Wikipedia nds_nlwiki https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/V%C3%B6%C3%A4rblad MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Spesiaal Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Bestaand Overleg bestaand MediaWiki Overleg MediaWiki Mal Overleg mal Hulpe Overleg hulpe Kategorie Overleg kategorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 2313 333122 322496 2026-08-18T21:27:10Z CommonsDelinker 166 [[c:File:Stockings_and_blue_skirt.jpg|Stockings_and_blue_skirt.jpg]] is vort-ehaold umdat 't bestaand op Commons vort-edaon is deur [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]], mit as reden: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Stockings and blue skirt.jp 333122 wikitext text/x-wiki Een '''hoze''' of '''kouse''' is een [[kledingstuk]] da-j an de [[voot]] of 't [[been]] dragen. Der is een opmarkelijk verschil tussen Noord en Zuud as 't geet um de betekenis van 't woord kouse (of ''kous'' in 't [[Nederlaands|Nederlaans]]): in [[Vlaonderen]] verstaon ze hieronder elke beenbedekker, lang óf kort; in [[Nederlaand]] neumen ze de vootbedekker dee tot over de enkels kump een [[sokke|''sokke'']], en de langere beenbedekkers tot an de [[knieje]], of nog hoger tot op de [[dieje]]n of de [[lies (anatomie)|liezen]] een ''hoze'' of een ''kouse''. Hozen tot krek onder wonnen oek wel ''kniekousen'' of ''kniehozen'' eneumd, hozen dee tot krek boven de knieje koemen wonnen oek an-eduud mit de term ''beenwarmers''; ze bin veural populair onder [[ballet]]dansers. == Nedersaksisch == * [[Grunnegs]]: ''hoze(vörrel)'' * [[Drèents]]: ''hoze'' * [[Veluws]]: ''hoze'' of ''kous(e)'' * [[Stellingwarfs]]: ''hoze'' of ''kouse'' * [[Tweants]]: ''kouse(voot), hoaze(voot)'' (slim oolderwets) [[Kategorie:West-Veluws artikel]] [[Kategorie:Kleren]] tfx8jruvbned9u207i7vpc267f39zjq 0 30145 333120 324678 2026-08-18T20:29:38Z Jcb 4558 333120 wikitext text/x-wiki '''Khoisan''' ({{IPA|ˈkɔɪsan}}), of volgens de hüdige [[khoekhoegowab]]-skryvwyse '''Khoe-Sān''' (uutspreaken as [kxʰoesaːn]), is ne sammelnaam vöär de inheymske lüde in et süden van [[Afrika]]. Dåründer valt de [[Khoekhoen]] en de [[San (volk)|San]]. Se wordet ouk wal es ''büskesmänne'' nöömd ([[afrikaansk]]: ''Boesmans'' en [[engels]]: ''Bushmen'',<ref>Den antropoloug Henry Harpending van de Universiteit van Utah, den as med de beroomde klik-spreakende [[jager-verzamelaars|jager-sammelders]] woaned hevt, segt: "In the jåren '70 spreidden sik de name ''San'' in Europa en Amerika ümdat et politik korrekt leak, terwyl as ''büskesmänne'' neaderbügend en seksistisk klünk. De jager-sammelders hadden selv nooit ne name vöär sikselv, in gin enkele van de språken dee se spreaket. ''San'' was jüüst et beleydigende woord dee de Khoi (een herdersvolk) vöär de büskesmänne gebröäken. [...] Y mosten ymand gin ''San'' nömen wår as hee by was. Ik bleav gewoon büskesmänne gebruken en wör döär de polikorbrigade terügge floited. [...]" [http://www.upi.com/Odd_News/2002/06/20/Feature-Name-game-Inuit-or-Eskimo/UPI-43191024597290/ Sailer, Steve. "Name game – ‘Inuit’ or ‘Eskimo’? Bekeaken up 12 January 2014.] 20 June 2002</ref> når et [[nederlaands|neaderlandsk]]e ''bosjesman'' en ''Saake'' in et [[Nǁng (sproake)|Nǁng]]). Med name de khoekhoen warren eyrder bekend as ''hottentotten'', ne [[onomatopee]] uut et neaderlandske ''hot-en-tot'' vöär de [[klikkonsonanten|klikgelüden]] dee in de Khoekhoespråken vöärkoamet. By öäre vroge [[kolonialisme|kolonisaty]] van de Kaap gavven de neaderlanders de khoekhoen drank üm se uut te lokken nen rituelen dans up te voren. De tekst by de dans klüng vöär neaderlanders as "hot-en-tot". Van de Sān wördt vake dacht dat se jager-sammelders sint in de [[kalahariwööste]] en deylen van [[Botswana]], [[Namibie]], [[Angola]], [[Zambia]], [[Zimbabwe]], [[Lesotho]] en [[Süüdafrika]]. Et woord ''sān'' kümt uut de khoekhoe-språke en bedüdet enkel sammelders ("dee wat saken van de grund upkryget") dee gin vey holdet. Sou gebröäken se et vöär alle jager-sammeldergrupen in südelik Afrika en slöög et vöäral up de leavenswyse, nit up volksafkoamst. ''Khoekhoen'' hevt an de andere kante wal ne etniske bedüding en slöt up een antal grupen dee nauw verwante språken küürt. See leidet een bestån van [[herders]] in de Süüdafrikaanske [[Kaapstreake]] en Namibie, wår as de khoekhoevolker [[Nama (volk)|nama]] en [[Damara (volk)|damara]] leavt. De khoekhoestreaken en sān wordt under de term khoisan evöngen. See sint de volker van vöär de vermeynde [[bantu-trek]], ungeveyr 1500 töt 2000 jår terügge. Vöäle khoesānvolker sint rechtstreykse afstammelingen van ne vroge verspreiding van de moderne menske når südelik Afrika, vöär 150.000 jår eleaden. Öare [[Khoisanspråken|språken]] hebt een antal typologiske oavereynkoamsten, mär dat geyt vöäral um de [[klikkonsonanten]]. Se sint nit terügge te leiden töt eyne deylde vöärolderspråke. Rechtevoord gevt et teminste drey språkfamilys: ([[khoe-kwadi]], [[!ui-taa]] en [[kx'a]]). Geleyrden hebt bewäärd dat de khoekhoeǁaen (khoekhoevolker) in de latere [[Steyntyd]] når südelik Afrika henkoamen sint en möägelikerwys oavernöämen döär bantuvolker.<ref>Barnard, Alan (1992). "Hunters and Herders of Southern Africa: A comparative ethnography of the Khoisan peoples." Cambridge University Press, New York, NY; Cambridge, UK.</ref> ==Naam== De samenstelde naam ''Khoisan'' is ne hüdige antropologiske vinding dee vanaf begin van de [[20e eeuw|20e eywe]] in bruuk rakeden. ''Khoisan'' wör vöärsteld döär Leonhard Schulze in de jåren '20 en wyder verbreided döÄr [[Isaac Schapera]].<ref>Schapera, Isaac. "The Khoisan peoples of South Africa: Bushmen and Hottentots." Routledge, 1930.</ref> Vanaf de jåren '60 raket et wyder in gebruuk, vöärnamelik döärdat [[Joseph Greenberg]] de språkfamily van khoisanspråken vöärstelden. De khoesān wörden in et verleaden ouk andüded as were '''Kaapswarten''' of '''Westkaapswarten''' üm se te underskeiden van Bantu- en [[Kongo]]-lüde, dee vake ne [[Niger-Kongospråken|Niger-Kongospråke]] küürden. De term ''Khoisan'' (ouk wal skreaven as ''KhoiSan'', ''Khoi-San'', ''Khoe-San''<ref>Skryvwysen med streypken, ''Khoe-San'' of ''Khoi-San'', sint van nå [[1990]]. Dit verskilt van de naam vöär San dee ne khoespråke küürt, by vöärbeald de "de Ai-San, Kun-San, Au-ai-san, An-San, Matsana-Khoi-San en de büskesmänne van Otave" in John Noble, ''Illustrated Official Handbook of the Cape and South Africa'' (1893), p. 395. </ref>) wördt ouk in Süüdafrika gebruked üm sikselv an te düden seyd de afskaffing van [[apartheid]]. Vanaf 2010 is der ne aktivistiske khoisanbeweyging dee erkenning en landrechten wil.<ref>[https://web.archive.org/web/20191029123242/https://www.enca.com/south-africa/khoisan-march-parliament-demand-land-rights Khoisan march to Parliament to demand land rights], ENCA , 3 December 2015. Pelane Phakgadi, [http://ewn.co.za/2017/12/24/ramaphosa-meets-aggrieved-khoisan-activists-at-union-buildings Ramaphosa meets aggrieved Khoisan activists at Union Buildings], ''Eyewitness News'', 24 December 2017. [https://www.iol.co.za/capeargus/news/illegitimate-khoisan-leaders-are-trying-to-exploit-new-bill-14488376 Illegitimate Khoisan leaders are trying to exploit new bill], IOL, 17 April 2018.</ref> [[File:San-Mann beim Sammeln der Teufelskralle (Namibia).jpg|thumb|upright|San-kearl by et [[Harpagophytum|düvelsklauw]] sammelen]] ==Geskydenisse== [[File:InitialExpansionMitogenome.PNG|thumb|upright|Skatte oorsprunglike gebeed van de [[haplogrup]]en L0d and L0k in südelik Afrika, dateerd up 90.000 jår terügge döär Behar et al. (2008).<ref>Behar, Doron M. Villems, Richard. Soodyall, Himla. Blue-Smith, Jason. Pereira, Luisa. Metspalu, Ene. Scozzari, Rosaria. Makkan, Heeran. Tzur, Shay. Comas, David. Bertranpetit, Jaume. Quintana-Murci, Lluis. Tyler-Smith, Chris. Wells, R. Spencer. Rosset, Saharon. "The Dawn of Human Matrilineal Diversity." The American Journal of Human Genetics, mei 2008. Vol 82 Is 5. p 1130–1140. Beide de boumfylogeny en coalescentybereakeningen geavt an dat Khoisan-afstamming langs de moderlyne sik 90.000 – 150.000 jår eleaden afspleyt van de rest van de menskelike mtDNA-grup.</ref>]] Dacht wördt dat de vöärolden van de hüdige khoisan 150.000 jår terügge al når südelik Afrika tröäken, meskeen wal vöär 260.000 jår,<ref>Schlebusch, Carina M. Malmström, Helena. Günther, Torsten. Sjödin, Per. Coutinho, Alexandra. Edlund, Hanna. Munters, Arielle R. Vicent, Mário. Steyn, Maryna. Soodyall, Himla. Lombard, Marlize. Jakobsson, Mattias. "Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago. Science, 3 november 2017. Vol 358, Is. 6363. p 652 – 655.</ref> sou dat by den anvang van de [[MIS 5]], de "[[megadrought]]", 130.000 jår terügge, der twey vöäroldergrupen warren: draegers van [[Haplogroup L0 (mtDNA)|mt-DNA haplogrup L0]] in südelik Afrika (de vöärolders van de Khoi-San) en draegers van [[Macro-haplogroup L (mtDNA)|haplogrup L1-6]] in midden- en oustelik afrika (de vöärolders van de rest van alle lüde). Döärdat se sou vroo al uutbreidden en uut mekander güngen, warren de Khoisan tüsken 150.000 en 70.000 jår eleaden de längste tyd up de moderne menskelike tydlyne de gröätste grup mensken, töt dat se vanaf dee tyd sou händig an [[Eurasie]] intröäken.<ref>[http://www.nature.com/ncomms/2014/141204/ncomms6692/full/ncomms6692.html Kim, Hie Lim, et al.] "Khoisan hunter-gatherers have been the largest population throughout most of modern-human demographic history." [[Nature Communications]], 4 December 2014. Vol. 5. p 5692.</ref> Se warren vöäle wydverbreider as nu. Öär terügloup in antallen hevt vöäral te maken med de [[Bantu-trek]]. Se woaneden verspreid oaver südelik en süüdoustelik Afrika. Ouk was der ne anmarkelike terügtrek van L0-draegers når oustelik Afrika tüsken 120.000 en 75.000 jår terügge. Rito et al. (2013) meynt dat dårdöär meskeen wal de groute uuttocht uut Afrika van 70.000 jår terügge up gang köäm.<ref>Rito, Teresa. Et al. "The First Modern Human Dispersals across Africa". PLoS ONE, 13 November 2013. vol. 8, is. 11. Blz e80031.</ref> "Teagen 130.000 jår eleaden leavden twey verskillende grupen moderne mensken nöäst mekander in Afrika: breyd enöämen de hüdige Khoe- en San-volker in et süden en ne tweyde meyr midden-oustelik afrikaanske grup, dee de vöärolders sint van de meyste andere volker up de wearld. Vroge moderne verspreiding van de menske kümt oavereyne med klimaatveranderingen, med name de tropiske afrikaanske 'megadröygtes' van MIS 5 (marine-isotoop nivo 5), 130k-75k jår terügge. Tegenstrydig genog kan dat sorgd hebben vöär verspreiding når Midden- en Oustafrika en de dårupvolgende uuttocht uut Afrika van lüde med haplogrup L3, ungeveyr 60.000 jår terügge. Binnen haplogrup L0 sint twey süüd-når-oustmigratys te seen. Den eyrsten tüsken 120 en 75 dusend jår terügge löt de eyrste langeafstandsmigraty van mensen seen langs mtDNA en kan de verspreiding van verskillende kenmarken van de moderne menske in gang hebben esat. Ne tweyde, binnen de lätste 20 dusend jår vöär Ld, kan sorgd hebben vöär de spreid van klikspråken in Oustafrika, in teagenstelling töt de eyrdere oavertüging dat de oustelike vöärbealden oaverblyvsels sint van ne öldere, breydere verspreiding." [[Carleton S. Coon]] (1962) köäm med de (inmiddels achterhaalde en as rassistisk bestempelde) term ''Kaapoide'' (når [[Kaap de Gode Hoape]]) as rasnaam, wårmed de Khoikhoi en San lös van andere subsaharavolker indeyld wörden.