Wikipedia nds_nlwiki https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/V%C3%B6%C3%A4rblad MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Spesiaal Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Bestaand Overleg bestaand MediaWiki Overleg MediaWiki Mal Overleg mal Hulpe Overleg hulpe Kategorie Overleg kategorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 1671 333106 323272 2026-08-15T15:36:02Z ~2026-44851-19 36788 Nijverdal ligt voor de helft in Twente, niet volledig in Salland, dus Nijverdal als voorbeeld noemen is niet logisch. Dus toevoeging gedaan. Als dat niet acceptabel is, moet Nijverdal gewoon verwijderd worden hier om het logisch te houden. Als het namelijk om 'bestuurlijk Salland' gaat bij Nijverdal (wat het niet is, het is bestuurlijk Twente), dan moet Hellendoorn ook weg, want dat is bestuurlijk Twente. Dus laten we zuiver zijn. Nijverdal moet hier eigenlijk weg. 333106 wikitext text/x-wiki {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em;" !colspan="2" bgcolor="lightgrey"|<big>{{PAGENAME}}</big> |- |Nedersaksische näme |Sallaan(d)s, Sallands |- |Nederlaandse näme |Sallands |- |Laand |[[Nederlaand]] |- |Täälgebied |Gelderlaand, Oaveriessel en een diel van Dreanthe |- |Antal sprekkers |292.000 (thuus). 338.000 (totaal)<ref>H. Bloemhof Taaltelling Nedersaksisch (2005)</ref><ref>Excl. Sallaands gebied in Dreanthe, Tweante en Gelderlaand. Incl Zuud-Dreants gebied in Oaveriessel, Stellingwärfs gebied ten zuden van Stienwiekerlaand en dielen van het Tweants</ref> |- |Dialecten |Stadsdialecten: [[Zwols]], [[Kampers]] en [[Deamters]] |- |Täälclassificatie | *[[Indo-Europees]] **[[Germaanse sproaken|Germaans]] ***[[West-Germaans]] ****[[Nederduuts]] ****[[Nedersaksisch]] *****[[Westfaals]] ******[[Gelders-Oaveriessels]] *******Sallaands |- |Schrift |'t [[Latainse alfabet|Latiense alfabet]] |- |Täälstaotus |'t Sallaands wördt ezeen as dialect van 't [[Nedersaksisch]] |- |Täälcode ISO 639-1 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-2 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-3/DIS |''sdz'' |} [[Bestaand:Sallaans.png|thumb|300px|t Sallaandse täälgebied]] t '''Sallaands''' is n [[Nedersaksies]]e [[dialekt]]groep in de regio [[Sallaand]] in t westen van de [[Nederlaand]]se provinsie [[Oaveriessel|Overiessel]]. In de dörpen [[Heldern|Ellendoorn]], [[Nijverdal]] (Nijverdal ligt veur de helfte in Twente) [[Hooltn|Olten]] die vandäge de dag n nauwe baand mit [[Tweante|Twente]] ebben, praoten ze n Sallaands-Twents overgaanksvariaant. Värder praot ze in [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en in de umgeving van Kampen ok Sallaands. De streektaal in de [[Kop van Overiessel]] wördt onder t [[Stellingwarfs]] erekkend. Mangs wördt et [[Veno|Venos]] as Sallaands ezeen. t Sallaands ef veural veule overienkomsten mit t [[Oost-Veluws]] en t [[Drèents|Drents]] en in mindere maoten mit t [[Stellingwarfs]], [[Urkers]] en [[West-Veluws]]. t Sallaands is beheurlik beïnvloed deur t [[Nederlaands|Ollaands]], n invloed die naor t oosten toe dudelik minder wört. Daor leg t grote verskil mit t veul be-ollenere [[Tweants|Twents]]. [[Raolte]] legt midden in t Sallaandse täälgebied. t Dialekt mit t grootste antal sprekers is t [[Zwols]]. t Sallaands ef de [[ISO 639]]-3-kode '''sdz'''. ==Täälgebied== t Sallaands beslet, zo as ezegd, ongeveer t westen van de provinsie Overiessel, mär t kömp niet presies overiene mit t gebied dät [[Sallaand]] enuump wört. De greins mit t Twents löp tussen [[Hooltn|Olten]] (Sallaands) en [[Riesn|Riessen]] ([[Tweants|Twents]]), tussen [[Nijverdal]] en [[Wierdn|Wierden]] en tussen [[n Ham|d' Am]] en [[Vreeznveen|Vriezenvene]] (t [[Vjens|Vriezenveens]] is eigenliks n dialekt ampart). In sommige definisies löp t Sallaands deur over [[Duuts]] grondgebied (in t [[Grafschaft Bentheim]]) tot in [[Drenthe]], bi'j [[Skoonebeek]]. De greins mit t Oost-Veluws wört evörmp deur de [[Iessel]], dit is nogal n willekeurige greins. t [[Stellingwarfs]]e täälgebied in Overiessel kömp overiene mit de gemiente [[Stienwiekerlaand]] (ok wel de [[Kop van Overiessel]] enuumd); allienig t dialekt van [[Veno]] wört as enklave ok wel bi'j t Sallaands erekend. Tenslotte bin de Noord-Overiesselse dörpen [[Stappest]]-[[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Lutten]], [[Slagharen|Slagaren]] en n antal kleinere pläätsen daor in de umgeving Drentstälig. De dialekten van [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en umstreken en [[Gällemuden]] wörren soms niet bi'j t Sallaands erekend, umdat ze westeliker van karakter bin (zie ieronder). De täälkundige [[Harrie Scholtmeijer]] <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> dielt ok de dialekten van rond [[Zwolle]] en de dialekten tegen de greins mit Twente niet bi'j t Sallaands in mär rekent ze tot twie ni'je groepen: * [[Noord-Overiessels]] boven n liende die zo'n betien onder [[Zwolle]], [[Ni'jlusen]] en [[Slagharen|Slagaren]] löp; * [[Vechtdals]] in de drie-oek [[Ommen (stad)|Ommen]]-[[Grambargen]]-[[Vroomshoop|Vroomsoop]] (dit löp n entien deur in [[Tweante|Twente]]); * '''Sallaands''' in t overige (grootste) part. n Aandere indieling <ref>http://taal.phileon.nl/kaart/nedersaksies.php</ref> is: * '''Sallaands''' veur zwat t iele gebied; * [[Zuud-Drèents|Zuud-Drents]] veur de pläätsen drekt onder de greins mit [[Drenthe]] ([[Stappest]], [[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Balk]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Drogteropslagen]], [[Lutten]], [[Schunesloot|Skunesloot]], [[Slagharen|Slagaren]], [[De Krim (Hardenbarg)|De Krim]]). ==Kenmärken== Kenmärkend veur de Sallaandse dialekten bin de korte klinkers (''kettel'', ''götte'') of erekte klinkers (''kètel'', ''göte'') daor as t Nederlaands lange klinkers (''ketel'', ''goot'') ef. De [[Iessel]] bi'jlanges overeerst (krek as in t [[Oost-Veluws]]) de erekte klinkers. Värder naor t oosten e'j de körte klinkers. In Kampen en umstreken bint er ook lange klinkers (''ketel, geute''). Karakteristiek veur t westelike Sallaands net as veur t [[Veluws]] is de uutspräke van de körte a, zo as in t Engelse ''cat'': ''värve''. In t oosten van Sallaand wört in pläätsen as [[n Ham|d' Am]], [[Heldern|Ellendoorn]] en [[Nijverdal]] n overgaanksdialekt mit [[Tweants|Twentse]] invloeden espreuken. Kenmärken iervan bin n ''oo'' daor as t Nederlaands n ''oe'' ef (''stool/stoel''), gien ''n'' in t meervold van sommige woorden (''huze''), en drie woordgeslachten. <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> ==Umluud== t Sallaands ef net as alle Saksiese dialekten [[umluud]] ondergaon in de woorden mit n Oldgermaanse lange ''ô''; ierbi'j ef daornaost n veraandering pläätsevunnen die ielemaol analoog is an de mutasie van ''oo'' naor ''oe''. Ierdeur klinkt t Oldgermaanse *''grônaz''{{Info|Nederlaands: groen}} now as ''gruun'' (tegenover t Twentse en Veluwse{{Info|Veural in t West-Veluws zeggen ze 'greun'}} ''greun''). Ok ef t Sallaands umluud in de [[verkleinwoord]]en, waordeur t anslöt bi'j t Veluws en Twents en t zich onderscheidt van t Stellingwarfs en Drents. n klein 'boek' wört n ''bukie(n)'' enuumd, n kleine 'bak' n ''bäkkien'', n kleine 'hond' n ''hunnegie(n)'' of ''hundjen''. De n kan wel of niet nasaliseerd wörden. Et nasaliseren van de n löp wel terugge. ==Karakteristieken== ===Klankleer=== t Sallaands kent de körte [[klinker]]s ''a'', ''ä'', ''e'', ''i'', ''ie'', ''o'', ''ó'', ''ö'', ''oe'', ''u'' en ''uu''. ''Ie'', ''oe'' en ''uu'' kunnen ok lange wezen (zie ieronder). De ''ä'' klinkt ongeveer as de a in t [[Ingels|Engelse]] woord ''cat''. Lange klinkers bin de: ''aa'', ''ae'' (ok eskreven as: ''ää''), ''ao''/''oa'', ''äö''/''öa'', ''ee'', ''eu'', ''îe'', ''oo'', ''ûu''. Diftongen bint o.a. ''au'' en ''ei''. ''Ui'' kan optreden in Nederlaandse leenwoorden. Wat de [[medeklinker]]s anget valt de syllabedragende nasaal op: van de ''uutgaank'' ''-en'' wört allienig de ''n'' uut-espreuken. Zo is t ''{{small()|h}}ietn/{{small()|h}}eetn'', ''loopm'', ''wärkng''. Dit wört in de mieste spellingssystemen niet uuteskreven. De [[h]] wört in t westen van t täälgebied (in en rond [[Zwolle]] en [[Kampen (Overiessel)|Kampen]]) niet uutespreuken (dit is ok nog zo in t [[Urkers]]). De [[r]] wört in de pläätsen Kampen, [[Zwolle]] en [[Dèventer|Deventer]] "brouwend" uutespreuken, mär daorbuten altied erold. ====Prosessen in de klankleer==== Zo as boven op-emärkt, ef t Sallaands invloed ondervunnen van t Ollaands. De ''oe'' in n woord as ''hoes'' veraanderde ier väke in ''uu'', mär dät is lange niet in alle woorden t geval. Zo kennen zwat alle Sallaandse dialekten ''huus'' en ''uut'' naost ''moes''. Dit is ok t geval in t Oost-Veluws en in sommige [[Drents]]e dialekten (en kump ok buten t Nedersaksiese täälgebied veur, bi'jveurbeeld in t [[Venray]]). Waor et [[Tweants]] een ''oo'' hef in woorden as ''goed'', ''moeder'' en ''doen'', hef et Sallaands hier een ''oe,'' met as uutzundering [[Deaventer]].<ref name=":0">[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:34 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Deventer</ref> In [[Olst]] en [[Wye|Wieje]] is hier ook een ''oo'' te heuren, maar niet in de directe umgeaving buten de twie dörpen.