd når et süden as [[Al-Andalus]] in et hüdige [[Spanje]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120403153242/http://rodin.uca.es:8081/xmlui/bitstream/handle/10498/7881/18385953.pdf?sequence=1 Riosalido, Jesus. ''Los vikingos en Al-Andalus''. 1997. 2010-05-11] (uuttreksel te krygen in et engelsk)</ref> De eywen wårin as sey dit deaden ståt te book as de [[Vikingtyd]]. Et hevt groute gevolgen had vöär de geskydenisse van [[Skandinavie]], [[Ierlaand (eilaand)|Yrland]], [[Groot-Brittanje|Groutbrittannie]] en de rest van middeleywsk [[Europa (continent)|Europa]]. De vikingen deaden selv nit töt nauliks skryven. De lüde dee as med öär te maken kreagen wal. Vake kümmen se der nit heyl rousklörig up. Dårümme besteyt der en unvulleydig beald van öär. Desundanks geavet archeology en skreavene brunnen uutgebreide beskryvingen. Et verromantiseerde beald van de vikingen as [[barbaar|nobele barbaren]] untstünd in de [[18e eeuw|18. eywe]]. Dat spröäk vöäle lüde an en wör steyds vaker bruked en uutbreided in de tyd van de [[Vikingupleaving]].<ref>Langer, Johnni. "The origins of the imaginary viking", ''Viking Heritage Magazine,'' Gotland University/Centre for Baltic Studies. Visby (Sweden), n. 4, dez. 2002</ref> Vikingen wörden vanaf et begin van de [[20e eeuw|20. eywe]] vake afbealded as vechtlüstige unbenüllen of unverbeaterlike avontureers. De hüdige bealdvörming is vake slim uutmölken en vikingen wordat vake as karikaturen neadersatted. == Naamoorsprung == Et [[Ooldnoors|oldnoorsk]]e vrouwelike selvstandige naamwoord ''víking'' düdet up ne oaverseyske verkenningsreise. Et steyt in verskillende [[Runes (skrift)|runen]] uut dee tyd as ''fara í víking'' (''In wyking våren'', ''up verkenning gån''). Et is te vergelyken med et [[neadersassisk]]e ''uutwyken''. In latere tekste, sou as de yslandske sagen, steyt de segswyse "up wyking gån" vöär piraterye en oavervallen en nit enkel vöär seyhandel dryven. Et verwante männelike woord ''Víkingr'' wördt vöäle in [[skaldiske dichtkünst]] bruked. Et steyt ouk up verskeidene runesteynder uut de Vikingtyd. Dår beteykent et "seyman" of "kryger", den as medgeyt up oaverseyske tochten.<ref>[http://books.google.com/books?id=wyG3HnK0qREC&dq Faarlund, Jan Terje. The Syntax of Old Norse By ; p 25] ISBN 0-19-927110-0; ''The Principles of English Etymology'' By [[Walter W. Skeat]], published in 1892, defined '''Viking''': ''better Wiking, Icel. Viking-r, O. Icel. *Viking-r, a creek-dweller; from Icel. vik, O. Icel. *wik, a creek, bay, with suffix -uig-r, belonging to ''[http://books.google.com/books?id=ls4CAAAAIAAJ&dq Principles of English Etymology By Walter W. Skeat; Clarendon press; Page 479]</ref> Ouk wördt et as vöärname bruked up een paar [[Zweedn|sweydske]] runesteynder. Dat et woord an et eande van de Vikingtyd nen slechten byklang solde hebben, is håste gin bewys vöär. De name slöög enkel up ne beasigheid wår een paar lüde an meddeaden, nit up ne kulturele of etniske grup. Årtsbisskop [[Adam van Bremen]], den as de Geskydenisse van Årtsbisskoppen van [[Hamburg]]-[[Bremen]] skreav, gebröäk de name ''viking'' üm [[piraat (zee)|seyröyvers]] en skandinaviers med an te düden. Net as in et oldnoorske gebruuk bedoolden hee der gin lüde of ne speciale kultuur med. In [[middelengelsk]]e tekste kümt et woord nit vöär. Oaver den oorsprung van et woord 'viking' beståt verskeidene denkwyses. Uut undersöök blikt dat et woord stamt van vöär de tyd at de noordwestelike germanen de technik van et skeypsseil under et knee kreagen. In oldfreeske geskrivten steyt et woord andüded med nen palatalen k. Dat segt geleyrden dat et woord al bestünd vöärdat dee palatalisaty vöärküm, düs in de [[5e eeuw|5. eywe]] of noch eyrder. In dat geval düden et woord up de olde skandinaviske afstandsmåte uut de seyvårt: ''vika''. Et kan good weasen dat dårmed de afstand bedoold wör wat eyne ploge rojers af kunde leggen. Et oldnoorske (vrouwelike) ''víking'' (sou as in de segswiske ''fara í víking'') kan sou düded hebben up ne seyreise wårby rojers mekander in plogen afwesselden. As se noch gin seil hadden, stünd ne rojerswesseling gelyk an ne lange reise. Nen (manneliken) ''víkingr'' was dan eyne den as medgüng. Sou stünd et woord 'viking' nit medeyne vöär skandinaviske seyvårders, mär is der dat händig an in ekümmen do as se machtiger begünnen te worden. De [[sproakenkeunde|herkumst]] van et woord vöär de afstandsmåte ''vika'' ligt in et oldskandinaviske warkwoord ''víka'' ([[Oldyslandsk]] ''víkja''). Dat beteykenden 'terügge trekken, med et getyde med beweagen, medgeaven, wyken'. Et beskrivt et beald van nen vermoiden rojer den as upskuvt (wikt) van de rojbanke. Nen frisken rojer neamt syne steade in en geyt wyder med rojen. Dårnöast likt et woord slim up et woord vöär ''weake''. Söäven dage was de wesseltyd van de weakengoden. Al vanaf 1980 legget verskillende undersökers verband tüsken de wöörde ''viking'' en ''vika''. Dårnöäst geavt et noch twey andere verklåringen. # Et woord viking kümt van et vrouwelike ''vik'' wat ''inham'' of ''baai'' bedüdet. Denket ouk an et drentske woord ''wyke'' vöär nen breyden slout of inham. Vikingen solden vanuut baien handelsskepe anvallen of an land gån. Med öäre lechte skepen kunden se makkelik oaver smalle slöyte våren en wyd van de groute rivyren in heyl Europa kummen. # Et woord viking is afleided van de name ''Vík(in)'', de n[[Noorweagn|oorske]] kuste an et [[Skagerrak]]. Vöäle lüde uut disse streake güngen med up röyvtochten, wårdöär de name van et gebeed lyksteld wör an et piratenvolk. Teagen disse verklåringen is een antal beswåren in te brengen: alle seyvårders legget altyd in baien an, nit blouts de Vikingen. Dee güngen selvs jüüst an wal up (skyr)eilanden. sou kunden se sik beater teagen landleygers verdeydigen. De tweyde verklåring is ouk problematisk: lüde uut de víkingstreake wörden in oldnoorske geskrivten altyd ''Víkverir'' (wykverblyvers) enöömd, nooit ''Víkingar'' (wykgånders)'''.''' Ouk is der gin eyne brunne wat vikingen uut Skagerrak nöömt. Wyder kloppet et språkenkündig nit: den manneliken variant ''víkingr'' is hyrmed te verklåren, mär den vrouweliken (''víking'') nit. Mannelike wöörde sint makkelik van vrouwelike af te leiden, mär nooit andersümme. In de moderne noordgermaanske språken wist et woord ''Viking'' up lüde dee as med Vikingtochten medgüngen.