<ref>''[[The Origin of Races]]'' (1962). Moore, Ruth ''Evolution'' (Life Nature Library) New York:1962 Time, Inc. Höyvdstük 8: "The Emergence of Modern ''Homo sapiens''" blz. 173-- Eyrste bladsyde van afbealdingendeyl "Man and His Genes": et ''Kaapoide'' ras wördt eyne van de vyv groute menskenrassen nöömd, nöäst et ''[[Mongoloide ras|Mongoloide]]'', ''[[Kongoide]]'', ''[[Caucasisk]]'' en ''[[Australisk]]'' (med afbealdingen van een 'typisk persoon' vöär yder ras)</ref> Coon (1962) wul de term ''Negroide'' afskaffen en de lüde van under de [[Sahara]] uut [[Westafrika]] musten Kongoide nöömd worden. Cavalli-Sforza et al (1994) köämen med de naam ''khoisanide''.<ref>Cavalli-Sforza, L. Luca; Menozzi, Paolo; and Piazza Alberto. ''The History and Geography of Human Genes''. Princeton, New Jersey: 1994. Princeton University Press "Khoisanids" bls. 174–177.</ref> Coon was nit den eyrsten den as upmarkeden dat de Khoisan der anders uutsaggen as de westafrikaansen. Al in [[1684]] markeden [[François Bernier]] et up. Buten de vyv eyrder nöömde rassen stelden hee vöär üm noch meyr indeylingen up te neamen, vöäral vöär de "Swarten van Kaap van Gode Hoape" (''Les Noirs du Cap de bonne Esperance''). Hee vünd dat dee upmarkelik anders ebouwd warren as andere grupen under de Sahara.<ref>Anonymous [F. Bernier], [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k56535g/f135.item "Nouvelle division de la terre par les différentes espèces ou races qui l'habitent"], ''Journal des Sçavants'', 24 April 1684, [[:File:Nouvelle division de la terre, par les différentes espèces ou races d'homme qui l'habitent.png|p. 133]]&ndash;140. '' les Noirs du Cap de bonne Esperance semblent estre d'une autre espece que ceux du reste de l'Afrique. '' (p. 136). Seet ouk Charles Frankel, ''La science face au racisme'' (1986), [https://books.google.ch/books?id=szfsLo3VSVAC&pg=PA41 41f.]</ref> ===Latere Steyntyd=== [[File:Schematic representation of the major inferred migrations involving mtDNA haplogroup L0.png|thumb|upright=1.2|Skema van de "uuttocht uut südelik Afrika" van de post-eemiaanske Middelste töt Latere Steyntyd (vanaf 100.000 jår terügge), afleided van mtDNA haplogrup L0 in hüdige afrikaanske volker (Rito et al. 2013).]] In de Latere Steyntyd, vanaf 75 dusend jår, hadden de vöärölderlike khoisanide lüde sik oaver et meyste van südelik en oustelik Afrika verspreid. Vanaf 20 dusen jår is der möägelik noch ne tweyde verspreidingsbeweaging te seen, up grund van de verspreiding van haplogrup L0d. Rosti et al. meynet dat der verband is tüsken disse 'jungere' verspreiding en de klikspråken in oustelik Afrika ([[Hadza (språke)|Hadza-språke]]). De [[sangoakultuur]] uut de latere steyntyd beslöäg südelik Afrika in deylen wår as jårliksen neaderslag minder is as ne meter.<ref>Lee, Richard B. (1976), "Kalahari Hunter-Gatherers: Studies of the !Khoi San and Their Neighbors." Richard B. Lee en Irven DeVore, eds. Cambridge: Harvard University Press</ref> Et lyf van de hüdige Khoisanvolker lykt stark up de olde sangoaanske beynder. ===Bantu-trek=== Do as de [[Bantu (volk)|bantu]] ungeveyr 1500 jår terügge up et süden antröäken, nöämen se een antal klikgelüden en wöörde oaver van de khoisan. Dee sint vandage noch te höyren in et [[Xhosa (språke)|xhosa]] en [[Zulu (språke)|zulu]]. De bantuvolker sullen südelik Afrika teagen de [[6e eeuw|6. eywe]] nå Kristus bereiked hebben. De bantus nöämen voordan meyr land in van de khoikhoi, wårdöär dee richting de dröygere deylen van de [[Kalahari]] drüngen wörden. Döärdat se [[skåp|sköäpe]], [[sik|sikken]] en ander vey hölden in de vrüchtbåre dalen in dee streake, hadden se good te eaten. Dårdöär kunden se ouk in gröätere grupen leaven en de steade inneamen van de [[San (volk)|san]], dee et musten hebben van jagen en versamelen. De bantus, dee wyder warren med burenbedryv en metaalbewarking, groiden härder as de khoisan en wörden de oaverheyrskende grup in süüdoustelik Afrika, vöärdat neaderlandske [[kolonialisme|kolonisten]] der in [[1652]] an land köämen.<ref>Diamond, 394–7.</ref> Nå den intrek van de bantus bleaven de khoisan vöäral westelik van de [[Groute Viskerivyr]] in [[Süüdafrika]] en wöösten rundum, wår as et dröygere klimaat ungeschikt was vöär de gewassen van de bantuburen. ===Moderne tyd=== De khoikhoi wordet vöär et eyrste nöömd nå kuntakt med [[Portugal|portugeyske]] verkenners, ungeveyr dusend jår nådat se döär de bantus verdrüngen sint. De europeanen brachten de [[pokken]], wår de khoikoi gin verwear teagen hadden. Öäre antallen daalden. De khoikhoi völlen vaker europeanen an do as de [[VOC]] de olde graslanden vöär öäre buurderyen ümslöäten. De sociale samenhang van de khoikhoi wör slim beskadigd en uuteandelik vernetigd döär de koloniale uutbreiding vanaf de [[17e eeuw|17. eywe]]. Do as familybände uut mekander völlen, güngen meyr en meyr khoikhoi up buurderyen woanen as deensthöyrigen of as knecht. Anderen wörden upnöämen in bestånde stamverbanden van de [[Xhosa (volk)|xhosa]]. Georg Schmidt, nen [[Christendom|kristeliken]] sendingswarker uut [[Herrnhut]] in et oustdüütske [[Sachsen|Sassen]] stichteden in [[1738]] et dorp [[Genadendal]], den eyrsten sendingspost in südelik Afrika<ref>''The Pear Tree Blossoms'', Bernhard Krueger, Hamburg, Germany</ref> tüsken de khoi in Baviaansklouv in de [[Rivyrsunderend-bargen]]. De eyrste europeyske kolonisten trouwden mangs med khoikhoi-vrouwlüde, wåruut ne beste grup van halvbloodlüde untstünd, ouk bekend as de [[Grykwa (volk)|grykwa]]. [[Andries Stockenström]] begün ne khoi-neadersetting 'Katrivyr' by de oustelike grense van de Kaapkolony. De neadersettingen deaden et heyl best en groiden. Katrivyr was al rap ne slaagde streake dee min of meyr unafhanglik bestünd. De lüde warren anvanglik meyst [[Afrikaans]]-spreakende Gonaqua-Khoi, mär de neadersetting tröäk al rap andere khoi, Xhosa en halvblöödte an. De [[büskesmanoorlöge]] warren vöärnamelik een teagenbeweaging van de san up öäre landunteygening. Teagen et begin van de [[18e eeuw|18. eywe]] leavden de khoikhoi in de westkaap readelik samenwarkend med de neaderlanders. Teagen et ende van de eywe, warkeden de meyste khoisan as 'arbeiders', nit heyl verskillend van slaven. Wo wydter de arbeider van [[Kaapstad]] was, wo lastiger et was üm ougst en burenupbrengsten når de markten te krygen. Döär weidevergönningen up et noorden van de [[Bargrivyr]] köäm de kolonialisering good up gang. Döär disse ''ruilverkaveling'' rakeden de khoijou land en vey kwyt, nöäst sociale, ekonomiske en politike untwikkeling.<ref>Wilmot Godfrey James, Mary Simons. Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey.Class, Caste, and Color: A Social and Economic History of the South African Western Cape. mei 2018. Bls. 1–10.</ref> do as de xhosa-upstand in [[1853]] dalehöwwen was, wul de nye regeyring in de Kaap de khoi politike rechten geaven üm rassenstryd in de tokumst teagen te gån. De regeyring köäm med de [[Kaapske Franchise]] in [[1853]], wårmed alle männelike inwoaners med minimaal besit, maakt nit uut wat vöär klöär, stemrecht hadden en verkeesbår vöär et parlement kunden weasen. Disse raslouse regel wör afskaffed döär et apartheidsregime.<ref>[https://web.archive.org/web/20180115170631/http://hsf.org.za/resource-centre/hsf-briefs/a-long-walk-to-universal-franchise-in-south-africa-1 HSF.org.za. "A Long Walk To Universal Franchise in South Africa". Fraser, Ashleigh. skreaven up 3 juni 2013. Bekeaken up 7 April 2015.]</ref> By de [[volkermoord van Herero en Namaqua]] in et [[Düütsk Süüdwestafrika]] wörden 10.000 [[Nama (volk)|Nama]] vermoord tüsken 1904 en 1907.<ref>Sarkin-Hughes, Jeremy. (2008) ''Colonial Genocide and Reparations Claims in the 21st Century: The Socio-Legal Context of Claims under International Law by the Herero against Germany for Genocide in Namibia, 1904–1908'', p. 142, Praeger Security International, Westport, Conn. ISBN 978-0-313-36256-9.</ref> De san van de Kalahari wörden beskreaven in ''Specimens of Bushman Folklore'' (Vöärbealden van büskesman-volksverhalen) döär Wilhelm Bleek en Lucy Lloyd (1911). Döär den afrikaner skryver [[Laurens van der Post]] wörden se in de jåren '50 by een gröäter publik bekend, in ne sesdeylige filmdokumentaire. In et [[Centrale Kalahari Wildreservaat]] van Botswana, wat in [[1961]] stichted wör, möchten de san öäre traditionele leavenswyse blyven volgen. Töt de jåren '90, do as de regeyring van Botswana de inwoaners van de Kalahari buten et reservaat begün te setten. In [[2002]] stoppeden se ouk med deenste leyveren an de inwoaners. Dårup begün nen juridisken stryd, wårnå in [[2006]] et höygere rechtshov van Botswana oordeylden dat de inwoaners unvrywillig en ungrundwettelik uut et reservaat verdreyven warren. Toch bleaven se de san verhüsen, wårup in [[2012]] de Basarwastam een uproup an de Vereanigde Natys deade üm de regeyring te dwingen öäre rechten te achten. Vanaf de afskaffing van [[Apartheid]] in [[1994]] gebruket de khoisan de term ''khoisan'' vaker üm sikselv van de bantumeyrderheid te underskeiden as de "eyrste inwoaners". In [[1997]] höld de [[Universiteit van Westkaap]] ne konferenty oaver "Khoisan-identiteiten en kultureel arvgood".<ref>[https://web.archive.org/web/20200802215202/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/ind-identity.htm Kalahari Peoples Fund. "Khwe, Basarwa, or Bushmen? Terminology, Identity, and Empowerment in Southern Africa".Hitchcock, Robert. Biesele, Megan. Bekeaken up 15 january 2014.</ref> Vanaf 2015 wördt der voordan vaker spröäken oaver khoisanaktivisme. De süüdafrikaanske regeyring löät khoisanfamilys (töt 1998) land terügneamen wat se vöär 1913 ouk hadden. Mär den underdirektöör vöär landterügvråg, Thami Mdontswa, segt dat der eyrst ne grundwetswysiging müt koamen as de khoisan noch meyr land van vöär 9 juni 1913 wilt terügvrågen.<ref>https://web.archive.org/web/20161123214235/http://www.sabc.co.za/news/a/8a103b004178fb09b0aaffb1c784b7fa/Possible-constitution-changes-for-Khoisan-land-claims SABC News. "Possible constitution changes for Khoisan land claims". Mercedes Besent. woonsdag 16 oktober 2013.]</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> Sameul Daniell - Khoisan besig om sprinkane te braai - 1804.jpg|"Büskesmänne an et sprinkhanen bråden", skilderye van [[Samuel Daniell]] (1805). In Search of the San 08.jpg|Sanvrouwe in Namibie (foto uut 1984) </gallery> ==Språken== [[Image:African language families en.svg|thumb|upright|Gröön: Hüdigendaagse spreiding van [[Khoisanspråken]] van de khoi en san, plus et [[Sandawe (språke)|sandawe]] en [[Hadza (språke)|Hadza]] uut Tanzania.]] In [[1955]] stelden [[Joseph Greenberg]] de khoisanspråken as samenhangende grup vöär.<ref>Greenberg, Joseph H. 1955. "Studies in African Linguistic Classification" New Haven: Compass Publishing Company. (herdrükken, med kleine verbeateringen, ne rygel van acht artikelen in de "Southwestern Journal of Anthropology" tüsken 1949 en 1954.)</ref> öäre genetiske relaty wör later in de 20. eywe betwyfeld. De term wördt nu vake vöär et gemak gebruked üm genetiske eynheid te umseilen, ungeveyr sou as "[[Papua-språken|papua]]" en "[[australiske språken]]".<ref>Bonny Sands (1998). ''Eastern and Southern African Khoisan: Evaluating Claims of Distant Linguistic Relationships''. Rüdiger Köppe Verlag, Cologne.