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:28 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Wijhe</ref><ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:32 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Olst</ref> Disse veraandering lik zo in de 19e en 20e eeuw plaats evunnen te hebben,<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_taa008192101_01/_taa008192101_01_0003.php# De Nieuwe Taalgids. Jaargang 15]. GG Kloeke p. 41.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/25301 Moeder]. Haar, D. van der (1967), Gællemun en 'et Gællemunegers. Een studie over Genemuiden en het Genemuider dialect. Nijmegen. Deel: p.370. Kaartnummer 33.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/12996 Moeder]. Grootaers, L. en G.G. Kloeke (1939-1972), Taalatlas van Noord- en Zuid-Nederland (TNZN). 9 afleveringen. Leiden. Kaartnummer 6.</ref>, maar meugelik ook eerder.<ref name=":1" /> Et Standaardnederlaands kan meugelik invloed op disse veraandering ehad hebben. Daornaost hef et Sallaands meestal een ''ie'' (/i/ of /i:/) in woorden as ''brief'', ''zien'', ''niet'' en ''biest''. Niet elke plaatse in Sallaand hef dit. Et [[Deaventers]] hef beveurbeeld in alle veer de woorden een ''ee'',<ref name=":0" /> [[Raolte]] hef nog ''breef'' en in [[Wieje]] hebt ze het oaver een ''beest'' maar kan zowal ''breef/brief'' as ''zeen''/''zien'' gebruukt wörden. Meugelik hef et Standaardnederlaands net as bi'j de veraandering nao ''oe'' invloed op de veraandering ehad.<ref name=":1">Ph Bloemhoff-de Bruijn, ''Anderhalve Eeuw Zwols Vocaalveranderingsprocessen in de periode 1838-1972''. IJsselacademie (2012). <nowiki>ISBN 978-90-6697-228-5</nowiki>.</ref> In [[Gällemuden]] kump de ''ie'' in nog meer woorden veur zo as in ''meest'', ''gemeente'' en ''alleene''.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:14 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Genemuiden.</ref> De of-ekörte ''e'', die in t Nederlaands tot ''e'' ewörren is, kan in t Sallaands op drie manieren uutespreuken wörren. Rond Kampen en in pläätsen mit lichtkaans [[Drèents|Drentse]] dialektinvloed<ref>https://web.archive.org/web/20060512021949/http://www.meertens.knaw.nl/vdw/2000.1/entjes.html</ref> zie'j daor n ''ee'' veur (''eten''), rond Zwolle en [[Dèventer|Deaventer]] n ''ae/è'' (''èten'') en in de rest van Sallaand n körte ''e'' (''etten''). De [[kluster]]s ''old'' en ''olt'' bleven in t Sallaands be-ollen: ''old'' en ''gold''. ===Grammatika=== De grammatica van t Sallaands ef veul typies Nedersaksiese kenmärken. In t grootste diel van Sallaand kennen ze t [[ieneidsmeervold]] op ''-t'' veur wärkwoorden in de tegenswoordige tied: ''wiej loopt, ieluu loopt, zee loopt''. Allienig in en rond Kampen eerst t (Old-)Ollaandse ieneidsmeervold op ''-en'': ''wiej, ieluu, zie lopen'' zo ok in [[Gällemuden]]. Verkleinwoorden wörren evörmp mit achtervoegsels as ''-ien'', ''-gien'', ''-pien'' en ''-tien'' en mit [[umluud]] in t grondwoord. Meervollen wörren miestal evörmp mit ''-en'' en ''-s'', net zo as in t Nederlaands. Allienig in t oosten komen meervolden op ''-e'' veur (''huus'' - ''huze''), zo as ok umluud in de meervoldsvörm (''bak'' - ''bäkke''). n aandere eigeneid van de dialekten van oostelik Sallaand is t be-old van de drie geslachten. De mieste Sallaandse dialekten kennen, zo as t Ollaands, allienig geslachtelike en onziedige woorden. ==Streektaalverlies en -kultivering== Exakte siefers over oevule Sallaanders nog dialekt praoten bin niet bekend. t Stet wel vaste dat t dialekt achteruut get, mär an de aandere kaante kriegen ok jongeren t nog wel mee. De stadsdialekten, t Zwols veurop, verdwienen t snelste. Der bin vri'j vule pläätselike zangers en bänds, en ok dialektdichters, mär die bin niet wied buten de greinzen bekend. De wat bekendere dichteres [[Johanna van Buren]] uut [[Heldern|Ellendoorn]] praotte n overgaanksdialekt tussen Sallaands en Twents, mär de spelling van eur gedichten wördden vertwentst umdat ze in n Twentse [[kraante]] verskenen. <ref>Nijen Twilhaar, Jan (2003), ''Taal in stad en land: Sallands, Twents en Achterhoeks'', Den Haag: Sdu uitgevers</ref> n Sallaandse dialektmuziekgroep die n nasionale hit skoorde was t duo [[Höllenboer]], mär disse hit (''Busje komt zo'' - ''t Bussien kömp zo'') was Nederlaandstälig. In Zwolle, krek de pläätse waor t Sallaands t snelst verdwient, is der n vrie aktieve dialektverienige, die onder aandere kursussen Zwols an de volksuniversiteit gef. De Historiekamer [[Hardenbarg (stad)|Hardenbarg]] hef ok n iel aktieve dialektgroep. == Zie ok == *[[Sallaanse taalwiezer|Sallaandse taalwiezer]] ==Referensies== <div class="references-small"> <references/> </div> {{Bron|n Diel van dit artikel is ebaseerd op informasie van de [[Limburgs]]e en de [[Nederlaands]]e Wikipedie}} ==Uutgaonde verwiezingen== * [http://www.meertens.nl/books/winkler/zwolle.html De geliekenisse van de Verleuren Zeune in t Zwols] * [http://www.meertens.nl/books/winkler/deventer.html t Zelfde, in t Deventers] {{SNLV}} {{Dialekt|sdz}} [[Kategorie:Sallaands| ]] ru2959fqct8rzae0qaermy3aluessur 333107 333106 2026-08-15T15:37:31Z ~2026-44851-19 36788 333107 wikitext text/x-wiki {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em;" !colspan="2" bgcolor="lightgrey"|<big>{{PAGENAME}}</big> |- |Nedersaksische näme |Sallaan(d)s, Sallands |- |Nederlaandse näme |Sallands |- |Laand |[[Nederlaand]] |- |Täälgebied |Gelderlaand, Oaveriessel en een diel van Dreanthe |- |Antal sprekkers |292.000 (thuus). 338.000 (totaal)<ref>H. Bloemhof Taaltelling Nedersaksisch (2005)</ref><ref>Excl. Sallaands gebied in Dreanthe, Tweante en Gelderlaand. Incl Zuud-Dreants gebied in Oaveriessel, Stellingwärfs gebied ten zuden van Stienwiekerlaand en dielen van het Tweants</ref> |- |Dialecten |Stadsdialecten: [[Zwols]], [[Kampers]] en [[Deamters]] |- |Täälclassificatie | *[[Indo-Europees]] **[[Germaanse sproaken|Germaans]] ***[[West-Germaans]] ****[[Nederduuts]] ****[[Nedersaksisch]] *****[[Westfaals]] ******[[Gelders-Oaveriessels]] *******Sallaands |- |Schrift |'t [[Latainse alfabet|Latiense alfabet]] |- |Täälstaotus |'t Sallaands wördt ezeen as dialect van 't [[Nedersaksisch]] |- |Täälcode ISO 639-1 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-2 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-3/DIS |''sdz'' |} [[Bestaand:Sallaans.png|thumb|300px|t Sallaandse täälgebied]] t '''Sallaands''' is n [[Nedersaksies]]e [[dialekt]]groep in de regio [[Sallaand]] in t westen van de [[Nederlaand]]se provinsie [[Oaveriessel|Overiessel]]. In de dörpen [[Heldern|Ellendoorn]], [[Nijverdal]] (Nijverdal ligt veur de helfte in Twente) [[Hooltn|Olten]] die vandäge de dag n nauwe baand mit [[Tweante|Twente]] ebben, praoten ze n Sallaands-Twents overgaanksvariaant. Värder praot ze in [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en in de umgeving van Kampen ok Sallaands. De streektaal in de [[Kop van Overiessel]] wördt onder t [[Stellingwarfs]] erekkend. Mangs wördt et [[Veno|Venos]] as Sallaands ezeen. t Sallaands ef veural veule overienkomsten mit t [[Oost-Veluws]] en t [[Drèents|Drents]] en in mindere maoten mit t [[Stellingwarfs]], [[Urkers]] en [[West-Veluws]]. t Sallaands is beheurlik beïnvloed deur t [[Nederlaands|Ollaands]], n invloed die naor t oosten toe dudelik minder wört. Daor leg t grote verskil mit t veul be-ollenere [[Tweants|Twents]]. [[Raolte]] legt midden in t Sallaandse täälgebied. t Dialekt mit t grootste antal sprekers is t [[Zwols]]. t Sallaands ef de [[ISO 639]]-3-kode '''sdz'''. ==Täälgebied== t Sallaands beslet, zo as ezegd, ongeveer t westen van de provinsie Overiessel, mär t kömp niet presies overiene mit t gebied dät [[Sallaand]] enuump wört. De greins mit t Twents löp tussen [[Hooltn|Olten]] (Sallaands) en [[Riesn|Riessen]] ([[Tweants|Twents]]), tussen [[Nijverdal]] en [[Wierdn|Wierden]] en tussen [[n Ham|d' Am]] en [[Vreeznveen|Vriezenvene]] (t [[Vjens|Vriezenveens]] is eigenliks n dialekt ampart). In sommige definisies löp t Sallaands deur over [[Duuts]] grondgebied (in t [[Grafschaft Bentheim]]) tot in [[Drenthe]], bi'j [[Skoonebeek]]. De greins mit t Oost-Veluws wört evörmp deur de [[Iessel]], dit is nogal n willekeurige greins. t [[Stellingwarfs]]e täälgebied in Overiessel kömp overiene mit de gemiente [[Stienwiekerlaand]] (ok wel de [[Kop van Overiessel]] enuumd); allienig t dialekt van [[Veno]] wört as enklave ok wel bi'j t Sallaands erekend. Tenslotte bin de Noord-Overiesselse dörpen [[Stappest]]-[[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Lutten]], [[Slagharen|Slagaren]] en n antal kleinere pläätsen daor in de umgeving Drentstälig. De dialekten van [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en umstreken en [[Gällemuden]] wörren soms niet bi'j t Sallaands erekend, umdat ze westeliker van karakter bin (zie ieronder). De täälkundige [[Harrie Scholtmeijer]] <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> dielt ok de dialekten van rond [[Zwolle]] en de dialekten tegen de greins mit Twente niet bi'j t Sallaands in mär rekent ze tot twie ni'je groepen: * [[Noord-Overiessels]] boven n liende die zo'n betien onder [[Zwolle]], [[Ni'jlusen]] en [[Slagharen|Slagaren]] löp; * [[Vechtdals]] in de drie-oek [[Ommen (stad)|Ommen]]-[[Grambargen]]-[[Vroomshoop|Vroomsoop]] (dit löp n entien deur in [[Tweante|Twente]]); * '''Sallaands''' in t overige (grootste) deal. n Aandere indieling <ref>http://taal.phileon.nl/kaart/nedersaksies.php</ref> is: * '''Sallaands''' veur zwat t iele gebied; * [[Zuud-Drèents|Zuud-Drents]] veur de pläätsen drekt onder de greins mit [[Drenthe]] ([[Stappest]], [[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Balk]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Drogteropslagen]], [[Lutten]], [[Schunesloot|Skunesloot]], [[Slagharen|Slagaren]], [[De Krim (Hardenbarg)|De Krim]]). ==Kenmärken== Kenmärkend veur de Sallaandse dialekten bin de korte klinkers (''kettel'', ''götte'') of erekte klinkers (''kètel'', ''göte'') daor as t Nederlaands lange klinkers (''ketel'', ''goot'') ef. De [[Iessel]] bi'jlanges overeerst (krek as in t [[Oost-Veluws]]) de erekte klinkers. Värder naor t oosten e'j de körte klinkers. In Kampen en umstreken bint er ook lange klinkers (''ketel, geute''). Karakteristiek veur t westelike Sallaands net as veur t [[Veluws]] is de uutspräke van de körte a, zo as in t Engelse ''cat'': ''värve''. In t oosten van Sallaand wört in pläätsen as [[n Ham|d' Am]], [[Heldern|Ellendoorn]] en [[Nijverdal]] n overgaanksdialekt mit [[Tweants|Twentse]] invloeden espreuken. Kenmärken iervan bin n ''oo'' daor as t Nederlaands n ''oe'' ef (''stool/stoel''), gien ''n'' in t meervold van sommige woorden (''huze''), en drie woordgeslachten. <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> ==Umluud== t Sallaands ef net as alle Saksiese dialekten [[umluud]] ondergaon in de woorden mit n Oldgermaanse lange ''ô''; ierbi'j ef daornaost n veraandering pläätsevunnen die ielemaol analoog is an de mutasie van ''oo'' naor ''oe''. Ierdeur klinkt t Oldgermaanse *''grônaz''{{Info|Nederlaands: groen}} now as ''gruun'' (tegenover t Twentse en Veluwse{{Info|Veural in t West-Veluws zeggen ze 'greun'}} ''greun''). Ok ef t Sallaands umluud in de [[verkleinwoord]]en, waordeur t anslöt bi'j t Veluws en Twents en t zich onderscheidt van t Stellingwarfs en Drents. n klein 'boek' wört n ''bukie(n)'' enuumd, n kleine 'bak' n ''bäkkien'', n kleine 'hond' n ''hunnegie(n)'' of ''hundjen''. De n kan wel of niet nasaliseerd wörden. Et nasaliseren van de n löp wel terugge. ==Karakteristieken== ===Klankleer=== t Sallaands kent de körte [[klinker]]s ''a'', ''ä'', ''e'', ''i'', ''ie'', ''o'', ''ó'', ''ö'', ''oe'', ''u'' en ''uu''. ''Ie'', ''oe'' en ''uu'' kunnen ok lange wezen (zie ieronder). De ''ä'' klinkt ongeveer as de a in t [[Ingels|Engelse]] woord ''cat''. Lange klinkers bin de: ''aa'', ''ae'' (ok eskreven as: ''ää''), ''ao''/''oa'', ''äö''/''öa'', ''ee'', ''eu'', ''îe'', ''oo'', ''ûu''. Diftongen bint o.a. ''au'' en ''ei''. ''Ui'' kan optreden in Nederlaandse leenwoorden. Wat de [[medeklinker]]s anget valt de syllabedragende nasaal op: van de ''uutgaank'' ''-en'' wört allienig de ''n'' uut-espreuken. Zo is t ''{{small()|h}}ietn/{{small()|h}}eetn'', ''loopm'', ''wärkng''. Dit wört in de mieste spellingssystemen niet uuteskreven. De [[h]] wört in t westen van t täälgebied (in en rond [[Zwolle]] en [[Kampen (Overiessel)|Kampen]]) niet uutespreuken (dit is ok nog zo in t [[Urkers]]). De [[r]] wört in de pläätsen Kampen, [[Zwolle]] en [[Dèventer|Deventer]] "brouwend" uutespreuken, mär daorbuten altied erold. ====Prosessen in de klankleer==== Zo as boven op-emärkt, ef t Sallaands invloed ondervunnen van t Ollaands. De ''oe'' in n woord as ''hoes'' veraanderde ier väke in ''uu'', mär dät is lange niet in alle woorden t geval. Zo kennen zwat alle Sallaandse dialekten ''huus'' en ''uut'' naost ''moes''. Dit is ok t geval in t Oost-Veluws en in sommige [[Drents]]e dialekten (en kump ok buten t Nedersaksiese täälgebied veur, bi'jveurbeeld in t [[Venray]]). Waor et [[Tweants]] een ''oo'' hef in woorden as ''goed'', ''moeder'' en ''doen'', hef et Sallaands hier een ''oe,'' met as uutzundering [[Deaventer]].<ref name=":0">[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:34 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Deventer</ref> In [[Olst]] en [[Wye|Wieje]] is hier ook een ''oo'' te heuren, maar niet in de directe umgeaving buten de twie dörpen.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:28 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Wijhe</ref><ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:32 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Olst</ref> Disse veraandering lik zo in de 19e en 20e eeuw plaats evunnen te hebben,<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_taa008192101_01/_taa008192101_01_0003.php# De Nieuwe Taalgids. Jaargang 15]. GG Kloeke p. 41.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/25301 Moeder]. Haar, D. van der (1967), Gællemun en 'et Gællemunegers. Een studie over Genemuiden en het Genemuider dialect. Nijmegen. Deel: p.370. Kaartnummer 33.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/12996 Moeder]. Grootaers, L. en G.G. Kloeke (1939-1972), Taalatlas van Noord- en Zuid-Nederland (TNZN). 9 afleveringen. Leiden. Kaartnummer 6.</ref>, maar meugelik ook eerder.<ref name=":1" /> Et Standaardnederlaands kan meugelik invloed op disse veraandering ehad hebben. Daornaost hef et Sallaands meestal een ''ie'' (/i/ of /i:/) in woorden as ''brief'', ''zien'', ''niet'' en ''biest''. Niet elke plaatse in Sallaand hef dit. Et [[Deaventers]] hef beveurbeeld in alle veer de woorden een ''ee'',<ref name=":0" /> [[Raolte]] hef nog ''breef'' en in [[Wieje]] hebt ze het oaver een ''beest'' maar kan zowal ''breef/brief'' as ''zeen''/''zien'' gebruukt wörden. Meugelik hef et Standaardnederlaands net as bi'j de veraandering nao ''oe'' invloed op de veraandering ehad.<ref name=":1">Ph Bloemhoff-de Bruijn, ''Anderhalve Eeuw Zwols Vocaalveranderingsprocessen in de periode 1838-1972''. IJsselacademie (2012). <nowiki>ISBN 978-90-6697-228-5</nowiki>.</ref> In [[Gällemuden]] kump de ''ie'' in nog meer woorden veur zo as in ''meest'', ''gemeente'' en ''alleene''.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:14 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Genemuiden.</ref> De of-ekörte ''e'', die in t Nederlaands tot ''e'' ewörren is, kan in t Sallaands op drie manieren uutespreuken wörren. Rond Kampen en in pläätsen mit lichtkaans [[Drèents|Drentse]] dialektinvloed<ref>https://web.archive.org/web/20060512021949/http://www.meertens.knaw.nl/vdw/2000.1/entjes.html</ref> zie'j daor n ''ee'' veur (''eten''), rond Zwolle en [[Dèventer|Deaventer]] n ''ae/è'' (''èten'') en in de rest van Sallaand n körte ''e'' (''etten''). De [[kluster]]s ''old'' en ''olt'' bleven in t Sallaands be-ollen: ''old'' en ''gold''. ===Grammatika=== De grammatica van t Sallaands ef veul typies Nedersaksiese kenmärken. In t grootste diel van Sallaand kennen ze t [[ieneidsmeervold]] op ''-t'' veur wärkwoorden in de tegenswoordige tied: ''wiej loopt, ieluu loopt, zee loopt''. Allienig in en rond Kampen eerst t (Old-)Ollaandse ieneidsmeervold op ''-en'': ''wiej, ieluu, zie lopen'' zo ok in [[Gällemuden]]. Verkleinwoorden wörren evörmp mit achtervoegsels as ''-ien'', ''-gien'', ''-pien'' en ''-tien'' en mit [[umluud]] in t grondwoord. Meervollen wörren miestal evörmp mit ''-en'' en ''-s'', net zo as in t Nederlaands. Allienig in t oosten komen meervolden op ''-e'' veur (''huus'' - ''huze''), zo as ok umluud in de meervoldsvörm (''bak'' - ''bäkke''). n aandere eigeneid van de dialekten van oostelik Sallaand is t be-old van de drie geslachten. De mieste Sallaandse dialekten kennen, zo as t Ollaands, allienig geslachtelike en onziedige woorden. ==Streektaalverlies en -kultivering== Exakte siefers over oevule Sallaanders nog dialekt praoten bin niet bekend. t Stet wel vaste dat t dialekt achteruut get, mär an de aandere kaante kriegen ok jongeren t nog wel mee. De stadsdialekten, t Zwols veurop, verdwienen t snelste. Der bin vri'j vule pläätselike zangers en bänds, en ok dialektdichters, mär die bin niet wied buten de greinzen bekend. De wat bekendere dichteres [[Johanna van Buren]] uut [[Heldern|Ellendoorn]] praotte n overgaanksdialekt tussen Sallaands en Twents, mär de spelling van eur gedichten wördden vertwentst umdat ze in n Twentse [[kraante]] verskenen. <ref>Nijen Twilhaar, Jan (2003), ''Taal in stad en land: Sallands, Twents en Achterhoeks'', Den Haag: Sdu uitgevers</ref> n Sallaandse dialektmuziekgroep die n nasionale hit skoorde was t duo [[Höllenboer]], mär disse hit (''Busje komt zo'' - ''t Bussien kömp zo'') was Nederlaandstälig. In Zwolle, krek de pläätse waor t Sallaands t snelst verdwient, is der n vrie aktieve dialektverienige, die onder aandere kursussen Zwols an de volksuniversiteit gef. De Historiekamer [[Hardenbarg (stad)|Hardenbarg]] hef ok n iel aktieve dialektgroep. == Zie ok == *[[Sallaanse taalwiezer|Sallaandse taalwiezer]] ==Referensies== <div class="references-small"> <references/> </div> {{Bron|n Diel van dit artikel is ebaseerd op informasie van de [[Limburgs]]e en de [[Nederlaands]]e Wikipedie}} ==Uutgaonde verwiezingen== * [http://www.meertens.nl/books/winkler/zwolle.html De geliekenisse van de Verleuren Zeune in t Zwols] * [http://www.meertens.nl/books/winkler/deventer.html t Zelfde, in t Deventers] {{SNLV}} {{Dialekt|sdz}} [[Kategorie:Sallaands| ]] 2h0t3i9t861nmbijlfzqjtx75s2a6ir 333108 333107 2026-08-15T15:38:33Z ~2026-44851-19 36788 Nijverdal ligt voor de helft in Twente (de Regge is de grens), dus is het een slecht voorbeeld. 333108 wikitext text/x-wiki {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em;" !colspan="2" bgcolor="lightgrey"|<big>{{PAGENAME}}</big> |- |Nedersaksische näme |Sallaan(d)s, Sallands |- |Nederlaandse näme |Sallands |- |Laand |[[Nederlaand]] |- |Täälgebied |Gelderlaand, Oaveriessel en een diel van Dreanthe |- |Antal sprekkers |292.000 (thuus). 