<ref>See Gunnar Karlsson, [http://visindavefur.is/svar.asp?id=6617 "Er rökrétt að fullyrða að landnámsmenn á Íslandi hafi verið víkingar?"], [[The University of Iceland Science web]] April 30, 2007; Gunnar Karlsson, [http://www.visindavefur.is/svar.asp?id=6443 "Hver voru helstu vopn víkinga og hvernig voru þau gerð? Voru þeir mjög bardagaglaðir?"], [[The University of Iceland Science web]] December 20, 2006; en Sverrir Jakobsson [http://www.visindavefur.is/svar.asp?id=1789 "Hvaðan komu víkingarnir og hvaða áhrif höfðu þeir í öðrum löndum?"], [[The University of Iceland Science web]] July 13, 2001 (in Icelandic).</ref> Eyne teory wil at woord ''viking'' kümt van ''ses köäninge''. De bewäring is dat de term uut en ander deyl van Europa (wårskynlik Engeland) stamt, ümdat de Vikingen sikselv ''noormänne'' nöömden. Et engelske ''kings'' vöär köäningen kreag dan de romeinske cyfers V+I. Dit is anders wal de minst aksepteerde teory. == Brunnen == === Up skrivt === De meyste kennis oaver Vikingen kümt uut Skandinavie en de streaken wår as de vikingen hentrökken.<ref>Hall, pp. 8–11</ref> Tegelyke med et k[[Kristendom|ristendom]] wör in Skandinavie ouk et [[Latien|latynske]] alfabet invoord. Van vöär den [[11e eeuw|elvden]] en vrog [[12e eeuw|twaalvden eyw]] sint düs mär weinig skreavene brunnen.<ref>Lindqvist, pp. 160-61</ref> De skandinaviers skreaven in [[Runes (skrift)|rune]], mär wat se skreaven was vake kört en bundig. De meyste kennis oaver de vikingen kümt uut kristelike en islamitiske teksten, van gemeynskappen oaver ver. Dee hadden weinig readen üm positiv oaver de vikingen te skryven, üm de dinge dee as se öär andån hadden. De tekste sint eskreaven vanuut en vöäroordeyl, al geldet dat vöär de meyste skryverye uut de [[middeleewn|middeleywen]]. Archeologiske upgraevingen uut midden 20. eywe makeden et beald wat eavenwichtiger en vulleydiger.<ref>Hall, 2010, p. 8 en ''passim''.</ref> Vöäral et archeologiske materiaal is ryk en verskeiden. Et löt good seen wo as de lüde leavden up den buur en in de stad, wat vöär ambachten se hadden, wo as se skepe makeden en suldåtenuutrösting. Ouk sint der völle kristelike en heidenske artifakten evünden. Ouk wat der ''nå'' de vikingtyd evünden is, kan belangryk weasen. Dat müt med sorg en verneamstigheid bekekken worden. Nå at Skandinavie oavergüng up et kristendom tüsken den 11. en 12. eyv, wör der meyr in et latynsk en oldnoorsk oaver skreaven. Vöäral in [[Ysland|ysland]]ske vikingkolony begünnen de lüde unmündig te skryven. Völle traditys, volksverhalen en gebruken wörden vöär et eyrst upeteykend in de Yslandske Sagen. Ouk dat wör vanuut kristelik ougpunt dån, wårdöär de betrouwbårheid twyfelachtig löt. Toch sint en antal saken uut dee tyd waerdevul, sou as de groute versameling skaldiske [[Dichtkünst|gedichten]] van hovdichters uut den 10. en 11. eyv. Ouk valt der nen houp te seggen oaver oldnoorske names van wonsteades en wo as de domålige [[sociology|lüde med mekander ümme güngen]]. Döär dit tekort an geskrivten en vrogen oavergang up kristendom is der meyr bekend oaver de vikinganvallen in Westeuropa as in Ousteuropa. De meyste geskrivten kummet uut Ysland, wat ne noorske kolony was. Dårümme is der van sweydske vikingen, behalve van en paar runesteynder, völle minder bekend. === Runesteynder === Et grötste deyl van de runeskrivten uut de vikingtyd kümt uut [[11e eeuw|11.-eywsk]] [[Sweyden]]. Up vöäle runesteynder ståt de namen van deylneamers an vikingtochten, sou as up de steynder van Kjula en Turinge. Up disse beide ståt vöäle verwysingen når gevechten in westeuropa. Up andere steynder ståt de names van vechters dee sint ümmekümmen, sou as up de 25 steynder van Ingvar. Dårup wordat lüde herdacht dee sint ümmekümmen by ne minder good verlöäpene tocht når [[Rusland]]. De runesteynder helpet by et begrypen van de heyle vrog-middeleywske noordske samenleaving, nit enkel et vikingdeyl van de inwoaners. <ref>Sawyer, P H: 1997</ref> Up de runesteynder ståt reisen når byvöärbeald [[Bath, Somerset|Bath]] in [[Engelaand (regio)|Engeland]],<ref>baþum (Sm101), zeet [https://web.archive.org/web/20110225031159/http://www.sofi.se/servlet/GetDoc?meta_id=1472 Nordiskt runnamnslexikon PDF]</ref> [[Grieknlaand|Grekenland]],<ref>In the nominative: ''krikiaR'' (G216). In t genitief: ''girkha'' (U922$), ''k--ika'' (U104). In t datief: ''girkium'' (U1087†), ''kirikium'' (SöFv1954;20, U73, U140), ''ki(r)k(i)(u)(m)'' (Ög94$), ''kirkum'' (U136), ''krikium'' (Sö163, U431), ''krikum'' (Ög81A, Ög81B, Sö85, Sö165, Vg178, U201, U518), ''kri(k)um'' (U792), ''krikum'' (Sm46†, U446†), ''krkum'' (U358), ''kr''... (Sö345$A), ''kRkum'' (Sö82). In t akkusatief: ''kriki'' (Sö170). Onzekere naamval ''krik'' (U1016$Q). Grieknlaand keump ook vuur as ''griklanti'' (U112B), ''kriklati'' (U540), ''kriklontr'' (U374$), see [https://web.archive.org/web/20110225031159/http://www.sofi.se/servlet/GetDoc?meta_id=1472 Nordiskt runnamnslexikon PDF]</ref> [[Khwaresm]],<ref>''Karusm'' (Vs1), zeet [https://web.archive.org/web/20110225031159/http://www.sofi.se/servlet/GetDoc?meta_id=1472 Nordiskt runnamnslexikon PDF]</ref> [[Jeruzalem|Jerusalem]],<ref>''iaursaliR'' (G216), ''iursala'' (U605†), ''iursalir'' (U136G216, U605, U136), zeet [https://web.archive.org/web/20110225031159/http://www.sofi.se/servlet/GetDoc?meta_id=1472 Nordiskt runnamnslexikon PDF]</ref> [[Italiën|Italy]] (as Langobardland),<ref>''lakbarþilanti'' (SöFv1954;22), zeet [https://web.archive.org/web/20110225031159/http://www.sofi.se/servlet/GetDoc?meta_id=1472 Nordiskt runnamnslexikon PDF]</ref> [[Londen]],<ref>''luntunum'' (DR337$B), zeet [https://web.archive.org/web/20110225031159/http://www.sofi.se/servlet/GetDoc?meta_id=1472 Nordiskt runnamnslexikon PDF]</ref> [[Serkland]] (Et Sarakenenland, [[Islam|moslimgebeed]]),<ref>''serklat'' (G216), ''se(r)kl''... (Sö279), ''sirklanti'' (Sö131), ''sirk:lan:ti'' (Sö179), ''sirk*la(t)...'' (Sö281), ''srklant''- (U785), skalat- (U439), see [https://web.archive.org/web/20110225031159/http://www.sofi.se/servlet/GetDoc?meta_id=1472 Nordiskt runnamnslexikon PDF]</ref> [[Engelaand (olde könninkriek)|Engeland]],<ref>''eklans'' (Vs18$), ''eklans'' (Sö83†), ''ekla-s'' (Vs5), ''enklans'' (Sö55), ''iklans'' (Sö207), ''iklanþs'' (U539C), ''ailati'' (Ög104), ''aklati'' (Sö166), ''akla''-- (U616$), ''anklanti'' (U194), ''eg×loti'' (U812), ''eklanti'' (Sö46, Sm27), ''eklati'' (ÖgFv1950;341, Sm5C, Vs9), ''enklanti'' (DR6C), ''haklati'' (Sm101), ''iklanti'' (Vg20), ''iklati'' (Sm77), ''ikla-ti'' (Gs8), ''i...