</ref> et belangrykste verbindende kenmark is öäre klikgelüden. Meysttyds wordet se in twey språkfamilys indeyld, med dårnöäst een paar möägelike språkeilanden. De[[Kx'a (språke)|Kx'a]]-family wör vöärsteld in 2010, wårin de [[ǂ’Amkoe (språke)|ǂ’Amkoe]] (ǂHoan) språke med de [[!Kung (språke)|ǃKung (Juu)]] dialekt een grup förmet. !Kung besteyt uut ungeveyr een dosyn dialekte, sunder düdelike afbakening der tüsken. Sands et al. (2010) stelt ne verdeyling in veer grupen vöär: * [[Sekele|Noordelik !Kung (Sekele)]], spröäken in Angola by de [[Cunene]]-, [[Cubango]]-, [[Cuito]]- en [[Cuando]]-rivyren (mär rechtevoord med vöäle vlüchtelingen in Namibie), * [[Ekoka !Kung|Noordcentraal !Kung (Ekoka)]], in Namibie tüsken de Ovamborivyr en de angoleyske grense, * [[Centraal !Kung]], rund [[Grootfontein]] in Namibië, up et westen van de centrale Omatakorivyr en up et süden van de Ovambo * [[Juǀ'hoan|Süüdoustelik !Kung (Juǀ'hoan)]], in Botswana up et ousten van et [[Okavangodelta]] en noordoust-Namibie vanaf [[Windhook]] tot [[Rundu]], [[Gobabis]] en de [[Caprivistreppel]].<ref>Sands, Bonny (2010). Brenzinger, Matthias; König, Christa, eds. "Juu Subgroups Based on Phonological Patterns". Khoisian Language and Linguistics: the Riezlern Symposium 2003. Cologne, Germany: Rüdiger Köppe: 85–114.</ref> De khoi- of khoespråkfamily wördt underverdeyld in Khoikhoi ([[Khoekhoe]] en [[Khoemana]]-dialekte) en ne Kalahari-tak (Tshu–Khwe). Under de Kalahari-tak valt et [[Shua (språke)|shua]] en et [[Tsoa (språke)|tsoa]] (med dialekte ), en [[Kxoe (språke)|Kxoe]], [[Naro (språke)|Naro]], [[Gǁana (språke)|Gǁana]] and [[ǂHaba (språke)|ǂHaba]] (med dialekte). Khoe wördt ouk wal es up eyne lyne sat med et [[Kwadi (språke)|Kwadi]] ("Kwadi–Khoe") en med minder seakerheid ouk med et [[Sandawe (språke)|sandawe]] van [[Tanzania]] ("Khoe–Sandawe"). Ouk de tanzaniaanske [[Hadza (språke)|hadzaspråke]] wördt ouk as khoisanspråke seen ümdat et klikgelüden hevt. ==Genetiske en lyflike kenmarken== [[Image:Hotentoci-zOrgelbranda.jpg|thumb|upright=0.6|Teakening van ne Khoikhoi-vrouwe en nen kearl. De vrouwe hevt [[steatopygia]] (teakening uut 1900).]] [[Charles Darwin]] skreav in ''The Descent of Man'' in [[1882]] oaver de khoisan. Hee skreav dat öäre [[steatopygia]] [[evoluty|evolueerden]] döär seksuele köäse en dat "et achterste deyl van et lyf up prachtige wyse uutsteakt".<ref> [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F955&viewtype=text&pageseq=1 Darwin, Charles. "The Descent of Man and Selection in Relation to Sex". London, John Murray, 1882. Bls 578.</ref> In jåren '90 bleak uut genoomundersöök når wearldbevolking dat et [[Y-chromosoom]] van Sankearls bepålde [[Polymorfisme (biology)|polymorfiske]] patronen hevt dee anders sint as van alle andere volker.<ref>[=http://news.sciencemag.org/africa/2014/12/dwindling-african-tribe-may-have-been-most-populous-group-planet sciencemag.com. "Dwindling African tribe may have been most populous group on planet".]}</ref> Ümdat et Y-chromosoom van geslacht up geslacht good bewård blivt, wördt dit soort DNA vake gebruked üm te bepålen woneyr as verskillende undergrupen van mekander lösrakeden. Et is med andere wöörde ne gode anwysing vöär de lätste deylde vöärolder. De undersökers bewäärden dat de san sik as eyne van de eyrste menskengrupen afsplitsden van de meyst recente deylde vöärolder van alle lüde up de wearld.<ref> schuster, SC. et al (2010). [http://www.nature.com/nature/journal/v463/n7283/full/nature08795.html "Complete Khoisan and Bantu genomes from Southern Africa"]. Nature. vol 463, is 7283. DOI 10.1038/nature08795. Bls. 943–947.</ref><ref>Nationalgeographic.com. [http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html "Documentary Redraws Humans' Family Tree"]. Mayell, Hillary. December 2002</ref> == Verwiezingen == <references /> [[Kategorie: Tweants artikel]] [[Kategorie: Afrika]] [[Kategorie: Volk]] njga3uhegc44we5d9ww5pja0hrk2rwg 0 30149 333118 330917 2026-08-18T20:17:47Z Jcb 4558 333118 wikitext text/x-wiki [[File:LOL2016WorldsFinalsArena.jpg|thumb|300px|De [[League of Legends World Championship]] is een jårliks ''[[Liga vöär Legendes]]''-wedstrydverband dat in verskillende groute streaken hölden wördt.]] '''Esport''' (ouk bekend as '''elektroniske sport''', '''e-sport''' of '''eSport''') is nen vörm van sport med [[videospel|videospöllen]].<ref>Hamari, Juho. Sjöblom, Max. (2016) "What is eSports and why do people watch it?" Internet Research, vol 27, is 2. bls 211–232. DOI: 10.1108/IntR-04-2016-0085.</ref> Esport wördt vake hölden in strak ümlynde ''multiplayer''-wedstryden, vöäral tüsken professionele (betaalde) spöälers of manskappen. Online en offline wedstryden warren al länger deyl van de [[videospölkultuur]], mär töt vöär 2000 vöärnamelik tüsken amatöörs. Dat veranderden do as online [[mediaströymen]] möägelik wör en spöälers öäre wedstryden up online videokanalen as [[YouTube]] en [[Twitch]] kunden deylen. Teagen 2010 was esport een belangryk deyl van de videospölindustry en spölmakers richteden öäre spöllen seyt dee tyd steyds vaker up de professionele esport-subkultuur. De meyst gebrukelike soorten spöllen vöär esport sint [[online vechtarena-multiplayer]] (MOBA), [[first-person shooter]] (FPS), [[vechtspöl]], [[kaarten]], [[battle royale game]]s en [[realtime strategy]] (RTS). Vöäle spöälde spöllen sint [[League of Legends]], [[Counter-Strike]], [[Super Smash Bros.]], [[StarCraft]] en [[Fortnite]]. Tournamenten so as et [[Wearldkampioonskap League of Legends]] en vechtspölwedstryden as [[Evolution Championship Series]] (EVO) en de [[Intel Extreme Masters]] wordet oaver rechtstreykse uutsendingen oaver de heyle wearld bekeaken. Dee geavt ouk et prysengeld weg an de winners. Den wearldkampioon Fortnite 2019 güng med €&nbsp;2,7 miljoon når huus.<ref>[https://web.archive.org/web/20191031141110/https://wearldsproake.nl/2019/07/29/amerikaansken-tener-wint-e27m-med-fortnite-world-cup/ Wearldsproake.nl. "Amerikaansken tener wint €&nbsp;2,7M med Fortnite World Cup." Skreaven up 29 juli 2019. Bekeaken up 31 oktober 2019.]</ref> De vråge blivt of esports as seriöse sport eseen müt worden. Toch wordt der steyds vaker wedstryden organiseerd en undersöchten et [[Internationaal Olympisk Kommittee]] al es of et by tokumstige Olympiske evenementen kan worden med enöämen. Ouk hebbet steyds meyr traditionele sportklubs ne esportafdeyling. Een antal amerikaanske universiteiten geavet al börsen uut vöär studenten dee in et universiteitsmanskap wilt spöälen. Skattingen vöär 2019 seaden dat et totale publik vöär esports når 454 miljoon kykers sul groien en dat inkomsten sullen stygen töt meyr as €&nbsp;1 miljard.<ref>[https://www.reuters.com/article/us-videogames-outlook-idUSKCN1Q11XY Reuters.com. "Global esports revenues to top $1 billion in 2019: report. Skreaven up 12 february 2019. Bekeaken up 21 May 2019.]</ref> Undersöök wist uut dat 85% van de kykers man is en 15% vrouwe, med de meyrderheid tüsken de 18 en 34 jår old.<ref>[http://www.gamespot.com/news/major-league-gaming-reports-334-percent-growth-in-live-video-6400010 Gamespot.com. "Major League Gaming reports COWS GO MOO 334 percent growth in live video". Skreaven up 14 november 2012. Bekeaken up 8 Oktober 2013.]</ref> Toch meynet vöäranstånde vrouwelike spöälers dat der meyr vrouwlüde up afkoamet.<ref>Forbes.com. [https://www.forbes.com/sites/johngaudiosi/2012/04/28/team-evil-geniuses-manager-anna-prosser-believes-more-female-gamers-will-turn-pro/ "Team Evil Geniuses Manager Anna Prosser Believes More Female Gamers Will Turn Pro"]. John Gaudiosi. Skreaven up 28 April 2012. Bekeaken up 8 Oktober 2013.</ref> [[Süüdkorea]] hevt al vanaf 2000 verskeidene esportorganisatys, wårby professionele spöälers inskreaven ståt. Buten Süüdkorea geyt erkenning wat minder rap, med Europa, Noordamerika en China as volgenden. Undanks dat Japan ne groute videospöllenmarkt hevt, kümt de erkenning vöär esport noch nit hard up gang. Dat likt te maken te hebben med swåre wetten teagen gokken, wårdöär betaalde spölwedstryden teagenhölden wordet.<ref>[http://www.pcworld.com/article/2036844/why-gamers-in-asia-are-the-worlds-best-esport-athletes.html Pcworld.com]. "Why gamers in Asia are the world's best eSport athletes". Andrew Groen. Skreaven up 14 May 2013. Bekeaken up 7 oktober 2013.</ref> ==Referensys== <references/> [[Kategorie: Tweants artikel]] [[Kategorie: Sport]] lpssa6k9o4iacklr8yktltdpmjqmjpx 0 34090 333121 327061 2026-08-18T20:31:11Z Jcb 4558 333121 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Oil well.jpg|duum|317x317px|Jåknikkerd, stellage üm öäly uut den grund to pumpen]] '''Aerdöäly''', '''ruwen öäly''', mangs ouk ''peteröäly'' nöömd ([[Nedersaksisch|neadersassisken]] verbastering van ''petroleum''), is nen [[fossilen brandstof]], nöäst [[Eerdgas|aerdgas]]. Et untsteyt as koalwaterstoffen sik vermengen doot töt nen vlööistof wat good branden wil. Et wördt eförmd döärdat resten van planten un deers (vöäral [[plankton]]) miljonen jåren weaderümme in de domålige seyen in den boadem torechte köämen sint un dår luchtlous afeslöäten eleygen hebbet. Dårdöär kunden de resten neet volleydig verteyrd worden, mär bleav der nen dikken blubber oaver. Togelyke untsteyt sou ouk [[eerdgas|aerdgas]]. [[Stainkool|Steynkoalen]] untståt in moorassen. Oaver öäly is vöäle to doon in de wearld, ümdat der heyle ekonomyen up draiet. Et deent as brandstof vöär vervoor un a'j et verfynet kün y der künststoffen as [[plastik]] van maken, wat in alle möägelike förme un produkte göäten worden kan. Öäly gevt et neet oaveral up de wearld, wårdöär groute machten gaerne vechtet üm de vindsteades of lüde dee der woanet beinvlodet üm med öär samen to warken. Aerdöäly besteyt uut de volgende indeylingen van koalwaterstoffen: alkanen, cycloalkanen, aromaten un bitumen. Dår kan de petrochemiske industry under meyr bensine, smeyröäly, diesel un stoaköäly van maken. In fynchemy künnet se uut aerdöäly selvs stoffen halen üm medicynen to maken. Vöäral vanaf de jåren 1950 töt 1960 begün de wearld rap meyr öäly to gebruken. Nå den Tweyden Wearldoorlog draiden de wearldekonomy der good up, want de wearld must weader upebouwd worden. Med öäly warren ouk produkten goodköyper to maken, wårdöär voordan meyr lüde en makkeliker leaven kreagen. De lätste jåren sint lüde gån inseen dat et massale gebruken un upstoaken van öäly ouk slechte uutwarking up de planeet hevt. Ouk beseffet de lüde sik voordan meyr dat et en mål up is. == Geskedenisse van aerdöälywinning == In et [[Midden-Oosten|Middenousten]] deaden se al med öäly in de oldheid. Dår bübbelden et ja sou uut de grund ümhouge. Med den teyr deaden se skeype un hüse waterdichte stryken. Ouk öälylampen stöäken se der med an. In 340 deaden se in [[Volksrippebliek China|China]] al öälyputten boaren töt 240 meter depe. Un [[Marco Polo]] saggen in 1264 wo as se in et [[Azerbaidjan|azerbaidsjaanske]] [[Baku]] al med öäly gangs warren. In [[Europa (werelddeel)|Europa]] was wårskynlik den [[Polen|pool]] Ignacy Łukasiewicz den eyrsten wat ne vergünning kreag üm in [[1854]] ne öälymyne lös to doon in [[Bóbrka]] in de [[Subkarpaten]]. Eyrst deaden se de öäly upvangen wat uut de grund an et aerduppervlak küm, later deaden se et gat uutboaren üm et ströymen to versnellen. In [[Kanada]] deaden se as eyrste up de moderne