338.000 (totaal)<ref>H. Bloemhof Taaltelling Nedersaksisch (2005)</ref><ref>Excl. Sallaands gebied in Dreanthe, Tweante en Gelderlaand. Incl Zuud-Dreants gebied in Oaveriessel, Stellingwärfs gebied ten zuden van Stienwiekerlaand en dielen van het Tweants</ref> |- |Dialecten |Stadsdialecten: [[Zwols]], [[Kampers]] en [[Deamters]] |- |Täälclassificatie | *[[Indo-Europees]] **[[Germaanse sproaken|Germaans]] ***[[West-Germaans]] ****[[Nederduuts]] ****[[Nedersaksisch]] *****[[Westfaals]] ******[[Gelders-Oaveriessels]] *******Sallaands |- |Schrift |'t [[Latainse alfabet|Latiense alfabet]] |- |Täälstaotus |'t Sallaands wördt ezeen as dialect van 't [[Nedersaksisch]] |- |Täälcode ISO 639-1 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-2 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-3/DIS |''sdz'' |} [[Bestaand:Sallaans.png|thumb|300px|t Sallaandse täälgebied]] t '''Sallaands''' is n [[Nedersaksies]]e [[dialekt]]groep in de regio [[Sallaand]] in t westen van de [[Nederlaand]]se provinsie [[Oaveriessel|Overiessel]]. In de dörpen [[Heldern|Ellendoorn]], [[Nijverdal]] (Nijverdal ligt veur de helfte in Twente) [[Hooltn|Olten]] die vandäge de dag n nauwe baand mit [[Tweante|Twente]] ebben, praoten ze n Sallaands-Twents overgaanksvariaant. Värder praot ze in [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en in de umgeving van Kampen ok Sallaands. De streektaal in de [[Kop van Overiessel]] wördt onder t [[Stellingwarfs]] erekkend. Mangs wördt et [[Veno|Venos]] as Sallaands ezeen. t Sallaands ef veural veule overienkomsten mit t [[Oost-Veluws]] en t [[Drèents|Drents]] en in mindere maoten mit t [[Stellingwarfs]], [[Urkers]] en [[West-Veluws]]. t Sallaands is beheurlik beïnvloed deur t [[Nederlaands|Ollaands]], n invloed die naor t oosten toe dudelik minder wört. Daor leg t grote verskil mit t veul be-ollenere [[Tweants|Twents]]. [[Raolte]] legt midden in t Sallaandse täälgebied. t Dialekt mit t grootste antal sprekers is t [[Zwols]]. t Sallaands ef de [[ISO 639]]-3-kode '''sdz'''. ==Täälgebied== t Sallaands beslet, zo as ezegd, ongeveer t westen van de provinsie Overiessel, mär t kömp niet presies overiene mit t gebied dät [[Sallaand]] enuump wört. De greins mit t Twents löp tussen [[Hooltn|Olten]] (Sallaands) en [[Riesn|Riessen]] ([[Tweants|Twents]]), tussen [[Nijverdal]] en [[Wierdn|Wierden]] en tussen [[n Ham|d' Am]] en [[Vreeznveen|Vriezenvene]] (t [[Vjens|Vriezenveens]] is eigenliks n dialekt ampart). In sommige definisies löp t Sallaands deur over [[Duuts]] grondgebied (in t [[Grafschaft Bentheim]]) tot in [[Drenthe]], bi'j [[Skoonebeek]]. De greins mit t Oost-Veluws wört evörmp deur de [[Iessel]], dit is nogal n willekeurige greins. t [[Stellingwarfs]]e täälgebied in Overiessel kömp overiene mit de gemiente [[Stienwiekerlaand]] (ok wel de [[Kop van Overiessel]] enuumd); allienig t dialekt van [[Veno]] wört as enklave ok wel bi'j t Sallaands erekend. Tenslotte bin de Noord-Overiesselse dörpen [[Stappest]]-[[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Lutten]], [[Slagharen|Slagaren]] en n antal kleinere pläätsen daor in de umgeving Drentstälig. De dialekten van [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en umstreken en [[Gällemuden]] wörren soms niet bi'j t Sallaands erekend, umdat ze westeliker van karakter bin (zie ieronder). De täälkundige [[Harrie Scholtmeijer]] <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> dielt ok de dialekten van rond [[Zwolle]] en de dialekten tegen de greins mit Twente niet bi'j t Sallaands in mär rekent ze tot twie ni'je groepen: * [[Noord-Overiessels]] boven n liende die zo'n betien onder [[Zwolle]], [[Ni'jlusen]] en [[Slagharen|Slagaren]] löp; * [[Vechtdals]] in de drie-oek [[Ommen (stad)|Ommen]]-[[Grambargen]]-[[Vroomshoop|Vroomsoop]] (dit löp n entien deur in [[Tweante|Twente]]); * '''Sallaands''' in t overige (grootste) deal. n Aandere indieling <ref>http://taal.phileon.nl/kaart/nedersaksies.php</ref> is: * '''Sallaands''' veur zwat t iele gebied; * [[Zuud-Drèents|Zuud-Drents]] veur de pläätsen drekt onder de greins mit [[Drenthe]] ([[Stappest]], [[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Balk]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Drogteropslagen]], [[Lutten]], [[Schunesloot|Skunesloot]], [[Slagharen|Slagaren]], [[De Krim (Hardenbarg)|De Krim]]). ==Kenmärken== Kenmärkend veur de Sallaandse dialekten bin de korte klinkers (''kettel'', ''götte'') of erekte klinkers (''kètel'', ''göte'') daor as t Nederlaands lange klinkers (''ketel'', ''goot'') ef. De [[Iessel]] bi'jlanges overeerst (krek as in t [[Oost-Veluws]]) de erekte klinkers. Värder naor t oosten e'j de körte klinkers. In Kampen en umstreken bint er ook lange klinkers (''ketel, geute''). Karakteristiek veur t westelike Sallaands net as veur t [[Veluws]] is de uutspräke van de körte a, zo as in t Engelse ''cat'': ''värve''. In t oosten van Sallaand wört in pläätsen as [[n Ham|d' Am]], [[Heldern|Ellendoorn]] n overgaanksdialekt mit [[Tweants|Twentse]] invloeden espreuken. Kenmärken iervan bin n ''oo'' daor as t Nederlaands n ''oe'' ef (''stool/stoel''), gien ''n'' in t meervold van sommige woorden (''huze''), en drie woordgeslachten. <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> ==Umluud== t Sallaands ef net as alle Saksiese dialekten [[umluud]] ondergaon in de woorden mit n Oldgermaanse lange ''ô''; ierbi'j ef daornaost n veraandering pläätsevunnen die ielemaol analoog is an de mutasie van ''oo'' naor ''oe''. Ierdeur klinkt t Oldgermaanse *''grônaz''{{Info|Nederlaands: groen}} now as ''gruun'' (tegenover t Twentse en Veluwse{{Info|Veural in t West-Veluws zeggen ze 'greun'}} ''greun''). Ok ef t Sallaands umluud in de [[verkleinwoord]]en, waordeur t anslöt bi'j t Veluws en Twents en t zich onderscheidt van t Stellingwarfs en Drents. n klein 'boek' wört n ''bukie(n)'' enuumd, n kleine 'bak' n ''bäkkien'', n kleine 'hond' n ''hunnegie(n)'' of ''hundjen''. De n kan wel of niet nasaliseerd wörden. Et nasaliseren van de n löp wel terugge. ==Karakteristieken== ===Klankleer=== t Sallaands kent de körte [[klinker]]s ''a'', ''ä'', ''e'', ''i'', ''ie'', ''o'', ''ó'', ''ö'', ''oe'', ''u'' en ''uu''. ''Ie'', ''oe'' en ''uu'' kunnen ok lange wezen (zie ieronder). De ''ä'' klinkt ongeveer as de a in t [[Ingels|Engelse]] woord ''cat''. Lange klinkers bin de: ''aa'', ''ae'' (ok eskreven as: ''ää''), ''ao''/''oa'', ''äö''/''öa'', ''ee'', ''eu'', ''îe'', ''oo'', ''ûu''. Diftongen bint o.a. ''au'' en ''ei''. ''Ui'' kan optreden in Nederlaandse leenwoorden. Wat de [[medeklinker]]s anget valt de syllabedragende nasaal op: van de ''uutgaank'' ''-en'' wört allienig de ''n'' uut-espreuken. Zo is t ''{{small()|h}}ietn/{{small()|h}}eetn'', ''loopm'', ''wärkng''. Dit wört in de mieste spellingssystemen niet uuteskreven. De [[h]] wört in t westen van t täälgebied (in en rond [[Zwolle]] en [[Kampen (Overiessel)|Kampen]]) niet uutespreuken (dit is ok nog zo in t [[Urkers]]). De [[r]] wört in de pläätsen Kampen, [[Zwolle]] en [[Dèventer|Deventer]] "brouwend" uutespreuken, mär daorbuten altied erold. ====Prosessen in de klankleer==== Zo as boven op-emärkt, ef t Sallaands invloed ondervunnen van t Ollaands. De ''oe'' in n woord as ''hoes'' veraanderde ier väke in ''uu'', mär dät is lange niet in alle woorden t geval. Zo kennen zwat alle Sallaandse dialekten ''huus'' en ''uut'' naost ''moes''. Dit is ok t geval in t Oost-Veluws en in sommige [[Drents]]e dialekten (en kump ok buten t Nedersaksiese täälgebied veur, bi'jveurbeeld in t [[Venray]]). Waor et [[Tweants]] een ''oo'' hef in woorden as ''goed'', ''moeder'' en ''doen'', hef et Sallaands hier een ''oe,'' met as uutzundering [[Deaventer]].<ref name=":0">[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:34 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Deventer</ref> In [[Olst]] en [[Wye|Wieje]] is hier ook een ''oo'' te heuren, maar niet in de directe umgeaving buten de twie dörpen.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:28 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Wijhe</ref><ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:32 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Olst</ref> Disse veraandering lik zo in de 19e en 20e eeuw plaats evunnen te hebben,<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_taa008192101_01/_taa008192101_01_0003.php# De Nieuwe Taalgids. Jaargang 15]. GG Kloeke p. 41.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/25301 Moeder]. Haar, D. van der (1967), Gællemun en 'et Gællemunegers. Een studie over Genemuiden en het Genemuider dialect. Nijmegen. Deel: p.370. Kaartnummer 33.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/12996 Moeder]. Grootaers, L. en G.G. Kloeke (1939-1972), Taalatlas van Noord- en Zuid-Nederland (TNZN). 9 afleveringen. Leiden. Kaartnummer 6.</ref>, maar meugelik ook eerder.<ref name=":1" /> Et Standaardnederlaands kan meugelik invloed op disse veraandering ehad hebben. Daornaost hef et Sallaands meestal een ''ie'' (/i/ of /i:/) in woorden as ''brief'', ''zien'', ''niet'' en ''biest''. Niet elke plaatse in Sallaand hef dit. Et [[Deaventers]] hef beveurbeeld in alle veer de woorden een ''ee'',<ref name=":0" /> [[Raolte]] hef nog ''breef'' en in [[Wieje]] hebt ze het oaver een ''beest'' maar kan zowal ''breef/brief'' as ''zeen''/''zien'' gebruukt wörden. Meugelik hef et Standaardnederlaands net as bi'j de veraandering nao ''oe'' invloed op de veraandering ehad.