-ti'' (Sm104), ''ok*lanti'' (Vg187), ''oklati'' (Sö160), ''onklanti'' (U241), ''onklati'' (U344), -''klanti'' (Sm29$), ''iklot'' (N184), zeet [https://web.archive.org/web/20110225031159/http://www.sofi.se/servlet/GetDoc?meta_id=1472 Nordiskt runnamnslexikon PDF]</ref> en verskillende ousteuropeeske steades. ==== Gravsteades ==== In Sweyden, Noorweagen, Dänemarken, Düütskland en andere noordeuropeeske streaken sint verskillende vikinggraven. Nöäst insicht in wat de vikingen gelöyvden, låtet se ouk seen wo as de vikingen underling med mekander ümme güngen. Douden wörden begraeven med vöärwarpen dee låtet seen wat de oaverleavenden belangryk vöär et hyrnåmåls achteden vöär öär.<ref>Roesdahl, p. 20.</ref> De vöärnaamste begraevsteades sint: * Gettlinge gravfält, [[Öland]], Sweyden, ümtrek van nen boot * [[Jelling]], Dänemarken, steade up de [[Wearldoarfgoodlieste|Wearldarvgoodlyste]] *[[Birka]], Sweyden, ouk up de Wearldarvgoodlyste. De Hemlandenbedraevsteade is de grötste uut de Vikingtyd in Skandinavy. * [[Oseberg]], Noorweagen. * [[Gokstad]], Noorweagen. * [[Borrehaugene]], [[Horten]], Noorweagen * [[Valsgärde]], Sweyden. * [[Gamla Uppsala]], Sweyden. * Hulterstad gravfält, kort by de dörpe [[Alby, Öland|Alby]] en Hulterstad, [[Öland]], Sweyden, ümtrek van nen boot van upstånde steynder * Trulben, by Hornbach, in [[Reinlaand-Palatinoat|Reinland-Palatinåt]], [[Duutslaand|Düütskland]] ==== Boten ==== [[Bestaand:Vikingeskibsmuseet 12.jpg|thumb|Skaalmodellen van twey soorten langboten, te bekyken in et [[Vikingskip Museum in Roskilde]], [[Denmaark|Deanemarkn]].]] [[Bestaand:Viking boat.jpg|thumb|Ne vroo 20ste eywese teykening van Vikings dee as van boord goat. et Skip en de details in de kleare van de Vikings is nit echt woarheidsgetrouw]] De vikingen hadden twey soorten boten: et langskip en de knarr. Et langskip wördt mangs noch ''drakkar'' enöömd, al klopt dit nit. Et was ebouwd vöär wendbårheid en snelheid. As anvüllen up et seil had et rojspanen üm teagen de wind in te våren. Et was bedoold vöär oorlogsvoring en verkenning. De boog was smal en lang en et had nen undepen deepgang, soudat se rap an land kunden en uutladen in undeep water. De knarr was en handelsskip, ebouwd up et vervoren van lading. Den boog was breyder, de deepgang deper en et had minder rojspanen. Dee lätsten deenden vöäral vöär nauwköärig laveren in havens. De vikingen sint de uutvinders van de ''beitass'', nen spar an et seil wårdöär as se makkeliker teagen de wind in kunden varen.<ref>Block, Leo, [http://books.google.dk/books?id=ezgq0VnV5XQC&hl=en ''To Harness the Wind: A Short History of the Development of Sails''], Naval Institute Press, 2002, ISBN 1-55750-209-9</ref> De skandinaviske verdeadigingsvloten, de leidang, gebröäken et meyste langskeype. De algemeyne naam 'vikingskip' is wårskynlik in algemeynen bruuk eraked üm et verromantiseerde beald wat et upröpt. In [[Roskilde]] ligget de goodbewårde oaverblyvsels van vyv skepe dee as tüsken 1960 en 1970 sint upegraeven in et [[Roskildefjord]]. De skepe wörden dår med upset versünken üm de vårgöle af te sluten teagen anvallen vanaf sey. Roskilde was in dee tyd de höyvdstad. Disse vyv skepe sint te bekyken in et vikingskipsmuseum van Roskilde. ==== Ekspirimentele archeology ==== Up den [[1 juli|1. juli]] van [[2007]] güng en nåbouwd vikingskip, de ''Skuldelev 2'' (later hernöömd når ''seyhengst''<ref>[https://web.archive.org/web/20081018224714/http://www.seastallion.ie/ Return of Dublin's Viking Warship (wierkomn van Dublin's Vikingoorlogsskip]. Verkreegn 14 November 2007.</ref>) up ne reise van [[Roskilde]] in Dänemarken når [[Dublin]] in [[Ierlaand (laand)|Yrland]]. De oaverblyvsels van et oorsprungelike skip en veer anderen warren upgraeven in [[1962]] uut et Roskildefjord. De updrachtgeavers hadden 70 man in deenst üm et skip weaderümme te våren når et tehuusland. Uut tests wüsten de archeologen dat et holt uut Yrland köm. Den ''Seyhengst'' küm an in Dublin up den 14. augustus 2007. Med disse reise wolden se kyken wo seyvaerdig as et skip was, en wo wendbår as et våren wolde up ruwe lösse sey en döär gevöärlike ströymingen. Ümdat se et skip bouwden med gerei en materieel sou as de vikingen dat hadden, leyrden de archeologen vöäle oaver bouwwysen en samenwarkingen in de vikingtyd. Andere voartuuge, vake nåbouwsels van et [[Gokstadskip]] (Volledige of halve skåle) of Skuldelevskepe sint ouk vake tested. De ''Snorri'' (nen Skuldelevknarr) wör vanuut [[Greunlaand|Gröönland]] når [[Newfoundland]] evåren in [[1998]].<ref>https://web.archive.org/web/20120330191233/http://www.dougcabot.com/ship/vi_sailing.html</ref> Nåspöälers van de vikingtyd doot vake noordske techniken topassen vöär ysersmelten en bewarken.<ref>http://www.warehamforge.ca/ENCAMPMENT/smelting.html</ref> == De vikingtyd == [[Bestaand:Gokstadskipet1.jpg|thumb|right|180px|t [[Gokstadskip]] in [[Oslo]], [[Noorweagn]].]] De tyd tüsken de eyrstbeskreavene oavervallen in de jåren 790 töt de [[Normandiese Vereuwering|Normandiske Veröyvering]] van [[Engelaand (regio)|Engeland]] in [[1066]] wördt meysttyds de Vikingtyd nöömd. Vikingen voorden oaver de [[Noorse Zee|Noordske]] <ref>C.Michael Hogan. 2011. [http://www.eoearth.org/article/Norwegian_Sea?topic=49523 ''Norwegian Sea''. Eds.Peter Saundry & C.J.Cleveland. Encyclopedia of Earth. National Council for science and the Environment.] Washington DC </ref> en [[Baltiese Zee|Baltiske sey]] up et süden an. Normandiers stamden af van de däänske en noorske vikingen dee as in de [[10e eeuw|10. eywe]] [[feodaliteat|feodaal]] heyrskrecht hadden ekreagen in et noorden van [[Fraankriek|Frankryk]]; et gråfskop [[Normandië|Normandie]]. Sou bleav de nåwas van de Vikingen belangryk in Noordeuropa. Ouk köäning [[Harold Godwinson]], den lätsten [[Angelsassen|angelsassisken]] köäning van Engeland, had däänske vöärolden. De Vikingtyd göld neet alleyne vöär de skandinaviske landen, mär ouk vöär de gebeden dee as med herhaaldelike anvallen en kolonisaty te maken kreagen. Denkt doarby an de [[Danelaw]] in et hüdige [[Engelaand (regio)|Engeland]], med [[York|Jork]] as administrativ middelpunt van et Köäningryk [[Noordumbrië|Noordumbrie]],<ref>[http://www.englandsnortheast.co.uk/VikingNorthumbria.html "History of Northumbria: Viking era 866 AD - 1066 AD"] www.englandnortheast.co.uk.