wyse öälyboaren, in [[1858]] in [[Oil Springs]] in [[Ontario]]. En jår later begünde de [[Verienigde Staoten van Amerika|VS]] ouk by [[Cleveland]] ([[Ohio]]) to boaren, wåras in [[1870]] et bedryv [[Standard Oil]] egrunded wör. In 1867 begünden de [[Verienigd Keuninkriek|Britten]] öäly to versamelen up [[Trinidad]]. Nå 1900 begünden meyr un meyr lüde döär to krygen at der in et Middenousten vöäle to halen völ. [[Iran]] had machtige öälybrunnen, un in [[1908]] wör de [[Anglo-British Petroleum Company]] dår esticht. In [[1928]] untdekkeden se in [[Saudi-Arabie]] up wat vöär nen machtigen vöärråd of se satten. In 1848 untdekkeden se et Ghawarveld, et grötste öälyveld van de wearld. Vanaf 1951 güngen se dår gangs med öälywinning. Sou'n 40% van alle energy wat de menske verbrukt, kümt momenteel van aerdöäly. Sou'n 25% van aerdgas un steynkoalen. == Aerdöäly in Neaderland == [[Bestaand: Aardolieproduktie nederland.svg|duum|Ruwen öälywinning tüsken 1945 un 2022]] In [[1943]] wör by [[Skoonebeek]] in [[Drente]] en aerdöälyveld evünden. Töt [[1996]] wör dår aerdöäly wünnen med jåknikkerds, sou nöömde pumpen dee med en ård kontragewicht öäly uppumpet in ne beweaging dee wat an nen jå-nikkenden kop düt denken. In [[2011]] wör de winning weader in gang sat, mär nu med nye hougrendementspumpen. Se doot neet blouts uppumpen, mär ouk upsyd. In 1953 untdekkeden se ouk öäly in Westnederland. Seyd 1982 wördt der öäly ewünnen uut den boadem van den Noordsey. Dat leavert nu de meyste neaderlandske öäly. == Wearldvöärråd == De skatting van wovöäle aerdöäly der up de wearld to winnen is ligt up 1200 miljard vate. Saudi-Arabie sit noch altyd up den gröätsten vöärråd, dårnå kummet Venesuela un Kanada. Dårnå volget veer landen in et Middenousten: [[Iran]], [[Irak]], [[Kuweit]] un de [[Vereynigde Arabiske Emiraten]]. Andere landen med anseenlike vöärråden sint [[Rusland]], [[Libie]] un [[Nigeria]]. {| class="wikitable" style="font-size: 85%" ! colspan="4" | Beweysen vöärråd et land<ref>[https://web.archive.org/web/20121020171232/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2178rank.html Beweysen vöärråd ruwen öäly], CIA World Factbook. Bekeaken up den 18. febr. 2013.</ref>|- |- style="background-color:peachpuff;" |align=right|&nbsp; || style="text-align:center;" | land |style="text-align:center;" |2009/'10/'11/'12 |- ||| &nbsp; || style="text-align:center;" | miljarden [[Vat (eynheid)|vaten]] |- |align=right|1 || [[Saudi-Arabie]] || align=right| 263 |- |align=right|2 || [[Venesuela]] || align=right| 211 |- |align=right|4 || [[Kanada]] || align=right| 175 |- |align=right|3 || [[Iran]] || align=right| 200 |- |align=right|5 || [[Irak]] || align=right| 115 |- |align=right|6 || [[Kuweit]] || align=right| 104 |- |align=right|7 || [[Vereynigde Arabiske Emiraten]] || align=right| 98 |- |align=right|8 || [[Rusland]] || align=right| 60 |- |align=right|9 || [[Libie]] || align=right| 46 |- |align=right|10 || [[Nigeria]] || align=right| 37 |- |align=right|11 || [[Kazakstan]] || align=right| 30 |- |align=right|12 || [[Qatar]] || align=right| 25 |- |align=right|13 || [[Vereynigde Ståten]] || align=right| 21 |- |align=right|14 || [[Volksrippebliek China|China]] || align=right| 15 |- |align=right|15 || [[Brasilie]] || align=right| 13 |- |align=right|16 || [[Algerye]] || align=right| 12 |- |align=right|17 || [[Mexico (laand)|Meksiko]] || align=right| 10 |- |align=right|18 || [[Angola]] || align=right| 10 |- |align=right|19 || [[Azerbeidzjan]] || align=right| 7 |- |align=right|20 || [[Ekwador]] || align=right| 7 |- ||| 79 andere landen samen || align=right| circa 85 |} == Wearldverbruuk == De wearld had in 2012 ungeväär 88,8 miljoon vaten öäly den dag nöydig. De VS brukeden dår 26% van, Westeuropa ruum 15%. Ouk China trekket der inmiddels 11% van up sik an. In 2018 was et wearldverbruuk esteygen töt 97 miljoon vaten den dag. Et IEA meynet dat de vråge når öäly noch wal eaven voordan groit, ümdat de wearldbevolking noch altyd toneamt un de lüde ouk meyr to besteyden hebbet. Dårnöäst lükket et noch neet best üm lüde meyr up duursame energy oaver te setten. == Verwiezingen == <references /> [[Kategorie:Tweants artikel]] [[Kategorie:Braandstof]] [[Kategorie:Delfstof]] 45read7s2i7jv95b6c1sf2ithdpqhgl 0 35285 333119 331416 2026-08-18T20:26:03Z Jcb 4558 333119 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Reporter from CN8 at the Petco gas explosion 20050304.jpg|duum|265x265px|TV-journalist döt verslag van ne gebeurtenis]] '''Journalistiek''' of '''verslaglegging''' dreit um et zo nauwkeurig möggelik maken en verspreiden van verslagen van gebeurtenissen, feiten, ideeën en leu dee 'proat van 'n dag' bint. Een wat zich doarmet gangs höldt neumt ze nen ''journalist'' of ''verslaggevver.'' Tehoop het et anbod van journalisten en kranten 'de pers', ne verwiezing noar de wiez woarop as kranten drukt wordt. Wat journalisten schrieft veur [[Krante|kranten]] of tiedschriften, anderen doot meer neis presenteren veur [[Televisy|tellevisie]]. Wat journalistiek bedudt en in möt holden verschilt te land. Wat landen zit de regering kort op wat [[media]] noar boeten brengen majt en is journalistiek nich onofhankelik.<ref>"[http://www.cpj.org/reports/2012/05/10-most-censored-countries.php 10 Most Censored Countries]," Committee to Protect Journalists, 2 mei 2012, Bekeaken up 23 mei 2013.</ref> In andere landen bint media wa onofhankelik van de regearing, mer zit der weer grote bedrieven achter en geet et veural um geld verdenen an advertenties en leu wat een abonnement hebt. Doarbiej kan et ok nog te land anders ween as et geet um wa'j wa en nich zeggen majt, wat persvriejheid angeet en wat as smaad en laster anmearkt wördt. In de 21e eeuw is deur komst van online media en [[Smartphone|mobielkes]] et weark van journalisten slim veranderd. Neisbedrieven hebt et naar lastig um geld te verdenen met de online kant van et verhaal. Veural biej de olderwetse kranten is de krantverkoop harder in mekaar pleerd as dat de opbrengsten van digitaal neis steggen bint.<ref name=":2">[https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/01/circulation-and-revenue-fall-for-newspaper-industry/ "Circulation, revenue fall for US newspapers overall despite gains for some".] Pew Research. Skreaven in juni 2017.</ref> == Regels == Wat geldt as 'goeien journalistiek' verschilt van land töt land. Deur mekaar geldt dat schrievers, of dat noe journalisten of bloggers bint, zich holdt an een paar stelregels. In völ olderwetse kranten wördt dudelik verschil maakt tusken neis en opiniestukken. Neis mut zovöl möggelik zunder veuroordeel en zo ofwöagen möggelik bracht worden, in opiniestukken majt schrievers de gedachten vriejloaten oawer een onderwearp. Völ neisbedrieven hebt nen road van redakteurs, dee met mekaar ofkuiert wat wal en nich zejd worden mag in ear medium. Bieveurbeeld ''The New York Times'' steet der um bekend dat ze der naar kort op zit. Ok bint der wa oawerstiegende kringen, zo as de ''American Society of News Editors'' en de ''Society of Professional Journalists'', dee roadgevt oawer goden sier in neisverslagen. Robert McChesney meent, in nen demokratie gef gezonde journalistiek ne mening oawer de leu wat an de macht bint of dat wilt wean. Der mut een breed anbod an meningen wean en de leu mut zovöl möggelik neis können metkriegen op de wieze wat ear et leefst is.<ref>McChesney, Robert W. 2012-10-01. "Farewell to Journalism?". Journalism Practice, vol 6, is 5–6|p 614–26. Doi 10.1080/17512786.2012.683273. S2cid 149010028. ISSN 1751-2786.</ref> Der wördt heel wat ofproat of journalisten wa of nich ne mening majt hebben en 'neutraal' mot wean. Der wördt zejd dat journalisten zölf ok onderdeel van de samenleaving bint en zo dus nich onofhankelik ''könt'' wean; dat wat ze wa of nich loat zeen kan al as nich-neutraal gelden. Tegeliek mut ze mangs onder groten druk neis maken en is der nich altied tied um alle kanten eaven good biej te löchten. Kump nog biej op dat ieder medium zien veur- en noadelen hef en dat interesses en meningen van leu voortan verandert.<ref>[https://eprints.qut.edu.au/123992/2/The%2520Evolution%2520of%2520Story.pdf Thomson, T.J. 2018. "The Evolution of Story: How Time and Modality Affect Visual and Verbal Narratives." Visual Communication Quarterly, vol 25:4. p 199–210. DOI 10.1080/15551393.2018.1498742. S2cid 149906671.]</ref> == Vörmen == Et gef meerdere vörm van journalistiek en allemoal trekt ze andere leu an. Algemeen geldt journalistiek as nen 'veerden moatstaf'; deur journalisten kriegt de leu met wat de regearing allemoal biej 'n ende hef. In enen oetgaaf (zo as ne krant) stoat meerdere soorten journalistiek in verskillende vörmen. Zo sprekt verschillende onderdelen wier andere leu an.<ref>Gerald C. Stone, Mary K. O'Donnell, Stephen, Banning. 1 january 1997. "Public perceptions of a newspaper's watchdog role". Newspaper Research Journal, vol 18, is 1–2. p 86–102> DOI 10.1177/073953299701800108. S2cid 107456650.</ref><ref>Harcup, Tony. "Journalism: principles and practice" (2011). SAGE. {{ISBN|978-1-84787-250-0}}. Ed 2. London.</ref> [[Bestaand:Photojournalists_photograph_President_Barack_Obama.jpg|duum|Fotojournalisten zet Amerikaansen president Barack Obama op et portret in november 2013]] [[Bestaand:Suleiman_Kova_and_media,_2013_DSM_Building_Collapse.jpg|duum|[[Photojournalism|Photo]] and broadcast journalists interviewing a government official after a [[2013 Dar es Salaam building collapse|building collapse]] in [[Dar es Salaam]], Tanzania. March 2013.]] Een paar vörmen bint:<!--PLEASE RESPECT ALPHABETICAL ORDER--> * Zendende journalistiek – skrevven of sprökken journalistiek veur radio en tillevisie[[Bestaand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|duum|Journalisten in de [[Canadian Broadcasting Corporation|Radio-Canada/CBC]] neiskamer in [[Montreal]], [[Canada]]]] [[Bestaand:Media_greeting_Cap_Anamur_in_Hamburg,_Germany_1986.jpg|duum|Media wocht Rupert Neudeck van Cap Anamur II op in [[Hamburg]] biej ne perskonferentie in 1986]] * Bedriefsjournalistiek – höldt biej en bekik wat de zakenwearld biej 'n ende hef. * Datajournalistiek – bekik wat ciefers de leu te zeggen hebt. Ok könt ze an de bel trekken as oaverheden met ciefers knooit. * Onderzeuksjournalistiek – gref deep in onderwearpen dee in de sameleaving spölt um de woarheid boawen te kriegen. * Fotojournalistiek – woargebeurde verhalen en neiszaken vastleggen met foto's. * Wettenschopsjournalistiek – wil wettenschoppelik onderzeuk biej de leu brengen en zo good möggelik oetleggen. * Politieke journalistiek – verslöt allens wat um politiek dreit. * Sportverslag – allens wat met sport van doon hef. * Tabloidjournalistiek – ok wa roddelpers neumd. lechthartig en vermakelik neis. Wördt deurgoans nich zo hoog acht as andere journalistiek. * Oorlogsverslag – deurgevven wat in oorleug en op slagvelden gebeurt. === Sociale media === De opkomst van sociale media hef de journalistiek slim op 'n kop smetten en der is ne neie soort journalisten biej kommen: börgerverslaggevvers. Oet onderzeuk van 2014 bleek at 40% van de deelnemmers ok wa es wat van social media oawernömmen en meer as 20% van de journalisten halen mangs wat van microblogs as [[X|Twitter]].<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20211004170615/https://archive.news.indiana.edu/releases/iu/2014/05/2013-american-journalist-key-findings.pdf "The American Journalist in the Digital Age: Key Findings". Willnat, Lars. 2014.