Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 1505 1061737 1061323 2026-04-05T07:56:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061737 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Gerhard Schröder (CDU)}} [[Bild:Gerhardschroeder01.jpg|thumb|Gerhard Schröder (2003)]] [[Datei:Gerhard Schröder Signature.svg|rechts|rahmenlos|Ünnerschrift van Gerhard Schröder]] '''Gerhard Fritz Kurt Schröder''' (* [[7. April]] [[1944]] in [[Mossenberg-Wöhren]], hüüd to [[Blommerg]]) is en ehmalger [[Düütschland|düütsch]] [[Politiker]] van de [[SPD]]. He weer van 1978 bit 1980 Bundsvörsitter van de [[Jusos]], van 1990 bit 1998 Ministerpräsident van [[Neddersassen]] as ok van Oktober 1998 bit November 2005 de söbente düütsch Bundskanzler. Siet den Dood van [[Helmut Kohl]] in'n Juni 2017 is he de eenzige levende Oltbundskanzler van Düütschland. Van 1999 bit 2004 weer he todem Vörsitter van de SPD. Gerhard Schröder hett tüschen 1990 un 2002 up Bundes- un up Landesebene fief Wahlen ahn Ünnerbreeken as Tippkandidat van sien Partei wunnen un is in de Historie van de [[Bundsrepubliek Düütschland]] de eenzige Politiker, de dat schafft hett. Siet dat Enn'n van sien politische Loopbahn is he as Wertschapsafkaat as ok in verscheeden Positschoonen as Wertschapslobbyist tätig, ünner annern as [[Upsichtsraat]]svörsitter van de [[Nord Stream AG]] (Oostsee-Pipeline) as ok [[Rosneft]] un as Ehrenvörsitter van den [[Nah- und Mittelost-Vereen]]. == Leven == === Herkunft === Gerhard Schröder wurr as tweet Kind van dat Ehepaar Gunhild ''Erika'' Lauterbach (*&nbsp;2.&nbsp;Oktober 1913 in [[Burgstall (Landkreis Börde)|Burgstall]]; † 1.&nbsp;November 2012 in [[Patterbuorn]]) un Fritz Schröder (*&nbsp;12.&nbsp;September 1912 in [[Leipzig]]; † 4.&nbsp;Oktober 1944 bi [[Cluj-Napoca|Klausenburg]]) up en Buernhoff in Mossenberg ([[Freestaat Lippe|Lippe]]) boren. Schröder sien Moder weer mit en Früendin dorhen flücht, um de Luftangreep van de Allieerten uttowieken.<ref name="faz_asoziale">{{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/politik/gerhard-schroeder-wir-waren-die-asozialen-1193698.html |wayback=20201203205018 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} Gerhard Schröder: „Wir waren die Asozialen“ , [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] van’n 14. Dezember 2004, afropen an’n 4. März 2011</ref> Fritz Schröder weer ahn Öllern upwussen un hett bit 1939 faken as obdaakloos Gelegenheitsarbeiter un Landarbeiter leevt, de mehrmals wegen Klaueree veroordeelt wurrn is. Nahdem 1939 he ut de Haft entlaaten wurrn weer, truck he mit Erika Lauterbach, de he 1936 kennenlehrt harr, un Dochter Gunhild (1939–2017) to sien Moder un sien Steefvader Paul Vosseler (1906–1966)<ref name="Schöllgen">[[Gregor Schöllgen]]: Gerhard Schröder – Die Biographie, ISBN 978-3-421-04653-6 [https://www.randomhouse.de/leseprobe/Gerhard-Schroeder/leseprobe_9783421046536.pdf S. 41]</ref><ref name="Schöllgen 20">[[Gregor Schöllgen]]: Gerhard Schröder – Die Biographie, ISBN 978-3-421-04653-6, S. 20 [https://books.google.de/books?id=fb1pCQAAQBAJ&pg=PT20]</ref> nah [[Deppelt]], wo se an’n 28. Oktober 1939 heiraadt hemm. 1940 wurr he intrucken. He full as [[Obergefreiter]] van de [[Wehrmacht]] bi Rücktooggfechten an‘n 4. Oktober 1944 dicht bi Klausenburg in [[Siebenbürgen]] wiels de [[Oostkarpatische Operatschoon]] van de [[Root Armee]].<ref name="sz_grab">[http://www.sueddeutsche.de/politik/der-kanzler-am-grab-seines-vaters-ehre-fuer-fritz-schroeder-1.417128] Der Kanzler am Grab seines Vaters – Ehre für Fritz Schröder, Süddeutsche Zeitung van’n 12. August 2004, afropen an’n 4. März 2011</ref> Sien söss Maand olt Söhn harr he nich to Gesicht kreegen.<ref name="sz_grab" /> 2001 hett Schröder sien Süster dat Graff in [[Ceanu Mare]] upspört.<ref>[http://www.spiegel.de/panorama/trauerarbeit-schroeder-will-grab-seines-vaters-besuchen-a-128594.html] Schröder will Grab seines Vaters besuchen, spiegel.de van’n 17. April 2001, afropen an’n 5. Juni 2018</ref> === Kindheit, Utbillen un Berop === Över de Kindheit van Schröder weer fröher wenig bekannt.<ref name="faz_asoziale" /> De Moder sörg mit hör Arbeit för hör Kinner, hör Öllern, hör nee Ehemann Paul Vosseler, de van hör Schweegermoder Klara Vosseler schett weer, un de dree Halfgeschwister van Gerhard Schöder [[Lothar Vosseler|Lothar]] (* 5. April 1947; † 29. Januar 2019), Heiderose un Ilse Vosseler, de ut de nee Ehe hervörgungen. Siet 2004 leet Schröder de Apenlichkeit immer wat mehr över sien Jöögd erfohren un hett seggt, dat he to de Armsten van de Armen in dat Land tellt hett.<ref name="faz_asoziale" /> De Schröders weern up Fürsorge (Sozialhülp) anwiest. Se hemm 1957 as achtköppig Patchworkfamilie in en Tweezimmerwahnen in dat westfäälsch [[Osterhagen (Kalledaal)|Osterhagen]] leevt.<ref name="faz_asoziale" /> Över sien Familie hett de latere Kanzler ahn Umschrieven seggt: „Wir waren die Asozialen.“<ref name="faz_asoziale" /> Sien Kindheit hett Schröder van 1945 bit 1957 in den Stadtdeel [[Wülfer-Bexten|Bexten]] van [[Bad Salzuflen]] verbrocht un hett dor de Volksschool besöcht. 1957 truck he nah Osterhagen un hett in [[Talle]] van 1957 bit 1958 de Voksschool besöcht.<ref>Gregor Schöllgen: ''Gerhard Schröder: Die Biographie''. DVA, Stuttgart 2015</ref> Dornah hett he bit 1961 en Lehr to’n Eenzelhannelskoopmann in en Porzellangeschäft in [[Lemgo]] maakt. As eenzig Söhn van en in den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] fallen Vader weer Schröder van den Wehrdeent befreet un hett neben sien Arbeit in en Iesenwarenhannel in [[Chöttingen]] för en Afsluss van de [[Middlere Riep]] van 1962 bit 1964 de Abendschool besöcht. Af 1964 hett he, um de Hoochschoolriep up den [[Tweet Bildungsweg|Tweeten Bildungsweg]] tonächst een Johr lang dat Siegerland-Kolleg in [[Weidenau (Siegen)|Weidenau]] un van 1965 dat Westfalen-Kolleg in [[Builefeld]] besöcht. 1966 hett he sien [[Abitur]] in Builefeld maakt.<ref name="Schöllgen" /> Noch in dat sülvig Johr fung he an de [[Georg-August-Universität Chöttingen]] en Studium van de Rechtswetenschapen an, wat he 1974 mit dat eerst juristische Staatsexamen un 1976 mit dat twee juristische Staatsexamen afsluuten dee. Schröder weer somit Vulljurist. 1976 wurr he as Afkaat an dat [[Landgericht Hannover]] tolaaten un hett tonächst as anstellt Afkaat in en Kanzlei, af 1978 as [[Sozietät|Sozius]] van en Kanzlei in Hannover arbeit. He hett dissen Berop bit to sien Wahl to’n Ministerpräsidenten van dat Land Neddersassen 1990 utöövt un hett ünner annern den dormals as [[Rote Armee Fraktion|RAF-Terroristen]] inhafteerten [[Horst Mahler]] vertreeden. Ebenso weer he Vetreeder van de [[Nebenklaag]] bi de Verhandlung van den Nazi-[[Fememord]] an den Nazi-Skinhead Gerd-Roger Bornemann, den Söhn van en sozialdemokraatschen Gewerkschaftsfunktionär.<ref>Der Spiegel, ID 13524217; Rechte Armee Fraktion, 1987 Nr. 33</ref> === Familie un Früenden === [[Datei:Soyeon Kim Gerhard Schröder 8751.jpg|mini|Soyeon Kim un Gerhard Schröder (2018)]] Schröder weer van 1968 bit 1972 mit Eva Schubach, van 1972 bit 1984 mit Anne Taschenmacher un van 1984 bit 1997 mit [[Hiltrud Schwetje]] verheiraadt. Sien veerte Ehefru weer af 1997 de Journalistin [[Doris Schröder-Köpf]] (*&nbsp;1963). Se weer siet 2013 Landdagsaforodnete för de SPD in Neddersassen. An‘n 26. März 2015 wurr bekannt, dat sück Schröder nah 17 Johren Ehe van sien Ehefrau Doris Schröder-Köpf trennt heet.<ref name="Das Ehepaar Schröder geht getrennte Wege">Hannoversche Allgemeine, Das Ehepaar Schröder geht getrennte Wege [http://www.haz.de/Hannover/Aus-der-Stadt/Uebersicht/Gerhard-Schroeder-und-Doris-Schroeder-Koepf-gehen-getrennte-Wege] van’n 26. März 2015, afropen an’n 27. März 2915</ref> Rechtskräftig schett wurrn se an’n 11. April 2018.<ref>[https://www.bunte.de/panorama/politik/gerhard-schroeder-die-scheidung-ist-durch-jetzt-ist-der-weg-frei-fuer-ehe-nummer-fuenf.html] Gerhard Schröder: Die Scheidung ist durch! Jetzt ist der Weg frei für Ehe Nummer fünf, Bunte.de van’n 12. April 2018, afropen an’n 8. Juni 2018</ref> In‘n Januar 2018 hett he sien nee Partnerin, de süüdkoreaansch Wertschapsexpertin [[So-yeon Schröder-Kim|So-yeon Kim]], vörstellt, de he an’n 2. Mai 2018 in [[Seoul]] heiraadt hett.<ref>[https://www.n-tv.de/leute/Fremdschaemen-mit-Gerhard-Schroeder-article20235830.html www.n-tv.de vom Mittwoch, 17. Januar 2018 – Fremdschämen mit Gerhard Schröder], afropen an’n 25. Januar 2018</ref><ref>[https://www.tagesspiegel.de/weltspiegel/ex-bundeskanzler-gerhard-schroeder-heiratet-zum-fuenften-mal/21258330.html] Gerhard Schröder heiratet zum fünften Mal; Der Tagesspiegel van’n 8. Mai 2018, afropen an’n 8. Juni 2018</ref><ref>Tanja May: Hochzeit in Korea, [[BUNTE]] Band 29/2018 van’n 12. Juli 2018, Siet 37</ref> Dat is Schröder sien fiefte Ehe. Gerhard Schröder hett kien eegen Kinner, is aber Steefvader van Klara (* 1991), Dochter van Doris Köpf un den Journalisten [[Sven Kuntze]]. De Ehelüüd Schröder-Köpf harrn buterdem twee russisch Kinner adopteert: Gregor (* 2006; adopteert in dat Johr 2006) un de ut [[Sankt Petersburg]] stammend Viktoria (* 2002; adopteert in dat Johr 2004).<ref>[http://www.berliner-zeitung.de/newsticker/in-russland-sind-auslandsadoptionen-hoechst-umstritten-ehepaar-schroeder-nimmt-zweites-russisches-kind-an,10917074,10412132.html Ehepaar Schröder nimmt zweites russisches Kind an] in ''[[Berliner Zeitung]]'' van’n 18. August 2006</ref> De Familie hett lang Tiet in en Riegenendhuus in dat [[Zoo (Hannover)|Zooveertel]] van [[Hannover]] leevt. In‘n Juni 2009 truck se in en Villa an den Rand van de [[Eilenriede]] in den Stadtdeel [[Waldhausen (Hannover)|Waldhausen]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.haz.de/Hannover/Aus-den-Stadtteilen/Sued/Altkanzler-Schroeder-zieht-an-die-Eilenriede |wayback=20160522001858 |text=Altkanzler Schröder zieht an die Eilenriede |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} in ''[[Hannoversche Allgemeine Zeitung]]'' van‘n 28. März 2009</ref> Siet de Trennung van dat Ehepaar in dat eerst Quartal 2015 leevt Gerhard Schröder in en Wahnen in Hannover.<ref>[http://www.tagesschau.de/inland/schroeder-trennung-101.html] Die Schröders auf getrennten Wegen, Archiv: [https://web.archive.org/web/20150328171756/http://www.tagesschau.de/inland/schroeder-trennung-101.html]; Tagesschau.de van’n 27. März 2015</ref> He hett todem twee Eegendomswahnungen in en Ferienhuus up de Noordseeinsel [[Borkum]].<ref>[http://www.n-tv.de/panorama/Schroeder-reif-fuer-die-Insel-article184227.html]Haus auf Borkum gekauft: Schröder reif für die Insel] up ''[[n-tv]]'' van’n 31. Mai 2006</ref> Gerhard Schröder is [[evangeelsch]]. 2014 hett he seggt, dat hüm an den Protestantismus „die Klarheit, die Nähe zur Vernunft und die Abwesenheit von Brimborium“ gefallen dee. Up de Idee, politische Entscheedungen ut en Zwiegespräch mit Gott aftoleiten, weer he nie nich kommen.<ref>[http://chrismon.evangelisch.de/artikel/2014/suchend-und-zweifelnd-gerhard-schroeder-22438 Gerhard Schröder: ''Suchend und zweifelnd ''] in: [[Chrismon (Tietschrift)|Chrismon spezial]] van’n 31. Oktober 2014.</ref> Schröder betekent [[Wladimir Wladimirowitsch Putin|Wladimir Putin]] as sien privaten Früend.<ref>[http://www.rp-online.de/politik/deutschland/gerhard-schroeder-ueber-seinen-freund-ich-vertraue-wladimir-putin-aid-1.7282993 ''Gerhard Schröder im Interview „Ich vertraue Wladimir Putin“''] rp-online.de van’n 23. Dezember 2017, 07.44 Uhr; afropen an’n 1. März 2018.</ref><ref>[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/schroeders-neuer-job-ein-freund-ein-guter-freund-a-390013.html ''Ein Freund, ein guter Freund''] spiegel.de, 13. Dezember 2005.</ref><ref>Archiv {{Webarchiv|url=https://www.ruhrnachrichten.de/Nachrichten/Putin-Freund-Schroeder-Russlands-Politik-ist-voelkerrechtswidrig-402662.html |wayback=20180119060637 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} 'Putin-Freund Schröder: Russlands Politik ist völkerrechtswidrig'' ruhrnachrichten.de, 9. März 2014.</ref> All as Bundskanzler hett Schröder an’n 23. November 2004 bi ''[[Beckmann (Feernsehsennen)|Beckmann]]'' seggt, dat to Putin en Grundvertruen bestahn dee un Putin en lupenreiner Demokrat weer.<ref name="handelsblatt">[http://www.handelsblatt.com/politik/international/laut-interview-in-der-ard-sendung-beckmann-schroeder-haelt-putin-fuer-lupenreinen-demokraten/2439580.html Schröder hält Putin für lupenreinen Demokraten] [[Handelsblatt]] van’n 22. November 2004, afropen an’n 14. Mai 2015 </ref> Bi de ünner Eid nommen van Putin nah de Wahl 2018 weer Schröder in‘n Andreas-Saal des Kremls nah den Patriarch van de russisch-orthodox Kark de tweete van blots dree Personen, de Putin gratuleeren deen, noch vör den Ministerpräsidenten [[Dmitri Anatoljewitsch Medwedew|Dmitri Medwedew]].<ref>Markus Ackeret: [https://www.nzz.ch/international/putin-will-es-prunkvoll-und-pragmatisch-ld.1384010] Putin will es prunkvoll und pragmatisch; nzz.ch van’n 7. Mai 2018, afropen an’n 3. April 2019</ref> === Parteiloopbahn === Schröder is siet 1963 Liddmaat van de SPD. För den Bezirk Hannover hett he dor 1971 de Stäe van den Vörsitter van de [[Jusos|Arbeitsgemeenschap van de Jungsozialistinnen un Jungsozialisten in de SPD (Jusos)]] övernommen, 1978 bis 1980 weer he ok Bundsvörsitter van de Jusos. För de [[Landdagswahl in Neddersassen 1986|Landdagswahl in Neddersassen an’n 15. Juni 1986]] weer as Tippkandidatin van de Partei tonächst [[Anke Fuchs]] vörsehn, de ehmalge Bundsministerin för Jöögd, Familie un Gesundheit. Fuchs hett aber denn verzicht, nahdem Schröder sien Kandidatur ankünnigen dee un sück dorbi de Ünnerstütten van mehreren Kreisverbände van sien Partei sekerstellt harr. Binnerhalv van de Partei geev dat Diskussionen över mögelke Koalitschonspartner, sowohl up Landesebene as ok up Bundesebene: Wiels Kanzlerkandidat [[Johannes Rau]] för de [[Bundsdagswahl 1987|Bundsfagswahl an‘n 25. Januar 1987]] en Koalitschoon mit de Grönen utslooten harr un up en Mehrheit van de SPD setten dee, wull Schröder en root-gröön Koalitschoon in Neddersassen nich utsluuten. En van de Wahlkampthemen weern denn de entspreekend Utnannersetten tüschen Rau un Schröder. Bi de Oorwahl van den SPD-Bundsvörsitter in’n Juni 1993 hett Schröder gegen [[Rudolf Scharping]] un [[Heidemarie Wieczorek-Zeul]] kandideert, wobi he togliek sien Kanzlerkandidatur för 1994 verkloort hett, he weer aber Scharping ünnerleegen.<ref>''Vorwärts'', Juni 1993, Siet D-E</ref> Nah den Rückträe van [[Oskar Lafontaine]] van all Ämter in‘n März 1999 wurr Schröder to’n SPD-Vörsitter wählt un behull dit Amt bit 2004. === Afordneter in Bundsdag un Landdag === ==== Liddmaatschap in’n Bundsdag (1980–1986) ==== Bi de [[Bundsdagswahl 1980|Bundsdagswahl an‘n 5. Oktober 1980]] wunn Schröder dat Direktmandat för sien Partei mit 50 % van de Stimmen.<ref>Schöllgen, Gregor: Gerhard Schröder. Die Biographie, München 2015, S. 80.</ref> Bi de [[Bundsdagswahl 1983]] reck Schröder 44,6 % van de Eerststimmen un verlor dormit den Wahlkreis gegen den Kandidaten van de CDU. Kunn aber över de Landeslist van de SPD doch noch in den Bundsdag intrecken.<ref>Schöllgen, Gregor: Gerhard Schröder. Die Biographie, München 2015, S. 116.</ref> ==== Liddmaat Landdag Neddersassen (1986–1998) ==== [[Datei:Bundesarchiv Bild 183-1987-0909-423, Saarbrücken, Besuch Erich Honecker, Schröder, Lafontaine.jpg|mini|[[Erich Honecker]] in Saarbrücken in’n Rahmen van sien Staatsbesöök in de Bundsrepubliek bi Ministerpräsident [[Oskar Lafontaine]] un den neddersassischen Oppositschonsführer Gerhard Schröder, 1987]] In den Landdagswahlkamp 1986 in Neddersassen hett ünner de Führung van Schröder de SPD nich schafft, starkste Fraktschoon to wurrn, ok wenn se düütlich towunnen hett. De CDU verlor woll hör afsolute Mehrheit, kunn aber mit de FDP en Koalition mit knapp Mehrheit billen un wiederhen de Regeeren billen. Schröder hett sien Bundsdagsmandat daalleggt un is as SPD-Fraktschonsvörsitter un Oppositschonsführer in de Landdag van Neddersassen wesselt un bleev dor bit 1998 Liddmaat. === Ministerpräsident van Neddersassen (1990–1998) === [[Datei:1990-07-27 Hiltrud und Gerhard Schröder zu Gast in der Georgsbuchhandlung bei Otto Stender, Georgstraße 52 in Hannover (2).jpg|mini|1990 mit sien dart Ehefru [[Hiltrud Schwetje|Hiltrud]], wenig Daag nah sien Wahl to’n Ministerpräsidenten van Neddersassen [[Polaroid]]-[[Sofortbildkamera|Sofortbild]] ut Otto Stenders [[Georgsbuchhandlung]]]] [[Datei:Bundesarchiv B 145 Bild-F086699-0014, München, Konferenz der Ministerpräsidenten.jpg|mini|Gerhard Schröder as Ministerpräsident van Neddersassen 1990 mit sien bayerischen Amtskollegen [[Max Streibl]]]] To de [[Landdagswahl in Neddersassen 1990]] weer Schröder weer de Tippkandidat van de SPD in Neddersassen un wurr an’n 21. Juni 1990 mit root-gröön Parlamentsmehrheit to’n [[Ministerpräsident]] wählt. In de beid folgend Landdagswahlen 1994 un 1998 wurr Schröder in dat Amt bestätigt un weer in sien Funktschoon as Ministerpräsident van’n 1. November 1997 bit 27. Oktober 1998 ok Präsident van den Bundsraat. Nahdem Schröder bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 1998|Landdagswahl an‘n 1. März 1998]] weer de afsolute Mehrheit halen dee, hett hüm SPD-Bundesgeschäftsführer [[Franz Müntefering]] noch an den Wahlabend to’n Kanzlerkandidaten van de SPD för de [[Bundsdagswahl|Wahl]] to’n 14. [[Düütsch Bundsdag|Düütschen Bundsdag]] an‘n 27. September 1998 verklort.<ref>https://www.hdg.de/lemo/biografie/gerhard-schroeder.html</ref> === Bundskanzler (1998–2005) === ==== Bundsregeeren Schröder I 1998–2002 ==== Dat Ergevnis van de [[Bundsdagswahl 1998|Bundsdagswahl]] weer wat Nees in de Historie van de Bundsrepubliek. Eerstmals verlor en Regeerenskoalitschoon hör parlamentarische Mehrheit, un eerstmals kreegen Parteien, de sück traditschonell as „[[Politisch Linke|links]] van de [[Politisch Midden|Midden]]“ instuufen deen, mehr as 50 Perzent van de Stimmen. In‘t Ergevnis kunn Schröder de eerste [[root-gröön Koalitschoon]] up Bundsebene billen. Wiel to’n eersten Mal Vertreder van de [[Nee Soziale Bewegungen|nee sozialen Bewegungen]] an de Regeeren keemen, hett man van dat „Projekt Rot-Grün“ snackt, dat en Wannel in de politisch Kultur van Düütschland verkörpern sull. <ref>Christoph Egle, Tobias Ostheim, Reimut Zohlnhöfer: Das rot-grüne Projekt: Eine Bilanz der Regierung Schröder 1998–2002; Springer-Verlag 2013, ISBN=978-3-322-83375-4</ref> Schröder wurr an’n 27. Oktober 1998 to’n söbenten Bundskanzler van de Bundsrepubliek Düütschland wählt.<ref>Bundestag: [http://dip21.bundestag.de/dip21/btp/14/14002.pdf Amtliches Protokoll der Bundestagssitzung vom 27. Oktober 1998] (PDF; 319&nbsp;kB)</ref> He weer nah [[Willy Brandt]] un [[Helmut Schmidt]] de darte sozialdemokraatsch Bundskanzler. Bi sien Wahl kreeg Schröder bi 287 Gegenstimmen un 27 Enthollen 351 Stimmen, ofschons de root-gröön Koalitschoon blots 345 Mandate harr. Dat weer dat eerste un bitlang eenzige Mal, dat en düütsch Bundskanzler mit „frömd“ Stimmen wählt wurrr. Schröder hett bitlang as eenzig düütsch Bundskanzler van de Mögelkeit Gebruuk maakt, den Eid up dat [[Grundgesett]] ahn religiöös Tosatz to leisten. Nah en körten Tiet mit [[Bodo Hombach]] wurr siet 1999 [[Frank-Walter Steinmeier]] as Baas van dat Bundskanzleramt en van de engsten Mitarbeiter van Schröder. Gerhard Schröder hett an’n 2. Mai 2001 as eerst Bundskanzler dat Nee upricht Bundskanzleramt in Berlin betrucken. [[Datei:1999 Bonn Schreibtisch Schröder.jpg|mini|Schröder sien Schrievdisch, Bonn 1999]] All bald nah den Anfang van de [[Legislaturperiood]] wies sück, dat Schröder un Bundsfinanzminister [[Oskar Lafontaine]] ünnerscheedlich Ansichten to grundsätzlichen wertschaps- un finanzpolitischen Fragen harrn. De gegensätzlichen Upfaaten führen denn to en Machtkamp, up de sien Hööchtpunkt Lafontaine all in’n März 1999 de Regeeren verlaaten hett un sien Amt as Parteichef upgeeven dee. Doruphen wurr Schröder Bundsvörsitter van de SPD (Wedderwahl in de Johren 1999, 2001 un 2003); Finanzmister wurr [[Hans Eichel]], de as Ministerpräsident bi de [[Landdagswahl in Hessen 1999]] de Regeerensmehrheit för sien Koalitschoon verpasst harr. In de Binnenpolitik hett de root-gröön Koalitschoon Deelen van dat Wahlprogramm „Innovation und Gerechtigkeit“ umsett. ==== Bundesregeeren Schröder II 2002–2005 ==== [[Datei:Schroeder2002.jpg|mini|Gerhard Schröder in München 2002]] In den [[Bundsdagswahl 2002|Bundsdagswahlkamp 2002]] leeg de root-gröön Koalitschoon lang Tiet in all Umfragen düütlich achter de Oppositschoon. Dennoch hemm SPD un Bündnis 90/De Grönen an‘n 22. September 2002 weer en knapp Mandatsmehrheit reckt, mit de de Regeerenskoalitschoon Schröder fortsett wurrn kunn. Beobachter hemm dorbi twee Faktoren as wahlentscheedend sehn: * eenmal dat goode un medienwirksame Krisenmanagement van Schröder bi de Flootkatastrooph, de in’n Laatsömmer 2002 kört vör de Bundsdagswahl Oostdüütschland an de [[Elv]] un hör Nebenströöms intreeden weer, un * to’n annern dat Aflehnen van en Deelnahm an den van de [[USA|Vereenigten Staaten]] plaant [[Irakkrieg]] dör de Bundsregeeren. Nahdem he an’n 22. Oktober 2002 weer to’n Bundskanzler wählt wurrn weer, hett Schröder weer en Reeg van konfliktriek Reformvörhebben anstött, so to de Gesundheitsreform un Plääns to de Grünnen van en [[Bad Bank]]. Mit de [[Agenda 2010]] präsenteer Schröder an‘n 14. März 2003 dat gröttste un wichtigste [[Projekt]] van sien Kanzlerschap. Karnstück van disse Reform weer dat [[Hartz-Konzept]], dat de Kommission „Moderne Dienstleistungen am Arbeitsmarkt“ ünner den Vörsitt van [[Peter Hartz]] siet den 22. Februar 2002 entwickelt harr. Eenige funnen disse Agenda as en Träe in de richtige Richtung, wiels Gewerkschaften, Oppositschoon un linker Flögel van de SPD dat as en massiven [[Sozialafbau]] sehn deen. Schröder muss all in sien eegen Partei düchtig drum kämpen, dat de Agenda 2010 överhoopt up den Weg keem. Dorto keem, dat de CDU in’n Bundsraat immer gröttere Stimmenandeelen kreeg un Schröder muss immer mehr Togeständnisse maken, dormit sien Agenda ok dör den Bundsraat keem. Aber de SPD verlor immer wieder an Stimmen un somit ok Wahlen. Nahdem de Sozialdemokraten bi de [[Landdagswahl in Noordrhien-Westfalen 2005|Landdagswahl]] in hör Stammland [[Noordrhien-Westfalen]] nah 39 Johren de Regeerensführung verloren harr, seech Schröder de Grundlaag för sien Politik in Fraag stellt. In den Bundsdag hett he an’n 1. Juli 2005 de [[Vertruensfraag]] stellt, de mit 151 Ja-, 296 Nein-Stimmen un 148 Enthollen beantwoort wurr. Dormit weer de notwennig Kanzlermehrheit nich reckt wurrn. Schröder hett ansluutend de Uplöösen van den Bundsdag beandragt, de Bundspräsident [[Horst Köhler]] an‘n 21. Juli tostimmt hett. De Bundspräsident hett vörtrucken Neewahlen för den 18. September 2005 ansett. Bi de [[Bundsagswahl 2005]] reck de SPD mit stark Verlusten blots noch 34,2 % van de Stimmen (222 van 614 Sitten), womit se knapp achter de Fraktschonen van CDU un CSU leeg. För en root-gröön Koalitschoon hemm de Stimmen van de Regeerensparteien nich reckt, aber ok CDU/CSU un FDP kunnen kien Regeeren billen. Schröder bleev up Ersöken van den Bundspräsidenten nah de eerst Sitzung van den neen Düütschen Bundsdag an’n 18. Oktober 2005 in‘t Amt, bit [[Angela Merkel]] an‘n 22. November 2005 to sien Nachfolgerin wählt wurr. Dat [[Bundsdagsmandat]] hett he an’n 24. November 2005 daalleggt un hett sien Rücktoog ut de Politik verklort. Schröder sien Agenda 2010 wurr dör Angela Merkel in hör eerst [[Regeerensverkloren]] van’n 29. November 2005 loovt. Van 2002 bit 2005 wurr Schröder van den US-amerikaanschen Geheimdienst [[National Security Agency|NSA]] afhöört; dat hemm de Ergevnisse van de [[Globale Överwakens- un Spionageaffäär]] in‘n Februar 2014 ergeven.