<ref name=":1">Ph Bloemhoff-de Bruijn, ''Anderhalve Eeuw Zwols Vocaalveranderingsprocessen in de periode 1838-1972''. IJsselacademie (2012). <nowiki>ISBN 978-90-6697-228-5</nowiki>.</ref> In [[Gällemuden]] kump de ''ie'' in nog meer woorden veur zo as in ''meest'', ''gemeente'' en ''alleene''.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:14 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Genemuiden.</ref> De of-ekörte ''e'', die in t Nederlaands tot ''e'' ewörren is, kan in t Sallaands op drie manieren uutespreuken wörren. Rond Kampen en in pläätsen mit lichtkaans [[Drèents|Drentse]] dialektinvloed<ref>https://web.archive.org/web/20060512021949/http://www.meertens.knaw.nl/vdw/2000.1/entjes.html</ref> zie'j daor n ''ee'' veur (''eten''), rond Zwolle en [[Dèventer|Deaventer]] n ''ae/è'' (''èten'') en in de rest van Sallaand n körte ''e'' (''etten''). De [[kluster]]s ''old'' en ''olt'' bleven in t Sallaands be-ollen: ''old'' en ''gold''. ===Grammatika=== De grammatica van t Sallaands ef veul typies Nedersaksiese kenmärken. In t grootste diel van Sallaand kennen ze t [[ieneidsmeervold]] op ''-t'' veur wärkwoorden in de tegenswoordige tied: ''wiej loopt, ieluu loopt, zee loopt''. Allienig in en rond Kampen eerst t (Old-)Ollaandse ieneidsmeervold op ''-en'': ''wiej, ieluu, zie lopen'' zo ok in [[Gällemuden]]. Verkleinwoorden wörren evörmp mit achtervoegsels as ''-ien'', ''-gien'', ''-pien'' en ''-tien'' en mit [[umluud]] in t grondwoord. Meervollen wörren miestal evörmp mit ''-en'' en ''-s'', net zo as in t Nederlaands. Allienig in t oosten komen meervolden op ''-e'' veur (''huus'' - ''huze''), zo as ok umluud in de meervoldsvörm (''bak'' - ''bäkke''). n aandere eigeneid van de dialekten van oostelik Sallaand is t be-old van de drie geslachten. De mieste Sallaandse dialekten kennen, zo as t Ollaands, allienig geslachtelike en onziedige woorden. ==Streektaalverlies en -kultivering== Exakte siefers over oevule Sallaanders nog dialekt praoten bin niet bekend. t Stet wel vaste dat t dialekt achteruut get, mär an de aandere kaante kriegen ok jongeren t nog wel mee. De stadsdialekten, t Zwols veurop, verdwienen t snelste. Der bin vri'j vule pläätselike zangers en bänds, en ok dialektdichters, mär die bin niet wied buten de greinzen bekend. De wat bekendere dichteres [[Johanna van Buren]] uut [[Heldern|Ellendoorn]] praotte n overgaanksdialekt tussen Sallaands en Twents, mär de spelling van eur gedichten wördden vertwentst umdat ze in n Twentse [[kraante]] verskenen. <ref>Nijen Twilhaar, Jan (2003), ''Taal in stad en land: Sallands, Twents en Achterhoeks'', Den Haag: Sdu uitgevers</ref> n Sallaandse dialektmuziekgroep die n nasionale hit skoorde was t duo [[Höllenboer]], mär disse hit (''Busje komt zo'' - ''t Bussien kömp zo'') was Nederlaandstälig. In Zwolle, krek de pläätse waor t Sallaands t snelst verdwient, is der n vrie aktieve dialektverienige, die onder aandere kursussen Zwols an de volksuniversiteit gef. De Historiekamer [[Hardenbarg (stad)|Hardenbarg]] hef ok n iel aktieve dialektgroep. == Zie ok == *[[Sallaanse taalwiezer|Sallaandse taalwiezer]] ==Referensies== <div class="references-small"> <references/> </div> {{Bron|n Diel van dit artikel is ebaseerd op informasie van de [[Limburgs]]e en de [[Nederlaands]]e Wikipedie}} ==Uutgaonde verwiezingen== * [http://www.meertens.nl/books/winkler/zwolle.html De geliekenisse van de Verleuren Zeune in t Zwols] * [http://www.meertens.nl/books/winkler/deventer.html t Zelfde, in t Deventers] {{SNLV}} {{Dialekt|sdz}} [[Kategorie:Sallaands| ]] nv4i5a94lp32u14g1c034u43l2bl6wx 333109 333108 2026-08-15T15:39:26Z ~2026-44851-19 36788 /* Streektaalverlies en -kultivering */ 333109 wikitext text/x-wiki {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em;" !colspan="2" bgcolor="lightgrey"|<big>{{PAGENAME}}</big> |- |Nedersaksische näme |Sallaan(d)s, Sallands |- |Nederlaandse näme |Sallands |- |Laand |[[Nederlaand]] |- |Täälgebied |Gelderlaand, Oaveriessel en een diel van Dreanthe |- |Antal sprekkers |292.000 (thuus). 338.000 (totaal)<ref>H. Bloemhof Taaltelling Nedersaksisch (2005)</ref><ref>Excl. Sallaands gebied in Dreanthe, Tweante en Gelderlaand. Incl Zuud-Dreants gebied in Oaveriessel, Stellingwärfs gebied ten zuden van Stienwiekerlaand en dielen van het Tweants</ref> |- |Dialecten |Stadsdialecten: [[Zwols]], [[Kampers]] en [[Deamters]] |- |Täälclassificatie | *[[Indo-Europees]] **[[Germaanse sproaken|Germaans]] ***[[West-Germaans]] ****[[Nederduuts]] ****[[Nedersaksisch]] *****[[Westfaals]] ******[[Gelders-Oaveriessels]] *******Sallaands |- |Schrift |'t [[Latainse alfabet|Latiense alfabet]] |- |Täälstaotus |'t Sallaands wördt ezeen as dialect van 't [[Nedersaksisch]] |- |Täälcode ISO 639-1 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-2 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-3/DIS |''sdz'' |} [[Bestaand:Sallaans.png|thumb|300px|t Sallaandse täälgebied]] t '''Sallaands''' is n [[Nedersaksies]]e [[dialekt]]groep in de regio [[Sallaand]] in t westen van de [[Nederlaand]]se provinsie [[Oaveriessel|Overiessel]]. In de dörpen [[Heldern|Ellendoorn]], [[Nijverdal]] (Nijverdal ligt veur de helfte in Twente) [[Hooltn|Olten]] die vandäge de dag n nauwe baand mit [[Tweante|Twente]] ebben, praoten ze n Sallaands-Twents overgaanksvariaant. Värder praot ze in [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en in de umgeving van Kampen ok Sallaands. De streektaal in de [[Kop van Overiessel]] wördt onder t [[Stellingwarfs]] erekkend. Mangs wördt et [[Veno|Venos]] as Sallaands ezeen. t Sallaands ef veural veule overienkomsten mit t [[Oost-Veluws]] en t [[Drèents|Drents]] en in mindere maoten mit t [[Stellingwarfs]], [[Urkers]] en [[West-Veluws]]. t Sallaands is beheurlik beïnvloed deur t [[Nederlaands|Ollaands]], n invloed die naor t oosten toe dudelik minder wört. Daor leg t grote verskil mit t veul be-ollenere [[Tweants|Twents]]. [[Raolte]] legt midden in t Sallaandse täälgebied. t Dialekt mit t grootste antal sprekers is t [[Zwols]]. t Sallaands ef de [[ISO 639]]-3-kode '''sdz'''. ==Täälgebied== t Sallaands beslet, zo as ezegd, ongeveer t westen van de provinsie Overiessel, mär t kömp niet presies overiene mit t gebied dät [[Sallaand]] enuump wört. De greins mit t Twents löp tussen [[Hooltn|Olten]] (Sallaands) en [[Riesn|Riessen]] ([[Tweants|Twents]]), tussen [[Nijverdal]] en [[Wierdn|Wierden]] en tussen [[n Ham|d' Am]] en [[Vreeznveen|Vriezenvene]] (t [[Vjens|Vriezenveens]] is eigenliks n dialekt ampart). In sommige definisies löp t Sallaands deur over [[Duuts]] grondgebied (in t [[Grafschaft Bentheim]]) tot in [[Drenthe]], bi'j [[Skoonebeek]]. De greins mit t Oost-Veluws wört evörmp deur de [[Iessel]], dit is nogal n willekeurige greins. t [[Stellingwarfs]]e täälgebied in Overiessel kömp overiene mit de gemiente [[Stienwiekerlaand]] (ok wel de [[Kop van Overiessel]] enuumd); allienig t dialekt van [[Veno]] wört as enklave ok wel bi'j t Sallaands erekend. Tenslotte bin de Noord-Overiesselse dörpen [[Stappest]]-[[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Lutten]], [[Slagharen|Slagaren]] en n antal kleinere pläätsen daor in de umgeving Drentstälig. De dialekten van [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en umstreken en [[Gällemuden]] wörren soms niet bi'j t Sallaands erekend, umdat ze westeliker van karakter bin (zie ieronder). De täälkundige [[Harrie Scholtmeijer]] <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> dielt ok de dialekten van rond [[Zwolle]] en de dialekten tegen de greins mit Twente niet bi'j t Sallaands in mär rekent ze tot twie ni'je groepen: * [[Noord-Overiessels]] boven n liende die zo'n betien onder [[Zwolle]], [[Ni'jlusen]] en [[Slagharen|Slagaren]] löp; * [[Vechtdals]] in de drie-oek [[Ommen (stad)|Ommen]]-[[Grambargen]]-[[Vroomshoop|Vroomsoop]] (dit löp n entien deur in [[Tweante|Twente]]); * '''Sallaands''' in t overige (grootste) deal. n Aandere indieling <ref>http://taal.phileon.nl/kaart/nedersaksies.php</ref> is: * '''Sallaands''' veur zwat t iele gebied; * [[Zuud-Drèents|Zuud-Drents]] veur de pläätsen drekt onder de greins mit [[Drenthe]] ([[Stappest]], [[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Balk]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Drogteropslagen]], [[Lutten]], [[Schunesloot|Skunesloot]], [[Slagharen|Slagaren]], [[De Krim (Hardenbarg)|De Krim]]). ==Kenmärken== Kenmärkend veur de Sallaandse dialekten bin de korte klinkers (''kettel'', ''götte'') of erekte klinkers (''kètel'', ''göte'') daor as t Nederlaands lange klinkers (''ketel'', ''goot'') ef. De [[Iessel]] bi'jlanges overeerst (krek as in t [[Oost-Veluws]]) de erekte klinkers. Värder naor t oosten e'j de körte klinkers. In Kampen en umstreken bint er ook lange klinkers (''ketel, geute''). Karakteristiek veur t westelike Sallaands net as veur t [[Veluws]] is de uutspräke van de körte a, zo as in t Engelse ''cat'': ''värve''. In t oosten van Sallaand wört in pläätsen as [[n Ham|d' Am]], [[Heldern|Ellendoorn]] n overgaanksdialekt mit [[Tweants|Twentse]] invloeden espreuken. Kenmärken iervan bin n ''oo'' daor as t Nederlaands n ''oe'' ef (''stool/stoel''), gien ''n'' in t meervold van sommige woorden (''huze''), en drie woordgeslachten. <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> ==Umluud== t Sallaands ef net as alle Saksiese dialekten [[umluud]] ondergaon in de woorden mit n Oldgermaanse lange ''ô''; ierbi'j ef daornaost n veraandering