</ref> Der valt oet op te maken at völ neisbrekkers van börgerjournalisten komt, veural van video's en foto's wat leu dee der tovallig biej warren online zet.<ref name=":0"/> Alhoowal 69,2% van de ondervroagde journalisten meenden, et zol ear körterbiej ear publiek brengen, vund mer 30% at et ear geleufweerdigheid hulp.<ref name=":0" /> Biej ne rondvroag oet 2021 van [[Pew Research Center]] bleek at 86% van de Amerikanen neis digitaal binnenkriejt.<ref>[https://www.pewresearch.org/fact-tank/2021/01/12/more-than-eight-in-ten-americans-get-news-from-digital-devices/ Pew Research Center. "86% of Americans get news online from smartphone, computer or tablet". 12 january 2021.] Bekeaken up 30 september 2021. </ref> Dat hef proateriej op gang bracht of journalistiek nich better onder volksbeheer mot vallen, in stea van lösse artikelen skrevven deur vaste journalisten.<ref>Robinson, Sue. 2011. "Journalism as Process": The Organizational Implications of Participatory Online News. Journalism & Communication Monographs, vol 13, is 3. p 137. DOI 10.1177/152263791101300302. S2cid 146669105</ref> Deur disse veranderingen blik oet peilingen at leu olde neisbedrieven stöadig minder geleuft. Oet een onderzeuk van 2014 köm dat mer 22% van de Amerikanen "völ" of "beheurlik wat vertrouwen" in televisieneis of kranten.<ref>Heflin, Heflin. 2015. "The Internet Is Not the Antidote: A Cultural-Historical Analysis of Journalism's Crisis of Credibility and the Internet as a Remedy." Journalism History. DOI 10.1080/00947679.2015.12059127. S2cid 147655744.</ref> === Nepneis === [[Bestaand:20241116_"Fake_news"_(topic)_on_Google_Trends.svg|duum|Op [[Google Trends]] kreeg de zeukterm "[[Fake news]]" nen flinken piek achterin 2016, rond de tied van de Amerikaanse verkiezingen.<ref name="FakeNews_GoogleTrends">[https://trends.google.com/trends/explore?date=all&q=%2Fg%2F1210rwkh&hl=en Fake news / topic .Google Trends. 16 November 2024. Worldwide / 2004 - present / All categories / Web Search.</ref>]] Nepneis, ok wal "Fake news" neumd, is met opzet onwoare informatie oetbrengen. Op sociale media kan dat rap goan. Et wördt oetbracht um leazers op et verkeerde been te zetten en ze op valse wiez veur ne zaak, organisatie of persoon te winnen. Een oawerdudelik veurbeeld was de grote veurroad nepneis rond de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016. Samenzweringstheorieën en leugens wördt rondstuurd asof et echt neis was um kandidoaten te helpen deur anderen zwart te maken. Een veurbeeld doarvan was een verslag van een e-mail van Hillary Clinton, wat compleet oet 'n doem zöggen was, van ne nich-bestoande krant, The Denver Guardian.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-us-canada-37896753 BBC.com. "US election: Fake news becomes the news". uutegeaven up 11 july 2016.] Bekeaken up 26 mei 2018.</ref> Völ leu gavven et Facebook op 'n kop. Dat dreit op een algoritme wat alle daag miljarden redactionele beslissingen nemp en dus ok hoo langer hoo meer nepneis deelden. Sociale media as Facebook, Twitter en TikTok stoat der um bekend dat der met groot gemak nepneis rond geet.<ref>[https://www.vox.com/new-money/2016/11/6/13509854/facebook-politics-news-bad. Vox.com. "Mark Zuckerberg is in denial about how Facebook is harming our politics. Bekeaken up 26 mei 2018.]</ref> Facebook-baas [[Mark Zuckerberg]] was et der met eens dat zien bedrief der ne hand in had: in ne verkloaring veur een kommittee van et Juridisch handelssenoat zea hee op 20 april 2018:<blockquote>Et is noe dudelik da'w te weinig doan hebt um te veurkommen dat disse wearktuug veur kwoade zaken broekt bint. Dat geldt veur nepneis, boetenlandse inmenging in verkiezingen en haatsprekkeriej, mer ok veur ontwikkelaars en beschearming van dataprivacy.<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2018/04/09/facebook-chief-executive-mark-zuckerberg-to-captiol-hill-it-was-my-mistake-and-im-sorry/ The Washington Post. "Facebook CEO Mark Zuckerberg to Capitol Hill: 'It was my mistake, and I'm sorry.'". Timberg, Craig. Romm, Tony. 9 april 2018. Bekeaken up 26 mei 2018. ISSN 0190-8286.]</ref></blockquote>Nen goden moatstaf of neis te vertrouwen is is noakieken of et van een betrouwboar neisbedrief kump. 'n Amerikaansen presidentskandidoat Donald Trump gebreuk vaak de term 'fake news' as der negatieve dingen oaver em oetgövven wörden.<ref>[https://www.vox.com/policy-and-politics/2018/5/9/17335306/trump-tweet-twitter-latest-fake-news-credentials Vox.com. "Trump finally admits that "fake news" just means news he doesn't like." bekeaken up 26 11 2018]</ref> In wat landen, zoas [[Turkije]],<ref>[https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/05/turkey-covid19-pandemic-increases-climate-of-fear-for-journalists/ Amnesty.org. "Turkey: COVID-19 pandemic increases climate of fear for journalists". Amnesty International. 1 May 2020.]</ref> [[Egypte (laand)|Egypte]],<ref>[https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-egypt-is-more-concerned-with-controlling-information-than-containing/ Theglobeandmail.com. "Egypt is more concerned with controlling information than containing the coronavirus". The Globe and Mail. 3 april 2020.]</ref> [[India]],<ref>[https://cpj.org/2020/04/journalists-detained-assaulted-in-india-during-cov.php Cpj.org. "Journalists detained, assaulted in India during COVID-19 lockdown". Committee to Protect Journalists. 28 april 2020.]</ref> [[Bangladesh]],<ref>[https://rsf.org/en/news/bangladeshi-journalists-cartoonist-arrested-covid-19-coverage Rsf.org. "Bangladeshi journalists, cartoonist, arrested for Covid-19 coverage". Reporters Without Borders. 14 mei 2020.]</ref> [[Iran]],<ref>[https://web.archive.org/web/20200505210016/https://rsf.org/en/news/iran-press-freedom-violations-recounted-real-time-january-2020 (Archiveerd) Rsf.org. "Iran: Press freedom violations recounted in real time January 2020". Reporters Without Borders. 14 mei 2020. Bekeaken up 17 mei 2020. Archiveerd: 5 mei 2020.]</ref> [[Nigeria]],<ref> [https://web.archive.org/web/20200521204841/https://www.marketwatch.com/press-release/coronavirus-law-used-to-arrest-nigerian-journalist-over-health-story-2020-04-20?mod=mw_more_headlines&tesla=y (Archiveerd) Marketwatch.com. "Coronavirus Law Used to Arrest Nigerian Journalist Over Health Story". Market Watch. 20 april 2020. Bekeaken up 17 mei 2020. Archiveerd: 21 mei 2020.]</ref> [[Etiopie|Ethiopia]],<ref>[https://www.hrw.org/news/2020/05/06/ethiopia-free-speech-risk-amid-covid-19 Hrw.org. "Ethiopia: Free Speech at Risk Amid Covid-19". Human Rights Watch. 6 Mei 2020.]</ref> [[Kenya]],<ref>[https://www.hrw.org/news/2020/05/04/protect-kenyas-journalists-reporting-covid-19 Hrw.org. "Protect Kenya's Journalists Reporting on Covid-19". Human Rights Watch. 4 mei 2020.]</ref> [[Ivoorkuste]],<ref>[https://ifex.org/authorities-across-west-africa-attacking-journalists-covering-covid-19-pandemic/ Ifex.org, "Authorities across West Africa attacking journalists covering COVID-19 pandemic". IFEX. 22 april 2020.]</ref> [[Montenegro]],<ref>[https://balkaninsight.com/2020/03/26/concern-for-rights-in-montenegro-amid-covid-19-fight/ Balkaninsight.com. "Concern for Rights in Montenegro amid COVID-19 Fight". Balkan Insight. 26 määrt 2020.]</ref> [[Kazakstan]],<ref>[https://rsf.org/en/news/kazakh-journalists-harassed-over-covid-19-reporting Rsf.org. "Kazakh journalists harassed over Covid-19 reporting". Reporters Without Borders. 30 april 2020.]</ref> [[Azerbaijan]],<ref>[https://www.hrw.org/news/2020/04/16/azerbaijan-crackdown-critics-amid-pandemic Hrw.org. "Azerbaijan: Crackdown on Critics Amid Pandemic". Human Rights Watch. 16 april 2020.]</ref> Maleisië,<ref>[https://cpj.org/blog/2020/05/malaysian-journalist-faces-six-years-in-prison-ove.php Cpj.org. "Malaysian journalist faces six years in prison over COVID-19 Facebook posts". Committee to Protect Journalists. 5 mei 2020.]</ref> Singapore,<ref>[https://www.voanews.com/press-freedom/singapores-fake-news-and-contempt-laws-threat-media-journalists-say Voanews.com. "Singapore's Fake News and Contempt Laws a Threat to Media, Journalists Say". Voice of America. 6 mei 2020.]</ref> de Filippienen,<ref>[https://abcnews.go.com/International/wireStory/coronavirus-crisis-excuses-curbs-free-speech-70177977 Abcnews.go.com. "Some leaders use pandemic to sharpen tools against critics". ABC News. 16 april 2020.]</ref> en [[Somalie]]<ref>[https://www.voanews.com/extremism-watch/somali-journalists-arrested-intimidated-while-covering-covid-19 Voanews.com. "Somali Journalists Arrested, Intimidated While Covering COVID-19". Voice of America. 18 april 2020.]</ref> bint journalisten bedreigd of oppakt as ze zogenaamd nepneis oawer de [[COVID-19|COVID-19 pandemie]] oetbrachten. Op 4 meert 2022 tekenden Russisch president [[Vladimir Putin]] nen wet met gevangenisstraffen töt viefteen joar veur leu dee 'met opzet valse informatie' oetbrengt oawer et Russische leager en wat dee biej 'n ende hebt. Wat mediabedrieven in Rusland bint der al met stopt um verslag oawer 'n oorlog in Oekraïne oet te brengen of hebt et spil zelfs helemoal dicht doan.<ref>[https://web.archive.org/web/20220314132340/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/putin-signs-law-introducing-jail-terms-for-fake-news-on-army-a76768 (Archiveerd) Themoscowtimes.com. "Putin Signs Law Introducing Jail Terms for 'Fake News' on Army". Moscow Times. 4 määrt 2022. Archiveerd: 14 määrt 2022.]</ref> Vanof december 2022 bint al meer as 4000 leu anklaagd wegens de neie nepneiswet veur et brengen van neis oaver Ruslands oorlog met Oekraïne.<ref> [https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison Csmonitor.com. Weir, Fred. "In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison". 5 december 2022.]</ref> Minstens 1000 Russische journalisten bint et land al oetvlucht sinds februari 2022.<ref>[https://www.themoscowtimes.com/2023/02/03/1k-journalists-have-fled-russia-since-ukraine-invasion-report-a80135 Themoscowtimes.com. "1K Journalists Have Fled Russia Since Ukraine Invasion – Report". The Moscow Times. 3 february 2023.]</ref> == Geschiedenis == === Oldheid === Pas vanof de 17e eeuw begun verslaglegging veur et volk nen vasten vörm te kriegen, mer al tiedens de Han-dynastie in China warren der regelmoatige neisberichten.<ref>Hartmut Walravens: "The Early East Asian Press in the Eyes of the West. Some bibliographical notes", World Library and Information Congress, 72nd General Conference and Council of the International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA), 20–24 August 2006, Seoul, Korea, p. 2</ref> Dat deu de Venetiaanse Repbuliek ok in de 16e eeuw.<ref>Infelise, Mario. "Roman Avvisi: Information and Politics in the Seventeenth Century." Court and Politics in Papal Rome, 1492–1700. Cambridge: [[Cambridge University Press]], 2002. 212, 214, 216–17</ref> Disse neisberichten warren enkel veur regeringsbeambten en konnen nog nich zeen worden as journalistiek zo as vandaag an 'n dag geldt. === Vrogmoderne kranten === Do as 'n [[Bookdrukkunst|drokpers]] oetvunden wör, konnen verdan mear leu leazen en schrieven en ontstunden de eerste kranten. De eerste verwiezing noar ne krant in eigen beheer stamt oet et China van 1582 tiedens de Ming-dynastie.