<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/schroedernsa100.html ''NSA hörte offenbar bereits Kanzler Schröder ab''.] Tagesschau.de</ref> Nah verbalen Attacken van italieensch Politiker gegen de Düütschen hett Schröder deswegen in dat Johr 2003 en plaant Italienurlaub afseggt.<ref>[https://www.spiegel.de/politik/ausland/schroeder-streicht-italien-urlaub-no-grazie-a-256510.html ''No, grazie!''] In: ''Der Spiegel'' 9. Juli 2003.</ref> ==== Berader un Kommissionen ==== De Regeerensstil van Schröder tekent sück dorsör ut, dat he, insbesünnere för sien Reformprojekte, nebn den in dat Grundgesett dorför vörsehn Institutschonen up völ beradens Gremien un Kommissionen torüchgriepen dee. Sückse Kommissionen hemm meest düchtig apelichkeitswirksam arbeit. Luut Schröder sullen se dorto deenen, en breet Konsens van de [[Experte]]n bi de anstreevt Reformen sekertostellen. Kritiker hemm hüm vörsmeeten, dormit grundleegend Mechanismen van de [[Demokratie]] uttoheveln. Anner hemm seggt, dat disse Gremien blots in’n Vörfeld tätig weern un kien Utwirken up den lateren Gesettensperzess harrn. To de Kommissionen hörrn dat ''[[Bündnis für Arbeit, Ausbildung und Wettbewerbsfähigkeit]]'', de ''[[Nationaler Ethikrat|nationale Ethikrat]]'', de [[Richard von Weizsäcker|Weizsäcker]]-Kommission zto de Tokunft van de [[Bundeswehr]], de [[Rita Süssmuth|Süssmuth]]-Kommission to de [[Towannern]] nah Düütschland, de ''Kommission Moderne Dienstleistungen am Arbeitsmarkt'' ([[Hartz-Kommission]]), de [[Rürup-Kommission]] to de Tokunft van de Sozialsysteme as ok af den 27. Juli 2005 en Kommission ünner Vörsitt van [[Kurt Biedenkopf]], de Vörslääg för en Reform van de Ünnernehmensmitbestimmen ünnerbreeden sull. Mit Utnahm van Bert Rürup sünd all hier nömmt Politiker in de CDU. ==== Tätigkeit för russisch Energiekonzerne ==== Nah Schröder sien eegen Angaven wurr he eerstmals in’n November 2005 konkret mit de Fraag konfronteert, to de [[Nord Stream AG]] to wesseln, de to 51 Perzent to de russisch [[Gazprom]] hörrt.<ref name="Schöllgen897">Gregor Schöllgen: ''Gerhard Schröder: Die Biographie.'' Deutsche-Verlags-Anstalt, München 2015, [https://books.google.ca/books?id=fb1pCQAAQBAJ&pg=PT897 S. 897].</ref> He harr tonächst aflehnt, wiel he sück nich langfristig binnen wull. Sien Afseggen harr Wladimir Putin nich goot upnommen.<ref name="Schöllgen897" /> Luut den Schröder-Biographen Gregor Schöllgen wull Schröder Putin nich hangen laaten un harr dorüm den russischen Präsidenten an‘n 9. Dezember up sien privat Handy anropen.<ref name="Schöllgen897" /> In sien Autobiographie seggt Schröder, dat Putin hüm anropen harr, nich anners rüm. Putin harr hüm wegen de „europääsch Bedüüden van dat Projekt“ övertüügt, den Vörsitt bi de Nord Stream AG to övernehmen.<ref>https://books.google.de/books?id=seMRAAAAQBAJ&pg=PT366#v=onepage&q&f=false</ref> An’n 9. Dezember 2005 geev de Gazprom-Vörstandsvörsitter un eng Putin-Vertruensmann [[Alexei Borissowitsch Miller|Alexej Miller]] bekannt, dat Schröder en Posten bi de Nord Stream AG annommen harr.<ref name="SchroederGoesGazprom">[http://www.spiegel.de/wirtschaft/ostsee-pipeline-schroeder-uebernimmt-fuehrungsjob-bei-gazprom-konsortium-a-389493.html ''Ostsee-Pipeline: Schröder übernimmt Führungsjob bei Gazprom-Konsortium'']. In: ''Spiegel Online'', 9. Dezember 2005.</ref><ref name="verrubelt">[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,389956,00.html Schröder verrubelt seinen Ruf] [[Spiegel Online]] van’n 12. Dezember 2005, afropen an’n 24. August 2012 </ref> Putin weer dormit glieks an de Apenlichkeit gahn, wiel dat för hüm Spood weer, en düütschen Ex-Bundskanzler för dat bi Polen un Balten umstreeden Pipelineprojekt [[Nord Stream]] wunnen to hemm.<ref name="Schöllgen897" />Schröder sull de Interessen van de Aktschonäre vertreeden.<ref name="SchroederGoesGazprom" /> Dormit weer he unmiddelbar in dat Nord-Stream-Projekt inbetrucken, dat he all as Regeerensched immer düchtig wohlwollend begleit<ref name="gazprom_korruption" /> un an’n 8. September 2005 mit Putin besegelt harr.<ref>Marc Young: [http://www.spiegel.de/international/letter-from-berlin-schroeder-to-build-putin-s-pipeline-a-389965.html ''Letter from Berlin: Schröder to Build Putin’s Pipeline'']. In: ''Spiegel Online'', 12. Dezember 2005.<br />{{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wirtschaftspolitik/deutsch-russisches-abkommen-bau-der-ostsee-pipeline-besiegelt-1256644.html |wayback=20220111101330 |text=''Deutsch-russisches Abkommen: Bau der Ostsee-Pipeline besiegelt '' |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}. In: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'', 8. September 2005.</ref> Sien Gehalt as Vörsitter van den Aktschonärsutschuss bi Nord Stream sall luut ''[[Manager Magazin]]'' 250.000 Euro bedragen.<ref>[http://folio.nzz.ch/sites/default/files/2014-09-grafik-zug.pdf folio.nzz.ch] (PDF)</ref> Sowohl düütsch Politiker van all Parteien as ok russische Oppositschonelle hemm de nee Beschäftigung van Schröder kritiseert.<ref name="gazprom_korruption">[https://www.merkur.de/politik/hauch-korruption-196287.html „Hauch von Korruption“] merkur.de van’n 11. Dezember 2005, afropen an’n 4. März 2011</ref><ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,390117,00.html „Eine Schande für die Demokratie“] Spiegel Online van’n 14. Dezember 2005, afropen an’n 4. März 2011</ref> Politiker van de Grönen hemm den „dreiste Seitenwechsel“ as „politische Eselei“ un as „unanständig“ betekent; Schröder würr sück dormit sien Roop verneelen.<ref name="Neukirch" /> Luut [[Guido Westerwelle]] (FDP) harr Schröder Respektlosigkeit tegenöver sien fröhere Staatsamt wiest, indem he sück up de Betallenslist van en utländsch Ünnernehmen setten laaten harr, den he tovör as Bundskanzler „ein Riesengeschäft verschafft“ habe.<ref name="verrubelt" /> Wertschapsminister [[Michael Glos]] (CSU) hett, indirekt Schröder meenend, mehr Fingertippengeföhl anmahnt, hett aber dat Pipeline-Projekt as wichtigen Bidrag för de künftige Versörgenssekerheit van Düütschland un Westeuropa sehn.<ref>Beziehungen zu Rußland: Glos mahnt „mehr Fingerspitzengefühl“ an, Frankfurter Allgemeine Zeitung van’n 13. Dezember 2005, ISSN=0174-4909; Online: {{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/beziehungen-zu-russland-glos-mahnt-mehr-fingerspitzengefuehl-an-1293937.html |wayback=20220111075601 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 2. Juli 2016</ref> [[Frank-Walter Steinmeier]] (SPD) hett dorgegen Schröder sien Övernahm van de nah sien Meenen nah för Düütschland nützliche Positschoon verteidigt. De [[Oost-Utschuss van de Düütsch Wertschap]] hett woll Schröder sien nee Job begrööt, hett aber de Aart un Wies van de Bekanntgaav as ok den Tietpunkt van den Wessel kört nah dat Enn‘ van de Schröder-Regeeren kritiseert.<ref>[http://www.berliner-zeitung.de/archiv/ostausschuss-chef-klaus-mangold-kritisiert-jedoch-den-zeitpunkt-des-wechsels-wirtschaft-begruesst-schroeders-gasprom-job,10810590,10377222.html ''Wirtschaft begrüßt Schröders Gasprom-Job''.] In: ''[[Berliner Zeitung]]'', 7. April 2006</ref> In de Apenlichkeit un Politik in Polen wurr de Insatz van Schröder för de Nord-Stream-Pipeline un sien ansluutend Wessel Wessel to de Nord Stream AG besünners scharp kritiseert. Zeitungen hemm hüm Lobbyismus vörsmeeten un de ehmalge poolsch Butenminister hett seggt, dat weer „unstatthaft, dass einer der Architekten der Idee dieser Gasleitung daraus materiellen Nutzen zieht“.<ref name="verrubelt" /><ref>[http://www.handelsblatt.com/politik/international/polen-verurteilt-schroeder-zum-lobbyisten-verkommen/2588206.html ''Polen verurteilt Schröder: „Zum Lobbyisten verkommen“'']. In: ''Handelsblatt'', 13. Dezember 2005.</ref> Schröder sülvst hett sück vehement gegen de Kritik wehrt, bit hen to en spoodriek Ünnerlaatensklaag gegen Westerwelle sien Behauptung, he harr Gazprom den Updrag to’n Bau van de Oostseepipeline geven.<ref>Jochen Bittner: Einmal Lügen ist erlaubt; Die Zeit, Hamborg van’n 6. April 2006, ISSN=0044-2070; Online: [http://www.zeit.de/2006/15/Einmal_Luegen_ist_erlaubt] afropen an’n 3. Juli 2016</ref><ref>Gazprom-Job: 250.000 Euro Jahresgehalt für Gerhard Schröder; Welt Online van’n 30. März 2006; Online: [https://www.welt.de/wirtschaft/article207771/Gazprom-Job-250-000-Euro-Jahresgehalt-fuer-Gerhard-Schroeder.html], afropen an’n 29. Juni 2016</ref> An‘n 31. März 2006 wurr bekannt, dat de Regeeren Schröder nah hör Wahlverlust, aber noch vör dat Enn‘ van hör Amtstiet, en staatliche [[Börgschap]] för en Kredit van de düütsch Banken [[KfW]] un [[Deutsche Bank]] in Hööcht van een Milliarde Euro för [[Gazprom]] övernehmen wull.<ref>[http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,409063,00.html Regierung Schröder soll Bürgschaft für Gazprom übernommen haben], Spiegel Online van’n 31. März 2006, afropen an’n 24. August 2012</ref> Dorbi hannel sück dat um en Börgschap för en so nömmt „ungebundenen Kredit“, de van düütsch Banken an utlänndsch Ünnernehmen vergeeven wurrd, um dordör „nationale Interessen“ to sekern.<ref>Julia Friedrichs: Ideale: Auf der Suche nach dem, was zählt. Hoffmann und Campe, 2011, ISBN 978-3-455-85008-6 (https://books.google.de/books?id=Qvs5J7ntdB4C&redir_esc=y [afropen an’n 5. August 2019]).</ref> De dormalige Bundsregeeren weer de Ansicht, dat de langfristik Sekerstellung van de Energieversörgen in Düütschland en natschonal Interesse dorstellt. <ref name="antwort">Antwort der Bundesregierung: [http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/16/013/1601366.pdf Drucksache 16/1366] (PDF; 106&nbsp;kB).</ref> In de Presse wurrr kritisiert, dat dat in de letzt Maanden van de Regeeren Schröder loopen weer. Ok harr de düütsch Staat düchtig hooch Garantien up sück nommen, denn, wenn dat russisch Ünnernehmen pleite gahn weer, harr de düütsch Staat bit to een Milliarde Euro dragen musst.<ref name="Gasprom-Kanzler">{{Der Spiegel|ID=46581509|Titel=Der Gasprom-Kanzler|Jahr=2006|Nr=35}}</ref> De FDP hett Interessenkonflikte anmarkt, wiel de düütsch Staat up disse Wies de latere Tätigkeit van Schröder bi Gazprom mit betallen würr. Schröder sülvst hett seggt, dat he kien Kenntnis van de Börgschap harrt harr.<ref name="Gasprom-Kanzler" /><ref name="Empörung">[http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,409082,00.html Empörung über Ex-Kanzler Schröder] ; Spiegel Online van’n 1. April 2006, afropen an’n 17. November 2017</ref> Nah Angaven ut Regeerenskrinken harrn woll de dormalige Wertschapsminister [[Wolfgang Clement]], Schröder sien Wertschapsberater in’t Kanzleramt [[Bernd Pfaffenbach]] un de Staatssekretär in dat Finanzministerium [[Caio Koch-Weser]] van de Verhanneln wusst un de Börgschap genehmigt, de Kanzler sülvst wurr aber „bewusst“ nich informeert.<ref name="Gasprom-Kanzler" /> An‘n 18. April 2006 hett Gazprom aber den Kredit aflehnt, wordör de Börgschap henfällig wurde.<ref name="antwort" /> De Aflehnen hett [[Lilija Fjodorowna Schewzowa|Lilija Schewzowa]] dormit verklort, dat Gazprom jüst to den Tietpunkt en Schandaal verhinnern un den Roop van Schröder nich riskeeren wull, „weil Gasprom und die russische Führung ihn für den wichtigsten Lobbyisten von Gasprom in Europa und in der Welt halten“, so Schewzowa.<ref>[http://www.deutschlandfunk.de/russen-staunen-ueber-den-fall-schroeder.795.de.html?dram:article_id=116241 ''Russen staunen über den Fall Schröder'']. In: [[Deutschlandfunk]], 4. April 2006.</ref> An‘n 4. März 2014 hemm sück Schröder, [[Eckhard Cordes]], Vörsitter van den Ost-Utschuss van de düütsch Wertschap, un [[Alexander Rahr]], Lobbyist för de Gas-Firma un [[BASF]]-Dochter [[Wintershall]], van de Gazprom groot Deelen van düütsch Gasspieker koopen will, in de russisch Botschap in Berlin drapen. [[Werner Schulz]], EU-Parlamentarier van de Grönen, hett seggt, Schröder weer „insgesamt ein Lobbyist. Und andere Lobbyisten wie Alexander Rahr – die sind echte Kreml-Propagandiste…“.<ref name="SWR" /> Nah Dokumenten ut dat Wertschapsministerium, deren Herutgaav de [[Tagesspiegel]] nah dat [[Informationsfreiheitsgesetz]] beandragt harr, hett Schröder 2017 en Drapen tüschen Gazprom-Chef Alexej Miller un de düütsch Wertschapsministerin [[Brigitte Zypries]] organiseert. Schröder hett Kuntakt to Zypries upnommen, um mit hör över de Pipeline Nord Stream 2 to snacken. Zypries weer Justizministerin in Schröder sien tweet Kabinett. In‘n Ünnerscheed to anner Lobbyisten harr Schröder wenig Daag nah de eerst Anfraag en Termin bi de Ministerin kreeg. To dit Gespräch broch Schröder Alexej Miller mit. An‘n Mörgen nah dat Gespräch hett Gazprom verkünnd, dat dat en „Arbeitstreffen“ van Miller un Zypries in Berlin geven harr. De Rull van Schröder wurr dorbi nich mit nömmt. <ref>[[Claudia von Salzen]]: [https://www.tagesspiegel.de/themen/agenda/pipeline-nord-stream-2-wie-gerhard-schroeder-als-tueroeffner-fuer-gazprom-agiert/20739366.html ''Pipeline Nord Stream 2: Wie Gerhard Schröder als Türöffner für Gazprom agiert'']. In: ''Der Tagesspiegel'', 20. Dezember 2017.</ref><ref>Thorsten Benner: [https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/trump-manafort-mueller-indictment-putin-russia-ukraine-germany-lobbying/554210/ ''The Dark Arts of Foreign Influence-Peddling'']. In: ''The Atlantic'', 25. Februar 2018.</ref> An‘n 29. September 2017 wurr Schröder up Vörslag van de russisch Regeeren, de de Aktienmehrheit an den Energiekonzern [[Rosneft]] (50 % plus een Aktie) hollt, to’n Cheff van den Upsichtsraat wählt. In Düütschland wurr de Aktivität van Schröder van tallriek Politikern un anner bekannt Persönlichkeiten kritiseert.<ref>zeit.de: [http://www.zeit.de/wirtschaft/unternehmen/2017-09/gerhard-schroeder-rosneft-altkanzler-russland-wladimir-putin/komplettansicht ''Russlands loyalster Bundeskanzler'']</ref><ref>sueddeutsche.de 30. September 2017: [http://www.sueddeutsche.de/1.3690459 ''„Der ist völlig deppert, der Kerl“''] (mit Ütern van [[Martin Schulz]], [[Ralf Stegner]], [[Markus Söder]], [[Michael Grosse-Brömer Schröder]], [[Cem Özdemir]], [[Norbert Röttgen]], [[Alexander Neu]] un [[Klaus von Dohnanyi]]).</ref> In sien nee Positschoon sall Schröder Kontrolle över Konzernchef [[Igor Setschin]] utööven. Dat dat tatsächlich mögelk is gellt as nich wohrschienlich: Setschin gellt in Russland as tweetmächtigst Mann un dank unbedingter Loyalität as eng Vertruensmann van Wladimir Putin.<ref>Christina Hebel: Russischer Oppositioneller über Ex-Kanzler: "Schröder wird zu einem Instrument des Kreml"; Spiegel Online van’n 23. August 2017; Online: [http://www.spiegel.de/politik/ausland/gerhard-schroeder-ex-kanzler-wird-bei-rosneft-zu-instrument-des-kreml-a-1164154.html], afropen an’n 12. Juli 2019</ref> Luut den Demokratieforscher [[Wolfgang Gründinger]] is dat problematisch, wenn ehmalige Politiker as Lobbyisten in Berieken tätig wurrn, för de se tovör politisch verantwortlich weern. Denn leeg de Verdacht nahe, „dass sie ihr Mandat darauf verwendeten, bestimmten Interessengruppen Vorteile zu verschaffen und sich damit als Kandidat für spätere lukrative Stellen zu präsentieren.“ Dorför weer de Wessel van Schröder to de Nord Stream AG, de dör den russischen Staatskonzern Gazprom domineert is, dat prominenteste Bispeel. All as Bundskanzler harr Schröder de umstreeden Ostseepipeline van de Nord Stream AG maatgevend vörandreeven.<ref name="Gründiger">Wolfgang Gründinger: [https://www.bpb.de/dialog/netzdebatte/212523/lobbyisten-als-politiker-und-andersherum ''Lobbyisten als Politiker – und andersherum'']. In: [[Bundeszentrale für politische Bildung]], 21. Oktober 2015.</ref> Schröder sien [[fleegend Wessel]] to de Nord Stream AG wurrd faken mit den Begreep „[[Dreihdör-Effekt]]“ beschreeven, womit de Övergang van en Spitzenpolitiker to en bedüüdend Posten in en Wertschapsünnernehmen meent is.<ref>Vgl. to’n Bispeel: * Maria Fiedler: [http://www.tagesspiegel.de/politik/lobbyismus-widerstand-gegen-den-drehtuer-effekt/7364466.html ''Lobbyismus: Widerstand gegen den Drehtür-Effekt'']. In: ''Tagesspiegel'', 8. November 2012. * Heidi Klein und Tillmann Höntzsch: {{Webarchiv|url=https://www.lobbycontrol.de/download/drehtuer-studie.pdf |wayback=20181125072227 |text=''Fliegende Wechsel – die Drehtür kreist: Zwei Jahre danach – Was macht die Ex-Regierung Schröder II heute?'' |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} [[Lobbycontrol]], 15. November 2007. * Christian Humborg: ''Lobbyismus als politische Herausforderung in Deutschland''. In: Stefanie Lejeune (Hrsg.): ''Interessengeleitete Gesetzgebung: Lobbyismus in der Demokratie''. Nomos Verlag, Baden-Baden 2015, ISBN 978-3-8487-2124-5, S.&nbsp;91–102. * Korbinian Eisenberger: [http://www.sueddeutsche.de/politik/lobbyreport-leichtes-spiel-fuer-lobbyisten-1.2783391 ''Leichtes Spiel für Lobbyisten'']. In: ''Süddeutsche Zeitung'', 15. Dezember 2015.</ref> Nah Stefan Meister van den [[European Council on Foreign Relations]] betallen russisch Staatskonzerne as Gazprom ehmalige düütsch Politiker, um hör Interessen to vertreeden. Schröder weer en bekannt Bispeel. Sückse ehmalge Politiker wurrn wiederhen as inflootriek Repräsentanten van Düütschland sehn, wobi unklor weer, welker Interessen se angesichts hör Beschäftigung bi Gazprom deenen.<ref name="Meister2014">Stefan Meister: [http://www.ecfr.eu/page/-/ECFR100_GERMANY_RUSSIA_BRIEF_AW.pdf ''Reframing Germany’s Russia policy – An opportunity for the EU'']. European Council on Foreign Relations, Policy Brief, April 2014.</ref> Schröder hett sück as Lobbyist ok för denBau van de [[South Stream|South-Stream-Pipeline]] ut Russland insett, wiels he de konkurrerend [[Nabucco-Pipeline]] ut Zentraalasien, de Düütschland weniger afhängig van Russland maaken sull, aflehnen dee.<ref name="Neukirch">Ralf Neukirch: [http://www.spiegel.de/spiegel/a-677962.html ''Lobbyismus: Der größte Hecht'']. In: ''Spiegel Online'', 13. Februar 2010.</ref><ref name="Szul2011">Roman Szul: [http://www.degruyter.com/dg/viewarticle.fullcontentlink:pdfeventlink/$002fj$002fesrp.2011.18.issue-2$002fv10105-011-0012-1$002fv10105-011-0012-1.pdf?t:ac=j$002fesrp.2011.18.issue-2$002fv10105-011-0012-1$002fv10105-011-0012-1.xml ''Geopolitics of natural gas supply in Europe – Poland between the EU and Russia'']. In: ''European Spatial Research and Policy'' 18, Nr.&nbsp;2, 2011, S.&nbsp;47–67. [[doi:10.2478/v10105-011-0012-1]].</ref> In dissen Tosommenhang wurr he bi sien Rumänienbesöök kritiseert, rumäänsch Zeitungen schreeven „Russlands Vertreter in Rumänien“.<ref name="Szul2011" /> Nah [[Boris Reitschuster]] beteeken russisch Regimekritiker Schröder as „Einflussagenten Putins in Europa“, as „wichtigsten Lobbyisten des Kremls“. He ziteert de Upfaaten van den ehmalgen [[Duma]]-Afordnten un Baas van de Journalisten-Gewerkschaft Igor Jakuwenko, dat en „Schröderisierung“ van westlich Eliten passeeren dee, de den Blick up de wohre Natuur van Putin sien Politik verstellen deiht.<ref>Boris Reitschuster: Putins verdeckter Krieg: Wie Moskau den Westen destabilisiert; Ullstein Verlag, Berli, 2016, ISBN=978-3-8437-1251-4, Sieden 130 ff.</ref> [[Datei:Vladimir Putin in Saint Petersburg 9-10 April 2001-11.jpg|mini|Putin, Schröder, Fischer un de Butenminister van Russland, [[Igor Sergejewitsch Iwanow|Iwanow]] in St.&nbsp;Petersburg an‘n 9./10. April 2001]] Tosommen mit Wladimir Putin hett Schröder 2001 den [[Petersburger Dialog]] in’t Leven roopen, de sietdem as Plattform deent för Drapen tüschen Vertredern van russisch un düütsch Wertschapsinteressen un düütsch Politikern. Luut [[Stefan Meister]] van dat [[European Council on Foreign Relations]] maakt dit Nettwark Lobbyismus mögelk.<ref name="Meister2014" /> In‘n März 2018 hemm dat US-amerikaansch Medium [[Wallstreet Journal]], de [[Ukraine|ukrainsch]] Butenminister [[Pawlo Klimkin]] un düütsch Politiker as [[Elmar Brok]] (CDU) un [[Cem Özdemir]] (Bündnis 90/De Grönen) fordert, dat gegen Schröder internatschonale westliche Sanktschonen wegen sien Lobbyismus för Wladimir Putin to erlaaten weern.