</ref> deylen van [[Mersië|Mersie]],<ref>[https://web.archive.org/web/20111111190303/http://www.allempires.com/article/index.php?q=identity_self_image_viking_age_england "Identity and Self-Image in Viking Age England"] www.allempires.co.uk. October 3, 2007</ref> en [[Keuninkriek East Anglia|Oustanglie]],<ref>Toyne, Stanley Mease. [http://books.google.com/books?id=yvGt8gfBlEIC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=Viking+Age+East+Anglia&source=bl&ots=chkBibhiGs&sig=NX79_9WHb2BL7ctaNdj1L1D93f8&hl=en&ei=f28eS-aUHovkswPr4v36CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CCkQ6AEwBw#v=onepage&q=Viking%20Age%20East%20Anglia&f=false ''The Scandinavians in history''] Pg.27. 1970.</ref> Yrland, de laege landen en de heyle noordseyküste. Vikingen vünden weagen når nye landen in et noorden, ousten en westen. Hyruut ontstünden onafhangelike neadersettingen in [[Shetlaand|Shetland]], [[Orkney]] en de [[Faeröer|Faeröareilanden]], [[Ieslaand|Ysland]], [[Greunlaand|Gröönland,]]<ref>[https://web.archive.org/web/20121104204345/http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ The Fate of Greenland's Vikings], duur Dale Mackenzie Brown, ''Archaeological Institute of America'', February 28, 2000</ref> et kanadeeske [[L'Anse aux Meadows]], en ne kortstundige neadersetting in [[Newfoundland]] rund et jår [[1000]].<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=16331154&query_hl=3&itool=pubmed_docsum The Norse discovery of America]</ref> Vöäral Gröönland en Ysland künnet oorsprungelik untdekked weasen döär seelüde dee as uut kuurs ewaid warren. Ouk künnet se med upset upsöcht weasen, wellicht nå verhalen van seylüde dee as land in de verte seen hadden. De neadersetting in Gröönland störv nåderhande uut, möägelikerwys döärdat et weagens [[klimaatveraandering|klimaatverandering]] neet länger bewoanbår was. Vikingen deaden ouk slaviske gebeden verkennen en oaverneamen in [[Oost-Europa|Ousteuropa]], vöäral de [[Kievan Rus|Kyvan Rus]]. Teagen 950 nå Kristus warren disse neadersettings groutendeels döär de slavisken oavernöämen. === Vikingopkumst === [[Bestaand:Viking Expansion.svg|thumb|right|330px|Kaarte med Skandinaviske neadersettings in den [[8e eeuw|8sten]] (dungerrood), [[9e eeuw|9den]] (rood), [[10e eeuw|10den]] (oranje), en [[11e eeuw|11den eywe]] (gel). De greune gebeden wörden regelmåtig plunderd döär de Vikings]] De Vikingen seilden oaver et grötste deel van den [[Atlantische Ozeoan|Noordatlantisken Oceaan]], töt an [[Noord-Afrika|Noordafrika]] en oust töt [[Ruslaand|Rusland]], [[Konstantinopel]] en et [[Midden-Oosten|Middenousten]]. Dår deaden se plünderen, handelen, kolonys stichten en warken as hüürsuldåten. Under [[Leif Eriksson]], söäne van [[Erik n Rooin|Erik den Rouden]], kümmen de Vikingen in [[Noord-Amerika|Noordamerika]], en stichteden dår ne kolony up de stea wåras rechtevoort [[L'Anse aux Meadows]] is, in [[Newfoundland]], [[Kanada]]. Disse kolony höäld neet lange stand. Der wörd völle diskussieerd wårumme de Vikingen sou uutbreiden deaden. Eyne van de meystgebruukte annames is dat [[Koarel n Grootn|Koarel den Grouten]] "kracht en terröör gebröäk üm alle heidenen te [[Kristendom|kerstenen]]", wat leiden töt "döypen, bekeyring of doud döär yser en blood", en dårümme "wulden de Vikingen en andere heidenen wraak neamen".<ref>Rudolf Simek, "the emergence of the viking age: circumstances and conditions", "The vikings first Europeans VIII - XI century - the new discoveries of archaeology", other, 2005, p. 24-25</ref><ref>Bruno Dumézil, master of Conference at Paris X-Nanterre, Normalien, aggregated history, author of conversion and freedom in the barbarian kingdoms. 5Th - 8th centuries (Fayard, 2005)</ref><ref>"Franques Royal Annals" cited in Peter Sawyer, "The Oxford Illustrated History of the Vikings", 2001, p. 20</ref><ref>Dictionnaire d'histoire de France - Perrin - Alain Decaux and André Castelot - 1981 - pages 184/185 ISBN 2-7242-3080-9</ref><ref>"the Vikings" R.Boyer history, myths, dictionary, Robert Laffont several 2008, p96 ISBN 978-2-221-10631-0</ref> Professor Rudolf Simek bevästigt dat "et gin toval is dat de Vikingen gangs güngen under de heyrskappye van Koarel den Grouten".<ref>. Rudolf Simek, "the emergence of the viking age: circumstances and conditions", "The vikings first Europeans VIII - XI century - the new discoveries of archaeology", other, 2005, p. 24-25</ref><ref>[[François-Xavier Dillmann]], "Viking civilisation and culture. A bibliography of French-language ", Caen, Centre for research on the countries of the North and Northwest, University of Caen, 1975, p.19, and" Les Vikings - the Scandinavian and European 800-1200 ", 22nd exhibition of art from the Council of Europe, 1992, p. 26</ref> Et kristendom sorgden in Noorweagen sowat ne eywe lang vöär verdeyldheid.<ref>"History of the Kings of Norway" by Snorri Sturlusson translated by Professor of History François-Xavier Dillmann, Gallimard ISBN 2-07-073211-8 pages 15,16,18,24,33,34,38</ref> Ne andere vöäle höyrde teory is dat et inwoanertal van skandinavie te grout wörden was vöär wat et land an eaten up kunde brengen. Vöär en küstvolk med superiöre seiltechniken was et ja logisk dat se dårümme oaverseys güngen kyken, üm ny land te söken vöär et oaverskot an jungvolk. Buurderyen upsetten en land bouwklår maken was lastig in et dichtbebuskede binnenland en de grund leynden sik neet best vöär landbouw. Oavervallen pleagen oaver sey was wellicht makkeliker. En groiend inwonnertal of krimpende landbouw is skoonwal nooit recht beweysen. Ne darde verklåring is dat de Vikingen gebruuk makeden van en swak ougenblik in de umliggende streaken. Sou warren de däänske vikingen up de höygde van de underlinge disterye binnen et ryk van Koarel den Grouten rund et jår [[830]]. Engeland had te lyden van interne verskellen en was verholdingswys en makkelik doolwit, döärdat souvölle steaden sou kort an sey of an makkelik bevårbåre rivyren leaden. Gebrek an goodregelde teagenstand up sey van Westeuropa sorgden at Vikingskeype vry kunden vråren en gån wåras se wulden, en plünderen en anvallen as see de kans saggen. Ne veerde verklåring is dat nå de val van et [[Romeinse Riek|Romeinske Ryk]] in de [[5e eeuw|5. eywe]] de handel tüsken Westeuropa en de rest van Eurasië flink achteruut gån was.<ref>Macauley Richardson, Lloyd. [https://web.archive.org/web/20091216043007/http://www.hoover.org/publications/policyreview/72831997.html "Books: Eurasian Exploration"] ''Policy Review''. Hoover Institution</ref> De uutbreiding van de [[Islam]] in de [[7e eeuw|7. eywe]] dröäg dåran by.