<ref>[[Timothy Brook (historian)|Brook, Timothy]]. (1998). ''[[The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China]]''. Berkeley: University of California Press. {{ISBN|0-520-22154-0}} (Paperback). p. xxi.</ref> [[Johann Carolus]] zien ''Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien'', oetgövven in 1605 in Stroatsburg, geldt as de eerste krant in in Europa. Persvriejheid wör veur et eerst biej wet vastlegd in Groot-Brittannië in 1695. Et eerste Engelse dagblad, the Daily Courant, bestund van 1702 töt 1735.<ref> "First Journalism School". University of Missouri Press. Columbia, p1.</ref> Journalistieke bedrieven warren zelfstandig in biejveurbeeld et Heilige Roomse Riek en et Britse Riek. Andere landen, zo as Frankriek en Pruussen, hölden et strak onder 'n doem. Dee zaggen de krant veurnamelik as propagandakanaal en hölden strak in de gaten wat der skrevven wör. Onder et Russische Riek mossen ze a helemoal niks wetten van journalistiek. Doar was et verböaden töt an midden 19e eeuw.<ref>Nurit Schleifman, "A Russian Daily Newspaper and Its New Readership:" Severnaia Pchela", 1825–1840." ''Cahiers du monde russe et sovietique'' (1987): 127–44</ref> Do as krantenschrieveriej bekender wör, kömmen der verdan vaker wek- of dagbladen. Kranten hadden vake kantoor in handelscentra, zoas [[Amsterdam]], [[Londen]] en [[Berlien]]. In Latiens-Amerika wörden in de tweede helft van de 19e eeuw de eerste kranten sticht. === Neismedia en revoluties van de 18e en 19e eeuwen === Kranten spölden ne grote rol in et metkriegen van leu veur liberale hervörmingen in de 18e en 19e eeuw. In de Amerikaanse kolonies kömmen leu deur stukken in de krant in opstand teggen de Britten en deurdat pamfletten van revolutionairen as Thomas Paine via kranten deurgevven wörden,<ref>William Sloan and Julie Hedgepeth Williams, ''The early American press, 1690–1783'' (1994)</ref><ref>Vaughn, ed., ''Encyclopedia of American Journalism'' (2008), pp. 17–21</ref> terwiel as anhangers van de kroon et juust weer ''teggen'' de [[Amerikaanse Revolutie]] angungen.<ref>Carol Sue Humphrey, ''This popular engine: New England newspapers during the American Revolution, 1775–1789'' (1992)</ref> De hele 19e eeuw blevven Amerikaanse kranten stokkerige stukken oetgevven.<ref>Richard L. Kaplan, ''Politics and the American press: The rise of objectivity, 1865–1920'' (Cambridge University Press, 2002) p. 78.</ref> In Frankriek kömmen politieke bladen op onder de Franske Revolutie. De krante ''[[L'Ami du peuple]]'', onder redaktie van [[Jean-Paul Marat]], wust veural et algemene denken oaver rechten van de leagere klassen um te dreien. In 1800 voorden Napoleon weer strakken censuur in, mer noa zienen tied bleuiden kranten helemoals op en hadden ne veurname rol in de politieke kultuur.<ref>Keith Michael Baker, et al., ''The French Revolution and the Creation of Modern Political Culture: The transformation of the political culture, 1789–1848'' (1989).</ref> Biej de Revoluties van 1848 dreven radikaal liberale oetgaves zo as de ''Rheinische Zeitung, Pesti Hírlap en'' ''[[Morgenbladet]]'' de leu an um de adellike regeringen in Midden-Europa der achterhen te doon.<ref>Sperber, Jonathan, ''Rhineland Radicals: The Democratic Movement and the Revolution of 1848'' (Princeton, 1991), p. 99;</ref> Andere liberale oetgaves nömmen ne wat verzachtender rol in: ''Et Russische Bulletin'' deu [[Alexander II of Russia|Alexander II van Rusland]] ne vear in et gat um zien liberale hervörmingen van achterin de 19e eeuw. Ze stunden achter de vergrötte politieke en ekonomische vriejheid veur boeren en et invoren van een parlementear stelsel.<ref>Daniel Balmuth, ''"The Russian Bulletin," 1863–1917: A Liberal Voice in Tsarist Russia'' (2000)</ref> Meer op links hadden socialistische en kommunistische kranten meer geheur in Frankriek, Rusland en Duutsland, ondanks at de regering ze verbeud.<ref>Charles A. Ruus, ''Fighting Words: Imperial Censorship and the Russian Press, 1804–1906'' (1982).</ref><ref>Franz Osterroth, Dieter Schuster: ''Chronik der deutschen Sozialdemokratie.'' J.H.W. Dietz Nachf., Hannover 1963, S. 50. fes.de. German text</ref><ref>[[John Tebbel]] (2003). "Print Media. France". ''Encyclopedia Americana''. Retrieved 1 November 2014.</ref> === Veurin de 20e eeuw === ==== China ==== Journalistiek in [[Volksrippebliek China|China]] deenden veur [[1910]] veural de internationale gemeenschop. Et ''[[1911 Revolution|Umsmieten van et olde keizerregime in 1911]]'' veroorzaken nen golf van Chinees nationalisme. Censuur gung der of en leu wollen gedegen professioneel landsbrede journalistiek.<ref>Stephen MacKinnon, "Toward a History of the Chinese Press in the Republican Period", ''Modern China'' 23#1 (1997) pp. 3–32</ref> Alle grote steaden deuden der an met. Achterin de joaren '20 was 'n andacht versköwwen noar reklame en meer dekking kriegen. Et politieke van de revolutionairen was der wa of.<ref>Timothy B. Weston, "China, professional journalism, and liberal internationalism in the era of the First World War." ''Pacific Affairs'' 83.2 (2010): 327–47.</ref> ==== Frankriek ==== Noa 'n [[Eerste Wealdkrieg|Eersten Weerldoorlog]] leaden de kranten oet [[Paries]] stil. Der wörden alle daag zes miljoen kranten drukt. Et grötste sukses har ''Paris Soir'', met ne mengeling van sensatiestukken veur de inschrievers en deepgoande artikelen veur et anzeen. Teggen [[1939]] had et 1,7 miljoen abonnees, dubbel zovöl as zien noaste rivaal, de rapkrant ''Le Petit Parisien''. Boawenop et dagblad ''Paris Soir'' had et ok nog een populair tiedschrift veur vrouwleu, ''Marie-Claire''. Et blad ''Match'' mos een Frans antwoord wean op et [[Verienigde Staoten van Amerika|Amerikaanse]] fotojournaal ''Life.'' <ref>Hutton 2:692–94</ref> ==== Groot-Brittanje ==== Teggen 1900 richten journalistiek in [[Groot-Brittannie|Groot-Brittanje]] zich op een zo groot möggelik publiek. Doar heuren ok de arbeiders biej. Dat sleug good an en der wör dikke verdeend an reklames en advertenties. [[Alfred Harmsworth, Eersten Borggraaf van Northcliffe]] ([[1865]]-[[1922]]) "gavven meer as wee dan ok de moderne pers vörm. Ziene ontwikkelingen en ideeën wordt nog aait broekt: breed anbod van onderwearpen, inzetten op hoge winst oet advertenties um krantenpriezen te drukken, opdringerig reklamemaken, ok strekgebunden neis, gin inmenging van poltieke partiejen.<ref>[[P. P. Catterall]] and [[Colin Seymour-Ure]], "Northcliffe, Viscount." in John Ramsden, ed. ''The Oxford Companion to Twentieth-Century British Politics'' (2002) p. 475.</ref> Zienen ''[[Daily Mail]]'' had de heugste oplaag töt an zienen dood. Eersten minister [[Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury|Lord Salisbury]] grappen dat et was "skrevven deur kantoorjongs veur kantoorjongs".<ref>''Oxford Dictionary of Quotations'' (1975).</ref> Et 'Neike van de eeuw' was veur domoals beginnend journaliste [[Clare Hollingworth]], dee in 1939 veur de ''Daily Telegraph'' as eerste verslag deu van 'n [[Tweede Wereldoorlog|Tweeden Weerldoorlog]].<ref>{{cite news|title=Clare Hollingworth: British war correspondent dies aged 105|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-38573643|work=BBC News|date=10 January 2017}}</ref> Onderweggens van [[Polen]] noar [[Duutsland]] zag zee nen groten macht Duutse troppen biej mekaar an de Poolse grens. Met sukelaletters op et veurblad kopten ''The Daily Telegraph'': "1,000 tanks massed on Polish border"; dree daag later was zee de eerste wat verslag deu van 'n Duutsen inval in Polen.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/01/10/business/media/clare-hollingworth-reporter-who-broke-news-of-world-war-ii-dies-at-105.html "Clare Hollingworth, Reporter Who Broke News of World War II, Dies at 105"], ''The New York Times'', 10 January 2017</ref> Onder 'n Tweeden Weerldoorlog wearkten [[George Orwell]] zövven joar as journalist biej ''The Observer''. Hee skreef een [[essay]] ''Politiek en de Engelse Sproake'' (woarin as he ofwearken met vaag en umslachtig taalgebroek). Redakteur David Astor gavven et joarenlang an iederen neien journalist met as richtlien.<ref name="Good journalism">{{cite news|title=George Orwell and the eternal truths of good journalism|url=https://www.theguardian.com/books/2003/nov/09/georgeorwell|access-date=19 July 2021|newspaper=The Guardian}}</ref> In 2003 skreef [[Robert McCrum]], literear redakteur biej deezelfde krant: "Zelfs noe haalt wiej em der nog wal es biej in onzen stielgids".<ref name="Good journalism" /> ==== India ==== De eerste krant van [[India]], de ''[[Hicky's Bengal Gazette]]'', wör veur et eerst oetgövven op [[29 jannewaori|29 januari]] [[1780]]. Dit blad höl et nich meer as twee joar vol, mer was wa deurslaggevvend veur et ontstoan van moderne journalistiek in India. Et idee van ne krant dreef völ opvolgers um et ok te proberen. De meesten kömmen nich boawen de 400 exemplaren in de wek, en skrevven oawer lokaal neis. Advertenties warren ok veur lokale produkten. In de 19e eeuw wörden kranten in et Engels oetgövven veur Indiaërs dee dat sprökken. Sproak was sowieso een lastig ding, umdat in India meer as 700 sproaken kuierd wordt. Oetendelik wör Engels de [[lingua franca]] van et land. Een van de eesten wat doarvan profiteren was de ''Bengal Gazette'' van [[Gangadhar Bhattacharyya]] in [[1816]]. ==== Nederland ==== De geschiedenis van de journalistiek in Nederland geet weerum noar de 17e eeuw, do as Nederland een veurname stee was veur handel en neis. In [[1618]] köm de ''[[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.]]'' uut, een van de eerste kranten van de weerld. De eerste Nederlandse kranten wörden vaak op één kant bedrok en brachten veural neis oet et boetenlaand veur rieke leu. Noa 'n [[Tachtigjoarigen Oorlog]] wör [[Amsterdam]] een veurnaam centrum veur drokweark, woardeur as neis verspreiden een stuk makkeliker wör. In de 19e eeuw köm de journalistiek dichter biej de gewone man deur oetvindingen as de [[stoomdrukpers]] en goodkeupere kranten as [[De Telegraaf]] en [[Algemeen Handelsblad]]. In de 20e eeuw, do as de samenleaving nog verzoeld was, had iedere zoel zien eigen krant of umroop. Do as de zoelen der achterhen gungen in de joaren '60 en '70 wör der meer noadacht oawer geld verdenen en digitale platforms. Rechtevoort hef de journalistiek te kampen met dingen as fake neis en ofnemmende oplages, mar et blif nen veurnamen spegel veur de demokratie. ==== Verennigde Stoaten ==== Achterin de [[19e eeuw|19e]] en veurin de [[20e ieuw|20e eeuw]] begunnen in de [[Verennigde Stoaten]] grote mediabedrieven op te kommen, zo as van [[William Randoph Hearst]] en [[Joseph Pulizer]]. Amerikaanse kranten kregen deur dat ze völ meer verkochten as ze nich eenziedig oawer politiek skrevven. Doardeur konnen ze völ meer verdenen an advertenties.<ref>Richard Lee Kaplan, ''Politics and the American press: the rise of objectivity, 1865–1920'' (2002) p. 76</ref> Vanof dissen tied hadden kranten verdan gröttere koppen en sensatieartikelen. Ne krant oetgevven most professioneler en der wör ok meer andacht gevven an schriefkwaliteit en arbeidsdiscipline.<ref>Frank Luther Mott, ''American Journalism: A History, 1690–1960'' (Macmillan, 3rd ed. 1962) pp. 603–05</ref> Ok wör [[Persvrieheaid|persvriejheid]] biej wet vastlejd. President [[Theodore Roosevelt]] kreg et nich veur mekaar um kranten an te klagen veur ear verslagen van [[Umkeuperieje|umkeuperiej]] rond 'n anschaf van et [[Panamakanaal]].