<ref>[http://www.rp-online.de/politik/deutschland/gerhard-schroeder-sanktionen-gegen-altkanzler-gefordert-bundesregierung-lehnt-ab-aid-1.7464988 Rheinische Post: „Der weltweit wichtigste Lobbyist von Putin“]</ref><ref>[https://www.morgenpost.de/politik/ausland/article213760079/73-jaehriger-Deutscher-seit-August-in-der-Tuerkei-inhaftiert.html Berliner Morgenpost: Ukraine bringt Sanktionen gegen Gerhard Schröder ins Spiel] {{Webarchiv|url=https://www.morgenpost.de/politik/ausland/article213760079/73-jaehriger-Deutscher-seit-August-in-der-Tuerkei-inhaftiert.html |wayback=20190717140712 |text=Berliner Morgenpost: Ukraine bringt Sanktionen gegen Gerhard Schröder ins Spiel |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}</ref> De düütüsch Bundsregeeren hett sückse Sanktschonen aflehnt.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/bundesregierung-lehnt-sanktionen-gegen-gerhard-schroeder-ab-15501618.html FAZ.net: Regierung lehnt Sanktionen gegen Schröder ab], afropen an’n 21. März 2018.</ref> ==== Wiedere butenpolitische Tätigkeiten ==== ===== Ukraine-Krieg un Krim-Annexion ===== In’n Tosommenhang mit den Ukraine-Krieg 2014 is Schröder as Kritiker van de Politik van de EU tegenöver Russland uptreeden un hett dorto uproopen, dat de Westen Verständnis för de Sichtwies van Putin upbringen sull.<ref name="Meister2014" /> Schröder hett sück in den Ukraine-Konflikt inschalt, hett aber de van den [[Die Linke|Linken]]-Fraktschonschef [[Gregor Gysi]] vörslahn Rull as Vermittler aflehnt, wiel en Eenzelperson dat nich leisten kunn.<ref name="Schöllgen 2015">{{Literatur |Autor=Gregor Schöllgen |Titel=Gerhard Schröder: Die Biographie |Verlag=Deutsche Verlags-Anstalt |Datum=2015 |ISBN=978-3-641-15007-5 |Online=https://books.google.com/books?id=fb1pCQAAQBAJ |Abruf=2016-07-02}}</ref> De Europääsch Union harr sück dorgen wegen hör Parteinahme för de Oppositschoon as Vermittler diskrediteert. {{"|Die einseitige Unterstützung der Europäer für die Opposition macht es unmöglich, dass die EU in dem Konflikt noch vermitteln kann. Europa hat den Fehler gemacht, sich auf eine Seite zu schlagen, es ist nun selbst Partei.}}<ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/ukraine-schroeder-schlaegt-vereinte-nationen-als-vermittler-vor-a-954425.html Ukraine-Konflikt: Ex-Kanzler Schröder schlägt Uno als Vermittler vor] Spiegel Online, afropen an’n 29. Juni 2016}}</ref> Dorum hett he de Vereente Natschonen vörslahn. Schröder hett de Ukraine as en „kulturell gespaltenes“ Land betekent.<ref name="Spon20140313">[http://www.spiegel.de/international/world/european-parliament-wants-to-muzzle-ukraine-comments-from-schroeder-a-958497.html ''Pipe It, Gerhard: EU Parliamentarians Shun Ex-Chancellor'']. In: ''Spiegel Online'', 13. März 2014.</ref> Sien Verhollen hett hüm düchtig Kritik van de Grönen un van de ukrainsch Regeeren inbrocht. ===== Kasachstan ===== In‘n Juni 2005 hett de Spiegel bericht, dat Schröder för en Johreshonorar van 300.000 Euro de Liddmaatschap in en Beraderkreis, in den ehmalge führende europääsch Politiker för de [[Kasachstan|kasachisch]] Regeeren tätig wurrn sullen, andragen wurr. Schröder hett togeven, tweemal „special guest“ van den internatschonalen Beraderkreis ween to hemm.<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-135434674.html Politiker: Besondere Verdienste]; Der Spiegel 25/2015, Spiegel Online, afropen an’n 28. Juni 2016</ref><ref>[http://www.deutschlandfunk.de/kasachstan-lobbyismus-dementi-von-schroeder-ist-relativ.694.de.html?dram:article_id=322622 Kasachstan-Lobbyismus – „Dementi von Schröder ist relativ schwach“], afropen an’n 28. Juni 2016</ref> Nah Utkunft van sien Fru wull Schröder gegen den Spiegel gerichtlich vörgahn. De Angebote, för Kasachstan tätig to wurrn, harr he „aus grundsätzlichen Erwägungen“ aflehnt.<ref>Gerhard Schröder wehrt sich gegen Lobbyvorwurf; Welt Online van’n 13. Juni 2015 (Online: [https://www.welt.de/politik/ausland/article142432312/Gerhard-Schroeder-wehrt-sich-gegen-Lobbyvorwurf.html online], afropen an’n 28. Juni 2016</ref> ===== Iranreisen 2009 un 2016 ===== In sien Funktschoon as Ehrenvörsitter van den [[Nah- un Mittelost-Vereen]] is Gerhard Schröder in beid Johren in den [[Iran]] reist un hett sück dor mit de iraansch Präsidenten [[Mahmud Ahmadinedschad]] bzw. [[Hassan Rohani]] drapen. Besünners de eerst Reis hett hüm völ Kritik inbrocht. ==== Tätigkeiten as geschäftlicher Berader un Redner ==== [[Datei:Gerhard Schröder 2013.jpeg|mini|Gerhard Schröder 2013 in [[Wittmund]]]] * Berader för den Swiezer [[Ringier]]-Verlag un de sien Verwaltungsratspräsidenten [[Michael Ringier]] (siet November 2005)<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-51644767.html Gerhard Schröder]; Der Spiegel 21/2007, Spiegel Online, afropen an’n 28. Juni 2016}</ref> * Berader van de [[Libyan Investment Authority]]<ref>[//www.bloomberg.com/news/2011-04-25/qaddafi-s-money-man-in-vienna-finds-funds-frozen-as-london-friends-recede.html ''Qaddafi’s Money Man in Vienna Loses Funds With London Friends''.] [[Bloomberg L.P.|bloomberg.com]], afropen an’n 26. Oktober 2012.</ref><ref>[//www.woolflse.com/dl/woolf-lse-report.pdf Report der Woolf Untersuchung.] (PDF) ''The [[Harry Woolf|Woolf]] Inquiry into the [[London School of Economics and Political Science|LSE]]’s links with Libya''. Afsatz 4.16, S.&nbsp;110. Afropen an’n 26. Oktober 2012.</ref> * Berader van de [[Rothschild Bank]] (2006 bit September 2016)<ref>[http://www.manager-magazin.de/unternehmen/karriere/0,2828,407665,00.html ''Schröder wird Rothschild-Berater''.] In: ''[[Manager Magazin]]''</ref><ref>http://www.manager-magazin.de/unternehmen/banken/gerhard-schroeder-beendet-zusammenarbeit-mit-privatbank-a-1111788.html</ref> * Liddmaat un Vörsitter van den Upsichtsraat van dat Pipeline-Konsortium [[Nord Stream AG|NEGP Company]] (siet 30. März 2006), en Dochter van den russischen Staatskonzern [[Gazprom]], woför he jedes Johr 250.000 Euro verdeent<ref name="SWR">{{Webarchiv|url=http://www.swr.de/report/schroeder-und-die-krimkrise/text-des-beitrags-schroeder-und-die-krimkrise/-/id=233454/did=12881014/mpdid=13100484/nid=233454/1la2mfx/index.html |wayback=20190725111510 |text=Schröder und die Krimkrise. Die dubiosen Aktivitäten des Altkanzlers im Sinne Putins |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}; Report Mainz, SWR van’n 25. März 2014, afropen an’n 27. März 2014</ref> * Stellvertreden Vörsitter van den Upsichtsraat van de [[Herrenknecht]] AG<ref>[https://www.herrenknecht.com/de/unternehmen/konzern/vorstand-aufsichtsrat.html Aufsichtsrat der Herrenknecht AG] {{Webarchiv|url=https://www.herrenknecht.com/de/unternehmen/konzern/vorstand-aufsichtsrat.html |wayback=20180812113138 |text=Aufsichtsrat der Herrenknecht AG |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}</ref> * Upsichtsraatsvörsitter van de Bedrieversellschopp van den Footballvereen [[Hannover 96]] van Dezember 2016 bit Juni 2019.<ref>[http://www.spiegel.de/sport/fussball/hannover-96-altkanzler-gerhard-schroeder-in-aufsichtsrat-eingezogen-a-1119248.html Altkanzler Schröder in Aufsichtsrat berufen] up spiegel.de, 1. November 2016, afropen an’n 29. Dezember 2016; [http://www.spiegel.de/sport/fussball/fussball-alt-kanzler-gerhard-schroeder-neuer-aufsichtsratschef-von-hannover-96-a-1125766.html Alt-Kanzler Schröder neuer Aufsichtsratschef] up spiegel.de, 13. Dezember 2016, afropen an’n 29. Dezember 2016</ref> * [[Schlichtung|Schlichter]] tüschen [[Transnet]] un Deutsche Bahn 2006<ref name="Schöllgen 2015" /> * [[Ombudsmann]] bi Continental 2008 gegen de Övernahm dör [[Schaeffler-Gruppe|Schaeffler.]]<ref name="Schöllgen 2015" /> Agenturen vermitteln Schröder as Redner, to Priesen tüschen 50.000 un 75.000 Euro. == Ehrungen un Utteknungen == === Priesen === * 2000 in [[Baden-Baden]] Düütsch Medienpries * 2007 in Berlin [[Quadriga (Pries)|Quadriga-Pries]] === Ehrendokterwürden === * 2002: [[Tongji-Universität]] in [[Shanghai]] * 2003: Universität St.Petersburg * 2003: Mamara Universität, Istanbul * 2005: [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] (mathematisch-naturwetenschapliche Fakultät) * 2007: [[Finanzuniversität van de Regeeren van de Russische Föderatschoon]] * 2007: [[Universität Damaskus|Damascus University]] in Syrien (2007).<ref>Jochim Stoltenberg: Kopfnoten: Gerhard Schröder: Nun auch noch Ehrendoktor einer Diktatur; DIE WELT van’n 22. Juni 2007; Online: [https://www.welt.de/welt_print/article968072/Gerhard-Schroeder-Nun-auch-noch-Ehrendoktor-einer-Diktatur.html] afropen an’n 4. Oktober 2017</ref> An‘n 28. Mai 2008 wurr he as korrespondeerend Liddmaat van de Afdeelen för Sellschopswetenschapen in de [[Russische Akademie van de Wetenschapen]] (RAN) wählt. Würdigt wurrn Schröder sien Verdeenste um de europääsch-russische Verständigung as ok sien Arbeiten to de Sozialdemokratie. === Ehrenbörger === Siet den 24. Februar 2006 is Gerhard Schröder [[Ehrenbörger]] van sien Heimatstadt [[Hannover]]. === Ehrenliddmaatschapen === An‘n 9. Dezember 2005 wurr Schröder för sien Verdeenste um den Düütschen Football as ok bi de Bewarf um de [[Football-Weltmeesterschap 2006|WM 2006]] in Düütschland to’n Ehrenliddmaat van den [[Düütsch Football-Bund]] nömmt. Buterdem is he Ehrenliddmaat bi [[Borussia Düörpm]]. Schröder is Ehrenliddmaat van den [[Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold|Reichsbanners Schwarz-Rot-Gold, Bund aktiver Demokraten e.&nbsp;V.]] === Orden === * Groot Verdeenstkrüüz van den [[Neddersassischen Verdeenstorden]] (mit Amtsanträe as Ministerpräsident van Neddersassen) * [[Grootkrüüz]] van dat Bundsverdeenstkrüüz (30. Juni 1999) * [[Neddersassisch Landesmedaille]] (22. Oktober 1999) * Ridder van den Orden vom Goldenen Vlies van de Republiek [[Georgien]] (2000) * ''Companion of Honour'' van den [[National Order of Merit|Verdeenstorden]] van de Republiek [[Malta]] (5. November 2001) * Ridder van den [[Orden des Weißen Adlers (Polen)|Orden des Weißen Adlers]] van de Republiek k [[Polen]] (4. März 2002) * Ridder van den [[Orden des Goldenen Adlers|Orden vom Goldenen Adler]] van de Republiek [[Kasachstan]] (5. Dezember 2003) * Grootkrüüz van den [[Stern von Rumänien|Orden van den Sten van Rumänien]] (2004) * Groot [[Königin-Jelena-Orden|Verdeenstorden van de Königin Jelena]] mit Steern un Schullerband för uterordnetliche Verdeenste bi de Anerkennung van [[Kroatien]] un de Ünnerstütten van Kroatien up den Weg in de EU<ref>[http://de.mfa.hr/?mh=170&mv=986&id=3447 Amtliche Mitteilung der kroatischen Botschaft in Berlin] {{Webarchiv|url=http://de.mfa.hr/?mh=170&mv=986&id=3447 |wayback=20210613184601 |text=Amtliche Mitteilung der kroatischen Botschaft in Berlin |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}</ref> (2007) * [[Orden de Isabel la Católica|Orden Isabella die Katholische]] van dat Königriek [[Spanien]] * [[Orden des Marienland-Kreuzes]] van de Republiek [[Eestland]] * [[Orden van den Witten Lööw]] van de [[Tschechische Republiek]]<ref name="focus-7779048">{{Internetquelle | autor=DPA-InfolineRS | url=http://www.focus.de/politik/deutschland/auszeichnungen-tschechischer-praesident-zeichnet-altkanzler-schroeder-aus_id_7779048.html | titel=Auszeichnungen: Tschechischer Präsident zeichnet Altkanzler Schröder aus | werk=[[Focus Online]] | datum=2017-10-28 | zugriff=2018-10-14 }}</ref> (2017) == Veröffentlichungen == * ''Der Herausforderer. Im Gespräch mit Peter Gatter.'' Kindler, München 1986, ISBN 3-463-40036-7. * ''Annäherungen. Reden über Bilder und Künstler.'' Merlin, Gifkendorf 1990, ISBN 3-926112-11-5. * ''Reifeprüfung. Reformpolitik am Ende des Jahrhunderts''. Kiepenheuer und Witsch, Köln 1993, ISBN 3-462-02251-2. * ''Und weil wir unser Land verbessern… 26 Briefe für ein modernes Deutschland.'' Hoffmann und Campe, Hamburg 1998, ISBN 3-455-11244-7. * ''Das deutsch-französische Verhältnis in einem erweiterten Europa. Rede anläßlich der Feier des zehnjährigen Bestehens des Fördervereins des Frankreich-Zentrums am 12. April 2002 in der Universität Freiburg.'' Rombach, Freiburg im Breisgau 2002, ISBN 3-7930-9335-2. * ''Entscheidungen. Mein Leben in der Politik.'' Hoffmann und Campe, Hamburg 2006, ISBN 3-455-50014-5 (aktualisierte und erweiterte Ausgabe Ullstein, Berlin 2007, ISBN 978-3-548-36937-2) Auch als Hörbuch (2 CDs) bei Hoffmann und Campe ISBN 978-3-455-30466-4. * ''Klare Worte: Im Gespräch mit Georg Meck über Mut, Macht und unsere Zukunft''. Verlag Herder, Freiburg 2014, ISBN 978-3-451-30760-7. == Literatur == * [[Béla Anda]], Rolf Kleine: ''Gerhard Schröder''. Eine Biographie. Ullstein, Berlin 1996, ISBN 3-550-07092-6 (utwiet un aktualiseert Neeutgaav Neuausgabe Ullstein, München 2002, ISBN 3-548-36387-3). * [[Jürgen Hogrefe]]: ''Gerhard Schröder: Ein Porträt''. Siedler Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-88680-757-6. * [[Reinhard Urschel]]: ''Gerhard Schröder''. DVA, Stuttgart 2002, ISBN 3-421-05508-4. * Gerhard Schröder im Gespräch mit [[Ulrich Wickert]]: ''Deutschland wird selbstbewußter''. Hohenheim-Verlag, Stuttgart/Leipzig 2000, ISBN 3-89850-010-1. * [[Gregor Schöllgen]]: ''Gerhard Schröder: Die Biographie''. DVA, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-421-04653-6.<ref>FAZ.net / [[Rainer Blasius]]: [http://www.faz.net/-gqc-884i6 Rezension]</ref> == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20210306165239/http://www.gerhard-schroeder.de/ Internetupträe van Gerhard Schröder] * [http://webarchiv.bundestag.de/archive/2010/0427/bundestag/abgeordnete/bio/S/schroge0.html Biografie bi den Düütschen Bundsdag] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118570528 Indrag in de DNB] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118570528 Indrag in de Düütsche Digitale Bibliothek] * [https://www.hdg.de/lemo/biografie/gerhard-schroeder Indrag in de LeMo] * [http://www.whoswho.de/templ/te_bio.php?PID=32&RID=1 Gerhard Schröder] bi [[Who’s Who]] * {{IMDb|nm0775657}} * [[Heribert Prantl]]: [http://www.sueddeutsche.de/politik/adieu-kanzler-er-war-deutschland-1.775708 ''Adieu, Kanzler! Er war Deutschland''.] In: ''[[Süddeutsche Zeitung]]'', 21. November 2005, abgerufen am 17. November 2010. * [http://www.dradio.de/dlf/sendungen/zeitzeugen/1722479/ ''„Wir haben diese Gesellschaft verändert“''], Interview mit Rainer Burchardt van’n 29. März 2012 in de Reeg ''Zeitzeugen im Gespräch'' van den [[Deutschlandfunk]] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Bunnskanzler BRD}} {{Navigatschoonsliest Parteivörsitter SPD}} {{DEFAULTSORT:Schroder, Gerhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:SPD]] [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Boren 1944]] lc4o5oyeww060cvvbf1j4t9zzj36u7l 0 1650 1061791 1061342 2026-04-05T11:42:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061791 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH =日本国<br/>''Nihonkoku/Nipponkoku'' |NAAM =Japan |NAAM_ENGELSCH =Japan |LAAG =Flag of Japan.svg |WAHLSPRÖÖK = |WAPEN =Imperial Seal of Japan.svg |HYMNE =[[Kimi Ga Yo]] |AMTSSPRAKEN =[[Japaansche Spraak|Japaansch]] |HÖÖFTSTADT =[[Tokio]] |GRÖTTSTE_STADT =Tokio |STAATSFORM =Parlamentaarsche Monarchie |BAAS_TITEL =Tennō (Kaiser) |BAAS = |GRÖTT =377.975 |PERZENT_WATER = |INWAHNERS_AFSCHÄTZT =123970000 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR =2024 |INWAHNERS_TELLT =126146099 |INWAHNERS_TELLT_JOHR =2020 |INWAHNERSjeKM2 = |BBP_JOHR = |BBP = |BBPjeKOPP = |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = |UNAFHÄNGIGKEIT = |GELDSOORT =[[Yen]] |GELDSOORT_SYMBOL =¥ |GELDSOORT_AFK =JPY |TIETREBEET =UTC+9:00 (JST) |AFSTANDtoWELTTIET =9 |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD =.jp |ISO3166 =JP |VÖRWAHL =81 |FOOTNOTEN = }} '''Japan''' ({{S|ja|日本}}, uutsproken as ''Nihon'' oder ''Nippon''; {{Audio|Ja-nippon nihonkoku.ogg|<small>anhören</small>}}) is en [[Eilandstaat]] in de [[Pazifik]] an de Noordoostküst vun [[Asien]]. De japaanschen Eilannen liggt in’n Westen an de [[Japaansche See]], in’n Noorden an de [[See von Ochotsk|Ochotsksche See]] un in’n an de [[Oostchineesche See]]. Dat japaansche Archipeel sett sik uut veer groten Eilannen ([[Hokkaido|Hokkaidō]], [[Honshu|Honshū]], [[Shikoku]] un [[Kyūshū]]) un 14.121 lütter Eilannen tohoop. Dat sünd allens tohoop rund 373.000&nbsp;km². Dat Land is 47 [[Präfektur (Japan)|Präfekturen]] deelt un to rund twee Drüddel bargig. De grote Deel vun de 126 Millionen Minschen in Japan leevt daarüm in dat Plattland an de Oostküst. Hier liggt ook [[Tokio]], de gröttste Stadt un [[Hööftstadt|Höoftstadt]] vun dat Land. In dat [[Jungpaläolithikum]] vöör rund 38.000 Jaren kemen de eersten Minschen op de Eilannen. Twüschen dat 4. un 6. Jhd. weren de japaanschen Königrieken dat eerste Maal ünner enen Kaiser in [[Nara]] un later in [[Heian-kyō]] vereent. Vun dat 12. Jhd. an harr de [[Shogun|Shōgun]], een [[Militääranföhrer]] un [[Aristokratie|Aristokraat]], tohoop mit de Feudaalherren, de [[Daimyō]], un de adelig [[Samurai|Samuraikriegers]] de Macht. Na dat Kamakura- un dat Ashikaga-Dynastie as Shogun un een Jaarhunnerd Börgerkrieg hebbt de Tokugawa as Shogunen Japan 1600 wedder vereent un den Eilandstaat vun de Welt isoleert. 1853 dwung ene [[Verenigte Staten|US-amerikaansche]] Flott Japan mit den Westen [[Hannel]] to drieven. Daarmit gung de Macht vun de Shōgun daal un de Kaiser kunn 1868 wedder de Macht winnen. In de [[Meiji-Restauratschoon]] het Japan de [[industrielle Revolutschoon]] gau vööran dreven, een groot [[Militär|Militäär]] opboot un [[Kolonie|Kolonien]] in Oostasien innamen. 1910 het dat japaansche Kaiserriek [[Korea]] kumplett annekteert un 1937 [[Volksrepubliek China|China]] angrepen. 1941 focht Japan as [[Assenmacht]] in’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] gegen de [[Allieerten]]. De Krieg enn för Japan mit de [[Kapitulatschoon]], nadem dat de Verenigten Staten [[Karnwapen|Atoombomben]] in [[Hiroshima]] un [[Nagasaki]] daalsmeten harrn. Na de Krieg wurr Japan een wichtigen Verbünnten vun de USA un harr een Weerdschop, de gau wussen is. == Geografie == Japan is een [[Inselstaat|Eilandstaat]], de sik to’n groten Deel uut ene Kede Eilannen tohope sett, de sik langs de Oostküste van [[Asien]] streckt. Japan sett sik uut allens tohope 14125 Eilannen tohope, de sik an de asiaatsche [[Pazifik|Pazifikküste]] ligget. Dat Land is so över 3000 Kilometer lang un recket sik van de [[See von Ochotsk|Ochtotsksche See]] bet na [[Philippinensee]]. Dat Land is de veertgrötsste Eilandstaat up de Eerden un heel sien Flach is 377.975,24&nbsp;km² (2019) groot.<ref name="area-2019">{{cite web|title=令和元年全国都道府県市区町村別面積調（１０月１日時点）|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|publisher=[[Kokudo Chiriin|Geospatial Information Authority of Japan]]|accessdate=2020-01-02|language=ja|date=2019-12-26}}</ref> De veer groten Höövdeilannen sind [[Hokkaidō]] in’n Noorden, dat middelste un gröttste Eiland is [[Honshū]] un in’n Süden de Eilannen [[Shikoku]] un Kyūshū. In de Literatuur tellt ook faken ook dat lütter Eiland Okinawa as ene Höövdeiland. Boven to kümmt 14125 lütter Eilannen.<ref name="main-islands-japan">{{Internetquelle |url=http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html |titel=離島とは(島の基礎知識) (what is a remote island?) |werk=MLIT (Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism) |hrsg=Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism |datum=2015-08-22 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20071113053915/http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html |archiv-datum=2007-11-13 |abruf=2019-08-09 |sprache=ja |zitat=MILT classification 6,852 islands (main islands: 5 islands, remote islands: 6,847 islands) }}</ref> Se ligget to’n groten Deel in de [[Seto-Binnensee]], in de [[Ryukyū-Eilannen]] un de Eilannen in’n Pazifik, de [[Nampō-shotō]] heet. Honshū is een beten gröter as [[Grootbritannien]]. Wegen sienen velen aflegen Eilannen het dat Land de achtgröttste [[exkusive Weerdschopszone]] weltwiwed, de an de 4.470.000&nbsp;km² groot is.<ref>{{Internetquelle |url=http://www1.kaiho.mlit.go.jp/JODC/ryokai/ryokai_setsuzoku.html |titel=日本の領海等概念図 |hrsg=海上保安庁海洋情報部 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180812151410/http://www1.kaiho.mlit.go.jp/JODC/ryokai/ryokai_setsuzoku.html |archiv-datum=2018-08-12 |abruf=2018-08-01}}</ref> Japan het kene Landgrenzen na anner Staten hen. Naverstaten mit Seegrezen sind [[Russland]], [[Noordkorea]], [[Süüdkorea]], [[Volksrepubliek China|China]] un [[Republiek China|Taiwan]]. Över heel de Eilandgruppe löppt ene Bargkede, de meer as twee Drüddel van dat Land uutmaket. De höögste Barg is de [[Fujisan]] up dat Eiland Honshu un mit 3776&nbsp;m över de See. Landweerdschop, Industrie liggt man up alleen 20&nbsp;% van de Flach. In den groten platten Lannen hebbet sik Metropoolregionen rutbild, in de meest alle Minschen leevt: [[Kantō]] (mit [[Tokio]] un [[Yokohama]]), [[Kansai]] oder [[Keihanshin]] (mit [[Osaka]], [[Kyōto]] un [[Kōbe]]), [[Chūkyō (Region)|Chūkyō]] (mit [[Nagoya]]) un [[Kitakyūshū]]-[[Fukuoka]]. === Geologie === In Japan stööt veer [[Plattentektonik|tektoonsche Platen]] up een: de Noordamerikaansche Plaat, de Euraische Plaat, de Philippinsche Plaat, de Pazifische Plaat. Hier schuuvt sik een Deel van de Pazifische Platen unner de Eurasiche Plaat, wat de Oorsake för den Vulkanismus un [[Eerdbeven]] up de japaanschen Eilannen is. De rund 240 Vulkane in Japan ligget langs de pazifische Füürring, an de 40 Vulkane in Japan sind aktiv. Sware Eerdbeven givt dat in grötter Afstännen, ton Bispeel dat Kanto-Eerdbeven 1923, Kobe-Eerbeven 1995 oder dat Tohoku-Eerdbeven 2011. === Klima === De Eilandgruppe streckt sik in enen langen Bogen van Noord (45.&nbsp;Breidengraad, [[Hokkaidō]]) na Süüd (20.