pläätsevunnen die ielemaol analoog is an de mutasie van ''oo'' naor ''oe''. Ierdeur klinkt t Oldgermaanse *''grônaz''{{Info|Nederlaands: groen}} now as ''gruun'' (tegenover t Twentse en Veluwse{{Info|Veural in t West-Veluws zeggen ze 'greun'}} ''greun''). Ok ef t Sallaands umluud in de [[verkleinwoord]]en, waordeur t anslöt bi'j t Veluws en Twents en t zich onderscheidt van t Stellingwarfs en Drents. n klein 'boek' wört n ''bukie(n)'' enuumd, n kleine 'bak' n ''bäkkien'', n kleine 'hond' n ''hunnegie(n)'' of ''hundjen''. De n kan wel of niet nasaliseerd wörden. Et nasaliseren van de n löp wel terugge. ==Karakteristieken== ===Klankleer=== t Sallaands kent de körte [[klinker]]s ''a'', ''ä'', ''e'', ''i'', ''ie'', ''o'', ''ó'', ''ö'', ''oe'', ''u'' en ''uu''. ''Ie'', ''oe'' en ''uu'' kunnen ok lange wezen (zie ieronder). De ''ä'' klinkt ongeveer as de a in t [[Ingels|Engelse]] woord ''cat''. Lange klinkers bin de: ''aa'', ''ae'' (ok eskreven as: ''ää''), ''ao''/''oa'', ''äö''/''öa'', ''ee'', ''eu'', ''îe'', ''oo'', ''ûu''. Diftongen bint o.a. ''au'' en ''ei''. ''Ui'' kan optreden in Nederlaandse leenwoorden. Wat de [[medeklinker]]s anget valt de syllabedragende nasaal op: van de ''uutgaank'' ''-en'' wört allienig de ''n'' uut-espreuken. Zo is t ''{{small()|h}}ietn/{{small()|h}}eetn'', ''loopm'', ''wärkng''. Dit wört in de mieste spellingssystemen niet uuteskreven. De [[h]] wört in t westen van t täälgebied (in en rond [[Zwolle]] en [[Kampen (Overiessel)|Kampen]]) niet uutespreuken (dit is ok nog zo in t [[Urkers]]). De [[r]] wört in de pläätsen Kampen, [[Zwolle]] en [[Dèventer|Deventer]] "brouwend" uutespreuken, mär daorbuten altied erold. ====Prosessen in de klankleer==== Zo as boven op-emärkt, ef t Sallaands invloed ondervunnen van t Ollaands. De ''oe'' in n woord as ''hoes'' veraanderde ier väke in ''uu'', mär dät is lange niet in alle woorden t geval. Zo kennen zwat alle Sallaandse dialekten ''huus'' en ''uut'' naost ''moes''. Dit is ok t geval in t Oost-Veluws en in sommige [[Drents]]e dialekten (en kump ok buten t Nedersaksiese täälgebied veur, bi'jveurbeeld in t [[Venray]]). Waor et [[Tweants]] een ''oo'' hef in woorden as ''goed'', ''moeder'' en ''doen'', hef et Sallaands hier een ''oe,'' met as uutzundering [[Deaventer]].<ref name=":0">[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:34 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Deventer</ref> In [[Olst]] en [[Wye|Wieje]] is hier ook een ''oo'' te heuren, maar niet in de directe umgeaving buten de twie dörpen.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:28 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Wijhe</ref><ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:32 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Olst</ref> Disse veraandering lik zo in de 19e en 20e eeuw plaats evunnen te hebben,<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_taa008192101_01/_taa008192101_01_0003.php# De Nieuwe Taalgids. Jaargang 15]. GG Kloeke p. 41.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/25301 Moeder]. Haar, D. van der (1967), Gællemun en 'et Gællemunegers. Een studie over Genemuiden en het Genemuider dialect. Nijmegen. Deel: p.370. Kaartnummer 33.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/12996 Moeder]. Grootaers, L. en G.G. Kloeke (1939-1972), Taalatlas van Noord- en Zuid-Nederland (TNZN). 9 afleveringen. Leiden. Kaartnummer 6.</ref>, maar meugelik ook eerder.<ref name=":1" /> Et Standaardnederlaands kan meugelik invloed op disse veraandering ehad hebben. Daornaost hef et Sallaands meestal een ''ie'' (/i/ of /i:/) in woorden as ''brief'', ''zien'', ''niet'' en ''biest''. Niet elke plaatse in Sallaand hef dit. Et [[Deaventers]] hef beveurbeeld in alle veer de woorden een ''ee'',<ref name=":0" /> [[Raolte]] hef nog ''breef'' en in [[Wieje]] hebt ze het oaver een ''beest'' maar kan zowal ''breef/brief'' as ''zeen''/''zien'' gebruukt wörden. Meugelik hef et Standaardnederlaands net as bi'j de veraandering nao ''oe'' invloed op de veraandering ehad.<ref name=":1">Ph Bloemhoff-de Bruijn, ''Anderhalve Eeuw Zwols Vocaalveranderingsprocessen in de periode 1838-1972''. IJsselacademie (2012). <nowiki>ISBN 978-90-6697-228-5</nowiki>.</ref> In [[Gällemuden]] kump de ''ie'' in nog meer woorden veur zo as in ''meest'', ''gemeente'' en ''alleene''.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:14 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Genemuiden.</ref> De of-ekörte ''e'', die in t Nederlaands tot ''e'' ewörren is, kan in t Sallaands op drie manieren uutespreuken wörren. Rond Kampen en in pläätsen mit lichtkaans [[Drèents|Drentse]] dialektinvloed<ref>https://web.archive.org/web/20060512021949/http://www.meertens.knaw.nl/vdw/2000.1/entjes.html</ref> zie'j daor n ''ee'' veur (''eten''), rond Zwolle en [[Dèventer|Deaventer]] n ''ae/è'' (''èten'') en in de rest van Sallaand n körte ''e'' (''etten''). De [[kluster]]s ''old'' en ''olt'' bleven in t Sallaands be-ollen: ''old'' en ''gold''. ===Grammatika=== De grammatica van t Sallaands ef veul typies Nedersaksiese kenmärken. In t grootste diel van Sallaand kennen ze t [[ieneidsmeervold]] op ''-t'' veur wärkwoorden in de tegenswoordige tied: ''wiej loopt, ieluu loopt, zee loopt''. Allienig in en rond Kampen eerst t (Old-)Ollaandse ieneidsmeervold op ''-en'': ''wiej, ieluu, zie lopen'' zo ok in [[Gällemuden]]. Verkleinwoorden wörren evörmp mit achtervoegsels as ''-ien'', ''-gien'', ''-pien'' en ''-tien'' en mit [[umluud]] in t grondwoord. Meervollen wörren miestal evörmp mit ''-en'' en ''-s'', net zo as in t Nederlaands. Allienig in t oosten komen meervolden op ''-e'' veur (''huus'' - ''huze''), zo as ok umluud in de meervoldsvörm (''bak'' - ''bäkke''). n aandere eigeneid van de dialekten van oostelik Sallaand is t be-old van de drie geslachten. De mieste Sallaandse dialekten kennen, zo as t Ollaands, allienig geslachtelike en onziedige woorden. ==Streektaalverlies en -kultivering== Exakte siefers over oevule Sallaanders nog dialekt praoten bint niet bekend. t Stet wel vaste dat t dialekt achteruut get, mär an de aandere kaante kriegen ok jongeren t nog wel mee. De stadsdialekten, t Zwols veurop, verdwienen t snelste. Der bin vri'j vule pläätselike zangers en bänds, en ok dialektdichters, mär die bin niet wied buten de greinzen bekend. De wat bekendere dichteres [[Johanna van Buren]] uut [[Heldern|Ellendoorn]] praotte n overgaanksdialekt tussen Sallaands en Twents, mär de spelling van eur gedichten wördden vertwentst umdat ze in n Twentse [[kraante]] verskenen. <ref>Nijen Twilhaar, Jan (2003), ''Taal in stad en land: Sallands, Twents en Achterhoeks'', Den Haag: Sdu uitgevers</ref> n Sallaandse dialektmuziekgroep die n nasionale hit skoorde was t duo [[Höllenboer]], mär disse hit (''Busje komt zo'' - ''t Bussien kömp zo'') was Nederlaandstälig. In Zwolle, krek de pläätse waor t Sallaands t snelst verdwient, is der n vrie aktieve dialektverienige, die onder aandere kursussen Zwols an de volksuniversiteit gef. De Historiekamer [[Hardenbarg (stad)|Hardenbarg]] hef ok n iel aktieve dialektgroep. == Zie ok == *[[Sallaanse taalwiezer|Sallaandse taalwiezer]] ==Referensies== <div class="references-small"> <references/> </div> {{Bron|n Diel van dit artikel is ebaseerd op informasie van de [[Limburgs]]e en de [[Nederlaands]]e Wikipedie}} ==Uutgaonde verwiezingen== * [http://www.meertens.nl/books/winkler/zwolle.html De geliekenisse van de Verleuren Zeune in t Zwols] * [http://www.meertens.nl/books/winkler/deventer.html t Zelfde, in t Deventers] {{SNLV}} {{Dialekt|sdz}} [[Kategorie:Sallaands| ]] 023qytbwxc2ku86el9qa5p8fyq27ppt 333110 333109 2026-08-15T15:55:42Z Woolters 62 Wysigingen döär [[Special:Contributions/~2026-44851-19|~2026-44851-19]] ([[User talk:~2026-44851-19|oaverleg]]) weaderümmedraid tot de lätste versy van [[User:Humanity was a mistake|Humanity was a mistake]] 323272 wikitext text/x-wiki {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em;" !colspan="2" bgcolor="lightgrey"|<big>{{PAGENAME}}</big> |- |Nedersaksische näme |Sallaan(d)s, Sallands |- |Nederlaandse näme |Sallands |- |Laand |[[Nederlaand]] |- |Täälgebied |Gelderlaand, Oaveriessel en een diel van Dreanthe |- |Antal sprekkers |292.000 (thuus). 