<ref>Mott, ''American Journalism'' (3rd ed, 1962) pp. 605–08.</ref> Mer der is ok een teggengeluud. Al kan de regering weinig oetrichten teggen wat de pers schrif, toch meent wat leu dat de Amerikaanse journalistiek zichzölf inperkt, deurdat de meeste grote kranten en media in handen bint van grote bedrieven, dee weer nen hand in de regering hebt.<ref>[[Chris Hedges|Hedges, Chris]] (2009). ''[[Empire of Illusion]]: The End of Literacy and the Triumph of Spectacle.'' Nation Books. {{ISBN|1-56858-613-2}} p. 146.</ref><ref>[[Howard Zinn|Zinn, Howard]]. ''A People's History of the United States''. New York: [[HarperCollins|Harper Perennial Modern Classics]], 2005. p. 671 {{ISBN|0-06-083865-5}}</ref><ref>Scammell, Margaret; [[Holli Semetko|Semetko, Holli]] (11/22/2017). ''The Media, Journalism, and Democracy'' (1st ed.). London: Routiedge. p. 482. {{ISBN|978-1-351-74711-0}}.</ref> ===== Afro-amerikaanse pers ===== Deur de slimme diskriminatie teggen en ofzundering van Afro-Amerikanen bint ze zelf in de pen klummen um dag- en wekbladen te maken. Veural in grote steaden. De eerste zwarte neisbladen wörden sticht veurin de 19e eeuw,<ref>Charles A. Simmons, ''The African American press: a history of news coverage during national crises, with special reference to four black newspapers, 1827–1965'' (McFarland, 2006)</ref> mer pas in de 20e eeuw kömmen ze tot bleui. De oetgevvers hadden op dee wies nen dikken vinger in de oetkomsten van de politiek en zakenweerld. Veurname leu warren onder meer [[Robert Sengstacke Abbott]] ([[1870]]–[[1940]]), oetgevver van de [[Chicago Defender]]; [[John Mitchell Jr.]] ([[1863]]–[[1929]]), redakteur van de ''Richmond Planet'' en veurzitter van de Nationale Afro-Amerikaanse Persgroep; [[Anthony Overton]] (1865–1946), oetgevver van de [[Chicago Bee]], en [[Robert Lee Vann]] (1879–1940), oetgevver en redakteur van de [[Pittsburgh Courier]].<ref>Patrick S. Washburn, ''The African American Newspaper: Voice of Freedom'' (2006).</ref> '''Radio''' Radiomaken begun in de joaren '20 en spreidden zich rap oet in de joaren '30. Meesttieds gung et oaver muziek, sport en vermaak, mer mangs deuden ze ok tospraken en mangs neis oetzenden. Veural tiedens 'n Tweeden Weerldoorlog had de radio zien veurnaamste tied, umdat neisberichten ne veurname wel van neiste informatie oawer et verloop van 'n oorlog warren. De Sovjetunie gebreuk radio as een veurnaam kanaal um politieke tosproaken te holden. Vaak was doar gin enkel ander geluud te heuren, woarmet as disse oetzendingen volledig lösstoat van modern neisverslag.<ref>Stephen Lovell, "Broadcasting Bolshevik: The radio voice of Soviet culture, 1920s–1950s." ''Journal of Contemporary History'' 48.1 (2013): 78–97.</ref> Vanof de joaren '50 wör de radio zowat volledig verdrungen deur de tellevisie. === Tellevisie === Vanof de joaren '40 begunnen in de Verennigde Stoaten tellevisiekanalen twee moal op nen oawend neisprogramma's van 10 tot 15minuten oet te zenden. Vanof de joaren '60 was der verdan vaker live-verslag, beginnend biej 'n anslag op [[John F. Kennedy]]. Vanof de joaren '60 en '70 kömmen der ok regelmoatig neisprogramma's in 'n morgen en 'n middag veurbiej. Vanof de joaren '80 begun CNN met 24-uurs neisverslag brengen, wat ze vandaag an 'n dag nog aait volholdt. === Digitaal tiedperk === [[Bestaand:Msc_2008-Saturday,_09.00_-_11.00_Uhr-Moerk001_Sa.jpg|duum|Verslaggevvers biej ne persverkloaring]] In de 21e eeuw zöt journalistiek en massamedia der flink anders oet. Der bint neie opnem- en verspreidingstechnieken biejkömmen, met as grötste verandering et internet. Doarmet is de wies woarop leu an informatie komt kats op 'n kop goan. Leu kriejt et neis verdan vaker binnen op e-readers, mobielkes en andere ellektronische apparaten. Neisbedrieven hebt der nen zwoaren dobber an um de digitale ofdeling winstgevvend te maken en hebt allerhande dingen mötten oetproberen um ansloeting te vinden biej ear publiek via de neie kanalen. Veural kranten hebt de verkoop van drokweark zeen kelderen, mer de inkomsten veur de digitale kant noch nich liek können trekken.<ref name=":2" /> Veural in de Amerikaanse media, met name tellevisie, bint een hoop wearkleu noar hoes hen stuurd. Der kiekt ja verdan minder leu. Tusken 2007 en 2012 knippen CNN ear verhalen töt de helfte terug.<ref name="State">"[https://web.archive.org/web/20170826025836/http://stateofthemedia.org/2013/overview-5/ "The State of the News Media 2013: An Annual Report in American Journalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826025836/http://stateofthemedia.org/2013/overview-5/|date=26 August 2017}}", the Pew Research Center's Project for Excellence in Journalism, 2 May 2012. Retrieved 23 May 2013.</ref> Dit 'indikken' brengt ze in verband met afnemmend publiek.<ref name="State" /> Volgens et Pew Research Center is de ofname van kranten helemoal instört.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/01/circulation-and-revenue-fall-for-newspaper-industry/|title=Despite subscription surges for largest U.S. newspapers, circulation and revenue fall for industry overall|date=1 June 2017|access-date=1 May 2018}}</ref> Leu haalt ear veurnaamste neis steeds vaker biej digitale neiskanalen zonder winstoogmeark.<ref>{{Cite web|last=Bauder|first=David|date=2021-11-18|title=Independent websites team up to boost rural journalism|url=https://apnews.com/article/business-arts-and-entertainment-media-journalism-media-industry-347379aeb64268cbf3e0b18e7721e87c|access-date=2023-07-25|website=AP News|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Seelye|first=Katharine Q.|date=2021-06-20|title=When the Local Paper Shrank, These Journalists Started an Alternative|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/06/20/business/media/when-the-local-paper-shrank-these-journalists-started-an-alternative.html|access-date=2023-07-25|issn=0362-4331}}</ref> In de digitale tied is der ok verdan meer ruumte veur börgerverslagen op internet. Met mobielkes met ne kamera könt gewone leu noe allens delen op kanalen zo as YouTube (woaras traditionele media et ok steeds vaker weer van ofhaalt). Umdat et neis rechtervoort van meerdere kanalen kan kommen, zo as blogs en social media, kiekt de leu nich meer noar een krant of tellevisiekanaal as ze wat wetten wilt, ze zeukt et zölf wa oet. [[Bestaand:Cosplayers_at_Comicdom_2012_in_Athens,_Greece_grant_interviews_to_the_MTV_television_channel_21.JPG|duum|Journalist interviewing a [[Cosplay|cosplayer]]]] === Verdeling van journalisten in 2016 === Oet een weerldwied onderzeuk van tusken 2012 en 2016 onder 27.500 journalisten in 67 landen köm et volgende profiel noar veurten:<ref>Thomas Hanitzsch, et al. eds. ''Worlds of Journalism: Journalistic Cultures around the Globe'' (2019) pp. 73–74. [https://www.amazon.com/Worlds-Journalism-Journalistic-Cultures-Institute/dp/0231186436/ see excerpt]</ref> * 57% is kearl; * In deursnee 38 joar * Deursnee joar ervaring :13 * Schooldiploma: 56%; opleiding: 29% * 61% had op schole methulpen in journalistiek * 62% vund zichzölf generalist en 23% zag zichzölf as neisverslaggevver * 47% was biej ne vakgroep * 80% had der vast weark an * 50% schreef veur kranten, 23% was biej de tellevisie, 17% biej de radio en 16% wearken online. == Schrieven veur kenners of gewone leu == [[Bestaand:Walter_Lippmann_1914.jpg|duum|[[Walter Lippmann]] in 1914]] In de joaren '20 van de 20e eeuw, do as kranten in de Verennigde Stoaten verdan minder ne politieke kant közzen um zo ok neie abonnees te trekken, wör der ok völ proat oawer wat journalistiek binnen ne demokratie mut doon en wat dat veur de wies van schrieven beduden. Veural politiek analist Walter Lippman en John Dewey leupen doarin veurop.<ref>Noortje Marres, "The issues deserve more credit: Pragmatist contributions to the study of public involvement in the controversy." ''Social studies of science'' 37.5 (2007): 759–80.</ref> Lippmann meenden, beslissingen mut maakt worden deur leu wat eargens verstand van hebt, et gewone volk steet der biej. Gewone leu zatten volgens Lippmann gels nich te wochten op hoogdravende journalistiek. De leu met ne hoge baan en dee et veur et zeggen hadden, wa.<ref>{{cite book|author1=Davis "Buzz" Merritt|author2=Maxwell E. McCombs|title=The Two W's of Journalism: The Why and What of Public Affairs Reporting|url=https://books.google.com/books?id=N0GRAgAAQBAJ&pg=PA21|year=2014|publisher=Routledge|page=21|isbn=978-1-135-70471-1}}</ref> Dewey meenden juust at de gewone leu et allemoal best begrepen en dat ze der ok nen zeg in mosten hebben. Zo kömmen de beste ideeën noar bowwen. Besloeten zollen dan iedereen achter stoan. Nepneis maken hee zich nich drok um. De beide inslaag verdeelt journalisten nog aait oaver de hele wearld.<ref>Alfred Hermida, et al. "The active recipient: Participatory journalism through the lens of the Dewey-Lippmann debate." ''International Symposium on Online Journalism'' 1#2 (2011).</ref> == Morelen en standaarden == Veur et vastleggen van neisfeiten en deurgevven an een publiek bint de meeste leu et eens oawer disse weerden: woarachtigheid, kloppendheid, onpartiedigheid, liekrechtigheid en ansprakelikheid.<ref>{{cite web|title=Fourth Estate – Core Journalism Principles, Standards and Practices|url=https://www.fourthestate.org/core-journalism-principles/|publisher=Fourth Estate Public Benefit Corporation|access-date=2 December 2016|archive-date=25 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325004218/https://www.fourthestate.org/core-journalism-principles/|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121114075747/http://www.ifj.org/en/articles/status-of-journalists-and-journalism-ethics-ifj-principles IFJ (International Federation of Journalists) – Declaration of Principles on the Conduct of Journalists] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114075747/http://www.ifj.org/en/articles/status-of-journalists-and-journalism-ethics-ifj-principles|date=14 November 2012}} ([https://web.archive.org/web/20081130181610/http://www.ifj.org/assets/docs/060/151/2bcb53c-c641f97.doc DOC version)]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.asne.org/kiosk/archive/principl.htm|title=ASNE (American Society of Newspapers Editors) – Statement of Principles|access-date=2013-03-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080605161914/http://www.asne.org/kiosk/archive/principl.htm|archive-date=5 June 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.apme.com/ethics/|title=APME (Associated Press Managing Editors) – Statement of Ethical Principles|date=2008-06-22|access-date=2013-03-01|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622123407/http://www.apme.com/ethics/|archive-date=22 June 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.spj.org/ethicscode.asp|title=(Society of Professional Journalists) – Code of Ethics|publisher=SPJ|access-date=2013-03-01}}</ref> [[Bestaand:News_photographers_and_reporters_wait_outside_Jacqueline_Kennedy_Onassis'_apartment.jpg|duum|Persfotografen en verslaggevvers stoat te wochten achter ne riege plietsiekearls in [[Niej-York|Stad Nei-Jork]], mei 1994]] [[Bill Kovach]] and Tom Rosenstiel stelt verschillende richtlienen veur in ear book ''The Elements of Journalism''.