&nbsp;Breidengraad ([[Okinotorishima)]]. So is dat Klima van Noord na Süüd düchtig verscheden; van den koold-matigen Klima up Hokkaidō met kolen Winter, in de dat veel Snee givt, bet in de [[Subtropen]] in de [[Präfektur Okinawa]]. Ook Wind nimt starken Inflood up dat Klima in Japan – in’n Winter weit de Wind van’n asiaatschen Fastland na de See, sommerdages puust de Wind van de See na dat Fastland. In’n laten Juni un froen Juli fällt in’n Süden de grote Deel Neddersalg as mosuunaardigen Regen ({{lang|ja-Hani|梅雨前線}}, ''baiu zensen''). In’n foren Sommer beginnt de [[Taifun]]-Saison, bi de sunnerlik up den Süden un Süüdwesten van Japan van Wrrvlestörm bedropen is (z.&nbsp;B. von [[Taifun Tokage]] un [[Taifun Conson (2004)|Taifun Conson]] 2004). Na de Statistik kümt Taifuns meerstendeels in’n Spetember na Japan, ofschoonst se in’n Pazifik in’n August up dat fakenst isnd. De stärkste Taifun, de in Japan je uptekent worrn is, was de [[Ise-wan-Taifun]] <!--(international: Taifun Vera; in Japan, wo die Stürme jeder Saison in der Reihenfolge der Entstehung durchnummeriert werden, ursprünglich: Taifun Nr. 15) --> 1959. Över 5000 Minschen verlören dat Leven. De Wind dregt ook daar bi to, dat Japan staäkrer van transnatschonale Ümerweltversmudden dedorpen is. Van Noord na Süüd to, kann een Japan in sess Klimaregionen indelen: * [[Hokkaidō]]: keen starken Nedderslag, lange kole Winter * [[Japaansche See]]: De Noordwestwind bringt starken Sneeefall. In’n Sommer is de Regioon küller as de pazifische Region, man faken weit een Föhn-Wind van den Bärgen daal. * Zentraal Hoogland: starke Unnerschede bi de Temperatuur sommers un winters un dags un nachts, ringen Nedderslag. * [[Seto-Binnensee]]: De Bärge in de Regioon [[Chūgoku]] und [[Shikoku]] halen de Wind af un maket dat Kima matig. * [[Pazifischer Ozean|Pazifikregion]]: kole WInter met ringen Snee un hitte dröge Sommer. * [[Nansei-Eilannen]] ([[Ryūkyū-Eilannen)|Ryūkyū-Eilannen]]): subtrooppsch Klima mit warmen Wintr un hitten Sommer, Starken Nedderslag sunnerlik in de Regentied, regelmatig Taifuns. <gallery> Bild:Klimadiagramm-deutsch-Wakkanai-Japan.png|Klimadiagramm [[Wakkanai]] ([[Hokkaidō]]) Bild:Klimadiagramm-deutsch-Tokio-Japan.png|Klimadiagramm [[Tokio]] ([[Honshū]]) Bild:Klimadiagramm-deutsch-Kagoshima-Japan.png|Klimadiagramm [[Kagoshima]] ([[Kyūshū]]) </gallery> ==Kultuur== De japaansche Kultuur vundaag vereent verscheden Inwarkens uut Asien, Europa un Noordamerika.<ref name="Haffner">Book: ''Japan's Open Future: An Agenda for Global Citizenship'', by John Haffner, Tomas Klett, and Jean-Pierre Lehmann, Anthem Press, 2009, ISBN 978-1-84331-311-3, p. 17.</ref> Traditschonelle japaansche Kunsthandwarken sünd to’n Bispeel Keramik, Textilien, Lackarbeiden, Sweerder un Poppenmakeree. Traditschonell Danz un Theater sünd to’n Bispeel Bunraku, Kabuki. Wichtig sünd de traditschonelle Teezeremonie, Ikebana, Kampkünst, Kalligrafie, Origami, Geisha un Onsen. Tweeuntwintig Steden in Japan sünd UNESCO Weltkultuurarv.<ref name="unesco1">Web source: "Japan", UNESCO, accessed December 11, 2020. Archived August 5, 2020, at https://web.archive.org/web/20200805220232/http://whc.unesco.org/en/statesparties/JP/</ref> Japan gellt för ene kulturelle Supermacht.<ref>News article: "The other superpower", ''The Guardian'', June 1, 2001. Archived November 21, 2022, at https://web.archive.org/web/20221121170416/https://www.theguardian.com/artanddesign/2002/jun/01/artsfeatures.features</ref><ref>Web article: "How Japan became a pop culture superpower", ''The Spectator'', January 31, 2015. Archived December 10, 2019, at https://web.archive.org/web/20191210190111/https://www.spectator.co.uk/2015/01/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/</ref><ref>News article: "'Pure Invention': How Japan's pop culture became the 'lingua franca' of the internet", ''The Japan Times'', July 18, 2020. Archived December 14, 2021, at https://web.archive.org/web/20211214054619/https://www.japantimes.co.jp/culture/2020/07/18/books/pure-invention-jpop-culture/</ref><ref>News article: "How Japan's global image morphed from military empire to eccentric pop-culture superpower", ''Quartz'', May 27, 2020. Archived October 21, 2021, at https://web.archive.org/web/20211021121139/https://qz.com/1806376/japans-image-has-changed-from-fierce-to-lovable-over-the-decades/amp/</ref> ===Kunst un Architektuur=== De japaansche Maleree wuss uut inheemschen Kunststilen un Ideen uut anner Länner.<ref name="autogenerated3">Book: Rupert Richard Arrowsmith, ''Modernism and the Museum: Asian, African, and Pacific Art and the London Avant-Garde'', Oxford University Press, 2010, ISBN 978-0-19-959369-9.</ref> Besünners in dat 19. Jhd. harr de japaansche Kunst groten Inflood op de Kunst in Europa. U''kiyo-e-Drucken'' wurrn na Europa exporteert un inspireren den Japonismus, de wedder groten Inflood op de moderne westliche Kunst, so as de Impresschonismus harr.<ref name="autogenerated3" /> Japansche Architektuur verbinnt lokale Traditschonen mit Inwark vun buten. Traditschonelle Hüüs weren vun öllers her holten Buwarken mit Lehmputz, de op Stelten licht över de Boddem stünnen. De Däcker weren mit Strau, Reet oder Pannen deckt.<ref>Locher, Mira. *Traditional Japanese Architecture: An Exploration of Elements and Forms*. Tuttle Publishing, 2012, pp. 26–27. https://books.google.com/books?id=njnRAgAAQBAJ&pg=PT26</ref> Traditschonelle japaansche Hüüs un veel Tempels hebbt Tatamimatten as Boddem un bruukt Schuuvdören.<ref>Nishi, Kazuo and Hozumi, Kazuo. *What is Japanese Architecture?: A Survey of Traditional Japanese Architecture with a List of Sites and a Map*. Kodansha, 1995. https://books.google.com/books?id=oZl_yEJGtUYC</ref> Vun dat 19. Jhd. an överneem Japaan veel vun moderne westliche Architektuur.<ref>Abe, K. "Early Western Architecture in Japan." *Journal of the Society of Architectural Historians*, vol. 13, no. 2, May 1954, pp. 13–18. doi:10.2307/987685. JSTOR 987685.</ref> Na de twede Weltkrieg wurrn de eersten japaanschen Archtitekten internatachonaal bekannt, so as to’n Bispeel Kenzō Tange oder later Architekten vun de Metabolismus-Stil.<ref>Inagaki, Eizo. "Japan: Architecture after 1868 (Meiji and after)." *Oxford Art Online*, 2003. doi:10.1093/oao/9781884446054.013.90000369666</ref> === Literatuur un Philosophie === Japaansche Philosophie verbinnt traditschonell chineeschen Philosophie mit eenzigaartig japaanschen Elementen. Later kemen ook Ideen uut de westliche Philosophie daarto. De Konfuzianismus het groten Inflood op de Ansichten to Sellschop un Politik namen.<ref>Stanford Encyclopedia of Philosophy. "Japanese Confucian Philosophy." May 20, 2008. https://plato.stanford.edu/entries/japanese-confucian/</ref> Buddhism has profoundly impacted Japanese psychology, metaphysics, and esthetics.<ref>Parkes, Graham. "Japanese aesthetics." In Edward N. Zalta (ed.), *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, January 1, 2011. http://plato.stanford.edu/archives/win2011/entries/japanese-aesthetics/</ref> Dat fröhste Wark vun de japaansche Literatuur sünd de Kröönken Kojikk un Nihon Shoki un Poesieanthologie Man’yōshū, de all uut 8. Jhd. stammt un sünd kumplett in chineeschen Schriftteken schreven.<ref>Keene, Donald. *Seeds in the Heart: Japanese Literature from Earliest Times to the Late Sixteenth Century*. Columbia University Press, 2000. https://books.google.com/books?id=_DEwTJq3TbcC</ref><ref>Asian Studies Conference, Japan (2000). Meiji Gakuin University. Archived January 16, 2013. {{Webarchiv|url=http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm |wayback=20130116015033 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 03:44:15 InternetArchiveBot }}</ref> In de fröhe Heinan-Tied kemen de Kana (Hiragana un Katakana), ene Sülvenschrift för japaansche Wöör, op.<ref>The Met. "Heian Period (794–1185)." October 2002. https://www.metmuseum.org/toah/hd/heia/hd_heia.htm</ref> The Tale of the Bamboo Cutter gellt as dat öllste japaansche Geschicht.<ref>Calisphere. "Tale of the bamboo cutter." Accessed November 23, 2020. https://calisphere.org/item/35b0ea2b3cd767b5ae9e0df7b07f43db/</ref> The Pillow Book vun Sei Shōnagon bericht vun dat Leven an de Hoff, The Tale of Genji vun Murasaki Shikibu gellt as de eerste Romaan.<ref>Totman, Conrad. *A History of Japan*, 2nd edition. Blackwell, 2005, pp. 126–127. https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ</ref><ref>Royall, Tyler (ed.). *The Tale of Genji*. Penguin Classics, 2003, pp. i–ii, xii. https://books.google.com/books?id=AIUvc9FnZ5AC</ref> In de Edo-Tied wurrn de Chōnin de wichtigsten Leser un Schrievers vun Literatuur. Tovöör weren dat de adelig Samurai. In de Meiji-Tied verloren traditschonelle japaansche Literatuurgenre an Populartitäät un ne’e Genres uut de westliche Literatuur wurrn Deel vun de japaansche Literatuur. Natsume Sōseki un Mori Ōgai weren wichtige japaansche Schriever in’n 20. Jhd. Infloodrieke Schrievers weren man ook Ryūnosuke Akutagawa, Jun'ichirō Tanizaki, Kafū Nagai un later Haruki Murakami un Kenji Nakagami. Japan het twee Literatuurnobelpriesdreger: Yasunari Kawabata (1968) un Kenzaburō Ōe (1994).<ref>Keene, Donald. "Japanese literature." *Encyclopedia Britannica*. https://www.britannica.com/art/Japanese-literature. Accessed July 7, 2024.</ref> == Biller == <gallery> Flag of Japan.svg|Flagg vun Japan Japan Map Chikei.gif|Topograafsche Koort vun Japan Satellite_View_of_Japan_1999.jpg|Satellitenaufnahme Japans 1999 </gallery> == Weblenks == {{Commons|Japan|Japan}} == Nawiese == <references /> {{Länner in Asien}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Asien]] [[Kategorie:Japan| ]] tuuta97aqrwup8tvs2tutpj1iuvno1w 0 3742 1061773 1061336 2026-04-05T10:43:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061773 wikitext text/x-wiki {{GemeenboxWD |NAAM = Besundere Adminstrative Zone Hongkong |NAAM_INHEEMSCH = {{lang|zh-Hani|中華人民共和國香港特別行政區}} (chineesch)<br />''Zungwaa Janman Gungwogwok Hoenggong Dakbit Hangzingkeoi'' <span style="font-size: small;">(kantoneesch)</span><br />''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Xiānggǎng Tèbié Xíngzhèngqū''<span style="font-size: small;"> (chineesch)</span><br/>{{lang|en|Hong Kong Special Administrative Region of the People’s Republic of China}} (engelsch) |SITT = |STAAT = China |LIGGT_IN = {{CHN}} :Besundere Adminstrative Zone Hong Kong |WAPEN = Regional Emblem of Hong Kong.svg |FLAGG = Flag of Hong Kong.svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = |FLACH = 1113.8 |HÖÖCHD = |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = |KOOR_OW = |INWAHNERS = |INWAHNERS_TIET = |POSTLEETTALL = |VÖRWAHL = |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = |ÖÖRD = |GEMEENSLÖTEL = }} '''Hongkong''', afkört: '''HK''' ({{S|1=zh|2=香港}} [[Pinyin]]: ''Xiānggǎng'', [[Jyutping]]: ''Hoeng1gong2'', [[Yale-Romanisatschoon för dat Kantoneesche|Yale]]: ''Hēunggóng'', {{S|en|Hong Kong}}, afkört.: {{lang|zh|港}}), es ene Metropole un [[Besundere Administrative Zone]] ({{S|en|''Special Administrative Region''}}, kort: SAR), de an de Süüdküste van de [[Volksrepublik China]] bi de Münn van’n [[Pärlstroom]] ({{Lang|zh|珠江|Zhū Jiāng}}) liggt. De œver sèven Millionen Hongkongschen lèvet up 1106 [[Quadratmeter#Quadratkilometer|Quadratkilometern]] (7,3 Mio. Inwòners Stand Ende 2022).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.censtatd.gov.hk/en/scode150.html |titel=Population Estimates |werk=censtatd.gov.hk |hrsg=Census and Statistics Department |abruf=2023-07-16 |sprache=zh en |kommentar=}}</ref> Wat Hongkong med siene Weerdschopskraft un de wichtige Finanzbörse ene [[Weltstadt|Weltstad]] maket. 95 Perzent van den Lüden in Hongkong sind chineesch un küürt to’n groten Deel [[Kantoneesche Spraak|Kantoneesch]] as [[Moderspraak|eerste Sprake]]. Dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigde Könningriek]] besette Hongkong 1841 in’n [[Eerste Opiumkrieg|Eersten Opiumkrieg]] un make de Stad med den [[Verdrag van Nanking]] 1843 ene [[Kroonkolonie (Vereenigt Königriek)|britische Kroonkolonie]]. Vèle Chinesen flüchten tiedens den [[Chineesche Börgerkrieg|Chineeschen Börgerkrieg]] van 1927 bet 1949 na de britsche Kolonie 1927 bis 1949. In’n Jare 1997 œvergav dat Vereenigde Könnigriek de Staatsmacht an de Volksrepublik China. Siedden es Hongkong ene Besundere Administrative Zone binnen China un drav sik sülvst verwalten un de friege Marktweerdschop behoolden. u. Düt Prinzip ''[[Een Land, twee Systeme]]'' hadde de [[Sino-British Joint Declaration]] fastleggd vertraglich vereinbart. Noch 2013 gull Hongkong so anders as de œverige Volksrepublik China as enen Tofluchtsoord, wo Internet un Presse frie sind.<ref>[[Edward Snowden]]: erstes Interview mit ihm im Juni 2013, siehe bspw. [https://www.theguardian.com/world/2013/jun/10/hong-kong-edward-snowden-asylum theguardian.com], abgerufen am 22. Juni 2023. Weiteres Zitat: „The internet ist not filtered here, no more so than [by] any other Western government, […]“</ref> Man sied 2014 <ref>[https://www.amnesty.de/informieren/aktuell/china-hongkong-zunehmende-einschraenkungen-der-meinungsfreiheit-schon-seit-2014 amnesty.de], [[Amnesty International]], abgerufen am 22. Juni 2023.</ref> brikt Volksrepublik China de Autonomie, de se Hongkong tospròken hadde, un besnidd de Rechte van’n Hongkongschen Börgers. Daarümme gav et in Hongkong grote Demonstratschonen, so to’n Bispeel [[Proteste in Hongkong 2014|2014]] un [[Proteste in Hongkong 2019/2020|2019/2020]].<ref name="fluter_bpb">{{Literatur |Autor=Rike Uhlenkamp – Protokolle |Titel=„Diese Freiheit haben wir verloren“ |Sammelwerk=[[fluter (Magazin)]] |Datum=2023-07-04 |Sprache=de |ISSN=1433-2906 |Online=https://www.fluter.de/hongkong-protestbewegung <!--|Abruf=2023-07-16-->}}</ref> De Tall Minschen, de in Hongkong lèvet, vergröttert sik swanke. De Plecken, up de een binnen Hongkong buwen kann es man lütk. Darümme winnt Hongkong grote Plecken Land an un buwet grote Wulkenschraper. Na dat Hongkong in’n 20. Jaarhunderd verschedene Plaanstäde buten de oolde Stad uprichte, lèvet vandage de Halve van allen Lüden in den [[New Territories]].<ref>[http://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/sp150.jsp?productCode=B1130301 ''Population and Household Statistics Analysed by District Council District 2014.''] In: censtatd.gov.hk. (englisch)</ref> Up’t dichteste bewòǹt sind dat Halveiland [[Kowloon]] un de Noorden van den [[Hongkong-Eiland]], de ene smalle Seestrate, de [[Victoria Harbour]] heet, scheed. To den New Territories höört dat vœrmalige Achterland van Kowloon un de 263 Eilanden van Hongkong to. Dat gröttste Eiland es dat [[Lantau Eiland]], dicht bi den [[Hong Kong International Airport]], up’n Eiland [[Chek Lap Kok]]. Hongkong geld as ene van den düürsten Städen up’r Welt .<ref name="Lebenshaltungskosten">{{Internetquelle |url=http://www.mercer.de/newsroom/schweiz--afrika--asien--hier-ist-es-am-teuersten.html |titel=Schweiz, Afrika, Asien: Hier ist es am teuersten |hrsg=[[Mercer (Unternehmensberatung)|Mercer LLC]] |datum=2015-06-17 |abruf=2015-06-17}}</ref> Na enen Bericht van''([[The Economist]] Intelligence Unit)'' liggt Hongkong tohope med [[Melbourne]] up’n achten Rang van den sèkersten Städen weltwied (Stand 2021).<ref name="newsdirect_20210823">{{Internetquelle |url=https://newsdirect.com/news/copenhagen-edges-toronto-and-singapore-for-top-spot-in-safe-cities-index-2021-706148827 |titel=Copenhagen edges Toronto and Singapore for top spot in Safe Cities Index 2021 |werk=newsdirect.com |hrsg=[[The Economist]] Intelligence Unit |datum=2021-08-23 |format=PDF; 85&nbsp;kB |sprache=en <!-- Bitte nicht löschen!!! Archivierung, bei Bedarf Entkommentieren, THX! |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210827060820/https://newsdirect.com/news/copenhagen-edges-toronto-and-singapore-for-top-spot-in-safe-cities-index-2021-706148827 |archiv-datum=2021-08-27 --> |abruf=2021-09-08 |zitat=The remaining top 10 cities are: Amsterdam (6th), Wellington (7th), Hong Kong and Melbourne (tied 8th) and Stockholm (10th) }}</ref> = Literatur == * Linda Butenhoff: ''Social movements and political reform in Hong Kong.'' Praeger, Westport (CT) [u.&nbsp;a.] 1999, ISBN 0-275-96293-8 (englisch). * Frank Ching: ''The Li dynasty, Hong Kong aristocrats.'' Oxford University Press, Hongkong 1999, ISBN 0-19-590904-6 (englisch). * G.B. Endacott: ''A History of Hong Kong.'' Oxford University Press, Hongkong 1964, 1988, 1993, ISBN 0-19-638264-5 (Das Standardwerk zur Geschichte Hongkongs, englisch). * Louisa Lim: ''Indelible City: Dispossession and Defiance in Hong Kong.'' Riverhead, New York 2022, ISBN 978-0-593-19183-5 (englisch). * Werner Lips: ''Hongkong, Macau und Kanton.'' Reise-Know-How, Bielefeld 2002, ISBN 3-8317-1029-5. * Marko Martin: Die letzten Tage von Hongkong. Tropen Verlag, Berlin 2021, ISBN 978-3-608-50523-8. * Suzanne Pepper: ''Keeping Democracy at Bay – Hong Kong and the Challenge of Chinese Political Reform.'' Rowman & Littlefield, Lanham 2008, ISBN 978-0-7425-0877-4 (englisch). * Kit Poon: ''The Political Future of Hong Kong: Democracy within Communist China.'' Routledge, New York 2008, ISBN 978-0-415-54302-6. Alternativ-ISBN 978-1-134-07829-5 (E-Book, englisch). * Evelyn Lu Yen Roloff: ''Die Sars-Krise in Hong Kong. Zur Regierung von Sicherheit in der Global City.'' Transcript Verlag, Bielefeld 2007, ISBN 3-89942-612-6. * Hans-Wilm Schütte: ''Hongkong, Macau.'' Mairs Geographischer, Ostfildern 2004, ISBN 3-8297-0134-9. * Jane Setter, Cathy S. P. Wong, Brian H. S. Chan: ''Hong Kong English.'' Edinburgh University Press, Edinburgh 2010, ISBN 978-0-7486-3596-2 (englisch). * [[Han Suyin]]: ''Alle Herrlichkeit auf Erden.'' (Originaltitel: ''A Many Splendoured Thing''). Autobiographischer Roman über Hongkong in den Jahren 1949–1951. Niemeyer, Hameln 1995, ISBN 3-87585-940-5. * Jung-Fang Tsai: ''Hong Kong in Chinese History.'' Columbia University Press, New York 1995. ISBN 0-231-07933-8 (englisch). * Steve Tsang: ''A Modern History of Hong Kong.'' I.B. Tauris, London 2004. ISBN 1-86064-184-9 (englisch). * Stefan Zimmermann: ''E-Government in Hongkong – Digitalisierung der Verwaltung in einer chinesischen Metropole.'' Ibidem, Stuttgart 2004, ISBN 3-89821-338-2. * ''Der National Geographic Walker Hongkong.'' Mairs Geographischer Verlag, Ostfildern 2003, ISBN 978-3-936559-14-9. * '' Hongkong.'' In: ''[[Geo (Zeitschrift)|Geo Special]].'' Gruner u. Jahr, Hamburg 1995, {{ISSN|0342-8311}}. * ''Im Maul des roten Drachen: Hongkong.'' In: ''[[Geo (Zeitschrift)|Geo]].'' Nr. 12/1976, Gruner + Jahr, Hamburg 1976, {{ISSN|0342-8311}}, Seite 100–124. == Weblenke == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Hong Kong|Hongkong|audio=1|video=1}} '''Websites in Hongkong:''' * Offizielle Website der Regierung – [https://www.gov.hk/ The Hong Kong Government] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website des Amts für Statistik – [https://web.archive.org/web/20210921041312/https://www.censtatd.gov.hk/home.html Census and Statistics Department] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website zur Gesetzgebung der Regierung [https://www.elegislation.gov.hk/ Hong Kong e-Legislation] (chinesisch, englisch) '''Allgemeine Info:''' * Offizielle Website der Regierung – [https://www.gov.hk/en/about/abouthk/facts.htm Hong Kong – The Facts] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website der Regierung – [https://www.gov.hk/en/about/abouthk/factsheets/ Hong Kong – Fact Sheets] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website der Regierung – [https://www.studyinhongkong.edu.hk/en/why-hong-kong/facts-and-figures.php Facts and Figures] (chinesisch, deutsch, englisch) * [http://sunzi1.lib.hku.hk/hkgro/index.jsp Hong Kong Government Reports Online 1853–1941] (englisch) * Hong Kong Public Library's Multimedia Information System (MIS) – [https://mmis.hkpl.gov.hk/web/guest/old-hk-collection Online Old HK Newspaper Collection] (englisch) '''Websites in Deutschland:''' * {{Pressemappen-Geo|SIG=B102}} * [https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/hongkong-node Hong Kong: Länderinformationen] des [[Auswärtiges Amt|Auswärtigen Amtes]] * [https://hongkong.diplo.de/hk-de Hauptseite] das [[Deutsches Generalkonsulat in Hongkong|Deutsche Generalkonsulat in Hongkong]] '''Andere Websites:''' * [https://facts.net/hong-kong-facts/ Hong Kong Facts] In: Facts.net (englisch) <!-- * {{Internetquelle |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |titel=Hong Kong |titelerg=The World Fact Book – East Asia/Southeast Asia |werk=cia.gov |hrsg=[[Central Intelligence Agency]] |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201224210207/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archiv-datum=2020-12-24 |abruf=2021-03-12 |abruf-verborgen=1}} --> * [https://web.archive.org/web/20231124050144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hong-kong/ Hong Kong] beim [[CIA World Fact Book]] (englisch) == Nowiese == <references/> {{normdaten}} [[Kategorie:Hongkong]] [[Kateegorie:Land]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:China]] [[Kategorie:Oort mit Seehaven]] nk1c6u59vlye0q0bb3orfa5jrqyo0p0 0 6441 1061753 1037867 2026-04-05T09:59:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061753 wikitext text/x-wiki '''Starbuck''' (Hanoverhill Starbuck) weer en kanaadschen Tuchtbull un Topverarver. Dat swartbunte [[Holsteen-Rind]] Starbuck keem an’n 26. April 1979 op den Tuchthoff ''Hanover Hill Holstein'' in [[Port Perry]], [[Ontario]], in [[Kanada]] as Söhn vun de Moder ''A Anacres Astronaut Ivanhoe'' un den Vader ''Round Oak Rag Apple Elevation'' op de Welt. An’n 26. November vun’t sülvige Johr güng he an’t ''Centre d’insemination artificielle de Québec'' (CIAQ, Zentrum för künstlich Befruchten vun Québec). He weeg later 1.173 kg un harr en Grött vun 187 cm. Sien [[Sperma]] weer so weertvull, dat he 685.000 Portschonen produzeren müss, womit he mehr as 200.000 Keih (Bullenkalver gor nich mittellt) as Nakamen harr. He bleev an’n 17. September 1998 dood. Bet dorhen harr he dör dat Verköpen vun dat Sperma dat CIAQ över 25 Millionen [[US-Dollar]] inbrocht. An’n 7. September 2000 hett dat CIAQ ut Zellen vun Starbuck en Kalv kloont, dat se „Starbuck 2“ dööpt hebbt. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20060207074258/http://www.ciaq.com/Estarbuc.htm Websteed to Starbuck an’t CIAQ] (engelsch) [[Kategorie:Beropen Deerten]] dlmrjq7ic8if2mclfyi6h952mvl54dq 0 9364 1061736 920863 2026-04-05T07:52:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061736 wikitext text/x-wiki '''Gerd Harms''' (* [[19. Februar]] [[1953]] in [[Willemshoben]]) is en düütschen Politiker. == Leven == Harms hett 1971 dat Abitur an dat [[Max-Planck-Gymnasium]] in Willemshoben maakt un denn bet 1980 an de [[Fre’e Universität Berlin]] studeert. Dor möök he 1977 den Afsluss as Diplom-Politoloog un 1980 as Diplom-Pädagoog. 1985 hett he an de [[Technische Universität Berlin]] sienen Dokter maakt. In de Tiet vun 1978 bet 1980 un denn wedder vun 1983 bet 1987 weer Harms Bildungsreferent in de Erwachsenenbildung. Twischen 1980 un 1982 weer he Wetenschopler an de Fre’e Universität Berlin un 1987 bet 1989 an de Technische Universität Berlin. In de Johren 1989 un 1990 weer he [[Staatssekretär]] in de Senatsverwaltung för Froen, Jöögd un Familie in [[Berlin]], 1991 bet 1998 Staatssekretär in’t Ministerium för Bildung, Jöögd un Sport bi dat Land [[Brannenborg]] un 1998 bet 2002 Minister för Wetenschop, Forschung, Bildung un Kultur bi dat Land [[Sassen-Anholt]]. Januar bet August 2003 weer he de Projektbeopdragte vun’n Ministerpräsident vun Brannenborg. Denn bet Oktober 2004 de Beopdragte vun’n Ministerpräsident för de Tosamenarbeit mit Polen un besünnere internatschonale Opgaven. Vun den 13. Oktober 2004 an is Harms Bevullmächtigter för Bunds- un Europaangelegenheiten bi dat Land Brannenborg. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20061019013032/http://www.brandenburg.de/cms/detail.php?id=183378&_siteid=12 Harms sien Siet bi brandenburg.de] (hoochdüütsch) [[Kategorie:Mann|Harms, Gerd]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)|Harms, Gerd]] [[Kategorie:Boren 1953]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] c2zu00pj5kjotma31d6g5lkogltegb4 0 16752 1061685 1051270 2026-04-04T13:17:55Z Eastfrisian2 58044 /* Boren */ 1061685 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == * [[5. November]]: [[Franklin Delano Roosevelt]] winnt de Wahlen un warrt dormit as eenzige Präsident von de [[USA]] in een drütte Amtstiet wählt. === Tweete Weltkrieg === * [[12. April]]: De [[Färöer]] weert vun [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Grootbritannien]] besett. == Boren == * [[4. Januar]]: [[Gao Xingjian]], chineesch-franzöösch Schriever un Nobelpriesdräger * [[4. Januar]]: [[Karl-Heinz Groth]], plattdüütsch Schriever * [[5. Januar]]: [[Veikko Kankkonen]], finnisch Skispringer * [[11. Januar]]: [[Franco Balmamion]], italieensch Radrennfohrer * [[16. Januar]]: [[Franz Müntefering]], düütsch Politiker, Bundminister un Viezkanzler * [[17. Januar]]: [[Tabaré Vázquez]], uruguayisch Politiker un Präsident († [[2020]]) * [[18. Januar]]: [[Dieter Schock]], düütsch Footballspeler († [[2011]]) * [[24. Januar]]: [[Joachim Gauck]], düütsch Theoloog, Paster un Bundspräsident * [[29. Januar]]: [[Katharine Ross]], US-amerikaansche Schauspelersche un Kinnerbookschrieversche * [[2. Februar]]: [[Helga Hösl-Thaw]], düütsch Tennisspelerin († [[2015]]) * [[7. Februar]]: [[Toshihide Masukawa]], japaansch Pysiker un Nobelpriesdräger († [[2021]]) * [[9. Februar]]: [[John Maxwell Coetzee]], süüdafrikaansch Schriever un Nobelpriesdräger * [[15. Februar]]: [[Ursula Heyer]], düütsch Schauspelerin un Synchroonsnackerin * [[25. Januar]]: [[Jürgen Sundermann]], düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer († [[2022]]) * [[28. Januar]]: [[Bernd Klingner]], düütsch Scheetsportler * [[25. Februar]]: [[Elke Loewe]], plattdüütsch Schrieverin * [[29. Februar]]: [[Margit Carstensen]], düütsch Theater- un Filmschauspelerin († [[2023]]) * [[1. März]]: [[David Broome]], britisch Springrieder * [[5. März]]: [[Josef Piontek]], düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer († [[2026]]) * [[5. März]]: [[Wilhelm Bleicher]], düütsch Heimatkundler († [[2016]]) * [[13. März]]: [[Herbert Schui]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († [[2016]]) * [[16. März]]: [[Peter Kuhweide]], plattdüütsch Schriever * [[20. März]]: [[Jana Mrázková]], tschechoslowaaksch Ieskunstlöperin * [[1. April]]: [[Helga Hürkamp]], plattdüütsch Schrieverin * [[1. April]]: [[Wangari Maathai]], keniaansch Politikerin un Nobelpriesdrägerin för Freden († [[2011]]) * [[1. April]]: [[Lavina Washines]], Hööftling vun dat Yakama-Volk, USA († [[2011]]) * [[2. April]]: [[Donald Jackson (Ieskunstlöper)|Donald Jackson]], kanaadsch Ieskunstlöper * [[2. April]]: [[Adrien Zeller]], franzöösch Politiker († [[2009]]) * [[5. April]]: [[Wilhelm Schloz (Bargstieger)|Wilhelm Schloz]], düütsch Geoloog un Bargstieger * [[13. April]]: [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]], franzöösch-mauritischer Schriever un Nobelpriesdräger * [[21. April]]: [[Elke Müller]], düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen († [[2014]]) * [[29. April]]: [[Peter Arthur Diamond]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger * [[30. April]]: [[Heinrich Schürmann (Schriever)|Heinrich Schürmann]]: plattdüütschen Schriever († [[2008]]) * [[30. April]]: [[Marutei Tsurunen]], japaansch Politiker mit finnisch Oorsprung * [[2. Mai]]: [[Manuel Esquivel]], Politiker ut Belize un Premierminister († [[2022]]) * [[10. Mai]]: [[Arthur Alexander]], US-amerikaansch Soulsinger un Komponist († [[1993]]) * [[14. Mai]]: [[Manfred Podlich]], düütsch Footballspeler * [[19. Mai]]: [[Jan Janssen]], nedderlannsch Radrennfohrer * [[27. Mai]]: [[Sotsha Dlamini]], swasilännsch Politiker († [[2017]]) * [[30. Mai]]: [[Annemarie Jensen]], plattdüütsche Schrieversche, Lektorin un Fachexpertin in Spraakforschung * [[31. Mai]]: [[Dino Zandegù]], italieensch Radrennfohrer * [[1. Juni]]: [[Kip Stephen Thorne]], US-amerikaansch Physiker, Astronom un Nobelpriesdräger * [[2. Juni]]: [[István Csom]], ungarsch Schachspeler († [[2021]]) * [[17. Juni]]: [[George Arthur Akerlof]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger * [[21. Juni]]: [[Brigitte Fokuhl]], plattdüütsche Schrieversche († [[2024]]) * [[28. Juni]]: [[Muhammad Yunus]], bangladeschisch Wertschapswetenschapler un Freedensnobelpriesdräger * [[4. Juli]]: [[Jürgen Heinsch]], düütsch Footballnatschonalspeler för de DDR († [[2022]]) * [[7. Juli]]: [[Wolfgang Clement]], düütschen Politiker und Bunnsminister († [[2020]]) * [[13. Juli]]: [[Patrick Stewart]], britsch Schauspeler * [[26. Juli]]: [[Dobie Gray]], US-amerikaansch Soulsinger († [[2011]]) * [[26. Juli]]: [[Jürgen Kurbjuhn]], düütsch Footballnatschonalspeler († [[2014]]) * [[9. August]]: [[Winrich Kolbe]], US-amerikaansch Speelbaas un Produzent († [[2012]]) * [[13. August]]: [[Dirk Sager]], düütsch Journalist († [[2014]]) * [[15. August]]: [[Gudrun Ensslin]], düütsche Terroristin († [[1977]]) * [[23. August]]: [[Thomas Arthur Steitz]], US-amerikaansch Molekularbioloog, Biochemiker un Nobelpriesdräger († [[2018]]) * [[27. August]]: [[Manfred Pohlschmidt]], düütsch Footballspeler * [[28. August]]: [[Roger Pingeon]], franzöösch Radrennfohrer († [[2017]]) * [[29. August]]: [[Rinnat Ibragimowitsch Safin|Rinnat Safin]], sowjeetsch Biathlet († [[2014]]) * [[1. September]]: [[Franco Bitossi]], italieensch Radrennfohrer * [[1. September]]: [[Annie Ernaux]], franzöösch Schrieversche un Nobelpriesrägerin * [[10. September]]: [[Dave Burrell]], US-amerikaansch Jazzmusiker * [[12. September]]: [[Joachim Frank (Bioloog)|Joachim Frank]], düütsch-amerikaansch Bioloog, Biochemiker un Nobelpriesdräger * [[13. September]]: [[Hilmar Zill]], düütsch Grafiker un Breefmarkenkünstler († [[2022]]) * [[19. September]]: [[Karin Baal]], düütsch Schauspelerin († [[2024]]) * [[20. September]]: [[Richard McDermott]], US-amerikaansch Iesflinklöper * [[3. Oktober]]: [[Michael Troy]], US-amerikaansch Swemmsportler († [[2019]]) * [[9. Oktober]]: [[John Lennon]], britsch Musiker († [[1980]]) * [[15. Oktober]]: [[Peter Charles Doherty]], austraalsch Deertenmediziner, Immunoloog un Nobelpriesdräger * [[23. Oktober]]: [[Pelé]], brasiliaansch Footballspeler un Politiker († [[2022]]) * [[24. Oktober]]: [[Jean-Pierre Genet]], franzöösch Radrennfohrer († [[2005]]) * [[28. Oktober]]: [[Gennadi Strekalow]], russ'schen Kosmonaut († [[2004]]) * [[5. November]]: [[Enzo Moser]], italieensch Radrennfohrer († [[2008]]) * [[8. November]]: [[Charles Thomas Kowal]], US-amerikaansch Astronom († [[2011]]) * [[15. November]]: [[Frans Melckenbeeck]], belgisch Radrennfohrer * [[20. November]]: [[Arieh Warshel]], israeelsch-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger * [[27. November]]: [[Bruce Lee]], sinoamerikaansch Schauspeler un Kampkünstler († [[1973]]) * [[5. Dezember]]: [[Alfred Heiß]], düütsch Footballnatschonalspeler * [[10. Dezember]]: [[Edda Goede]], düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen * [[18. Dezember]]: [[Klaus Wennemann]], düütsch Schauspeler († [[2000]]) * [[26. Dezember]]: [[Edward Christian Prescott]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger († [[2022]]) == Storven == * [[19. Januar]]: [[Hinrich Zahrenhusen]], düütsch Naamforscher (* [[1875]]) * [[28. Februar]]: [[Rudolf Steinmetz (Theoloog, 1863)|Rudolf Steinmetz]], düütschen Teholoog (* [[1863]]) * [[5. Mai]]: [[Wilhelm Seelmann]], nedderdüütschen Philoloog un Bibliothekaar (* [[1849]]) * [[19. Mai]]: [[Hans Rebel]], öösterrieksch Entomoloog un Lepidopteroloog (* [[1861]]) * [[5. Juni]]: [[Jakob Eckert]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1916]]) * [[12. Juni]]: [[William Lashly]], britisch Polarforscher (* [[1867]]) * [[8. August]]: [[Johnny Dodds]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1892]]) * [[24. August]]: [[Paul Nipkow]], düütsch Techniker (* [[1860]]) * [[31. August]]: [[Raymond Smith Dugan]], US-amerikaansch Astronom (* [[1878]]) * [[10. November]]: [[Michael Staksrud]], norweegsch Iesflinklöper (* [[1908]]) * [[16. Dezember]]: [[William Wallace (Komponist)|William Wallace]], schottisch Komponist, Musikschriever un Oogendokter (* [[1860]]) * [[21. Dezember]]: [[Hal Kemp]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1904]]) [[Kategorie:Johr]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] lgjxr5rt0l69vce5ciemexn5ggx97bo 1061688 1061685 2026-04-04T13:20:41Z Eastfrisian2 58044 /* Storven */ 1061688 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == * [[5. November]]: [[Franklin Delano Roosevelt]] winnt de Wahlen un warrt dormit as eenzige Präsident von de [[USA]] in een drütte Amtstiet wählt. === Tweete Weltkrieg === * [[12. April]]: De [[Färöer]] weert vun [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Grootbritannien]] besett. == Boren == * [[4. Januar]]: [[Gao Xingjian]], chineesch-franzöösch Schriever un Nobelpriesdräger * [[4. Januar]]: [[Karl-Heinz Groth]], plattdüütsch Schriever * [[5. Januar]]: [[Veikko Kankkonen]], finnisch Skispringer * [[11. Januar]]: [[Franco Balmamion]], italieensch Radrennfohrer * [[16. Januar]]: [[Franz Müntefering]], düütsch Politiker, Bundminister un Viezkanzler * [[17. Januar]]: [[Tabaré Vázquez]], uruguayisch Politiker un Präsident († [[2020]]) * [[18. Januar]]: [[Dieter Schock]], düütsch Footballspeler († [[2011]]) * [[24. Januar]]: [[Joachim Gauck]], düütsch Theoloog, Paster un Bundspräsident * [[29. Januar]]: [[Katharine Ross]], US-amerikaansche Schauspelersche un Kinnerbookschrieversche * [[2. Februar]]: [[Helga Hösl-Thaw]], düütsch Tennisspelerin († [[2015]]) * [[7. Februar]]: [[Toshihide Masukawa]], japaansch Pysiker un Nobelpriesdräger († [[2021]]) * [[9. Februar]]: [[John Maxwell Coetzee]], süüdafrikaansch Schriever un Nobelpriesdräger * [[15. Februar]]: [[Ursula Heyer]], düütsch Schauspelerin un Synchroonsnackerin * [[25. Januar]]: [[Jürgen Sundermann]], düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer († [[2022]]) * [[28. Januar]]: [[Bernd Klingner]], düütsch Scheetsportler * [[25. Februar]]: [[Elke Loewe]], plattdüütsch Schrieverin * [[29. Februar]]: [[Margit Carstensen]], düütsch Theater- un Filmschauspelerin († [[2023]]) * [[1. März]]: [[David Broome]], britisch Springrieder * [[5. März]]: [[Josef Piontek]], düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer († [[2026]]) * [[5. März]]: [[Wilhelm Bleicher]], düütsch Heimatkundler († [[2016]]) * [[13. März]]: [[Herbert Schui]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († [[2016]]) * [[16. März]]: [[Peter Kuhweide]], plattdüütsch Schriever * [[20. März]]: [[Jana Mrázková]], tschechoslowaaksch Ieskunstlöperin * [[1. April]]: [[Helga Hürkamp]], plattdüütsch Schrieverin * [[1. April]]: [[Wangari Maathai]], keniaansch Politikerin un Nobelpriesdrägerin för Freden († [[2011]]) * [[1. April]]: [[Lavina Washines]], Hööftling vun dat Yakama-Volk, USA († [[2011]]) * [[2. April]]: [[Donald Jackson (Ieskunstlöper)|Donald Jackson]], kanaadsch Ieskunstlöper * [[2. April]]: [[Adrien Zeller]], franzöösch Politiker († [[2009]]) * [[5. April]]: [[Wilhelm Schloz (Bargstieger)|Wilhelm Schloz]], düütsch Geoloog un Bargstieger * [[13. April]]: [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]], franzöösch-mauritischer Schriever un Nobelpriesdräger * [[21. April]]: [[Elke Müller]], düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen († [[2014]]) * [[29. April]]: [[Peter Arthur Diamond]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger * [[30. April]]: [[Heinrich Schürmann (Schriever)|Heinrich Schürmann]]: plattdüütschen Schriever († [[2008]]) * [[30. April]]: [[Marutei Tsurunen]], japaansch Politiker mit finnisch Oorsprung * [[2. Mai]]: [[Manuel Esquivel]], Politiker ut Belize un Premierminister († [[2022]]) * [[10. Mai]]: [[Arthur Alexander]], US-amerikaansch Soulsinger un Komponist († [[1993]]) * [[14. Mai]]: [[Manfred Podlich]], düütsch Footballspeler * [[19. Mai]]: [[Jan Janssen]], nedderlannsch Radrennfohrer * [[27. Mai]]: [[Sotsha Dlamini]], swasilännsch Politiker († [[2017]]) * [[30. Mai]]: [[Annemarie Jensen]], plattdüütsche Schrieversche, Lektorin un Fachexpertin in Spraakforschung * [[31. Mai]]: [[Dino Zandegù]], italieensch Radrennfohrer * [[1. Juni]]: [[Kip Stephen Thorne]], US-amerikaansch Physiker, Astronom un Nobelpriesdräger * [[2. Juni]]: [[István Csom]], ungarsch Schachspeler († [[2021]]) * [[17. Juni]]: [[George Arthur Akerlof]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger * [[21. Juni]]: [[Brigitte Fokuhl]], plattdüütsche Schrieversche († [[2024]]) * [[28. Juni]]: [[Muhammad Yunus]], bangladeschisch Wertschapswetenschapler un Freedensnobelpriesdräger * [[4. Juli]]: [[Jürgen Heinsch]], düütsch Footballnatschonalspeler för de DDR († [[2022]]) * [[7. Juli]]: [[Wolfgang Clement]], düütschen Politiker und Bunnsminister († [[2020]]) * [[13. Juli]]: [[Patrick Stewart]], britsch Schauspeler * [[26. Juli]]: [[Dobie Gray]], US-amerikaansch Soulsinger († [[2011]]) * [[26. Juli]]: [[Jürgen Kurbjuhn]], düütsch Footballnatschonalspeler († [[2014]]) * [[9. August]]: [[Winrich Kolbe]], US-amerikaansch Speelbaas un Produzent († [[2012]]) * [[13. August]]: [[Dirk Sager]], düütsch Journalist († [[2014]]) * [[15. August]]: [[Gudrun Ensslin]], düütsche Terroristin († [[1977]]) * [[23. August]]: [[Thomas Arthur Steitz]], US-amerikaansch Molekularbioloog, Biochemiker un Nobelpriesdräger († [[2018]]) * [[27. August]]: [[Manfred Pohlschmidt]], düütsch Footballspeler * [[28. August]]: [[Roger Pingeon]], franzöösch Radrennfohrer († [[2017]]) * [[29. August]]: [[Rinnat Ibragimowitsch Safin|Rinnat Safin]], sowjeetsch Biathlet († [[2014]]) * [[1. September]]: [[Franco Bitossi]], italieensch Radrennfohrer * [[1. September]]: [[Annie Ernaux]], franzöösch Schrieversche un Nobelpriesrägerin * [[10. September]]: [[Dave Burrell]], US-amerikaansch Jazzmusiker * [[12. September]]: [[Joachim Frank (Bioloog)|Joachim Frank]], düütsch-amerikaansch Bioloog, Biochemiker un Nobelpriesdräger * [[13. September]]: [[Hilmar Zill]], düütsch Grafiker un Breefmarkenkünstler († [[2022]]) * [[19. September]]: [[Karin Baal]], düütsch Schauspelerin († [[2024]]) * [[20. September]]: [[Richard McDermott]], US-amerikaansch Iesflinklöper * [[3. Oktober]]: [[Michael Troy]], US-amerikaansch Swemmsportler († [[2019]]) * [[9. Oktober]]: [[John Lennon]], britsch Musiker († [[1980]]) * [[15. Oktober]]: [[Peter Charles Doherty]], austraalsch Deertenmediziner, Immunoloog un Nobelpriesdräger * [[23. Oktober]]: [[Pelé]], brasiliaansch Footballspeler un Politiker († [[2022]]) * [[24. Oktober]]: [[Jean-Pierre Genet]], franzöösch Radrennfohrer († [[2005]]) * [[28. Oktober]]: [[Gennadi Strekalow]], russ'schen Kosmonaut († [[2004]]) * [[5. November]]: [[Enzo Moser]], italieensch Radrennfohrer († [[2008]]) * [[8. November]]: [[Charles Thomas Kowal]], US-amerikaansch Astronom († [[2011]]) * [[15. November]]: [[Frans Melckenbeeck]], belgisch Radrennfohrer * [[20. November]]: [[Arieh Warshel]], israeelsch-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger * [[27. November]]: [[Bruce Lee]], sinoamerikaansch Schauspeler un Kampkünstler († [[1973]]) * [[5. Dezember]]: [[Alfred Heiß]], düütsch Footballnatschonalspeler * [[10. Dezember]]: [[Edda Goede]], düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen * [[18. Dezember]]: [[Klaus Wennemann]], düütsch Schauspeler († [[2000]]) * [[26. Dezember]]: [[Edward Christian Prescott]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger († [[2022]]) == Storven == * [[19. Januar]]: [[Hinrich Zahrenhusen]], düütsch Naamforscher (* [[1875]]) * [[28. Februar]]: [[Rudolf Steinmetz (Theoloog, 1863)|Rudolf Steinmetz]], düütschen Theoloog (* [[1863]]) * [[5. Mai]]: [[Wilhelm Seelmann]], nedderdüütschen Philoloog un Bibliothekaar (* [[1849]]) * [[19. Mai]]: [[Hans Rebel]], öösterrieksch Entomoloog un Lepidopteroloog (* [[1861]]) * [[5. Juni]]: [[Jakob Eckert]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1916]]) * [[12. Juni]]: [[William Lashly]], britisch Polarforscher (* [[1867]]) * [[8. August]]: [[Johnny Dodds]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1892]]) * [[24. August]]: [[Paul Nipkow]], düütsch Techniker (* [[1860]]) * [[31. August]]: [[Raymond Smith Dugan]], US-amerikaansch Astronom (* [[1878]]) * [[10. November]]: [[Michael Staksrud]], norweegsch Iesflinklöper (* [[1908]]) * [[16. Dezember]]: [[William Wallace (Komponist)|William Wallace]], schottisch Komponist, Musikschriever un Oogendokter (* [[1860]]) * [[21. Dezember]]: [[Hal Kemp]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1904]]) [[Kategorie:Johr]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] kdpwlgtpjk82l2q7v41rqgl0il3ilci 0 16956 1061686 1038278 2026-04-04T13:18:48Z Eastfrisian2 58044 /* Storven */ 1061686 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|April}} == Wat passeert is == * [[1939]]: [[Italien]] nümmt [[Albanien]] in == Boren == * [[1895]]: [[Theodor Strünck]], düütsch Jurist un Wedderstandskämper ( † [[1945]]) * [[1915]]: [[Billie Holiday]], US-amerikaansch Jazz-Singerin ( † [[1959]]) * [[1918]]: [[Peanuts Hucko]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2003]]) * [[1920]]: [[Ravi Shankar]], Komponist un Musiker ut [[Indien]] († [[2012]]) * [[1924]]: [[Johannes Mario Simmel]], öösterrieksch Schriever († [[2009]]) * [[1928]]: [[James Garner]], US-amerikaansch Schauspeler († [[2014]]) * [[1930]]: [[Yves Rocher]], franzöösch Industrieller († [[2009]]) * [[1934]]: [[Johannes Peter Mehltretter]], düütsch Physiker un Astronom († [[1982]]) * [[1938]]: [[Spencer Dryden]], US-amerikaansch Slagtüüchspeler († [[2005]]) * [[1944]]: [[Makoto Kobayashi]], japaansch Physiker un Nobelpriesdräger * [[1959]]: [[Jean-Marie Wampers]], belgisch Radrennfohrer * [[1960]]: [[Norbert Schramm]], düütsch Ieskunstlöper * [[1961]]: [[Igor Rausis]], tschechisch Schachspeler († [[2024]]) * [[1968]]: [[Duncan Armstrong]], austraalsch Swemmsportler un Olympiasieger * [[1980]]: [[Gabriella Rodriguez]], mexikaansch Badmintonspelerin * [[1986]]: [[Jasmin Schornberg]], düütsch Kanusportlerin * [[1990]]: [[George Bennett (Radrennfohrer)|George Bennett]], neeseländsch Radrennfohrer * [[1990]]: [[Sorana Cîrstea]], rumäänsch Tennisspelerin * [[1994]]: [[Roberto Gagliardini]], italieensch Footballnatschonalspeler == Storven == * [[1614]]: [[6. April|6.]] oder 7. April: [[El Greco]], [[Spanien|spaansch]] Maler (* üm [[1541]] rüm) * [[1941]]: [[Lazăr Edeleanu]], rumäänsch Chemiker (* [[1861]]) * [[1947]]: [[Henry Ford]], US-amerikaansch Ünnernehmer in Automobilindustrie (* [[1863]]) * [[1950]]: [[Walter Huston]], kanaadsch Schauspeler (* [[1884]]) * [[1990]]: [[Ronald Ellwin Evans]], US-amerikaansch Astronaut (* [[1933]]) * [[1994]]: [[Golo Mann]], düütsch Historiker un Schriever (* [[1909]]) * [[1997]]: [[Georgi Stepanowitsch Schonin]], sowjeetsch Kosmonaut (* [[1935]]) * [[2013]]: [[Johannes Jäcker]], düütsch Footballspeler (* [[1932]]) * [[2016]]: [[Luise Schapp]], düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen (* [[1912]]) * [[2018]]: [[Helma Schimke]], öösterrieksch Architektin, Schrieverin un Bargstiegerin (* [[1926]]) * [[2022]]: [[Hilmar Zill]], düütsch Grafiker un Breefmarkenkünstler (* [[1940]]) * [[2025]]: [[Roland Mall]], düütsch Footballspeler (* [[1951]]) [[Kategorie:Dag|April 07]] rm7nxyuozzcri3855bc6ms8szgff6bf 0 17759 1061684 1010107 2026-04-04T13:17:29Z Eastfrisian2 58044 /* Boren */ 1061684 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|September}} == Wat passeert is == * [[604]]: [[Sabinianus (Paapst)|Sabinianus]] wurrd to'n Paapst nömmt. == Boren == * [[1889]]: [[Wilfried Wroost]], plattdüütsch Schriever († [[1959]]) * [[1924]]: [[Maurice Jarre]], franzöösch Komponist un Filmmusiker († [[2009]]) * [[1939]]: [[Richard Kiel]], US-amerikaansch Schauspeler († [[2014]]) * [[1940]]: [[Hilmar Zill]], düütsch Grafiker un Breefmarkenkünstler († [[2022]]) * [[1961]]: [[Petra Bredehöft]], plattdüütsch