338.000 (totaal)<ref>H. Bloemhof Taaltelling Nedersaksisch (2005)</ref><ref>Excl. Sallaands gebied in Dreanthe, Tweante en Gelderlaand. Incl Zuud-Dreants gebied in Oaveriessel, Stellingwärfs gebied ten zuden van Stienwiekerlaand en dielen van het Tweants</ref> |- |Dialecten |Stadsdialecten: [[Zwols]], [[Kampers]] en [[Deamters]] |- |Täälclassificatie | *[[Indo-Europees]] **[[Germaanse sproaken|Germaans]] ***[[West-Germaans]] ****[[Nederduuts]] ****[[Nedersaksisch]] *****[[Westfaals]] ******[[Gelders-Oaveriessels]] *******Sallaands |- |Schrift |'t [[Latainse alfabet|Latiense alfabet]] |- |Täälstaotus |'t Sallaands wördt ezeen as dialect van 't [[Nedersaksisch]] |- |Täälcode ISO 639-1 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-2 |''gien'' |- |Täälcode ISO 639-3/DIS |''sdz'' |} [[Bestaand:Sallaans.png|thumb|300px|t Sallaandse täälgebied]] t '''Sallaands''' is n [[Nedersaksies]]e [[dialekt]]groep in de regio [[Sallaand]] in t westen van de [[Nederlaand]]se provinsie [[Oaveriessel|Overiessel]]. In de dörpen [[Heldern|Ellendoorn]], [[Nijverdal]] en [[Hooltn|Olten]] die vandäge de dag n nauwe baand mit [[Tweante|Twente]] ebben, praoten ze n Sallaands-Twents overgaanksvariaant. Värder praot ze in [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en in de umgeving van Kampen ok Sallaands. De streektaal in de [[Kop van Overiessel]] wördt onder t [[Stellingwarfs]] erekkend. Mangs wördt et [[Veno|Venos]] as Sallaands ezeen. t Sallaands ef veural veule overienkomsten mit t [[Oost-Veluws]] en t [[Drèents|Drents]] en in mindere maoten mit t [[Stellingwarfs]], [[Urkers]] en [[West-Veluws]]. t Sallaands is beheurlik beïnvloed deur t [[Nederlaands|Ollaands]], n invloed die naor t oosten toe dudelik minder wört. Daor leg t grote verskil mit t veul be-ollenere [[Tweants|Twents]]. [[Raolte]] legt midden in t Sallaandse täälgebied. t Dialekt mit t grootste antal sprekers is t [[Zwols]]. t Sallaands ef de [[ISO 639]]-3-kode '''sdz'''. ==Täälgebied== t Sallaands beslet, zo as ezegd, ongeveer t westen van de provinsie Overiessel, mär t kömp niet presies overiene mit t gebied dät [[Sallaand]] enuump wört. De greins mit t Twents löp tussen [[Hooltn|Olten]] (Sallaands) en [[Riesn|Riessen]] ([[Tweants|Twents]]), tussen [[Nijverdal]] en [[Wierdn|Wierden]] en tussen [[n Ham|d' Am]] en [[Vreeznveen|Vriezenvene]] (t [[Vjens|Vriezenveens]] is eigenliks n dialekt ampart). In sommige definisies löp t Sallaands deur over [[Duuts]] grondgebied (in t [[Grafschaft Bentheim]]) tot in [[Drenthe]], bi'j [[Skoonebeek]]. De greins mit t Oost-Veluws wört evörmp deur de [[Iessel]], dit is nogal n willekeurige greins. t [[Stellingwarfs]]e täälgebied in Overiessel kömp overiene mit de gemiente [[Stienwiekerlaand]] (ok wel de [[Kop van Overiessel]] enuumd); allienig t dialekt van [[Veno]] wört as enklave ok wel bi'j t Sallaands erekend. Tenslotte bin de Noord-Overiesselse dörpen [[Stappest]]-[[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Lutten]], [[Slagharen|Slagaren]] en n antal kleinere pläätsen daor in de umgeving Drentstälig. De dialekten van [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] en umstreken en [[Gällemuden]] wörren soms niet bi'j t Sallaands erekend, umdat ze westeliker van karakter bin (zie ieronder). De täälkundige [[Harrie Scholtmeijer]] <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> dielt ok de dialekten van rond [[Zwolle]] en de dialekten tegen de greins mit Twente niet bi'j t Sallaands in mär rekent ze tot twie ni'je groepen: * [[Noord-Overiessels]] boven n liende die zo'n betien onder [[Zwolle]], [[Ni'jlusen]] en [[Slagharen|Slagaren]] löp; * [[Vechtdals]] in de drie-oek [[Ommen (stad)|Ommen]]-[[Grambargen]]-[[Vroomshoop|Vroomsoop]] (dit löp n entien deur in [[Tweante|Twente]]); * '''Sallaands''' in t overige (grootste) part. n Aandere indieling <ref>http://taal.phileon.nl/kaart/nedersaksies.php</ref> is: * '''Sallaands''' veur zwat t iele gebied; * [[Zuud-Drèents|Zuud-Drents]] veur de pläätsen drekt onder de greins mit [[Drenthe]] ([[Stappest]], [[Roevène|Roevene]], [[Ni'jlusen]], [[De Balk]], [[De Vaort (plaatse)|De Vaort]], [[Drogteropslagen]], [[Lutten]], [[Schunesloot|Skunesloot]], [[Slagharen|Slagaren]], [[De Krim (Hardenbarg)|De Krim]]). ==Kenmärken== Kenmärkend veur de Sallaandse dialekten bin de korte klinkers (''kettel'', ''götte'') of erekte klinkers (''kètel'', ''göte'') daor as t Nederlaands lange klinkers (''ketel'', ''goot'') ef. De [[Iessel]] bi'jlanges overeerst (krek as in t [[Oost-Veluws]]) de erekte klinkers. Värder naor t oosten e'j de körte klinkers. In Kampen en umstreken bint er ook lange klinkers (''ketel, geute''). Karakteristiek veur t westelike Sallaands net as veur t [[Veluws]] is de uutspräke van de körte a, zo as in t Engelse ''cat'': ''värve''. In t oosten van Sallaand wört in pläätsen as [[n Ham|d' Am]], [[Heldern|Ellendoorn]] en [[Nijverdal]] n overgaanksdialekt mit [[Tweants|Twentse]] invloeden espreuken. Kenmärken iervan bin n ''oo'' daor as t Nederlaands n ''oe'' ef (''stool/stoel''), gien ''n'' in t meervold van sommige woorden (''huze''), en drie woordgeslachten. <ref name="Scholt2006">Scholtmeijer, Harrie (2006), ''Mörn! Taalgids Overijssel'', Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.</ref> ==Umluud== t Sallaands ef net as alle Saksiese dialekten [[umluud]] ondergaon in de woorden mit n Oldgermaanse lange ''ô''; ierbi'j ef daornaost n veraandering pläätsevunnen die ielemaol analoog is an de mutasie van ''oo'' naor ''oe''. Ierdeur klinkt t Oldgermaanse *''grônaz''{{Info|Nederlaands: groen}} now as ''gruun'' (tegenover t Twentse en Veluwse{{Info|Veural in t West-Veluws zeggen ze 'greun'}} ''greun''). Ok ef t Sallaands umluud in de [[verkleinwoord]]en, waordeur t anslöt bi'j t Veluws en Twents en t zich onderscheidt van t Stellingwarfs en Drents. n klein 'boek' wört n ''bukie(n)'' enuumd, n kleine 'bak' n ''bäkkien'', n kleine 'hond' n ''hunnegie(n)'' of ''hundjen''. De n kan wel of niet nasaliseerd wörden. Et nasaliseren van de n löp wel terugge. ==Karakteristieken== ===Klankleer=== t Sallaands kent de körte [[klinker]]s ''a'', ''ä'', ''e'', ''i'', ''ie'', ''o'', ''ó'', ''ö'', ''oe'', ''u'' en ''uu''. ''Ie'', ''oe'' en ''uu'' kunnen ok lange wezen (zie ieronder). De ''ä'' klinkt ongeveer as de a in t [[Ingels|Engelse]] woord ''cat''. Lange klinkers bin de: ''aa'', ''ae'' (ok eskreven as: ''ää''), ''ao''/''oa'', ''äö''/''öa'', ''ee'', ''eu'', ''îe'', ''oo'', ''ûu''. Diftongen bint o.a. ''au'' en ''ei''. ''Ui'' kan optreden in Nederlaandse leenwoorden. Wat de [[medeklinker]]s anget valt de syllabedragende nasaal op: van de ''uutgaank'' ''-en'' wört allienig de ''n'' uut-espreuken. Zo is t ''{{small()|h}}ietn/{{small()|h}}eetn'', ''loopm'', ''wärkng''. Dit wört in de mieste spellingssystemen niet uuteskreven. De [[h]] wört in t westen van t täälgebied (in en rond [[Zwolle]] en [[Kampen (Overiessel)|Kampen]]) niet uutespreuken (dit is ok nog zo in t [[Urkers]]). De [[r]] wört in de pläätsen Kampen, [[Zwolle]] en [[Dèventer|Deventer]] "brouwend" uutespreuken, mär daorbuten altied erold. ====Prosessen in de klankleer==== Zo as boven op-emärkt, ef t Sallaands invloed ondervunnen van t Ollaands. De ''oe'' in n woord as ''hoes'' veraanderde ier väke in ''uu'', mär dät is lange niet in alle woorden t geval. Zo kennen zwat alle Sallaandse dialekten ''huus'' en ''uut'' naost ''moes''. Dit is ok t geval in t Oost-Veluws en in sommige [[Drents]]e dialekten (en kump ok buten t Nedersaksiese täälgebied veur, bi'jveurbeeld in t [[Venray]]). Waor et [[Tweants]] een ''oo'' hef in woorden as ''goed'', ''moeder'' en ''doen'', hef et Sallaands hier een ''oe,'' met as uutzundering [[Deaventer]].<ref name=":0">[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:34 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Deventer</ref> In [[Olst]] en [[Wye|Wieje]] is hier ook een ''oo'' te heuren, maar niet in de directe umgeaving buten de twie dörpen.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:28 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Wijhe</ref><ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:32 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Olst</ref> Disse veraandering lik zo in de 19e en 20e eeuw plaats evunnen te hebben,<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_taa008192101_01/_taa008192101_01_0003.php# De Nieuwe Taalgids. Jaargang 15]. GG Kloeke p. 41.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/25301 Moeder]. Haar, D. van der (1967), Gællemun en 'et Gællemunegers. Een studie over Genemuiden en het Genemuider dialect. Nijmegen. Deel: p.370. Kaartnummer 33.</ref><ref>[https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/12996 Moeder]. Grootaers, L. en G.G. Kloeke (1939-1972), Taalatlas van Noord- en Zuid-Nederland (TNZN). 9 afleveringen. Leiden. Kaartnummer 6.</ref>, maar meugelik ook eerder.<ref name=":1" /> Et Standaardnederlaands kan meugelik invloed op disse veraandering ehad hebben. Daornaost hef et Sallaands meestal een ''ie'' (/i/ of /i:/) in woorden as ''brief'', ''zien'', ''niet'' en ''biest''. Niet elke plaatse in Sallaand hef dit. Et [[Deaventers]] hef beveurbeeld in alle veer de woorden een ''ee'',<ref name=":0" /> [[Raolte]] hef nog ''breef'' en in [[Wieje]] hebt ze het oaver een ''beest'' maar kan zowal ''breef/brief'' as ''zeen''/''zien'' gebruukt wörden. Meugelik hef et Standaardnederlaands net as bi'j de veraandering nao ''oe'' invloed op de veraandering ehad.<ref name=":1">Ph Bloemhoff-de Bruijn, ''Anderhalve Eeuw Zwols Vocaalveranderingsprocessen in de periode 1838-1972''. IJsselacademie (2012). <nowiki>ISBN 978-90-6697-228-5</nowiki>.</ref> In [[Gällemuden]] kump de ''ie'' in nog meer woorden veur zo as in ''meest'', ''gemeente'' en ''alleene''.<ref>[http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:14 De Taal van Overijssel]. Over de taal van Genemuiden.