<ref>{{cite web|url=http://journalism.org/node/72|title=The Elements of Journalism: What Newspeople Should Know and the Public Should Expect – Introduction &#124; Project for Excellence in Journalism (PEJ)|date=2006-06-19|publisher=Journalism.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002000433/http://www.journalism.org/node/72|archive-date=2 October 2013|access-date=2013-02-23}}</ref> Zee meent, journalisten stoat in deenst van et volk, dus möt ze de woarheid vertellen. Zee möt veurname leu en instellingen in de gaten holden. Zodöanig dreit journalistiek um et gevven van betrouwboare informatie dee grondig ofwöggen is. Wat journalistieke Handbeuk veur Ethiek, veural dee in Europa,<ref>[http://assembly.coe.int//main.asp?link=http://assembly.coe.int/documents/adoptedtext/ta93/ERES1003.HTM Parliamentary Assembly of the Council of Europe – Resolution 1003 (1993) on the ethics of journalism] (see clause 33) {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626122000/http://assembly.coe.int//Main.asp?link=http%3A%2F%2Fassembly.coe.int%2FDocuments%2FAdoptedText%2Fta93%2Feres1003.htm|date=26 June 2009}}</ref> maakt zich ok drok um et veurkommen van diskriminerend taalgebroek op basis van ras, geleuf, seksuele veurkeur en lieflike of geestelike bepearkingen.<ref>[https://web.archive.org/web/20121214011756/http://www.pcc.org.uk/cop/practice.html UK – Press Complaints Commission – Codes of Practice] (see item 12, "Discrimination") {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214011756/http://www.pcc.org.uk/cop/practice.html|date=14 December 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fnsi.it/Contenuto/Documentazione/CarteDeontologiche/Carta_dei_Doveri.htm|title=Italy – FNSI's La Carta dei Doveri (The Chart of Duties)|access-date=2012-12-24|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20080412103717/http://www.fnsi.it/Contenuto/Documentazione/CarteDeontologiche/Carta_dei_Doveri.htm|archive-date=12 April 2008|language=it}} (section "Principi")</ref><ref>{{in lang|es}} [http://www.fape.es/index.php?option=com_content&task=view&id=101&Itemid=120 Spain – FAPE's Código Deontológico (Deontological Code)] (see ''Principios Generales'', item 7, "a")</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fenaj.org.br/federacao/cometica/codigo_de_etica_dos_jornalistas_brasileiros.pdf|title=Brazil – FENAJ's Code of Ethics|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003115513/http://www.fenaj.org.br/federacao/cometica/codigo_de_etica_dos_jornalistas_brasileiros.pdf|archive-date=3 October 2009|language=pt}}&nbsp;{{small|(20.8&nbsp;KB)}} (see Article 6, item XIV)</ref> De Parlementeare Vergoaring van 'n Europesen Road nöm in 1993 et Besloet 1003 veur Journalistieke Ethiek an. Doarin kriejt journalisten de road um aait oet te goan van onscholdigheid, veural as ne zaak nog onderzöcht wördt.<ref>[http://assembly.coe.int//main.asp?link=http://assembly.coe.int/documents/adoptedtext/ta93/ERES1003.HTM PACE Resolution 1003 (1993) on the Ethics of Journalism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626122000/http://assembly.coe.int//Main.asp?link=http%3A%2F%2Fassembly.coe.int%2FDocuments%2FAdoptedText%2Fta93%2Feres1003.htm|date=26 June 2009}} (see clause 22)</ref> In et VK möt alle kranten zich holden an de Code of Practice van de [[Independent Press Standards Organisation]]. Doarin stoat dinger oawer dat ze de egenruumte van leu mut respekteren en nauwkeurig wean. De Media Standards Trust meent, de Code möt flink op de schup um et vertrouwen van de leu in kranten oawerend te holden. Dat was veur de 20e eeuw wa aans. Et medialandschop zat vol kleinere kreantkes en pamflettenmakers dee et vaak nich zo nauw nömmen met de balans of onpartiejdigheid. Umdat journalisten vaak zo rap möggelik publiceren möt veur de konkurrenten an, kump et geregeld veur dat der fouten insliekert. Meer as wonneer de schriever meer tied zol hebben. Völ kranten hebt dus ook reggelmoatig 'n anderen dag ''rectificaties'', verbetteringen van de fouten van gisteren. [[Bestaand:Dmitry_Muratov,_2012.JPG|duum|{{lang|ru-latn|[[Novaya Gazeta]]}}{{'s}} heufdredakteur [[Dmitry Muratov]] kreg in 2021 de Nobelpries veur de Vrea umdat he "zich zo drok maken um de oetdrukkingsvriejheid van Rusland te beschearmen".]] === Ethische kodes === Oawer de hele weerld gef et 242 verschillende ethische kodes veur journalisten.<ref name=":02">{{Cite journal|date=2016-03-01|title=Ethical convergence, divergence or communitas? An examination of public relations and journalism codes of ethics|journal=Public Relations Review|language=en|volume=42|issue=1|pages=146–60|doi=10.1016/j.pubrev.2015.08.001|issn=0363-8111|last1=Yang|first1=Aimei|last2=Taylor|first2=Maureen|last3=Saffer|first3=Adam J}}</ref> Dee ontstoat deur de wesselwearking tusken et publiek en de journalisten in et land. An zonne kode is good of te leazen wat veur oawertugingen een land hef wat ekonomie en politiek angeet.<ref name=":02" /> Ondanks at et der zovöl bint, stoat wat dingen altied vast: gin oordeel gevven, de woarheid zeggen, earlik blieven.<ref name=":02" /> Der is gin weerldwied vastumliende gedragskode. As journalist ''hoofs'' der diej nich an te holden zo as nen dokter of advokoat wa möt.<ref>{{Cite journal|last=Wilson-Smith|first=Anthony|date=3 August 1998|title=The Conflict of Journalists|url=http://web.b.ebscohost.com/ehost/detail/detail?vid=2&sid=a001e71b-a816-42a1-8f25-61e48b50fcf4%40sessionmgr102&bdata=JnNpdGU9ZWhvc3QtbGl2ZQ%3d%3d#AN=911611&db=a9h|journal=Maclean's|pages=11|via=Academic Search Complete}}</ref> Toch wördt der wa oawer proat um zon weerldwiede richtlien vast te leggen. Eén veurstel meent, journalistiek mot baseerd ween op dree poers: geleufweerdigheid, rechtveerdige gevolgen hebben en trouw wean an de mensheid.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Ward|first=Stephen|date=5 March 2018|title=Philosophical Foundations for Global Journalism Ethics|journal=Journal of Mass Media Ethics|volume=20|pages=3–21|doi=10.1207/s15327728jmme2001_2|s2cid=144636048}}</ref> Veur de geleufweerdigheid möt volgens disse stelregel journalisten betrouwboare informatie gevven en tegeliek et publiek ruumte gevven um te kieken wo as den journalist an dee wiesheid kömmen is. De tweede, rechtveerdige gevolgen, gef an dat journalisten möt ofweagen wat de veur- en noadelige gevolgen bint van ear verhaal. Een veurbeeld is onthullen dat nen hogen pief wat oetevretten hef wat neet deur 'n böggel kan. Een veurbeeld van de andere kant is dat nen journalist rekkening möt holden met ne familie in rouw. 'n Dearden poer, trouw an de mensheid, meent, journalisten schrievt veur een weerldpubliek. Doardeur könt ze nich partiedig wean veur één land of veur ne (politieke) zaak.<ref name=":1" /> == Wettelike beschearming == [[Bestaand:Turkish_journalists_protesting_imprisonment_of_their_colleagues_in_2016.jpg|duum|Turkse journalisten protesteert teggen et vastzetten van ear vakbreurs op 'n Dag van de menskenrechten, 10 december 2016]] [[Bestaand:10.1177_0022343316680859-fig1.gif|duum|Antal journalisten zowied bekend vermoord tusken 2002 en 2013<ref>{{cite journal|last1=Gohdes|first1=AR|last2=Carey|first2=SC|title=Canaries in a coal-mine? What the killings of journalists tell us about future repression|journal=Journal of Peace Research|date=March 2017|volume=54|issue=2|pages=157–74|pmid=28546646|doi=10.1177/0022343316680859|pmc=5427995}}</ref>]] Hoo as regeringen met journalisten umgoat verschilt nog a et land, met wat ze majt onderzeuken, beschrieven en oetgevven. Wat regeringen beedt volledige persvriejheid; andere regeringen perkt et slim in; wat landen vervolgt journalisten dee een verkeerd woord oawer de regering dörft te schrieven. In völ landen hebt journalisten wat meer veurrechten as gewone börgers, zo as meer togang töt openboare gebeurtenissen, plaats-delicten en perskonferenties, en mangs ook interviews met ambtenaren, bekendheden en andere algemeen bekende leu. Journalisten dee der veur kiest um konflikten, opstanden en oorleug te versloan, gevt mangs officieel an dat ze der nich op rekkent dat ear de regering kump helpen as ear wat gebeurt. Journalisten dee oppakt of gevangen wordt, möt as börger behandeld worden en oetleaverd an land van herkomst. Völ regeringen maakt journalisten et leaven zoer deur ze onder druk te zetten, te bedreigen en ze vast te nemmen of slimmer.<ref>{{cite web|title=Press Freedom Online|url=http://www.cpj.org/|publisher=Committee to Protect Journalists}}</ref> === Recht op bronbeschearming === Journalisten hebt mangs te maken met bronnen dee boeten beeld wilt blieven. As onderdeel van de persvriejheid majt ze dat zo holden, zölfs as de plietsie of andere anklagers der op stoat dat ze namen deelt. As ze weigert, komt journalisten hierveur nog wa es vast te zitten. Et noadeel van anonieme bronnen veur nen journalist is dat et nich heel geleufweerdig klinkt. Et valt ja veur boetenstoanders nich noa te kieken en veur et zelfde geld hef zich den journalist de informatie wat he der van kreeg gewoon oet 'n doem zöagen. Doarum könt journalisten zich ma better waren veur anonieme bronnen.<ref>{{Cite journal|last=Lashmar|first=Paul|date=2017-07-03|title=No More Sources?: The impact of Snowden's revelations on journalists and their confidential sources|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17512786.2016.1179587|journal=Journalism Practice|language=en|volume=11|issue=6|pages=665–688|doi=10.1080/17512786.2016.1179587|s2cid=147752393|issn=1751-2786}}</ref> == See also == * [[Creative nonfiction]] * [[Glossary of journalism]] * [[Hallin's spheres]] * [[List of journalism awards]] * [[Lists of journalists]] * [[List of journalists killed in India]] * [[Attacks on RTI activists in India]] * [[Journalistic objectivity]] {{div col end}} === Reviews === * ''[[American Journalism Review]]'' * ''[[Columbia Journalism Review]]'' * ''[[Health News Review]]'' * ''[[Ryerson Review of Journalism]]'' === Academische bladen === * ''[[Digital Journalism (journal)|Digital Journalism]]'' * ''[[Journalism (journal)|Journalism]]'' * ''[[Journalism Practice]]'' * ''[[Journalism Studies]]'' == Verwiezingen == <references /> == Wieder leazen == * Hanitzsch, Thomas et al. eds. ''Worlds of Journalism: Journalistic Cultures around the Globe'' (2019) [https://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=55340 online review] * Rodgers, Ronald R. 2018. ''The Struggle for the Soul of Journalism : The Pulpit Versus the Press 1833-1923''. Columbia Missouri: University of Missouri Press. * Kaltenbrunner, Andy and Matthias Karmasin and Daniela Kraus, eds. "The Journalism Report V: Innovation and Transition", Facultas, 2017 * Marthoz, J.-P. (2016). Giving up on the graft and the grind: Why journalists are failing to cover difficult stories. ''Index on Censorship'', 45(2), 22–27. * Sterling, Christopher H. (ed.), ''Encyclopedia of journalism'', *(6 vol, SAGE, 2009). * de Beer Arnold S. and John C. Merrill, eds. ''Global Journalism: Topical Issues and Media Systems'' (5th ed. 2008) * Shoemaker, Pamela J. and Akiba A. Cohen, eds. ''News Around the World: Content, Practitioners, and the Public'' (2nd ed. 2005) == Oetgoande verwiezingen == * [https://www.journaliststoolbox.org Journalist's Toolbox] van de [[Society of Professional Journalists]] [[Kategorie:Niejs]] rviw135kci0lrpcnzvx80k56mttp8ij