Schriever * [[1941]]: [[Knut Kiesewetter]], düütsch [[Jazz]]musiker un plattdüütschen Leedermaker († [[2016]]) * [[1943]]: [[Arve Kinnari]], finnisch Biathlet * [[1944]]: [[Jacqueline Bisset]], britisch Schauspelerin * [[1944]]: [[Mike Marshall (Schauspeler)|Mike Marshall]], franzöösch-US-amerikaansch Schauspeler († [[2005]]) * [[1955]]: [[Norbert Koof]], düütsch Springrieder un Ünnernehmer * [[1971]]: [[Ann-Elen Skjelbreid]], norweegsch Biathletin * [[1973]]: [[Fabio Cannavaro]], italiensch Footballnatschonalspeler * [[1978]]: [[Peter Sunde]], IT-Expert ut Sweden * [[1979]]: [[Manuel Friedrich]], düütsch Footballnatschonalspeler == Storven == * [[1321]]: [[Dante Alighieri]], italieensch Schriever bekannt för „{{lang|it|La Divina Commedia}}“ (* üm [[1265]]) * [[1565]]: [[Guillaume Farel]], Reformator ut de [[Swiez]], Fründ vun [[Johannes Calvin]] (* [[1489]]) * [[1826]]: [[Jacob Hübner]], düütsch Entomoloog un Lepidopteroloog (* [[1761]]) * [[1835]]: [[Joshua Sands]], US-amerikaansch Politiker (* [[1757]]) * [[1879]]: [[William Wilson Saunders]], britisch Botaniker, Entomoloog un Lepidopteroloog (* [[1809]]) * [[1944]]: [[Wilhelm Dieckmann (Wedderstandskämper, 1893)|Wilhelm Dieckmann]], düütsch Offizier un Wedderstandskämper (* [[1893]]) * [[1981]]: [[Bob Bates (Musiker)|Bob Bates]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1923]]) * [[1996]]: [[Tupac Shakur]], US-amerikaansch Rapper (* [[1971]]) * [[2001]]: [[Jaroslav Drobný (Tennisspeler)|Jaroslav Drobný]], tschechoslowaaksch Ieshockey- un Tennisspeler (* [[1921]]) * [[2007]]: [[Gaetano Arfé]], italienschen Politiker, Historiker un Journalist (* [[1925]]) * [[2014]]: [[Dmitri Nikolajewitsch Sakunenko]], sowjeetsch Iesflinklöper (* [[1930]]) * [[2021]]: [[George Wein]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1925]]) [[Kategorie:Dag|September 13]] 30wrvo3d2mq8ini58jgy7hqzjbzrutq 0 19351 1061725 1054208 2026-04-05T07:16:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061725 wikitext text/x-wiki De Utdrück '''Freeheit vun de Presse''' betekent dat Recht vun Rundfunk, Presse un annere Medien so as Online-Medien op’t fre’e Utübuen vun here Tätigkeid, besünners dat Recht Informatschonen un Meenungen unzenseerd to veröffentlichen. In [[Bundsrepubliek Düütschland|Dütschland]] is de Freeheit vun de Presse tohaape met de [[Freeheit vun de Menen]] un de [[Rundfunkfreeheit]] dör Artikel 5, Ofsatz 1 vun’t [[Grundgesett för de Bundsrepubliek Düütschland|Grundgesett]] vörgeven. Details regelt dat [[Medienrecht]], speziell dat [[Presserecht]]. == Grundrecht vun de Freeheit vun de Presse == Artikel 5, Ofsatz 1 vun’t Grundgesett: ''"Jeder hat das Recht, seine Meinung in Wort, Schrift und Bild frei zu äußern und zu verbreiten und sich aus allgemein zugänglichen Quellen ungehindert zu unterrichten. Die Pressefreiheit und die Freiheit der Berichterstattung durch Rundfunk und Film werden gewährleistet. Eine Zensur findet nicht statt."'' De Begreep [[Press (Medien)|Presse]] betekent daarbi alle drückten Schriftstücke, de to’t Verbreyden bruckt wödt, unabhängig vun Uplaag or Ümfang. Schützt is deyn helen Vörgang vun Produktion un Verbreyden, as ok dat Schriftstück sülfst. Freeheit vun de Presse hett dorüm ok, datt Utrichten, Inholt un Form free bestimmt wödden könnt, men ok, datt Informanten schützt wödt un dat dat Redaktionsgeheimnis wahrt blifft. De Freeheit vun de Presse maakt ok kinnen Unnerscheydt twüschen seriöse Presse un Boulevardmedien. Men dat inholtliche Niveau kann in Ofwegen met annere Rechtsgüter doch ’ne Rulle spöllen. Presseerzeugnisse, de blots to’t Unnerholen deent könnt evt. weyniger stark in’t Gewicht fallen as seriöse Erörterungen met Relevanz för’t öffentliche Uteenannersetten. Anners as [[Freeheyd vun de Meinung]] schlutt de Freeheit vun de Presse nich deyn Schutz vun Meinungsäußerungen an sik in. De Freeheit vun de Presse heff eenmaal de ofwehrrechtliche Dimension men ok ene [[Institutsgarantie]] för ene fre’e Presse, De Freeheit vun de Presse konkretiseert sik to’n Bispeel in een eygen [[Recht üm to swiegen]] (§ 53 StPO, § 383 ZPO) för [[Journalisten]], de ok blots unner schwaare Bedingungen ofhöört wödden düürt. Dat Recht deyn [[Beroop]] Journalist to lehrn düürt ok nich van’n Staat reglementeert wödden - private [[Journalistenscholen]] bildet in eygen Regie Journalisten ut. == Internationale Presserechtsorganisationen == * [[Reporter ohne Grenzen]] * [[International Freedom of Expression Exchange]] ([http://www.ifex.org/ ifex.org]) * [[Internationale Medienhilfe]] * [[International Press Institute]] * [[Human Rights Watch]] * [[The Reporters Committee for Freedom of the Press]] ([http://www.rcfp.org/ The Reporters Committee for Freedom of the Press], USA) * [[Committee to Protect Journalists]] == Literatur == * [[Ludwig Börne]]: ''Die Freiheit der Presse in Bayern.'' 1818; Sämtliche Schriften, Bd. I, Düsseldorf, 1964. * Autorenkollektiv: ''Wie links können Journalisten sein? Pressefreiheit und Profit.'' Rowohlt Verlag, 1972, ISBN 3-499-11599-9 * Annina Pollaczek ''Pressefreiheit und Persönlichkeitsrecht'' VDM, 2007, ISBN 3-8364-0788-4 * Christiane Schlötzer: [http://www.sueddeutsche.de/,tt4m3/ausland/artikel/819/70749/ ''Letzter Auftritt einer mutigen Reporterin.''] Süddeutsche Zeitung, 24. Februar (zum Tod von Atwar Bahjat) == Weblenks == * [http://www.bessereweltlinks.de/index.php?cat=1410&thema=Pressefreiheit Bessere Welt Links zur Pressefreiheit] * [http://blat.antville.org/topics/2..+Pressefreiheit%2C+Freedom+of+Press/ blat.antville.org Simon's Blawg: Weblogmeldungen zur Pressefreiheit] * [http://www.heise.de/tp/r4/artikel/20/20946/1.html Harald Neuber, Pressefreiheit: Die Hemmschwelle sinkt] ([[Telepolis]], 15. September 2005) * [https://web.archive.org/web/20040624050307/http://www.coe.int/t/d/com/dossiers/themen/freiheit-medien/default.asp Medienfreiheit - Dossier des Europarates] * [https://archive.is/20130630004732/www.newyorker.com/printables/fact/060116fa_fact Jeffrey Toobin, Name that source - Why are the courts leaning on journalists?] (''The New Yorker'', im Druck: 16. Januar 2006) * [https://web.archive.org/web/20070928074232/http://www.boell-meo.org/en/web/234.htm Layla Al-Zubaidi, Walking A Tightrope: News Media & Freedom of Expression in the Arab Middle East] (Heinrich-Böll-Stiftung, 2004 - ''PDF-Download in zwei Auflösungen'') * [http://www.dradio.de/dlf/sendungen/artikel19/ Deutschlandfunk - Artikel 19] (Sendereihe in Zusammenarbeit mit der Menschenrechtsorganisation "Reporter ohne Grenzen") * [https://web.archive.org/web/20060829212040/http://www.ipsnews.net/new_focus/expressfreedom/index.asp IPS Inter Press Service] Unabhängige Nachrichten über die Pressefreiheit in der Welt (engelsch) [[Kategorie:Recht]] 2426lo0rs1jrx9xtlw14j9pai1xlz6j 0 21667 1061789 1055235 2026-04-05T11:31:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061789 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jacob ewe.jpg|thumb|En Jakobsschaap-Auschaap in vull Fell]] Dat '''Jakobsschaap''' (oder ''Piebaldschaap'') is en [[Schaap]] mit allerhand Höörn un swart un witt Fell. Dat hannelt sik dor üm ene ole Raass bi.<ref>Paula Simmons, Carol Ekarius: ''Storey’s Guide to Raising Sheep.'' Storey Publishing LLC, North Adams 2001, ISBN 978-1-58017-262-2</ref><ref>Jacob Sheep Breeders Association: {{Webarchiv|url=http://www.jsba.org/history.htm |archive-is=20120802200917 |text=About Jacob Sheep |archiv-bot=2026-04-05 11:31:39 InternetArchiveBot }}, 2008-03-18</ref> Jakobsschaap weert tagen vunwegen jem ehr [[Wull]] un jem ehr [[Fleesch]] un jem ehr Fell. Ok as Huustieren sünd se goot to holen. Dat Schaap is just vun de „American Livestock Breeds Conservancy“ ankeken wurrn as en Raass, de in Gefohr is. Up de ganze Welt schall dat nich mehr as 5.000 Jakobsschaap geven un weniger as 1.000 Stuck weert in’t Johr in de [[USA]] inschreven. == Wo de Schaap utseht == [[USA|US-amerikaansche]] Jakobschaap sünd en primitive ole Raass, de meist utseht as [[Huuszeeg|Zegen]]. Se sünd man lüttjet: De Bück weegt bi 60-90 kg un de Auschaap bi 40-60 kg. Dünn un spiddelig sünd se, hefft dreekante Gesichter, dünne Been un lange Liever. De Aulämmer hefft lüttje [[Jidder]]s dicht an’t Lief, de Bück ehr [[Klööt|Klüten]] sünd ok dicht an’t Lief un free vun Wull. In [[England]] sünd de Schaap minner lüttjet, weil dor allerhand annere Schaap inkrüüzt wurrn sünd. En Jakobsschaap scholl keen Wull vör de Höörn hebben un ok nich an de Backen. De Steert is lang, wenn he nich afsneden is. De Egner vun Jakobsschaap sniedt de Steerten normolerwiese nich ganz af, man se laat en poor Zentimeters över dat Gatt un över de [[Kutt]] stahn. De Bück un de Aulämmer dreegt beide Höörn. An un for sik sünd dat twee oder veer, man dat könnt towielen ok sess ween. Schaap ohne Höörn könnt nich inschreven weern. === Wull === De Wull vun de Jakobsschaap fallt ganz verscheden ut. Allgemeen kann een seggen, dat de Schaap open Fellen hefft, de nich mehr as twee un en half kg weegt un vun en middelfiene Qualität sünd. De Schaap weert as en Fellraass ankeken. Ganz fien is de Wull nich. De Schaap weert een mol in’t Johr scharen. [[Bild:Wildpark Tambach.jpg|thumb|En Jakobsschaap mit veer Höörn]] === Klöör === Jakobsschaap sünd witte Schaap mit swarte Placken. Dat Schaap scholl na den Standard vun de Raass scharp afgrenzte Placken hebben (de nich so utfransen doot) un scholl ok Placken hebben up de Nese, de Ogen un de Kneen. Hen un wenn gifft dat ok Schaap mit bruun-griese Placken statts swarte. Jakobsschaap, de meist swart sünd oder de bloß wenig oder gor keen Placken hefft, düüdt an, dat dor fröher mol en anner Raass inkrüüzt wurrn is. === Höörn === Jakobsschaap hefft allerhand Höörn. Dat geiht vun twee bit hen na sess Höörn. Man tomeist hefft se twee oder veer Höörn. de britischen Schaap hefft faken bloß twee Höörn. De Höörn sünd normolerwiese swart, man dat gifft ok welck, de hefft dor Striepen up. Witte Höörn weert as verkehrt ankeken. Wenn allens allerbest is, sünd de Höörn glatt un liek un fast up den Dassel ansett. Se schollen so wassen, dat dat Tier goot kieken un ok freten kann. De Höörn vun tweehöörnte Schaap wasst in en Spiral, so as dat begäng is. Just so wasst ok de ünnern Höörn bi veerhöörnte Schaap. De böversten Höörn wasst liekup weg. De Bück hefft grötter Höörn, as de Auschaap. De Veelhöörnte Tog is vun de [[Gen]]en her an en spleten Ogenlidd anbunnen. Wenn dat nich so dull is, denn so schaadt düsse Saak nich un dat schaap kann liekers goot kieken un hett dor keen Schaden vun. Man wenn dat böös utsütt, denn is dat Ogenlidd richtig in de Midden dörsneden. Düsse Schaap schöllt nich bruukt weern för de Tucht. == Historie vun de Jakobsschaap == Jakobsschaap sünd en [[England|engelsche]] Raass mit en möglichen [[Skandinavien|skandinaavschen]] Achtergrund. Eerst in jungste Tiet hett de Naam Jakobsschaap sik an de Steed vun den öllern Naam Piebaldschaap setten konnt. Düsse Schaap stammt woll af vun de Schaap, de de [[Norwegen|Norwegers]] mit na de britschen Inseln bröcht hefft. De Norwegers weer in de [[Wikinger]] ehr Tieden unnerwegens un söchen Land, wo se sik ansiedeln konnen. Dor bröchen se jem ehr Herden jummers mit na de Länner, wo se siedeln döen. Geern warrt dor vun vertellt, dat de Jakobsschaap vun de Fettsteertschaap ut den Middeloosten afstammen döen. Man dat gifft dor keen genetischen Henwiesen up. Dat gifft ok keen Tosamenhang mit Raassen ut den [[Orient]]. De Geschichten weert vertellt, vunwegen de ole Geschicht ut de [[Bibel]]. In dat [[Ool Testament|Ole Testament]] warrt vertellt, dat [[Jakob (Bibel)|Jakob]] sien Swiegervadder Laban överdübelt harr mit siene Schaap. Dor steiht in dat Book [[1. Mose]] in dat 30. Kapitel vun Vers 31 af an, dat Laban toseggt harr, Jakob scholl al de Schaap ut sien Herde kriegen, up de ehr Fell Placken to sehn weern, dorto de swarten. De witten scholl [[Laban]] bolen. Dor güng Jakob bi un smeet dor Twiegen vun verscheden Bööm an de Watertröög hen, wo de Schaap drinken döen. Bi düsse Twiegen harr he de Rinn to’n Deel afsneden, so dat se ganz plackig weern. Wenn nu de Aulämmer bi de Bück güngen, denn kregen se Lämmer mit Placken un de dröff Jakob sik denn nehmen. Fröher heten de Schaap ok Spaansche Schaap, man se stammt överhaupt nich ut [[Spanien]] af. As bi allerhand Raassen, wo numms weten deit, wo se herkamen döen, warrt vun de Jakobsschaap vertellt, dat se in England updükert sünd, nadem de Spaansche Armada in dat [[16. Johrhunnert]] vör de engelschen Küsten ünnergahn weer. Man in düsse Johren geev dat al plackige Schaap mit veer Höörn in England. [[Bild:Jacob ewe nursing a lamb.jpg|thumb|250px|En Aulamm mit Lamm]] === Jakobsschaap holen === Jakobsschaap könnt wat af un weert nich so veel vun [[Parasit]]en un [[Süük|Süken]] anfullen. De Hoov mütt bloß een Mol in’t Johr tosneden weern, ok up weken Grund, un de Schaap mütt ok bloß een Mol in’t Johr scharen weern. Bücken doot de Schaap bloß in de Saison un Tweeschen sünd ganz normol bi jem. De Jakobsschaap mütt nich mit [[Koorn]] tofodert weern. In de Dracht kann so en Tofodern Maleschen bi de Geboort afgeven. Passliche Weiden, Hau un Mineralien (för Schaap, nich för Keih) sünd allens, wat de Schaap to’n Freten bruukt. Schuul gegen Regen un Weer is nödig, man de Ünnerstand kann ganz eenfach un open ween. Jakobsschaap beert sik nich besunners as Herdentieren. Wenn se nich an Minschen wennt sünd, sünd se schoo. Man wenn een sik jeden Dag kümmern deit un mit jem togange is, denn weert se ganz fraam un geevt gode Huustieren af. De Schaap könnt goot tohopenholen weern mit anner Veeh, man bi Schaap oder Zegen ohn Höörn scholl een doch en beten uppassen. De Maschen in de Tüün schöllt dicht knütt ween, dat sik de Höörn dor nich in vertüdeln könnt. == Kiek ok bi == * [[List vun de Schaaprassen]] == Borns == <references /> == Weblenks == * [http://jacob.sheepregistry.com/ Jacob Sheep Registry]<br /> (engelsch) * [http://www.jsba.org Jacob Sheep Breeder's Association]<br /> (engelsch) * [http://www.jacobsheepconservancy.org Jacob Sheep Conservancy] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20080514122018/http://www.jacobsheep.freeserve.co.uk/ Jacob Sheep Society] (engelsch) [[Kategorie:Schaaprass]] [[Kategorie:England]] pbd9fm6w7mf012q3oq9uiyk9njg87ah 0 22954 1061781 924035 2026-04-05T11:00:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061781 wikitext text/x-wiki [[File:Ids Postma.JPG|thumb|Ids Postma]] '''Ids Hylke Postma''' (* [[28. Dezember]] [[1973]] in [[Deersum]], [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]) is en ehmalger nedderlannsch Iesflinklöper. He hett bi de Olympisch Speelen 1998 in [[Nagano]] de Goldmedaille över 1.000 m un de Sülvermedaille över 1.500 m wunnen un bi de Weltmeesterschap 1994 in [[Göteborg]] de Bronzemedaille. Postma hett sien Karriere 2004 beend. He is mit de Iesflinklooperin [[Anni Friesinger]] verheiraadt un leevt in [[Soltborg]]. == Persönlich Rekorde == * 100m: 10.02 s (upstellt an' 31. Oktober 1998 in [[Utrecht]]) * 300m: 23.64 s (upstellt an' 16. März 1999 in [[Heerenveen]]) * 500m: 35.99 s (upstellt an' 30. November 2001 in [[Salt Lake City]]) * 1000m: 1:09.15 min (upstellt an' 16. Februar 2002 in [[Salt Lake City]]) * 1500m: 1:45.41 min (upstellt an' 19. Februar 2002 in [[Salt Lake City]]) * 3000m: 3:50.87 min (upstellt an' 15. November 2002 in [[Erfurt]]) * 5000m: 6:32.92 min (upstellt an' 30. Januar 2000 in [[Calgary]]) * 10000m: 13:45.91 min (upstellt an' 15. März 1998 in [[Heerenveen]]) == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20051025025214/http://www.terbeke.org/ids/ Postma sien Websteed] (nedderlannsch) * [https://web.archive.org/web/20080514194603/http://www.terbeke.org/ids/tournooien.php3 Sien Erfolge] (nedderlannsch) {{DEFAULTSORT:Postma, Ids}} [[Kategorie:Iesflinklöper]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Nedderlannen)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Boren 1973]] 2o5u970bb61p74jyqp7pfro2e23hrd3 0 27212 1061732 1061320 2026-04-05T07:43:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061732 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | Naam ='''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''' | Bild =[[Datei:1831 Schlesinger Philosoph Georg Friedrich Wilhelm Hegel anagoria.JPG|mini|center|Georg Wilhelm Friedrich Hegel,<br />Portree van Jakob Schlesinger, 1831. [[Datei:Hegel Unterschrift.svg|rahmenlos|zentriert|150px]]]] | Websied = | Pseudonym = | Öller = | Boortsdag = [[27. August]] [[1770]] | Boortsstell = [[Stuttgart]],<br/> [[Hertogdom Württemberg]],<br/> [[Hillig Röömsch Riek]] | Doodsdag = [[14. November]] [[1831]] | Doodsstell = [[Berlin]], [[Königriek Prüßen]] | Natschoonalität = düütsch | Wohnoort = | Kunnig för = Düütsch Idealismus | Arbeid = Philosopoph, Hoogschoollerer | Uttekens = }} '''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''' (* [[27. August]] [[1770]] in [[Stuttgart]], [[Hertogdom Württemberg]], [[Hillig Röömsch Riek]]; † [[14. November]] [[1831]] in [[Berlin]], [[Preußen (Staat)|Königriek Prüßen]]) weer en düütschen [[Philosophen]]. He geld as de wichtigste Denker för den [[Düütsch Idealismus|Düütschen Idealismus]]. Hegel siene Philosophie will de ganze [[Würklikheid|Würklichkeit]] mit al de unnerscheedlichen Formen, woans se sik wiesen deit un mit allens, wat dor in de [[Historie]] vun warrt, in en [[Systeem]] bringen un uutdüden. Se hett so dull up de Historie vun den Geist in’n Westen inwarkt, as anners bloots noch de Gedanken vun [[Platon]], [[Aristoteles]] un [[Immanuel Kant|Kant]]. Sien philosoophsch Wark „{{lang|de|Phänomenologie des Geistes}}“ uut dat Johr 1807 is en vun de Warken, wat in de ganze Historie vun de Philosophie den gröttsten Infloot harrt hett. Hegel sien Wark deelt sik up in „[[Logik]]“, „{{lang|de|[[Naturphilosophie]]}}“ ({{S|nds|''Natuurphilosophie''}}) un de „{{lang|de|[[Philosophie des Geist]]}}“ ({{S|nds|''Philosophie vun den Geist''}}). Dor höört to’n Bispeel ook en „{{lang|de|[[Philosophie der Geschichte]]}}“ ({{S|nds|''Philosophie vun de Historie''}}) mit to. Na Hegel sien Dood hefft sik siene Anhängers upspleten in ene „rechte“ un ene „linke“ Fraktschoon. De Hegelianers vun de rechte Siet, oder ok „Ooldhegelianers“, folgen Hegel siene Sporen na un bleven bi dat, wat he seggt harr. De annern vun de linke Siede, mit Naam vun „Junghegelianers“, harrn dor wat an ut to setten, dat Hegel siene Philosophie den [[Staat]] Stütt un Stöhn verlehnen dö. To de Ooldhegelianers höörn Lüde, as [[Eduard Gans]] un [[Karl Rosenkranz]] to, to de Junghegelianers tellt [[Ludwig Feuerbach]] oder [[Karl Marx]]. Sünnerlich bi Karl is de grote Inflood, de Hegel up em harr, düüdlik to seen. == Schriften == Heel dat Hegelsche Systeem faat de ''{{lang|de|[[Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften]]}}''({{S|nds|''Enzyklopädie vun den philosoophschen Wetenschoppen''}}) (af 1816) tohope. Düt [[Nakieksel]] bringt Hegel sien Wärk in den Upbu hierna: [[Bild:Phänomenologie_des_Geistes.jpg|duum|Originaaluutgaav vun „{{lang|de|Phänomenologie des Geistes}}“ (1807).]] * I. ''{{lang|de|[[Wissenschaft der Logik]]}}'' (Wetenschop vun de Logik; 1812–1816, överarbeed 1831) * II. ''{{lang|de|Naturphilosophie}}'' (Natuurphilosophie) * III. ''{{lang|de|Philosophie des Geistes}}'' (Philosophie vun den Geist) ** ''{{lang|de|[[Phänomenologie des Geistes]]}}'' (Phänomenologie vun den Geist; 1806/07; to Anfang as eerste Deel van enen froen Wärk, dat nich to Ende brocht worde) ** ''{{lang|de|[[Grundlinien der Philosophie des Rechts]]}}'' (Grundlinien för Philosophie vun den Recht; 1821) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte}}'' (Vörlesen över de Philosophie vun de Historie; 1822–1831, uut Notizen un Medschriften 1837 [[postum]] ruutgeven van [[Eduard Gans]]) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Philosophie der Religion}}'' (Vörlesen över de Philosophie vun de Religioon; 1821–1831, uut Notizen un Medschriften 1837 [[postum]] ruutgeven van [[Philipp Konrad Marheineke]]) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Ästhetik}}'' (Vörlesen över de Ästhetik; 1820–1829, uut Notizen un Medschriften 1837 [[postum]] ruutgeven van[[Heinrich Gustav Hotho]]) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie}}'' (Vörlesen över de Historie vun de Philosophie; 1816–1818 in Jena , 1816–1818 in Heidelberg un 1819–1831 in Berlin, uut Notizen un Metschriften 1833–1836 postum ruutgeven van [[Karl Ludwig Michelet]]) Schriften buten dat Systeem:: * ''{{lang|de|Die Positivität der christlichen Religion}}'' (De Positiviteet vun de christlike Religioon; 1795/96) * ''{{lang|de|Das älteste Systemprogramm des deutschen Idealismus}}'' (Dat öldste Systeemprogramm vun den düütschen Idealismus; 1796/97, fragmentaarsch) * ''{{lang|de|Der Geist des Christentums und sein Schicksal}}'' (De Geist vun den Christendom un sien Schicksaal; 1799/1800) * ''{{lang|de|Die Verfassung Deutschlands}}'' (De Verfaten vun Düütschland, 1800–1802) * ''{{lang|de|Mancherlei Formen die beim jetzigen Philosophieren vorkommen}}'' (Düt un Dat de bi’n hüdigen Philosopheren vörkaamt; 1801) * ''{{lang|de|Die Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie}}'' (De Underscheed twischen den Fichteschen un Schellingschen Systeem vun de Philosophie; 1801) * ''{{lang|de|Über das Wesen der philosophischen Kritik}}'' (Över dat Wesen vun de philosophsche Kritik; 1802) * ''{{lang|de|Wie der gemeine Menschenverstand die Philosophie nehme}}'' (Woans de gemene Minschenverstand de Philosophie nimt; 1802) * ''{{lang|de|Verhältnis des Skeptizismus zur Philosophie}}'' (Verhoold vun Skeptizismus to de Philosophie; 1802) * ''{{lang|de|Glauben und Wissen}}'' (Glöven un Weten 1803) * ''{{lang|de|Über die wissenschaftlichen Behandlungsarten des Naturrechts}}'' (Woans de Wetenschop dat Natuurrecht behandelt; 803) * ''{{lang|de|Wer denkt abstrakt?