<ref>Crone, Patricia. [http://books.google.com/books?id=VWL-_hRsm2IC&dq=Islam+trade+Western+Europe+7th+century&printsec=frontcover&source=in&hl=en&ei=x3QeS57kBo7ysQPZmvX9CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=11&ved=0CDAQ6AEwCg#v=onepage&q=&f=false ''Meccan trade and the rise of Islam''] First Georgias Press. 2004.</ref> Der wörd bewäärd at de handel oaver de [[Middellaandse Zee|Middellandske Sey]] noch nooit sou slecht had eweasd. Döär nye handelsroutes in et arabiske en et frankiske te stichten profiteerden de vikingen van den internationalen handel. ==== In de Lage Landen ==== In [[Neerlaand|Neaderland]] is vöäral nen anval van de Vikingen up [[Dorestad]] (doomåls ne belangryke handelsplaatse) bekeand. Toch is et nooit beweysen dat dit echt is geböärd, want der sint nooit spoars van weader evünden. Et warren vöäral däänske Vikingen dee as oaver de rivyren van neaderland güngen. Se hadden neadersettings in [[Limburg (Nederlaand)|Limburg]], en der sint spoars evünden van swoare gevechten by [[Deawnter|Deaventer]] en [[Zutfen|Sutfen]]. Et karksken wat den engelsken monnik [[Lebuïnus|Leefwin]] in [[Riessen|Ryssen]] had låten bouwen, wör döär de Vikingen verwoost.<ref>Kerkenraad Gereformeerde Gemeente Rijssen. "Elk verhaalt zijn weg en zaken - De geschiedenis van de "Kleáne Koarke" te Rijssen. 1836-2011." 2011. p.13</ref> [[Eberhard van Hamaland]] wör döär keiser [[Arnolf van Karinthië]] ansteld üm et Ryk te verdeadigen teagen de Vikingen. Hee löät verskeidene plaatsen umbouwen töt ringbörchte, sou as bv. [[Middelburg (stad)|Middelburg]] en [[Domburg]]. In [[Oatmörske]] wör de Hunenborg upricht, mär et is nit seaker of dit döär Eberhard wör dån. By [[Boarnebrook]] wör de Schulenborg up ericht. Den name löt al seen wåras he vöär bedoold was: nen borg üm in te schulen.<ref>[http://www.bertsgeschiedenissite.nl/middeleeuwen/eeuw9/ringwalburchten.htm bertsgeschiedenissite.nl - Ringburchten] bekekn op 9 okt 2011</ref> In [[836]] wör [[Antwaarpn|Antwarpen]] platbrandt. Ouk warren der völle junge kearls uut [[Freeslaand|Freesland]] en de sassiske gebeden dee as sik mangs anmelden üm med te gån.<ref>[https://web.archive.org/web/20120113225318/http://www.historisch-openluchtmuseum-eindhoven.nl/vikingen/vikingen-algemeen/nederland.html Historisch Openluchtmuseum Eindhoven - Vikingen in Nederland] Bekekn op 2 okt 2011</ref><ref>Jan de Vries (1923): De Wikingen in de lage landen bij de zee. Haarlem, 430 pp.</ref><ref>Annemarieke Willemsen (2004): Vikingen! Overvallen in het stroomgebied van Rijn en Maas, 800 – 1000. Utrecht, ISBN 90-6868-367-5, 191 pp.</ref> === Eande van de vikingtyd === In de Vikingtyd tröäken skandinaviske lüde heyl Europa en wyder döär. Disse kulturele diaspora is te verneamen in oaverblyvsels van [[Newfoundland]] töt [[Byzantium|Bysantium]]. Mär ouk de achterblyvers in skandinavie makeden underwyl vöäle medmakeden.<ref>Roesdahl, pp. 295-7</ref> An et eande van den [[11e eeuw|11. eywe]] warren der köäninglike femilys an de macht dee as goodköäring hadden van de [[Rooms-Katholieke Karke|Roomskkatholike Karke]], en dee regearden med al starkeren hand. De dree köäningryken [[Denemaarken|Dänemarken]], [[Noorwegen|Noorweagen]] en Sweyden warren ontstån. Geystelike, ekonomiske en administrative middenpunten stünden up. En nå eywen van handel in den förm van uuttuusken küm der voordan vaker [[geld]] an te passe, når [[Groot-Brittanje|britsk]] en [[Duutslaand|düütsk]] model.<ref>Gareth Williams, 'Kingship, Christianity and coinage: monetary and political perspectives on silver economy in the Viking Age', in ''Silver Economy in the Viking Age'', ed. James Graham-Campbell and Gareth WIlliams, pp. 177-214; ISBN 978-1-59874-222-0</ref> Teagen disse tyd was der al meyr as en eywe gin silver meyr uut de [[Islam|islamitiske]] landen kümmen, en silver uut Engeland köm vanaf et midden van den 11. eywe ouk nit meyr.<ref>Roesdahl, pp. 296</ref> Et kristendom had in Dänemarken en Noorweagen vasten grund kreagen med de stichting van de eyrste diocessen, en in Sweyden begünde et nye gelöyv sik ouk te organiseren en an te dringen. Butenlandske karkenlüde en inheymsken adel hadden belang by de wydere uutwyding van et kristendom, wat in Skandinavie nit alleane meyr up sendingswark baseerd was. Olde denkwysen en leavensstylen warren an et veranderen. Et duurden skounwal noch töt [[1103]] at et eyrste årtsbisskopryk stichted wör in [[Lund]], in den südeliken tip van Sweyden. [[Bestaand:Blair A'Bhuailte and Loch Leum na Luirginn.jpg|thumb|[[Kilmuir, Skye|Blar a' Bhuailte]], Leste Vikingplek in [[Skye]]]] De vrogere Skandinaviske köäningryken güngen up in de groute kulturele ströyming van et europeeske kristendom. Skandinaviske heyrskers en seyvårders kreagen andere belangen en güngen anders med öäre nåbers ümme. Eyne van de vöärnaamste brunnen van inkumsten van de vikingen was [[Slawerieje|slavendryven]]. De middeleywske karke nöm de stelling dat kristenen nooit andere kristenen as slave kunden hebben. Lyveigenskap wör minder in Noordeuropa. Oavervallen leyverden minder up. Mär heyl af en to wörden der in den 11. eywe noch slaven evüngen. Uuteindelik wör rechte slavendryverye verböäden, en vervöngen döär deenstknechtskap as laegste klasse in de middeleywske måtskoppye. Skandinaviske plündering in Kristelike gebeden rundüm de [[Noordzee|Noordsey]] en [[Ierse zee|Yrske sey]] wör bedüdend minder. De noordske köäningen bleaven öaren macht döärdryven in deylen van Noordbrittanie en [[Ierlaand (eilaand)|Yrland.]] Oavervallen bleaven döärgån töt in den [[12e eeuw|12. eywe]]. Mär de skandinaviske hearskers hadden vanaf dee tyd andere plannen. In [[1107]] seilden [[Sigurd I van Noorweagn|Sigurd I van Noorweagen]] når et middenousten üm te vechten vöär et nye [[Keuningriek Jeruzalem|köäningryk Jerusalem]], en de dänen en sweyden deaden fanatik med an de [[Baltiese Kruustochtn|Baltiske Kruustochten]] in de 12. en [[13e eeuw|13. eywen]].