</ref> De of-ekörte ''e'', die in t Nederlaands tot ''e'' ewörren is, kan in t Sallaands op drie manieren uutespreuken wörren. Rond Kampen en in pläätsen mit lichtkaans [[Drèents|Drentse]] dialektinvloed<ref>https://web.archive.org/web/20060512021949/http://www.meertens.knaw.nl/vdw/2000.1/entjes.html</ref> zie'j daor n ''ee'' veur (''eten''), rond Zwolle en [[Dèventer|Deaventer]] n ''ae/è'' (''èten'') en in de rest van Sallaand n körte ''e'' (''etten''). De [[kluster]]s ''old'' en ''olt'' bleven in t Sallaands be-ollen: ''old'' en ''gold''. ===Grammatika=== De grammatica van t Sallaands ef veul typies Nedersaksiese kenmärken. In t grootste diel van Sallaand kennen ze t [[ieneidsmeervold]] op ''-t'' veur wärkwoorden in de tegenswoordige tied: ''wiej loopt, ieluu loopt, zee loopt''. Allienig in en rond Kampen eerst t (Old-)Ollaandse ieneidsmeervold op ''-en'': ''wiej, ieluu, zie lopen'' zo ok in [[Gällemuden]]. Verkleinwoorden wörren evörmp mit achtervoegsels as ''-ien'', ''-gien'', ''-pien'' en ''-tien'' en mit [[umluud]] in t grondwoord. Meervollen wörren miestal evörmp mit ''-en'' en ''-s'', net zo as in t Nederlaands. Allienig in t oosten komen meervolden op ''-e'' veur (''huus'' - ''huze''), zo as ok umluud in de meervoldsvörm (''bak'' - ''bäkke''). n aandere eigeneid van de dialekten van oostelik Sallaand is t be-old van de drie geslachten. De mieste Sallaandse dialekten kennen, zo as t Ollaands, allienig geslachtelike en onziedige woorden. ==Streektaalverlies en -kultivering== Exakte siefers over oevule Sallaanders nog dialekt praoten bin niet bekend. t Stet wel vaste dat t dialekt achteruut get, mär an de aandere kaante kriegen ok jongeren t nog wel mee. De stadsdialekten, t Zwols veurop, verdwienen t snelste. Der bin vri'j vule pläätselike zangers en bänds, en ok dialektdichters, mär die bin niet wied buten de greinzen bekend. De wat bekendere dichteres [[Johanna van Buren]] uut [[Heldern|Ellendoorn]] praotte n overgaanksdialekt tussen Sallaands en Twents, mär de spelling van eur gedichten wördden vertwentst umdat ze in n Twentse [[kraante]] verskenen. <ref>Nijen Twilhaar, Jan (2003), ''Taal in stad en land: Sallands, Twents en Achterhoeks'', Den Haag: Sdu uitgevers</ref> n Sallaandse dialektmuziekgroep die n nasionale hit skoorde was t duo [[Höllenboer]], mär disse hit (''Busje komt zo'' - ''t Bussien kömp zo'') was Nederlaandstälig. In Zwolle, krek de pläätse waor t Sallaands t snelst verdwient, is der n vrie aktieve dialektverienige, die onder aandere kursussen Zwols an de volksuniversiteit gef. De Historiekamer [[Hardenbarg (stad)|Hardenbarg]] hef ok n iel aktieve dialektgroep. == Zie ok == *[[Sallaanse taalwiezer|Sallaandse taalwiezer]] ==Referensies== <div class="references-small"> <references/> </div> {{Bron|n Diel van dit artikel is ebaseerd op informasie van de [[Limburgs]]e en de [[Nederlaands]]e Wikipedie}} ==Uutgaonde verwiezingen== * [http://www.meertens.nl/books/winkler/zwolle.html De geliekenisse van de Verleuren Zeune in t Zwols] * [http://www.meertens.nl/books/winkler/deventer.html t Zelfde, in t Deventers] {{SNLV}} {{Dialekt|sdz}} [[Kategorie:Sallaands| ]] g1eaobk0x694t1x07wn1skp9jlaqp4m 0 6249 333111 332755 2026-08-16T10:51:21Z CommonsDelinker 166 [[c:File:Common_Shellduck_(Tadorna_tadorna)_(26499348215).jpg|Common_Shellduck_(Tadorna_tadorna)_(26499348215).jpg]] is vervungen deur [[c:File:Common_Shelduck_(Tadorna_tadorna)_(26499348215).jpg|Common_Shelduck_(Tadorna_tadorna)_(26499348215).jpg]]. Uut- 333111 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Common Shelduck (Tadorna tadorna) (26499348215).jpg|thumb|250px|Een bargente]] [[Bestaand:Common Shelduck (Tadorna tadorna) (W1CDR0001430 BD7).ogg|duum|''Tadorna tadorna'']] [[File:Common Shelduck.ogv|thumb|Bargente]] De '''bargente''' (''Tadorna tadorna'') is een [[halfganze]], een entachtige waotervoegel dee wat fermaot angeet, tussen een [[Gaanze|ganze]] en een [[ente]] inzit. == Vortplaanting == Ze breujen in kulen, bie veurkeur in kniendepupen in de [[dune]]n. De naam bargente hef niks van doon mit bargen zoas in 'hoge bargen' in de netuur, mar mit de voortplaanting; de soorte kan iezelig veul jongen grootbrengen of ''bargen''. == Verspreiding == De bargente is een kleurrieke verschiening an de kussen van westelijk Europa en sommigen kussen van de [[Middellaanse Zee]] (bieveurbeeld [[Sardinië]]). Oek langes de [[Vlaanderen|Vlaamse]] kus is e te vienen, o.a. in [[Zwin|'t Zwin]] en in de achterhaven van [[Zeebrugge]]. In Nederlaand is e in [[Zeelaand]] vake te zien, mar oek langes 't [[Iesselmeer]]. Hij brot der, mar is oek een deurtrekker en een wientergaste. == Foto-uutstalling == <gallery caption="Bargente gallerieje"> Ofbeelding:Brandgans auf Schotterinsel.jpg Ofbeelding:Gravand (Tadorna-tadorna)- Ystad-2017.jpg Ofbeelding:Shelduck (Tadorna tadorna).jpg Ofbeelding:2014-04-18 Tadorna tadorna pair, Swallow Pond.jpg </gallery> == Uutgaonde verwiezingen == * [https://web.archive.org/web/20070310221914/http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=vogels&record=Tadorna+tadorna SoortenBank.nl - beschrieving, ofbeeldingen en geluud] * [http://www.sovon.nl/soorten.asp?euring=1730&lang=nl SOVON Verspreiding en antalsontwikkeling van de bargente in Nederlaand] * [https://web.archive.org/web/20081026043510/http://waarneming.nl/wn.php Waornemingen kunnen hier emeld wonnen]. * [https://web.archive.org/web/20070311052406/http://www.waarneming.nl/kaart.php?id=61 Kaorte van Nederlaand mit waornemingen] {{commons|Tadorna tadorna}} [[Kategorie:West-Veluws artikel]] [[Kategorie:Voegel]] s0jplu0afwdz8o9zp31vyej7iit7n0g 0 7280 333112 332756 2026-08-16T10:51:23Z CommonsDelinker 166 [[c:File:Common_Shellduck_(Tadorna_tadorna)_(26499348215).jpg|Common_Shellduck_(Tadorna_tadorna)_(26499348215).jpg]] is vervungen deur [[c:File:Common_Shelduck_(Tadorna_tadorna)_(26499348215).jpg|Common_Shelduck_(Tadorna_tadorna)_(26499348215).jpg]]. Uut- 333112 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Flying mallard duck - female.jpg|thumb|Een vliegende ente]] '''Ente''' is de algemene naam veur een antal soorten [[voegels]] uut de femilie van de [[entachtigen]] (''Anatidae''). Alle soorten uut de Anatidae wonnen "enten" eneumd, behalven de soorten uut de onderfemilie [[Anserinae]], de [[ganzen]] en [[zwaonen]]. Enten bin veurnamelijk waotervoegels, meestentieds kleiner as der verwanten, de zwaonen en de ganzen, mit een kortere nekke, en kunnen in zeut én zout waoter leven. De [[Tadorninae]], waortoe onder aandere de [[bargente]] beheurt, houwen 't midden tussen de ganzen en zwaonen. Enten wonnen soms verward mit verscheiene soorten neet-verwante voegels mit vormen dee derop lieken, zoas [[dukers (voegels)|dukers]], [[futen]] en [[rallen]] as [[meerkoet]] en [[waoterkiep]]e. Soms wonnen mit 't woord "ente" allinnig de vrouwtjesenten bedoeld. Een mannetjesente heet een "woerd". == Verzunnen enten == De ente is al lange een dier dat vake gebruuk wonnen in verhaolen, veural veur [[kiend]]ers. Een paor veurbeelden bin: * [['t Lillijke entjen]] deur [[Hans Christian Andersen]] (eigenlijks neet een ente, mar een [[zwaone]]) * Kwik, Kwek en Kwak, Donald, Katrien, groepmoor, Govert Goudglans, Zwarte Magica en Dagobert Duck van [[Walt Disney]] * [[Daffy Duck]] van [[Warner Bros. Pictures|Warner Bros]] * [[Alfred Jodocus Kwak]] van [[Herman van Veen]] * Een heel aander soort ''Ente'' is de [[Citroën 2CV]] == Onderverdeling == De enten bin in-edeeld in verschillende onderfemilies van de [[Anatidae|entachtigen]] en vertegenwoordigen dus neet een vaste taxenomische groep. Hier volg de indeling van de voegels dee as enten ezien wonnen: Femilie [[Entachtigen]] (Anatidae) * Onderfemilie: Anatinae ** Geslachen: ''Salvadorina'', ''Malacorhynchus'', ''Aix'', ''Pteronetta'', ''Cairina'', ''Chenonetta'', ''Nettapus'', ''Amazonetta'', ''Callonetta'', ''[[Anas]]'', ''Marmaronetta'', ''Netta'', ''Aythya'', ''Polysticta'', ''Somateria'' ([[eiderenten]]), ''Histrionicus'', ''Melanitta'', ''Clangula'', ''Mergellus'', ''Bucephala'', ''Lophodytes'', ''Mergus'', ''Heteronetta'', ''Biziura'', ''Oxyura'' * Onderfeamilie: [[Tadorninae]] ** Geslachen: ''Hymenolaimus'', ''Merganetta'', ''Tachyeres'', ''Sarkidiornis'', ''Tadorna'' * Onderfemilie: [[Stictonettinae]] ** Geslach: ''Stictonetta'' == Soorten == Een paor bekende entensoorten bin: * [[Grundelenten]] ** [[Hartlaubs ente]] ''Pteronetta hartlaubii'' ** [[Carolina-ente]] of houtente ''Aix sponsa'' ** [[Manderienente]] ''Aix galericulata'' ** [[Pijlstart]] ''Anas acuta'' ** [[Slobente]] ''Spatula clypeata'' ** [[Wilde ente]] ''Anas platyrhynchos'' ** [[Smient]] ''Mareca penelope'' ** [[Amerikaanse smient]] ''Anas americana'' ** [[Wientertaling]] ''Anas crecca'' ** [[Zoemertaling]] ''Anas querquedula'' ** [[Krakente]] ''Anas strepera'' * [[Duukenten]] ** [[Tafelente]] ''Aythya ferina'' ** [[Topper (voegel)|Topper]] ''Aythya marila'' ** [[Kuufente]] ''Aythya fuligula'' ** [[Roodkopente]] ''Aythya americana'' ** [[Witoogente]] ''Aythya nyroca'' ** [[Eiderente]] ''Somateria mollissima'' ** [[Zwarte zee-ente]] ''Melanitta nigra'' ** [[Grote zee-ente]] ''Melanitta fusca'' ** [[Witkopente]] ''Oxyura leucocephala'' ** [[Iesente]] ''Clangula hyemalis'' ** [[Brilduker]] ''Bucephala clangula'' ** [[Krone-ente]] ''Netta rufina'' * [[Fluitenten]] ** [[Zwarvende fluitente]] ''[[Dendrocygna arcuata]]'' ** [[Evlekken fluitente]] ''[[Dendrocygna guttata]]'' ** [[Roodbekfluitente]] ''[[Dendrocygna autumnalis]]'' ** [[Eytonfluitente]] '' [[Dendrocygna eytoni]]'' == Nedersaksisch == * [[Drèents]], ''eend, eent, ent{{small()|e}}, ient'' * [[Grunnegs]]: ''aind'' * [[Stellingwarfs]]: ''ente'' * [[Tweants]]: ''eande'' * [[Sallaands]]: ''ente'' * [[Veluws]]: ''ent{{small()|e}}, ante'' == Foto-uutstalling == <gallery> Ofbeelding:Common Shelduck (Tadorna tadorna) (26499348215).jpg|[[Bargente]] Ofbeelding:Mallard drake swimming.jpg|[[Wilde ente]] Ofbeelding:BlackScoter23.jpg|[[Zwarte zee-ente]] </gallery> ==Uutgaonde verwiezing== {{Commons|Duck}} {{Wiktionary|ende}} {{Dia|Disse pagina is eschreven in 't [[Nunspeets]]}} [[Kategorie:West-Veluws artikel]] [[Kategorie:Voegel]] otk99w2hnoc258mmnvq95lnlni2g2yx