}}'' (Wecker denkt abstrakt?, 1807) * ''{{lang|de|Friedrich Heinrich Jacobis Werke}}'' (Friedrich Heinrich Jacobis siene Warken'','' 1817) * ''{{lang|de|Verhandlungen in der Versammlung der Landstände des Königreichs Württemberg im Jahr 1815 und 1816}}'' (Verhandelsn in de Versammeln vun den Landstännen in den Königriek Wurteemberg in’n Jare 1815 un 1816; 1817) * ''{{lang|de|Solgers nachgelassene Schriften und Briefwechsel}}'' (Solgers siene nalaten Schrivten un Breevwessel; 1828) * ''{{lang|de|Hamanns Schriften}}'' (Hamann sien Schrivten; 1828) * ''{{lang|de|Über Grundlage, Gliederung und Zeitenfolge der Weltgeschichte. Von Joseph von Görres}}'' (Wat de Welthistorie as Grundlaag het un woans sik updeelt un woans Tieden up een folgt; 1830) * ''{{lang|de|Über die englische Reformbill}}'' (Över de engelsche Reformbill; 1831) == Literatuur == === To Wärk un Persoon === '''Inföörböker un Handböker''' * A. A. Piontkowski: ''Hegels Lehre über Staat und Recht und seine Strafrechtstheorie'', VEB Deutscher Zentralverlag, Berlin 1960 * Paul Cobben u. a. (Heruutgevers): ''Hegel-Lexikon''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-16895-X. * Dina Emundts, [[Rolf-Peter Horstmann]]: ''G.W.F. Hegel. Eine Einführung'' (= ''[[Reclams Universal-Bibliothek]]'' 18167). Reclam, Stuttgart 2002, ISBN 3-15-018167-4. * [[Dietmar Dath]]: ''Hegel. 100 Seiten''. Reclam, Leipzig 2020, ISBN 978-3-15-020559-4. * Hans Friedrich Fulda: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''. Beck, Mönken 2003, ISBN 3-406-49445-5. * Jean-Luc Gouin: ''[https://www.editions-hermann.fr/livre/9782705696092 Hegel. De la Logophonie comme chant du signe]''. Québec et Paris, PUL et Hermann, 2018, ISBN 978-2-7056-9609-2. * [[Dieter Henrich (Philosoph)|Dieter Henrich]]: ''Hegel im Kontext.'' Suhrkamp, Berlin 2010, ISBN 978-3-518-29538-0. * [[Vittorio Hösle]]: ''Hegels System. Der Idealismus der Subjektivität und das Problem der Intersubjektivität''. Meiner, Hamborg 1998, ISBN 3-7873-1336-2. * [[Thomas Sören Hoffmann]]: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Eine Propädeutik''. Marix, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-01-0. * [[Walter Jaeschke]]: ''Hegel-Handbuch. Leben – Werk – Schule''. 3. Auflage, Metzler, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-476-02610-1. * [[Jürgen Kaube]]: ''Hegels Welt.'' Rowohlt Berlin, Berlin 2020, ISBN 978-3-87134-805-1. * [[Alexandre Kojève]]: ''Hegel. Eine Vergegenwärtigung seines Denkens''. Suhrkamp, Frankfurt an’n Main. 1975, ISBN 3-518-27697-2. * Dean Moyar (Heruutgever.): ''The Oxford Handbook of Hegel''. Oxford University Press, New York 2018, ISBN 978-0-19-935522-8. * [[Georg Römpp]]: ''Hegel leicht gemacht''. UTB, Stuttgart 2008, ISBN 3-412-20179-0. * [[Herbert Schnädelbach]]: ''G.W.F. Hegel zur Einführung''. 4, ergänzte Auflage, Junius, Hamburg 2011, ISBN 978-3-88506-352-0. * Herbert Schnädelbach (Heruutgever): ''Hegels Philosophie. Kommentare zu den Hauptwerken''. 3 Bänne,<ref>De twede Band es för dat Oordeel van Jürgen Habermas enen mang den wichtigsten Wärke sied 1950 [http://leiterreports.typepad.com/blog/2009/05/the-most-important-philosophical-books-since-1950/comments/page/2/ leiterreports.typepad.com].</ref> Suhrkamp, Frankfurt an’n Main 2000, ISBN 3-518-06587-4. * [[Peter Singer]]: ''Hegel: A Very Short Introduction'', überarbeitete Auflage, Oxford University Press, Nie Jork 2011, ISBN 978-0-19-280197-5. * [[Charles Taylor (Philosoph)|Charles Taylor]]: ''Hegel'' (= ''Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft'', Band 416). Suhrkamp, Frankfurt an’n Main 1983, ISBN 978-3-518-28016-4. '''Biografien''' * [[Kuno Fischer]]: ''Hegels Leben, Werke und Lehre''. Kraus, Nendeln 1973 (Nadruck van de Uutgaav 1911), ISBN 978-3-534-01075-2. * Arseni Gulyga: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''. Reclam, Leipzig 1974 * Christoph Helferich: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''. Metzler, Stuttgart 1979 * Mechthild Lemcke, [[Christa Hackenesch]] (Heruutgever): ''Hegel in Tübingen''. Konkursbuch, Tübingen 1986, ISBN 3-88769-021-4. * [[Karl Rosenkranz]]: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegels Leben''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1977 (Nadruck vun de Uutgaav Berlin 1844) * [[Klaus Vieweg (Philosoph)|Klaus Vieweg]]: ''Hegel. Der Philosoph der Freiheit. Biographie.'' Beck, Mönken 2019, ISBN 978-3-406-74235-4. * Franz Wiedmann: ''Hegel''. 20.Uplage, Rowohlt, Reinbeek 2003, ISBN 3-499-50110-4. '''Rezeptschoon''' * Christoph Halbig, [[Michael Quante]], [[Ludwig Siep]] (Heruutgever): ''Hegels Erbe''. Suhrkamp, Frankfurt an’n Main 2004, ISBN 3-518-29299-4. == Weblenken == ===Texte=== {{Commonscat}} {{Wikisource|Wilhelm Friedrich Hegel}} {{Wikiquote|Wilhelm Friedrich Hegel}} * {{Academictree|philosophy|37310 |Name=Georg Wilhelm Hegel}} * Stammbook 1791–1794 (Universiteetsbibliotheek Tübingen, Signatuur Mh 858) [http://idb.ub.uni-tuebingen.de/opendigi/Mh858 online] * [https://hegel.de/ Vun’n Hegel-Instituut Berlin herutgeven Warken] med frie’en Togang to de {{lang|de|[[Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften]]}} * [https://hegel.net/hegelwerke/ Scan van Hegel siene Böker] * [https://www.textlog.de/hegel_aesthetik.html Hegel siene Vörlesungen to Ästhetik] * Digitaliseert Drucken: [http://www.zvdd.de/dms/esuche/?tx_goobit3_esearch%5Bformquery%5D%5BCREATOR%5D=Hegel%2C%20Georg%20Friedrich%20Wilhelm%20&tx_goobit3_esearch%5Borderfield%5D=YEARPUBLISH&tx_goobit3_esearch%5Border%5D=1&tx_goobit3_esearch%5Blink%5D=0 online] ===Literatur=== * [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: ** {{Literatur |Online=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |Titel=Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Autor=Paul Redding|Datum=2020}} ** {{Literatur |Online=https://plato.stanford.edu/entries/hegel-aesthetics/ |Titel=Hegel’s Aesthetics|Autor=Stephen Houlgate|Datum=2020}} ** {{Literatur |Online=https://plato.stanford.edu/entries/hegel-dialectics/ |Titel=Hegel’s Dialectics|Autor=Julie E. Maybee|Datum=2020}} * [[Johann Eduard Erdmann]]: [http://books.google.com/books?id=w8YFAAAAQAAJ&pg=PA1&hl=de#PPA709,M1 ''Geschichte der Philosophie der Neuzeit von Descartes bis ins 19. Jahrhundert''], 1853. * {{Internetquelle |autor=Paul Redding |url=http://www-personal.arts.usyd.edu.au/paureddi/Redding_Hegel%27s%20Philosophy%20of%20Religion.pdf |titel=Hegel’s Philosophy of Religion |werk=History of Western Philosophy of Religion, Bd. 4: Nineteenth-Century Philosophy & Religion |hrsg=Hrsg. vom Graham Oppy und Nick Trakakis. Acumen, Chesam |datum=2007 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070613180751/http://www-personal.arts.usyd.edu.au/paureddi/Redding_Hegel%27s%20Philosophy%20of%20Religion.pdf |archiv-datum=2007-06-13 |abruf=2020-09-01 |format=PDF; 277&nbsp;kB |sprache=en |offline=1 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www-personal.arts.usyd.edu.au/paureddi/Redding_Hegel%27s%20Philosophy%20of%20Religion.pdf |wayback=20121031062253 |text=Hegel’s Philosophy of Religion |archiv-bot=2026-04-05 07:43:09 InternetArchiveBot }} ===Foren un Sellschoppen=== * [http://www.hegel-gesellschaft.de/ Internatschonale Hegel-Sellschop] * [http://philosophieohnegnade.blogspot.com/ Discussion, Interpretations and Questions about Hegel] * [http://www.ruhr-uni-bochum.de/philosophy/hegel_archiv/index.html.de Hegel-Archiv] * [https://hegel-society.org.uk/ Hegel Society of Great Britain] * [http://www.hegel.org/ The Hegel Society of America] * [https://web.archive.org/web/20090830143841/http://wiki.hegel-system.de/index.php/Hauptseite Hegel-Wiki] un [http://www.thur.de/philo/hegel/hegel.htm Hegel-Projekt] vun Kai Froeb ==Nawiesen== <references/> {{DEFAULTSORT:Hegel, Georg Wilhelm Friedrich}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118547739|LCCN=n79021767|NDL=00442872|VIAF=89774942}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Philosoph]] [[Kategorie:Düütsch Idealismus]] [[Kategorie:Preußen]] [[Kategorie:Boren 1770]] [[Kategorie:Storven 1831]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Börger vun dat Hertogdom Würrtemberg]] j9xqo0g5fyz1sek11si1sn1orsyn7wr 0 30357 1061772 872474 2026-04-05T10:42:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061772 wikitext text/x-wiki '''Hominini''' sünd en [[Tribus (Biologie)|Tribus]] mank de [[Minschenapen]]. Dor höört de verschedenen [[Oort (Biologie)|Aarden]] vun dat Geslecht „[[Homo]]“ to (dormank de [[Homo sapiens]]) un de ehre utstorvenen Vöröllern, de noch nich to düt Geslecht rekent weert. Dat sünd de [[Australopithecina]]. Kennteken dorför, dat en Aart to de Hominini rekent warrt, is, dat he up twee Fööt steiht un liekup lopen deit. Wenn he bavenhen ok noch [[Steenwarktüüch]] ([[Pebble Tools]]) bruken deit, warrt he to de Minschen rekent. == Systematik == Mit de Minschen (dat Geslecht „Homo“) weert ok düsse [[Australopithecina]] to de Hominini tellt: * ''[[Sahelanthropus]]'' (ümstreden) * ''[[Orrorin tugenensis|Orrorin]]'' (ümstreden) * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Australopithecus]]'' / ''[[Kenyanthropus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' Dörn’anner bi de Begrepen kümmt dorvun her, dat in de öllere Literatur dat Woort „hominid“ faken in’n Sinn vun „hominin“ bruukt warrt. Dat liggt dor an, dat de [[Paläoanthropologie]] sik bit in de laten 1990er Johre an [[Carl von Linné|Linné]] siene [[Taxonomie]] holen hett. Bi em weern de „Echten Minschen“ unner den Naam „Hominidae“ gegen de „Minschenapen“ („Pongidae“) mit de [[Orang Utans]], [[Gorillas]] un [[Schimpansen]] över stellt<ref> David R. Begun: Das Zeitalter der Menschenaffen, in: [[Spektrum der Wissenschaft]], Dossier 01/2004: Die Evolution des Menschen II, p. 8. </ref><ref> Pasqual Pic: Die Evolution des Menschen, in: [[Spektrum der Wissenschaft]], Dossier 01/2004: Die Evolution des Menschen II, p. 17.</ref>. Annere Forschers hefft dat noch anners maakt. Se hefft Schimpansen un Minschen in een Grupp tohopensteken un düsse Grupp nu ok „Hominini“ nömmt. Dor kann een um tämlich dör’nanner kamen. Towielen güng dat dor ok um, de Grenzen twuschen de Minschen mit ehre Vöröllern un de Schimpansen un Gorillas mit ehre Vöröllern düütlich to maken. Denn sünd dor Unnerafdelen inföhrt wurrn ([[Stamm (Biologie)|Stämm]]). Neven de „Hominini“ (Minschen un Vöröllern) gifft dat denn noch de „Gorillini“ (de Gorillas mit Vöröllern) un de „Panini“ (Schimpansen mit Vöröllern) == Anatomie == All Hominini gaht liekup up twee Been. Dor gifft dat sunnerliche Kennteken bi de Anatomie üm, de afwieken doot vun den Grundboplaan vun de [[Primaten]]. * De Achterbeen sünd länger un ummuddelt to’n Lopen up twee Been. * De achterlichen Fööt sünd ummuddelt: De [[Middelfootknaken]] is länger, de [[Töhn]] körter un mehr un mehr kann ok de grote Töhn nich mehr gegen de annern Töhn över stellt weern. * Dat [[Becken (Anatomie)|Becken]] is ummuddelt un de Pann vun dat [[Hüftlidd]] is grötter wurrn, üm gröttere Last up to nehmen. * Dat Beken vun de Seken mit den Geboortskanal is ümboot. * De Hannen an de Vörbeen sünd ummuddelt un de Hominini könnt nu beter griepen, as kladdern. Dor is de [[Middelhandknaken]] üm körter wurrn. * De [[Bostkasten]] is mehr un mehr platter wurrn. == Literatur == * Henry Gee: ''Hominid and hominin.'' [[Nature]], Band 412, 2001, S. 131. * [[Winfried Henke]], Hartmut Rothe: ''Stammesgeschichte des Menschen: Eine Einführung.'' Berlin: Springer, 1998, ISBN 978-3-540-64831-4; [http://books.google.com/books?id=u_wZ4_zc3jkC&pg=PA118&lpg=PA118&dq=Hominini+TRibus&source=web&ots=7dELO67X3b&sig=atdVOtM-Zbi48HY8Q08aD8Ka8tI&hl=de&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result#PPP13,M1 Volltext] (Kiek sunnerlich S. 45 – 47). == Belegen == <references/> == Weblenken == * [http://www.madsci.org/posts/archives/2003-04/1050350684.Ev.r.html What’s the difference between hominin and hominid?] * [https://web.archive.org/web/20090520031726/http://www.palaeos.org/Hominini Stammboom vun de Hominini] [[Kategorie:Anthropologie]] [[Kategorie:Hominini]] 62izid9dixowx9gwjuh6zm2trtbzdns 0 30715 1061709 917175 2026-04-05T04:45:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061709 wikitext text/x-wiki '''Erich Übelacker''' (* [[1936]] in [[Öösterriek]]) is en öösterriekschen [[Astronom]] un Saakbookschriever. == Leven == Übelacker hett in [[Stuttgart]] un [[Paris]] de Fäcker [[Physik]] un [[Astronomie]] studeert. As he sien Dokter harr, hett he negen Johr lang bi de Firma [[Carl Zeiss (Ünnernehmen)|Carl Zeiss Jena]] in [[Oberkochen]] arbeit. Ünner annern harr he in de Tiet dat Regeer över’t [[Planetarium]]safdeel un över’t [[Feernrohr]]labor. Mit sien Lüüd hett he Redschoppen för dat US-amerikaansche [[Astronaut]]entraining entwickelt un weer weltwiet in vele Städer Raatgever bi’t Planen un Opstellen vun Planetarien. In de Johren vun 1975 bit 2000 weer he de Direkter vun’t [[Planetarium Hamborg|Hamborger Planetarium]]. In de Tiet hebbt sik de Besökertallen verdreefacht. För’t [[NDR]]-Feernsehn hett Übelacker fakener mol Sennen över de Astronomie un de [[Ruumfohrt]] modereert. Butendem weer he ok Schriever oder Mitarbeiter an negen Utgaven vun de [[Was Ist Was|Was-ist-Was]]-Reeg to Themen ut dat sülve Rebeet. Siet 2000 maakt he [[Vörlesen]] op Krüüzfohrtscheep un is’n [[Gourmet]]. == Weblenken == * [http://d-nb.info/gnd/107656809 Literatur vun un över Erich Übelacker] in de [[Düütsch Natschonalbökeree|Düütschen Natschonalbökeree]] * [https://web.archive.org/web/20110319142529/http://www.planetarium-owl.de/Pers_EUe.html Planetarium Oostwestfalen: „Dozentenportait Prof. Dr. Erich Übelacker“] {{DEFAULTSORT:Ubelacker, Erich}} [[Kategorie:Astronom]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1936]] tduivfsamth579f0fo946lurvohv8cc 0 32660 1061760 1054844 2026-04-05T10:20:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061760 wikitext text/x-wiki [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-146-1547-17, Hellmuth Stieff.jpg|thumb|right|General Hellmuth Stieff (1901-1944)]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 151-10-45, Volksgerichtshof, Hellmuth Stieff.jpg|thumb|Hellmuth Stieff vör den Volksgerichtshoff, 1944]] '''Hellmuth Stieff''' (* [[6. Juni]] [[1901]] in [[Iława|Deutsch Eylau]]; † [[8. August]] [[1944]] in [[Berlin-Plötzensee]]) weer düütsch [[Generalmajor]] un Wedderstandskämper. == Leven == Nah den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] hett Stieff en Offiziersutbildung maakt un wurr [[1938]] Liddmaat vun de [[Generalstaff]] vun de [[Düütsche Wehrmacht]], anfangs in de Operatschoonsafdeelen ünner [[Adolf Heusinger]], de laterhen [[Generalinspekteur vun de Bundeswehr]] wurr. Af [[1942]] wurr Stieff denn [[Oberst]] as ok Chef vun de Organisatschoonsafdeelen in’ Generalstaff vun’t [[Heer (Armee)|Heer]]. In’ Januar [[1944]] wurr he [[Generalmajor]], womit he denn en vun de jüngsten un körperlich lüttsten Generäle weer. All domols hett he sück faken kritisch över de domolig Kriegsführung ütert. Stieff weer während de [[Polenfeldtoog]] wegen de dor veröövt Massenmorde to’n Gegner vun de [[Natschonalsozialismus]] wurrn. [[Henning von Tresckow]] hett in’ Sömmer [[1943]] sien Interess för de aktiv Deelnahm an den [[Düütsch Wedderstand|Wedderstand]] weckt. Stieff hett u. a. den Sprengstoff verwohrt mit de [[Axel von dem Bussche|von dem Bussche]] Hitler in’ November 1943 in’t Führerhööftquartier [[Wolfsschanze]] en Attentat up Hitler plaant harr. Ofschoons he Togang to Hitler harr, harr he eegen Attentate immer aflehnt. An sien Fru schreev he, he wull insofern „unbefleckt bleiben“. [[Claus Schenk Graf von Stauffenberg|Oberst Graf Stauffenberg]] harr bit to’n [[6. Juli]] 1944 hoopt, Stieff würd sück dat noch anners överleggen un noch hanneln. Aber trotz de günstig Gelegenheit un de all drapen Vörbereitungen to en Uniformschau an’ [[7. Juli]] 1944 in’t [[Slott Klessheim]] bi [[Soltborg]] hett Stieff dat Attentat up Hitler nich utführt.<ref>http://www.3sat.de/3sat.php?http://www.3sat.de/specials/67541/index.html</ref> Eerst dornah wurr dat Stauffenberg klor, dat he dat Attentat sülvst utführen muss. Stieff floog an’ fröhen Vörmiddag vun de [[20. Juli 1944]] mit Stauffenberg un Oberleutnant [[Werner von Haeften]] in’t Floogtüüch vun [[Eduard Wagner (General)|Eduard Wagner]] vun Berlin nah [[Oostpreußen]] to dat Führerhööftquartier Wolfsschanze. He wurr in de Nacht van [[20. Juli 1944]] up de 21. Juli 1944 in’t Führerhööftquartier „[[Wolfsschanze]]“ bi [[Rastenborg]]/Ostpreußen verhaft un swoor mißhannelt. De Gestapo hett erfolglos versöcht ünner Anwendung vun Folterungen Naams ut hüm heruttopressen. An’ [[4. August]] folg dör den twee Daag tovör bildt [[Ehrenhof (Wehrmacht)|Ehrenhof]] de unehrenhafte Ruutschmeet ut de [[Wehrmacht]], so dat dat [[Riekskriegsgericht]] för de Afoordeelung nich mehr tostännig weer.<ref>Gerd R. Ueberschär: ''Der Ehrenhof nach dem Attentat auf Hitler vom 20. Juli 1944``. In: Bengt von zur Mühlen (Hg.): ''Die Angeklagten des 20. Juli vor dem Volksgerichtshof.'' Chronos Film GmbH, Berlin 2001, ISBN 3-931054-06-3, S. 22</ref> Veer Daag later, an’ [[8. August]] 1944 wurr Stieff in de eerste Schauprozess vun de [[Volksgerichtshof]] ünner de sien Präsident [[Roland Freisler]] [[Doodsstrafe|to’n Dood veroordeelt]] un um 17:34 Uhr<ref>Horst Mühleisen: [http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1991_3.pdf ''Hellmuth Stieff und der deutsche Widerstand'']. In: ''[[Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte]]'' 39 (1991), H. 3, S. 339–377, hier: S. 377.</ref> in’t [[Gedenkstätte Plötzensee|Strafgefängnis Berlin-Plötzensee]] up utdrücklichen Befehl Hitlers [[Uphangen|uphangen]], statt as sonst bi Militärangehörigen üblich [[Erschießung|dood schaten]].<ref>[[Gerd R. Ueberschär]]: ''Stauffenberg. Der 20. Juli 1944.'' S. Fischer, Frankfurt am Main 2004, ISBN 3-10-086003-9, S. 156</ref>.To glieker Tiet wurrn ok t.B. [[Robert Bernardis]], [[Albrecht von Hagen]] un [[Erich Hoepner]] henricht. == Zitat == Över sien Upenholt in [[Warschau]] schreev he an’ 21. November 1939: ''„Es ist eine Stadt und eine Bevölkerung, die dem Untergang geweiht ist. Es ist so grausam, dass man keinen Augenblick seines Lebens froh ist, wenn man in dieser Stadt weilt. ... Der Krieg in dieser Auswirkung ist etwas Furchtbares, und auch der letzte Krieg hat solche Auswirkungen nicht zur Folge gehabt. ... Man bewegt sich dort nicht als Sieger, sondern als Schuldbewußter. Mir geht es nicht allein so - die Herren, die dort leben müssen, empfinden dasselbe. Dazu kommt noch all das Unglaubliche, was dort am Rande passiert, und wo wir mit verschränkten Armen zusehen müssen! Die blühendste Phantasie einer Greuelpropaganda ist arm gegen die Dinge, die eine organisierte Mörder-, Räuber- und Plündererbande unter angeblich höchster Duldung dort verbricht ... Diese Ausrottung ganzer Geschlechter mit Frauen und Kindern ist nur von einem Untermenschentum möglich, das den Namen Deutsch nicht mehr verdient. Ich schäme mich, ein Deutscher zu sein.“''<ref>Brief an seine Frau in Deutschland, hier nach {{Webarchiv|url=http://www.kokhavivpublications.com/kuckuck/review/bd02_127.html |wayback=20060821224155 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 10:20:08 InternetArchiveBot }}</ref> Hellmuth Stieff weer siet [[1929]] mit Ili Cäcile Stieff (geb. Gaertner; * 1902) verheiraadt un leev mit hör in en noch bestahnd Villa in Thalgau. De Ehe bleev kinnerlos. == Ehrungen == * In [[Berlin-Plötzensee]] is de Stieffring nah hüm nömmt wurrn.<ref>[http://charlottenburg-nord.de/Ploetzenseer_Totentanz/Geschichte_Widerstand_33_bis_45/Strassennamen/Stieff.html Kurzbiografie] {{Webarchiv|url=http://charlottenburg-nord.de/Ploetzenseer_Totentanz/Geschichte_Widerstand_33_bis_45/Strassennamen/Stieff.html |wayback=20070926230135 |text=Kurzbiografie |archiv-bot=2026-03-14 03:09:11 InternetArchiveBot }}</ref> == Literatur == * Horst Mühleisen: [http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1991_3.pdf ''Hellmuth Stieff und der deutsche Widerstand'']. In: ''[[Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte]]'' 39 (1991), H. 3, S. 339–377. ISSN 0042-5702 == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20071022212628/http://www.gdw-berlin.de/bio/ausgabe_mit.php?id=107 Gedenkstätte Deutscher Widerstand] * [http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1954_3.pdf ''Ausgewählte Briefe von Generalmajor Hellmuth Stieff'']. In: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte'' 2 (1954), H. 3, S. 291-305. (PDF-Datei; 5,01 MB) == Enkeld Nahwiesen == <references/> ==Kiek ok bi== * [[List vun de Lüüd vun’n 20. Juli 1944]] {{DEFAULTSORT:Stieff, Hellmuth}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Düütsch Wedderstand]] [[Kategorie:Offizier]] [[Kategorie:Militärperson (Tweete Weltkrieg)]] [[Kategorie:Boren 1901]] [[Kategorie:Storven 1944]] 8qkfi6cnatcy0h94wue006nw6bfr2m0 0 33328 1061776 1055041 2026-04-05T10:49:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061776 wikitext text/x-wiki [[File:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|Weltkoort mit’n HDI-Weert (ungliekheitsbereinigt; baseert op Daten von 2018, 2019 rutgeven).