<ref>The Northern Crusades: Second Edition by Eric Christiansen; ISBN 0-14-026653-4</ref> == Wåpens en oorlogsvoring == Der sint mär weinig wåpens en lyfsbeskarming evünden uut de vikingtyd. Dårdöär is der weinig oaver bekend. Deyls müt de geleyrden afgån up verhalen en olde teykeningen uut de noordske sagen en wetten dee as wörden upeskreaven in den 13. eywe. Når gebruuk warren alle vrye noordske kearls verplicht woapens te hebn, en möägen se aaltyd by sik dreagen. De woapens gavn ouk nen Viking's sosjale stoatus an: nen ryken Viking had ne kumplete uutrösting van [[helm]], [[skeeld]], [[maliënkolder]] en sweard. nen typysen ''bóndi'' (vryen man) vöchten earder med nen [[spear]] en skeeld, en völle hadden ouk meestal nen [[saks]] by sik as hulpmes. [[Pieleboge|Boagen]] wörden vake bruukt an et begin van landgevechten en up see, mär wörden vake seen as minder earvol as handwoapns. Vikingen warren bysünder in öaren tyd, umdat se [[akse]]n gebröäken as höyvdwoapen. De [[Húscarls]] (''huuskearls''), de elitelyfwacht van köäning [[Knoet|Knuut]] (en later [[Harold Godwinson|köäning Harold II]]), hadden tweehandige aksen wårmed se med gemak skeelden en metaallene helme konn döärhouwen. == Nålåtenskop == === Middeleywsk denken oaver vikingen === In [[Engelaand (regio)|Engeland]] begünde de Vikingtyd up den [[8 juni|8. juni]] [[793]], do as vikingen et [[klooster|klouster]] van et eiland [[Lindisfarne]] vernetigden. De verwöösting van et [[Noordumbrië|noordumbriske]] Heilige Eiland deed de köäninklike höve in heel Europa upskrikken. "Nooit eyrder wör sou ne gruweldoad seen," seade den noordumbriaansken geleyrden [[Alkwin van Jork]]. Dissen oaverval bepålden vöär et meyrendeyl wo as der in Europa oaver de Vikingen dacht wör. Pas vanaf [[1890]] güngen gelearden öär beald oaver de Vikingen bystellen, en saggen öar vakmanskap, technologiske veardigheiden en seymanskap.<ref>Northern Shores by Alan Palmer; p.21; ISBN 0-7195-6299-6</ref> An de hande van verhalen oaver mytologiske helden geavt [[Noordse mythologie|noordske mytology]], [[Noordse sage|sages]] en [[Ooldnoorse literatuur|oldnoorske literatuur]] nen indruk van woas de skandinaviske kultuur en et gelöyv in mekander stöäken. Disse verhalen wörden oorsprungelik mundelik döäregeaven. Latere -kristelike- gelearden as de yslanders [[Snorri Sturluson]] en [[Sæmundur fróði]] skreaven se up, wårdöär de wårheid der van twyfelachtig is. De meyste van disse sagen wörden in Ysland upskreaven en dår bleaven de meysten ook, ümdat de yslanders voordan interesseerd bleaven in noordske literatuur en wetten. De 200-jöarige vikingtyd wör vöär Europa vöäral kenmarked döär plünder en kolonisaty. Et grötste deyl van de beskryvings oaver de vikingen kümmen van europeeske getügen en öäre afstammelingen. Minder gebrukelik, mär eavengood van topassing sint de Vikingkroniken dee as uut et ousten kümmen: de [[Nestor de Kroniekskriewer|Kroniken van Nestor]], [[Kroniekn van Novgorod|Novogorod]], [[Ibn Fadlan|Ibben Fadlan]], [[Ibn Rusta|Ibben Rusta]] en vöäle korte beskryvingen van den [[Fosio]]-[[bisskop]], oaver den eyrsten grouten anval up et [[Byzantiense Riek|Bysantynske Ryk]]. Andere skryvers oaver Vikingen warren under meyr [[Adam van Bremen]], den as skreav in et veerde deyl van syne ''Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum'': "Der is hyr völle goold (in [[Zeelaand (Denemaarkn)|seyland]]), vergård döär piraterye. Disse piraten, dee as döär öar eygene volk ''wichingi'' nöömd wordet, en ''Ascomanni'' döär uns volk, sint undergeskikt an den däänsken köäning." === Nåmiddeleywsk denken oaver Vikingen === [[Bestaand:Vikings fight.JPG|right|thumb|n nåspöld vikinggevecht]] Vroomoderne uutgaves oaver vikingkultuur verskeynen in den [[16e eeuw|16. eywe]], sou as de ''Historia de gentibus septemtrionalibus'' (van Olaus Magnus, in [[1555]]) en de eyrste edity van den 13.-eywsken ''Gesta Danorum'' van [[Saxo Grammaticus]] in [[1514]]. Ny materiaal wör voordan rapper uutegeaven vanaf den [[17e eeuw|17. eywe]], med [[Latien|latynske]] oaversettings van de [[Edda]] (med name Peder Resen sin ''Edda Islandorum'' uut [[1665]]). In Skandinavie warren de 17.-eywske [[Denemaarken|däänske]] gelearden [[Thomas Bartholin]] en [[Ole Worm]], en den sweydsken [[Olof Rudbeck]] de eyrsten dee as [[Runes (skrift)|runes]] en yslandske sagen as historiske brunnen gebröäken. Durende de [[Verlichting]] en de [[Noordse Rennaissance|Noordske Rennaissance]] wör historiske geleardheid in Skandinavie meyr rationeel en erichted up resultaat. Dat blikt under meyr uut et wark van den däänsken geskeedkündigen [[Ludvig Holberg|Lodewyk Holberg]] en den sweydsken [[Olof von Dalin]]. Ne belangryke vroo-britske bydrage an vikingstudys was de ''Linguarum vett. septentrionalium thesaurus'' van George Hicke uut [[1703]] töt [[1705]]. Durende den [[18e eeuw|18. eywe]] rakeden onmündig vöäle lüde uut Groutbrittanie interesseerd in Ysland en skandinaviske kultuur. Vöäle [[Ooldnoors|oldnoorsk]]e tekste en olde gedichten dee as de sogeneumde ''vikingdöägden'' bejübelden, wörden oaversat in et [[Engels|engelsk]]. Et woord "viking" wör pas vanaf et begin van den [[19e eeuw|19. eywe]] populäär maked döär [[Erik Gustaf Geijer]] in syn gedicht ''The Viking''. Geijer syn gedicht, wat froai weinig up geskeedkündige feiten baseerd was, heamelden de vikingen flink up. De vernyde interesse vanuut de [[Romantiek|romantik]] vöär et Olde Noorden had dootyds politike uutwarking. De [[Geatish Society]], wåras Geijer lid van was, mölk de mytes flink uut. Nen anderen sweydsken skryver den as nen grouten invlood had up et beald van de vikingen was [[Esaias Tegnér]] (ouk by Geatish Society). Den skreav ne moderne versy van ''[[Friðþjófs saga ins frœkna]]'', wat onmündig populear wör in de Noordse landen, et [[Verenigd Keuninkriek|Verenigd Köäningryk]] en [[Duutslaand|Düütskland]]. De fascinaty vöär Vikingen küm an et höygdepünt tydens de sounöömde [[Vikingopleawing|vikingupleaving]] an et eande van den 18. en begin 19.eywe. In Groutbrittanie küm dit når buten as [[septentrionalisme]], in Düütskland as [[Richard Wagner|Wagneriaansk]] denken, of selvs [[Esotheriek in Duutslaand en Oostnriek|Düütske Mystik]], en in de Skandinaviske landen as [[Romanties nasjonalisme|romantisk nationalisme]] of [[skandinavisme]]. 19.-eywske studys oaver de vikingtyd kreagen nen leaserskring in Groutbrittanie, archeologen begünden et britske vikingverleaden up te graeven, en språkundersökers söchten spoars van vikingspråke in (streakgebünden varianten van) et engelsk. Nye wöördeböke vöär et oldnoorsk löät lüde uut de viktoriaanske tyd knoien med (vöärnamelik) de [[Ieslaandse sages|yslandske sages]].<ref name="bbc">[http://www.bbc.co.uk/history/ancient/vikings/revival_01.shtml The Viking Revival Duur Professor Andrew Wawn op de] bbc</ref> Töt vöär korten tyd was de geskedenisse van de vikingtyd vöäral baseerd up de yslandske sages, de däänske geskedenisse van [[Saxo Grammaticus]], den [[Ruslaand|russisken]] [[Eerstn kroniek|eyrsten kronik]] en den [[Oorlog van de Iern met de Vrömden|Oorlog van de Yren med de Vrömden]]. Noch mär weinig geleyrden seet disse tekste as betrouwbår. De meyste geskeedkündigen verlåtet sik up archeology en [[numismatiek|numismatik]], wat waerdevolle bydreages hebbet eleyverd an begrip oaver dee tyd.<ref>[http://books.google.com/books?id=AXzrQvv51tEC&dq The Oxford Illustrated History of the Vikings duur Peter Hayes Sawyer] ISBN 0-19-820526-0</ref> ==== Et beald van de viking in 20.-eywske politik ==== Et verromantiseerde beald van de vikingen wör in den 19. en 20. eywe voordan herhaald. Et vikingfiguur wör en bekend en bruukbår symbool in verskillende politike ideologien.<ref>Hall, pp. 220–1; Fitzhugh and Ward, pp. 362–64</ref> In [[Normandië|Normandie]], wat döär de vikingen was koloniseerd, wör et vikingskip en völgebruukt regionaal symbool. In düütskland kreag de vikinggeskedenisse weader meyr andacht by en 19.-eywsk grensverskel med Dänemarken oaver [[Sleeswiek-Holstain|Sleeswyk-Holsteyn]] en et gebruuk van skandinaviske mytology döär Richard Wagner. Et uphemmelde beald van krachtige germaanske krygers stünd anhangers van germaanse oaverheyrsking wal an. See makeden der van dat vikingen vöärbealden warren van en germaansk upperras.<ref>Fitzhugh and Ward, p. 363</ref> Döär de språke en kulturele oavereynkumste tüsken noordsk-spreakende skandinaviers en andere germaanske grupen wörden skandinaviske vikingen in [[Naziduutslaand|Nazidüütskland]] afbealded as et puurste germaansk. De vikingtyd en byhöyrende uutbreidingsdrang wör gebruked as propaganda üm et unmündig militante nationalisme van et [[Daarde Riek|Darde Ryk]] te understöänen. Andere politike organisatys med et selfde gedachtegood, sou as de vrogere Noorske Fascistiske Partye, [[Nasjonal Samling]], gebröäken up ne selvde wyse elementen van de Moderne Vikingmyhe in öare symbolik en propaganda. In [[Kommunisme|kommunistisk]] [[Ruslaand|Rusland]] leiden de ideology van slaviske raspuurheid töt et kumpleet untkennen van et skandinavisken andeyl in et ontstån van de [[Rusleu]]. Bewyse vöär et teagendeyl wörden töt 1990 underdrükked en achterhölden. De stad Novgorod löpt rechtevoort te koup med öäre vikingsgeskedenisse en hevt en vikingskip in et stadswåpen up låten neamen.<ref>Hall, pp. 221</ref> === Vikingen in de moderne musik, skryverye en popkultuur === Döär de upera's van den Duutsen musikskryver [[Richard Wagner]], sou as ''[[Der Ring des Nibelungen]]'', kümmen döär de Vikingen en de Romantike Vikingopleawing völle kreatyve warken up de wearld. Doarunder vaalt böke dee as rechtstreeks baseerd sint up historiske gebuurtenisse, sou as [[Frans Gunnar Bengtsson]]'s ''De Langskepe'' (den as in 1963 verfilmd wör), en historiske fantasyvoarke sou as de film ''The Vikings'' uut [[1958]], [[Michael Crichton]] sin ''Eaters of the Dead'' (Doodenetters), den as verfilmd wör as ''The 13th Warrior'' en de kumedyfilm ''Erik The Viking''. den Vampyr ''Eric Northman'' in de HBO Tv-sery ''[[True Blood]]'' was nen Vikingpreens vöär at he in vampyr wör veranderd. Vikingen kumt vöär in verskeidene böke van de däänsk-Amerikanse skryver [[Poul Anderson]], en den [[Groot-Brittanje|britsken]] verkenner, geskeedkündigen en skryver [[Tim Severin]] skreef ne trilogy in 2005 oaver nen jungen Viking Thorgils Leifsson, den as üm de wearld reisden. Sind de jåren '60 is der nen upkumst van [[histories noaspöln|historys nåspöllen]]. Skoonwal de eyrste grupen weinig te doon hadden med historiske getrouwheid, is dår in latere jåren aal meyr andacht vöär kümmen. De grötste nåspölgrupen sint [[The Vikings (noaspölgroep)|The Vikings]] en [[Regia Anglorum]], mär der bestoat heel völle kleindere grupen in Europa, [[Noord-Amerika]], [[Niej Zeelaand|Ny seeland]] en [[Australi'je (land)|Australië]]. Völle van disse grupen doot med in leavensechte gevechtn, en wat hebt der selfs Vikingskepe of -bootn. Moderne rekonstruksys van [[Vikingmythologie|Vikingmytology]] hebt voordan invlood had in de latere 20ste en vroge 21ste-eywese popkultuur in wat landen, sou as in [[stripverhaal|strips]], rollenspölle, kumpjuterspölle en musik, wårunder [[Viking Metal]], wat ne undersoort is van [[Metal (muziek)|Heavy Metalmusik]]. In 2013 wör der ne tellevisyryge uut egeeven, den as ''Vikings'' het. et Verhaal geyt oaver et leaven van Viking-legende [[Ragnar Loðbrók]], den as as eyrste plundertochten når de [[Groot-Brittanje|britske]] eilanden underneamp. === Völle vöärkummende misvattingen oaver Vikingen === ==== Helms med hoarns ==== Med uutsündering van twey of dree ofbealdings van (rituele) helms - med uutsteaksels dee as stileerde [[raaf|raven]], [[slang|slangen]] of hoarns mut vöärstellen - sint der nooit (ofbealdings van) oorlogshelme med hoarns uut de Vikingtyd weadervünden. Starker noch, ümdat vikingen meysttyds van man töt man vöchten, in skildwallen of up "skipeilanden", solden helms med hoarns ungemakkelik en selvs gevöarlik weasen vöär den dreager. Dårümme meynet geskeedkündigen at vikingkrygers nooit hoarnde helms hadden, mär uut te sluten is et ouk neet ümdat der nooit vöärbealde van vünden sint. De misvatting van de hoarnde helms küm deyls döär anhangers van et 19de-eywske [[Götiska Förbundet|Göätiske Verbund]], wat in 1811 in et sweydske [[Stockholm, Zweedn|Stockholm]] wör uprichted. Sey breidden et gebruuk van noordske mytology in höygere künsten en etniske utingen uut. De Vikingen wörden vake ofbealded med evlöägelde helms en in andere kleydere dee as anslöäten by bealde uut de [[Klassieke Ooldheaid|Klassike Oldheid]], vöäral by ofbealding van de noordske guden. Hyrmed wolden se ansluten by de lüde dee as in dee tyd noch de Klassike Ooldheid anhüngen. In de [[Nasjonale Romantiek|Nasjonale Romantik]] mengden lüde de vikingtyd med underdeylen uut de noordske [[bronstyd]] van 2000 jår doarvöär. Hoarnde helms kümmen vöär in rotsteykenings en in archeologiske vündste ([[Bohuslän]]- en [[Vikso]]helms). Disse wörden wårskynlik bruked in rituelen.<ref>[https://web.archive.org/web/20041211224330/http://www.straightdope.com/mailbag/mhornedhelmet.html Did Vikings really wear horns on their helmets?], The Straight Dope, 7 December 2004. bekekn op 14 November 2007.</ref> Strips as [[Hägar the Horrible]]'', [[Wikki de Viking]]'', en sportkleyder van amerikaanske vootbalklubs as de [[Minnesota Vikings]] en australiske [[Canberra Raiders]] hebbet as logo de hoornde helms upnöämen. ==== Drinken uut skedels ==== Et beald at Vikingen uut skedels van mensken drünken kloppet neet. Disse misvatting is weaderümme te leiden når ne verkeyrde ümsatting in [[Ole Worm]]'s ''Runer seu Danica Literatura antiquissima'' ([[1636]]). Dårin stünd dat däänske krygers drünken ''ór bjúgviðum hausa'' (uut de bügede täkke van skedels, med andere wöörde, uut hoarns), mär dat wör ümmesat as ''ex craniis eorum quos ceciderunt'' (uut de skedels van dee wat se verslån hadden). De skedelkummenverwysing kan ouk verband holden med gebruken van andere germaanske stammen en [[Euraziatiese nomaadn|Eurasiatiske nomaden]], sou as de [[Scythiërs|Skytiers]], Avanen en de [[Pechenegs]]. Ne andere verklåring is te söken in een populäär volksverhaal oaver den lombardisken köäning [[Albowyn]]: den had syn skounvader låten ümmebrengen en van synen skedel ne kumme emaked. Dit wör officieel daleskreaven döär geskeedskryver [[Paul den Dekaan]] in syne [[Historia Langobardorum]]. Ne andere verklåring vöär et misverstand kan liggen in de unbekendheid van engelske skryvers med de noordsk/yslandske språke. Et noordske woord vöär 'proost' is ''skáll,'' wat slim up et engelske woord vöär skedel (''skull)'' likt. ==== Barbaars ==== In populäre kultuur wörden Vikingen noch wal es - verkeyrd - ofbealdet as todderige, wilde barbaren.<ref>"Roesdahl, pp. 9–22"</ref> Dit kümt döärdat de meeste oaverbleavene brunnen van neet-skandinaviske kristenen kümt. Dårdöär is der grouten kans dat se vöäroordeylen hadden, up grund van öäre kristelike misvattingen oaver Heidendom. De dåden van vikingen wörden vake verkeyrd upskreaven; under meyr et wark van [[Adam van Bremen]] stünd vul twyfelachtige verhalen van blooddörstigheid en smeyrigheid van de Vikingen.<ref>Williams, G. (2001) [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/vikings/evidence_01.shtml How do we know about the Vikings?] [[BBC|BBC.co.uk]]. Bekekn op 14 November 2007.</ref> De dänen dee as in Engeland woanden wörden oaverdreaven skoune nöömd döär öare [[Angelsassies|angelsassiske]] nåbers. See hadden de gewoande üm alle såterdage in bad te gån en de höäre vake te kammen. In alle noordgermaanske språken is et woord vöär ''Såterdag'' noch ''laugardagur''/''laurdag'' /''lørdag''/''lördag'' ("waskedag"). Yslanders stünden der üm bekend dat se [[woarmwaterbron|warmwaterbrunne]]n as bad gebröäken. Töt den dag van vandage is der ne groute sauna/badkultuur in Skandinavië. Vöär de oustelike vikingen geldet at [[Ibn Rustah|Ibben Rustah]] upmarkeden at se skoune warren en skoune kleydere anhadden, terwyl as [[Ibn Fadlan|Ibben Fadlan]] gruselt van de gewoande dat elken morgen alle kearls denselvden emmer water brukeden üm et gesichte te wasken en de nöäse med te snuten. Ibben Fadlan's afkeyr is te verklåren döär de teagenstelling med de [[Islam|moslimvöärskriften vöär persöönlike versörging]], wat vöärskrivt dat der skoune watervaten en ströymend water bruked worden mut. Hee skreav der dan wal med afgrysen oaver, mär feit is dat de vikingen sik alle morgens wasken deaden. === Genetiske nålåtenskop === Den oorsprung en verbreiding van vikingvolker is good med genundersöök te wysen. De [[Haplogroep I1 (Y-DNA)|Haplogruup I1]] (herkenbår an bepålde [[genetiese markering|genetiske markering]]s up et Y-chromosoom) wördt mangs ouk wal de "Vikinghaplogruup" nöömd. Disse verförming kümt et meyste vöär under skandinaviske manslüde: 35 percent in Noorweagen, Dänemarken en Sweyden, en nen pyk van 40 percent in Westfinland.<ref>[http://www.doi.org/10.1111/j.1469-1809.2007.00429.x Annals of Human Genetics. Volume 72 Issue 3 Pages 337–348, May 2008]</ref> Et kümt ouk vöäle vöär rund de Süüdbaltiske en [[Noordzee|Noordsee]]kuste, en wördt up et süden an händigan minder. Genundersöken når de [[Y-DNA|Y-denA]] [[Haplogroep|Haplogruup]] [[R1a1]] up de britske eilanden, en gen wat ouk vöäle in Skandinavië vöärkümt, wyset uut dat de vikingen sik västigden in Brittanie en Yrland, nöast at se der plünderen deaden. Beide mannelike as vrouwelike ofstammingsstudys wyset noordske afstamming uut in gebeden dee as et dichtste by Skandinavië ligget, sou as de Shetland- en [[Orkney-eilaandn|Orkney-eilanden]]. Inwoaners van landen wyderup låtet meyr noorske afstamming seen in mannelike [[Y chromosoom|Y chromosoomlynen]].<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1487303/Vikings-who-chose-a-home-in-Shetland-before-a-life-of-pillage.html Roger Highfield, "Vikings who chose a home in Shetland before a life of pillage"], ''Telegraph'', 7 Apr 2005, bekekn op 16 Nov 2008</ref> Ne achternaamstudy in [[Liverpool]] löät vöäle noorske afstamming seen. Souwat 50 percent van de kearls van familys dee as der al vöär de [[Industriele Revoluty|industrialisaty]] woanden, warren van noorske afkumst.<ref>[http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/full/25/2/301?ijkey=jUXWdH8qRJ9j6mF&keytype=ref Excavating Past Population Structures by Surname-Based Sampling; The Genetic Legacy of the Vikings in Northwest England, Georgina R. Bowden et al., Molecular Biology and Evolution, 20 November 2007]</ref> Houge percentages van noorske afstamming (vünden döär r1a1 haplotype markerings) wörden ouk vünden under manlüde uut [[Wirral skiereilaand|Wirral]] en [[West-Lancashire]].<ref>[https://web.archive.org/web/20170120144357/https://www.familytreedna.com/pdf/capelli2_CB.pdf A Y Chromosome Census of the British Isles, Capelli et al., Current Biology, Vol. 13, May 27, 2003]</ref> Dit was te vergelyken med et percentage noorske afstamming under manslüde up de Orkney-eilanden.<ref>[http://www.guardian.co.uk/uk/2007/dec/03/britishidentity.jamesranderson James Randerson, "Proof of Liverpool's Viking past"], ''The Guardian'', 3 Dec 2007, bekekn op 16 Nov 2008</ref> == Verwysings == {{Bron|''Verwiezings:''<br /> * Askeberg, Fritz, 1944: Norden och kontinenten i gammal tid. Studier i forngermansk kulturhistoria. Uppsala: Almqvist & Wiksell. * Heide, Eldar, 2005: [http://eldar-heide.net/ «Víking - 'rower shifting'? An etymological contribution»]. Arkiv för nordisk filologi 120. 41-54. * Heide, Eldar, 2008: [http://eldar-heide.net/ «Viking, week, and Widsith. A reply to Harald Bjorvand»]. Arkiv för nordisk filologi 123. 23-28. --- <references/> }} [[Kategorie:Tweants artikel]] [[Kategorie:Germoans vôlk]] se1iqxu32k5v5lmgtj2lh99dmyb1y5l