<ref name="UNDP2019">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |title= Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=22–25 |accessdate=9 December 2019}}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#003135|TEXT=0,800–1,000 (temlich hoog)}}<br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00726a|TEXT=0,700–0,799 (hoog)}}<br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00bfac|TEXT=0,550–0,699 (middel)}} |valign="top"| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ace8d4|TEXT=0,350–0,549 (sied)}}<br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#a0a0a0|TEXT=keen Daten}} |}|430px]] De '''Human Development Index''', kortweg '''HDI''', is en Index dor för, wie dat mit de Minschen in de verscheden Länner up de Welt geiht un steiht. De HDI warrt vun [[1990]] af an in den ''Human Development Report'' vun dat [[Programm to'n Vörankamen vun de Vereenten Natschonen]] (UNDP) rutbröcht. De HDI is to'n groten Deel vun den [[Ökonomie|Ökonomen]] [[Mahbub ul Haq]] ut [[Pakistan]] utfunnen wurrn. Dor hett he eng mit den Ökonomen un Dräger vun den [[Nobelpries]] [[Amartya Sen]] ut [[Indien]] un den Weertschopswetenschoppler un Politiker [[Meghnad Desai]] ut [[Grootbritannien]] bi tosamenarbeit'. == Wat warrt vergleken? == Anners as bi de [[Weltbank]] ehrn Lännervergliek warrt nich bloß up dat [[Bruttobinnenlandprodukt]] (BBP), ümrekent up jeden Inwahner vun dat Land in KKV-$ ([[Koopkraftverglieken]]) keken, man dor weert de [[Levensduer in'n Döörsnitt]] rinrekent, dorto de Andeel vun de Inwahners, de lesen un schrieven könnt un ok de Andeel vun de Inwahners, de nah School gaht. De Faktor ''Levensduer in'n Döörsnitt'' warrt as [[Soziale Indikators|Henwies]] nahmen, wie dat mit de Vörsorg üm de [[Gesundheit]] steiht, mit noog Eten un Drinken un mit [[Hygiene]]. De Faktor [[Bildung]] steiht, just so, as dat Inkamen, för dat, wat de Lüde lehrt hefft un wie se mitmaken könnt bi de Politik un bi allens, wat dat Leven in ehrn Land utmaken deit. == Wie de HDI-Weert utrekent warrt == As unnersten Grenzweert is [[1987]] de leegste Weert fastleggt wurrn, de in de ganze Welt to finnen weer. De böverste Grenz is dorgegen bloß man en Weert, de to wünschen weer. {| class="Tabell" |- bgcolor=#D3D3D3 ! colspan = "2" | Deelindex !unnern Grenzweert !bövern Grenzweert !Andeel an'n Index |- |A |Levensduer in'n Döörsnitt vun de Geboort af an |align="center"|25 Johre |align="center"|85 Johre |align="center"|33 % |- |B1 |Wieveel vun de Groten könnt lesen un schrieven |align="center"|0 % |align="center"|100 % |align="center"|22 % |- |B2 |Wieveel gaht alltohopen na School |align="center"|0 % |align="center"|100 % |align="center"|11 % |- |C |Würkliche Koopkraft pro Inwahner |align="center"|100 [[United States Dollar|USD]] |align="center"|40.000 USD |align="center"|33 % |} Denn warrt de ''HDI'' as döörsnittlichen Weert vun de Deelindizes A, B <math>\left(= \tfrac{2}{3} \cdot B1+\tfrac{1}{3} \cdot B2\right)</math> un C fastleggt. De Grenzwerten sünd so utsöcht, dat de hööchste Weert, de mööglich is 1 is un de leegste 0. == Wat de HDI-Weert bedüden deit == De UNDP deelt de Länner na den HDI-Weert in dree Gruppen up: * Länner mit ''hooch minschlich Vörankamen'': HDI ≥ 0,8 (so nömmte „eerste Welt“) * Länner mit ''middelhooch minschlich Vörankamen'': HDI < 0,8 und ≥ 0,5 (so nömmte „tweete Welt“) * Länner mit ''minn minschlich Vörankamen'': HDI < 0,5 (so nömmte „drüdde Welt“) == Literatur == * Knut Heyden: ''Datenbaustein UN-Entwicklungsindex (HDI-GDI)'', Bruunswiek 2000, ISBN 978-3-14-100634-6 * Stephan Klingebiel: ''[http://inef.uni-due.de/page/documents/Report02.pdf Entwicklungsindikatoren in der politischen und wissenschaftlichen Diskussion: Der Human Development Index, der Human Freedom Index und andere neuere Indikatoren-Konzepte]'' (PDF; 2,8&nbsp;MB). [[Institut für Entwicklung und Frieden|INEF]]-Report Nr. 22, 1992 Duisborg. * Franz Nuscheler: ''Lern- und Arbeitsbuch Entwicklungspolitik'', Bonn 2004, ISBN 3-8012-0350-6 == Weblenken == {{Commons|Category: Human Development Index}} * [http://hdr.undp.org/en/statistics/ Human Development Index] * [https://web.archive.org/web/20080923085110/http://www.gapminder.org/downloads/presentations/human-development-trends-2005.html Human Development Trends] * Elizabeth A. Stanton: [https://web.archive.org/web/20160305085357/http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/working_papers/working_papers_101-150/WP127.pdf The Human Development Index: A History] (PDF; 441&nbsp;kB) * Hendrik Wolff, Howard Chong, Maximilian Auffhammer: [http://ageconsearch.umn.edu/bitstream/49763/2/HDI%20with%20author%20info.pdf PDF]: Human Development Index: Are Developing Countries [[Kategorie:Weertschop]] 498hmqlewboc7num1kgv5tzdzvi9w5k 0 34590 1061721 1054181 2026-04-05T07:09:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061721 wikitext text/x-wiki '''Franz Liszt''' [IPA ˈlist], ungaarsch ''Liszt Ferencz'' oder (in nee’Schrievwies) ''Ferenc''<ref>Vun ungaarsch Autoren wurrd af un an de Schrievwies „Ferenc“ bruukt. Liszts Vörnaam is aber in sein ungaarsch Pass van 1874, afbildt in: Óváry: ''Ferenc Liszt'', S. 29, as „Ferencz“ registreert, so dat disse Schrievwies den Vörtoog to geven is. Vgl. ok dat Faksimile vun en vun Liszt eegenhändig as „Liszt Ferencz“ ünnerschreben Notenbispeel, in: Óváry: ''Ferenc Liszt'', S. 38.</ref>, (* [[22. Oktober]] [[1811]] in [[Raiding]], damals ungaarsch Deel vun dat Kaiserdom Öösterriek, hüüd [[Öösterriek]] ([[Burgenland]]); † [[31. Juli]] [[1886]] in [[Bayreuth]]), weer Komponist, Pianist, Dirigent, Theaterleiter, Musiklehrer un Schriever. He weer en vun de prominentst Klaveervirtuosen un en vun de produktivst Komponisten vun dat [[19. Johrhunnert]]. He hett in völ ünnerscheedlich Stilen un Gattungen komponeert un hett den Weg bereit (neben annern) för de „programmatischen Musik“ ([[sinfonische Dichtung]]en) un wurrd mit sien Hööftwarken de „[[Needüütsch School]]“ torekent. He weer Mitbegrünner vun de [[Allgemein Düütsch Musikvereen]]. In dat Öller van 54 Johren kreeg Liszt in Rom de „niederen Weihen“ un den Titel [[Abbé]]. [[Bild:Liszt 1858.jpg|thumb|<center>Franz Liszt mit 46 Johren</center>]] [[Bild:Ferenc Liszt - Held.jpg|thumb|<center>Franz Liszt in’t hooch Öller</center>]] == Leven == === Herkunft un Öllernhuus === Franz Liszt weer de eenzige Söhn vun [[Adam Liszt]] (1776–1827), Verwaltensbeamter in Deensten vun de Fürst [[Nikolaus II. Esterházy de Galantha|Nikolaus II. Esterházy]], un sien Fru Maria Anna, boren Lager (1788–1866), Backersdochter ut [[Krems an der Donau]]. Adam Liszt speel all in de Jöögd [[Cello]] in dat Sömmerorchester vun den Fürsten Esterházy un is nah en afbraken Theologie- un Philosophiestudium in de Verwaltungsdeenst vun den Fürsten intreden. Nebenbi speel he aber wiederhenn as Cellist in’t Orchester, dat bit 1804 vun [[Joseph Haydn]] un dornah bit 1811 vun [[Johann Nepomuk Hummel]] leidt wurr. 1808 wurr Adam Liszt nah Raiding versett, dat damals to dat [[Königriek Ungarn]] hörr (siet 1922 hörrt Raiding as Bestanddeel vun dat [[Burgenland]] to Öösterriek). Kört Tiet later hett he Anna Lager kennen lehrt, de he in’ Januar 1811 heiraadt hett. An’ 22. Oktober 1811 wurr sien Söhn Franz boren. Wiel to disse Tiet in Ungarn de Amtsspraak Düütsch weer, wurr ok in dat Huus Liszt Düütsch snackt, so dat Franz Liszt later as de „weltberühmte Klaviervirtuose, der von deutschen Eltern herstammend zufällig in Ungarn das Licht der Welt erblickte“, gull<ref>Vgl. de Notiz ut den ''Siebenbürger Volksfreund'' van’ 27. November 1846, in: Burger: ''Franz Liszt'', S. 164.</ref> To’n Anfang vun de 1820er Johren fungen Liszt un sien Öllern an, franzöösch to lehren, wat bald de Spraak wurr, de Liszt an’ leevsten much und de he ok meest korrespondeeren de. He hett nahderhand Frankriek as sien „Vaterland“ ansehn.<ref>De betreffende Deel vun de original franzöösch ''Baccalaureus-Breef'' keem in düütsch Översetten vun de Baron Lannoy in de Wiener ''Allgemeinen Musikalischen Anzeiger'' van’ 31. Januar 1839 rut. Disse Faaten is in in: Legány: ''Unbekannte Presse'', S. 22f, to finnen.</ref> Eerst in de 1870er Johren hett he sück bemüht, Ungaarsch to lehren.<ref>Vgl. den faken ziteerten Breef an Baron Antal Augusz van’ 7. Mai 1873, in: Jung (Hrsg.): ''Franz Liszt in seinen Briefen'', S. 236f, in de Liszt sien Unkenntnis vun de ungaarsch Spraak beklagt. In Deszö Legánys ''Ferenc Liszt and His Country, 1860–1873'' wurrn Liszts Kenntnisse vun dat Ungaarschen bedüüdend günstiger beurdeelt, dat aber ahn övertüügend Bornbeleg.</ref> Ofschoons Franz Liszt sietens sien Afstammung un sien „Togehörigkeitsgeföhl“ kien Ungar weer<ref>Vgl.: Békefi: ''Franz Liszt, Seine Abstammung – seine Familie''. S. 29.</ref>, sünd völ Ungarn stolt up den in hör Land boren Künstler.<ref>En besünners fanatisch Bispeel ist Óvárys Buch ''Ferenc Liszt''</ref> === Entwicklung to’ Wunnerkind === Nah eegen Angaben ut laterer Tiet hett Liszt sück in dat Öller vun söben Johren dat Notenschrieven „allein angelernt“ un nah Angaben vun sien Vader vör sien negent Johr all „ziemlich viele Bögen mit Noten gekritzelt.“<ref>Vgl. Liszts schriftlich Utkunft an Lina Ramann vun August 1874, in: Ramann: ''Lisztiana'', S. 388. En „Bogen“ entspreckt acht Sieden.</ref> In Oktober 1820 is Liszt as Negenjohriger mit den Vördrag vun en Klaveerkonzert in Es-Dur vun [[Ferdinand Ries]] un en eegen Improvisation eerstmals in en Konzert bi Baron von Braun in [[Ödenburg]] apenlich uptreden. An’ 26. November 1820 geev he in [[Preßburg]] en eerst eegen Konzert. In de ''Städtischen Preßburger Zeitung'' van 28. November 1820 wurr denn folgend Bericht schreven: :''Verflossenen Sonntag, am 26. dieses Monats, dieses in der Mittagsstunde, hatte der neunjährige Virtuose Franz Liszt, die Ehre, sich vor einer zahlreichen Versammlung des hiesigen hohen Adels und mehrerer Kunstfreunde, in der Wohnung des hochgeborenen Herrn Grafen Michael Eszterházy, auf dem Clavier zu produciren. Die außerordentliche Fertigkeit dieses Künstlers, so wie auch dessen schneller Überblick im Lösen der schwersten Stücke, indem er alles, was man ihm vorlegte, vom Blatt wegspielte, erregte allgemeine Bewunderung, und berechtigt zu den herrlichsten Erwartungen.''<ref>Ziteert nah de Afbildung vun dat Original in: Burger: ''Franz Liszt'', S. 17.</ref> Adam Liszt, de dat besünner Talent vun sien Söhn mehr un mehr sehn de, hett denn all dran sett, sien Söhn „to formen“ un wurr – ähnlich as [[Leopold Mozart]] – en strengen Musik-Erzieher. De fröhe Fixierung vun Liszt up en Karriere as Pianist föhr allerdings to erheblich Mängel in de Allgemeenbildung, de he nahderhenn dör en intensiv Sülvststudium weer uphalen kunn. Adam Liszt hett sück denn um en qualifizeert künstlerisch Utbillen in Wien bemüht. Um dat betallen to können hett he wat vun sienn Vermögen verköfft un unbetallten Urlaub nommen. Nahdem he vun den Fürsten en Geldbetrag vun 200 Gulden för de Utbilden vun sein Söhn genehmigt kreegen harr, is he an’ 8. Mai 1822 tosommen mit sien Fru un sien Söhn nah Wien reist. Dor kreeg Franz vun [[Carl Czerny]] Ünnerricht in’t Klaveerspeel un siet August 1822 vun [[Antonio Salieri]] Ünnerricht in Kompositschoon.<ref>Czerny hett laterhenn den Ünnerricht in sien ''Erinnerungen'' beschreven, de Liszt bedrapen Deel is to finnen in: Jung (Hrsg.): ''Franz Liszt in seinen Briefen'', S. 7ff.</ref>. All bald nah sien Ankunft in Wien leet Liszt sück in privaat Kreisen hörrn. An’ 1. Dezember 1822 speel he in’t Landesständischen Theater Hummels Klaveerkonzert in a-Moll as ok en Improvisation över en Arie ut Rossinis Oper „Zelmira“ un dat „Allegretto“ ut Beethovens 7. Sinfonie. An’ 13. April 1823 geev he in de lütt Redoutensaal jenes Konzert, an dessen Enn’ he nah de Legende en Weihekuss [[Ludwig van Beethoven|Beethovens]] kreegen hemm sall. Dat kann aber hüüd as seker gellen, dat Beethoven in dat Konzert gor nich anwesend weer.<ref>Vgl. bispeelswies: Walker: ''Virtuoso Years'', S.81ff. Walkers Versöök, mit Betoognahm up en Verapenlichung vun Ilka Horowitz-Barnay van 1875 wenigstens en Deel vun de Legende to retten, kann swoorlich övertüügen, wiel de Toverlässigkeit vun disse Verapenlichung sülvst all twiefelhaft is; vgl.: Legány: ''Ferenc Liszt and His Country, 1874–1886'', S. 303, Anm. 71.</ref> In en Rezension vun de Wiener ''Allgemeinen Musikalischen Zeitung'' wurr he bi de Berücksichtigung vun sien Öller gelobt, wenn man ok noch en Mangel an physischer Kraft bemarken dee.<ref>Vgl.: Legány: ''Unbekannte Presse aus Wien'', S. 19.</ref> Nahdem Adam Liszts Versöök, en Verlängerung vun sien Urlaub um nochmal twee Johr, vergeblich weer, hett he sein Anstellung bi de Fürst Esterházy kündigt. De Familie is denn nah Ungarn reist, wo Franz Liszt in Pest in’ Mai 1823 eerste Konzerte geev. Dornah reisten se torüch nah Wien, wo Liszt noch för eenig Maand Ünnerricht bi Czerny un Salieri kreeg. [[Bild:Liszt 1824.png|thumb|<center>Franz Liszt 1824,<br />Lithographie nah en Teknung <br />vun A. X. Leprince</center>]] === „Petit Litz“ un „Master Liszt“ === An’ 20. September 1823 hett de Liszt Wien verlaten, um nah [[Paris]] to reisen, wo Franz (mit en Empfehlungsschrieben vun de Fürst [[Klemens Wenzel Lothar von Metternich|Metternich]]) an’t [[Conservatoire de Paris|Konservatorium]] studeeren sull. Nah Tüschenupholten mit Konzerten in München, Augsburg, Stuttgart und Straßburg drap de Familie an’ 11. Dezember 1823 in Paris in. De Direkter vun dat Konservatorium, [[Luigi Cherubini]], hett de Upnahm vun Liszt aber aflehnt, wiel dat Konservatorium blots Franzoosen vörbehollen weer. So övernehm sien Vader de Klaveerutbildung wieder un weer en strengen Schoolmeester.<ref>Vgl. den Breef vun Adam Liszt an Czerny van 29. Juli 1824, in: Burger: ''Franz Liszt'', S.36.</ref><ref>Vgl.: Rellstab: ''Franz Liszt'', S.63f. In dat Gespräch mit Rellstab hett Liszt vertellt, dat Transponieren vun de Fugen weer för hüm en bannig swoor Upgaav ween, bi de he faken stockt un sück versehn harr.</ref> Dorneben kreeg he Kompositionsünnerricht bit [[Ferdinando Paer]] un [[Antonín Reicha]]. Nah privaat Uptreden in hööchste Sellschapskreise un Konzerten in’t Italieenisch Theater vun Paris steeg Liszt as „petit Litz“<ref>De Schrievwies „Litz“ för de Naam Liszts is noch in de Titel vun sien eerste ''Paganini-Etüde'' in de in’ Februar 1841 verapenlicht Schonenberger-Utgaav as ok in en Annonce vun sien Bearbeitungen vun Leeder Schuberts in de ''France musicale'' van’ 18. April 1841, S.140, to finnen. Dorneben geev dat aber ok die Schrievwies „Listz“. Vgl. dorto de Erörterung in: ''Le Pianiste'' van’ 20. November 1834, S.15. Nah de Meenung vun diessen Schriever weer Liszts eegenhändig Ünnerschrift as „Listz“ to lesen, während de Schrievwiesen „Litz“ und „Liszt“ as falsch verworfen wurrn.</ref> gau to en Berühmtheit up. In Rezensionen wurr he to’n weddergeboren Mozart ernannt. In de Johren 1824 bit 1827 bereis de „Wunderknabe“ mit sien Vader mehrmals England, geev u. a. Konzerte up [[Windsor Castle]], un wurr dor as „Master Liszt“ bejubelt. Tosommen mit sien Vader hett he ok de franzöösch Provinz un de SWiez bereist.<ref>Eine detaillierte Beschreibung von Liszts Konzertverhalten in dieser Zeit enthält der Brief des Advokaten Lecourt in Marseille vom Frühjahr 1825 oder 1826 an die Klavierlehrerin Jenny Montgolfier in Lyon, in: Eckhardt, Maria: ''Liszt à Marseille'', in: ''Studia Musicologica Academiae Scientarum Hungaricae'' 24 (1982), S. 168f.</ref> Ut Breefen vun Adam Liszt geiht hervör, dat sien Söhn all in fröh Jöögdtiet Klaveerwarken, dorünner Sonaten un Konzerte, Warken in kammermusikalischen Gattungen un Warken för Gesang komponeert hett. Meest all vun disse Kompositschonen sünd verschullen, so dat en Oordeel insowiet nich mögelk is. De eersten verapenlicht Klaveerwarken vun dat Wunnerkind sünd [[Etüde]]n, Variatschonen vun egen Themen un Themen vun [[Anton Diabelli|Diabellis]], [[Gioachino Rossini|Rossini]] un [[Gaspare Spontini]], as ok sien eerst Oper ''Don Sanche ou le Château d’amour'', de Liszt mit Hülp dör sien Meester Paer komponeert hett un de an’ 17. Oktober 1825 ünner de Leitung vun [[Rodolphe Kreutzer]] in Paris oorupföhrt wurr. De Oper wurr aber all bald vun de Speelplan streeken. Ok mit sien eerst Klaveerwarken harr de jung Liszt kien Spood<ref>Sietz, Reinhold (Hrsg.): ''Aus Ferdinand Hillers Briefwechsel, Beiträge zur Rheinischen Musikgeschichte'', Heft 28, Köln, S. 14.</ref> un keem bald in en Levenskries, so as sien Daagbookndragen in’ Sömmer 1827 wiesen. As sien Vader up en Konzertreis in England krank, hebbt se beid versöcht, sück in [[Boulogne-sur-Mer]] to verhalen. Adam Liszt is dor denn an’ 28. August 1827 in dat Öller vun 50 Johr storven. För sien fievteihnjohrig Söhn weer dat en bannig Insnitt in sien Leven, dat bither vun den Ehrgeiz, de stännig Präsenz un de Dominanz vun sien streng Vader kenntekend weer. === Up eegen Fööt in Paris (1827–1834) === ==== Levenskrise ==== [[Bild:Lancôme - Portrait de Félicité Robert de Lamennais (1782-1854), écrivain et philosophe - P848 - Musée Carnavalet.jpg|thumb|180px|Lamennais. Porträt vun L. D. Lancôme]] Franz Liszt is psychisch verstört nah Paris torüchgahn, wo tosommen mit sien Moder, toeerst in de Rue Montholon un laterhenn in de Rue de Provence, en lütten Wahnung betruck. He nehm jetzt blots gelegentlich an Konzerten vun anner Künstler dell un weer för twee Johr ok as Pianist nich mehr aktiv.<ref>To de Eenzelheiten vun sien Konzertaktivitäten vgl.: Keeling: ''Liszt’s Appearances in Parisian Concerts 1''.</ref> Um för sück un sien Moder den Levenünnerholt to bestrieden, geev Liszt nu Ünnerricht in’t Klaveerspeel un Komposition. Dorbi hett he Caroline de Saint-Criq kennenlehrt un hett sück dorin verkeeken. Se weer de Dochter vun de franzöösch Binnenminister, de aber denn wegen den grooten Standesünnerscheeds en Fortsetzung vun de Beziehung ünnerseggt hemm sall.<ref>Vgl.: Burger: ''Franz Liszt'', S. 54.</ref> De Söbenteihnjohrig wurr immer depressiver, truck sück völlig torüch un hett anfangen to lesen, hööftsächlich religiöös Schriften, jüngere Belletristik ([[François-René de Chateaubriand|Chateaubriand]] un [[Lord Byron|Byron]]) un philosophisch Schriften, um sien Bildung to verbetern, denn biteher harr he ja man blots en kört Volksschoolbildung absolveert. He begeister sück för ünnerscheedlich geistig un politisch Ströömungen vun de Tiet un hett Kuntakte knüpft to Intellektuellen un Schrievers in Paris, u. a. mit [[Victor Hugo]], [[Honoré de Balzac]], [[Heinrich Heine]], [[Alexandre Dumas de Jüngere|Alexandre Dumas]], [[George Sand]] un [[Théophile Gautier]]. In’ Inklang mit völ anner Künstler hett sück ok för de Lehre vun de [[Barthélemy Prosper Enfantin|Saint-Simonisten]], en pseudo-religiöös Gruppeeren, de in de Oort vun en fröhen Sozialismus de Sellschap reformeeren wull, engageert.<ref>Eenzelheiten sünd to finnen in: ''Oeuvres de Saint-Simon & d’Enfantin'', publiées par les membres du conseil institué par Enfantin pour l’exécution de ses dernières volontés, quarante-septième volume de la collection générale, Réimpression photoméchanique de l’édition 1865–78, Aalen, Otto Zeller 1964.</ref> Grooten Infloot up Liszt harr ok de Abbé [[Félicité de Lamennais]], de sien Book „Paroles d'un croyant“ Liszt mit Begeisterung leest hett. He hett hüm in sien Kolonie „La Chênaie“ („De Eekenwald“) in de [[Bretagne]] Maanden later ok in England besöcht, wo he intensive Diskussionen över religiöse un soziale Fragen führt hett un süvk fragt hett, of he nich Preester wurrn wull, un sien Essay ‘‘Über zukünftige Kirchenmusik‘‘ schreven hett. Up de anner Siet entwickel de junge Liszt aber ok en exzentrisch Verhältnis to de Daamenwelt, womit sien Moder ok so gar nich inverstahn weer.<ref>As fröh Bispeel wurrd en Madame Goussard erwähnt (Vgl.: Ramann: ''Franz Liszt'' I,2, S. 137). Wiederhenn en Jeanne Frédérique Ahénais de Saint-Hippolyte, Comtesse de Benoist de la Prunarède, nömmt Adèle de Prunarède, hüm in’ Januar 1831 bi en Besöök up hör Slott in Marlioz in [[Savoyen]] verführt hemm sall. Dorto kummt Charlotte Laborie, deren Moder en Heiraadt mit Liszt up’n Weg bringen wull (Vgl.: Bellas, Jaqueline: ''Liszt et la fille de Madame D...'', in: ''Littératures, Université de Toulouse'', no 2, automne 1980, S. 133ff).</ref> ==== Muskalische Inflooten ==== Bit to’n Enn’ vun dat Johr 1831 wurr Liszt mit [[Frédéric Chopin]], [[Niccolò Paganini]], [[Gioachino Rossini]], [[Vincenzo Bellini]], [[Giacomo Meyerbeer]], [[Hector Berlioz]] un [[Felix Mendelsson Bartholdy]] bekannt. Bi en Vergliek mit disse Künstler moot hüm klor wurrn ween, dat he in sien eegen Entwicklung wiet torüchbleven weer. Ut de Sicht vun Mendelssohn weer he de dilettantischste vun all Dilettanten.<ref>Vgl.: Mendelssohn Bartholdy: ''Reisebriefe 1830–32, S. 315.</ref> Chopin hett hüm in en vun sien Breef van’ Dezember 1831 en pianistisch Null nömmt.<ref>Vgl.: ''Correspondance de Frédéric Chopin'', ''L’ascension 1831–1840'', Recueillie, révisée, annotée et traduite par Bronislas Éduard Sydow en collaboration avec Suzanne et Denise Chainaye, Paris 1953–1960, S. 40.</ref> [[Bild:LisztLitho.JPG|thumb|<center>Franz Liszt 1832,<br />Lithografie vun [[Achille Devéria|Devéria]].</center>]] Nahdem he eenig Vörlesungen vun [[François-Joseph Fétis]] över de Philosophie vun de Musik<ref>Wolfgang Dömling: Franz Liszt und seine Zeit, Seite 157</ref> (Liszt war sehr beeindruckt und korrespondierte mit Fétis)<ref>Vgl.: Jung (Hrsg.): ''Franz Liszt in seinen Briefen'', S. 169.</ref> besöcht harr un nah en Uproop vun de Saint-Simonisten, all Künstler sullen doch hör Kunst künftig för de Religion verwennen un beter Musik maaken as Beethoven un Rossini<ref>Vgl.: Mendelssohn: ''Reisebriefe 1830–32'', S. 325.</ref>, hett sück Liszt in’t Fröhjohr 1832 weer de Musik towendt. Nah de Besöök vun en Wohltätigkeitskonzert vun [[Niccolo Paganini|Paganini]] togunsten vun de Opfer vun de in Paris grasseerend Cholera-Epidemie<ref>Dat weer an’ 20. April 1832; Dat Datum, to de Liszt Paganinis Konzert besöökt hett, steiht in en Notiz in sien Terminklenner.</ref>, hett he in en Breef van’ 2. Mai 1832 an Pierre Wolff in Genf sien nee Musikbegeisterung mitdeelt: :''Seit 14 Tagen arbeiten mein Geist und meine Finger wie zwei verdammte, – Homer, die Bibel, Platon, Locke, Byron, Hugo, Lamartine, Chateaubriand, Beethoven, Bach, Hummel, Mozart, Weber sind alle um mich herum. Ich studiere sie, betrachte sie, verschlinge sie mit Feuereifer; überdies übe ich 4 bis 5 Stunden (Terzen, Sexten, Oktaven, Tremolos, Repetitionen, Kadenzen etc. etc.) Ach! Sollte ich nicht verrückt werden, wirst du einen Künstler in mir wiederfinden!''<ref>Ut dat Franzöösch översett nah: La Mara (Hrsg.): ''Franz Liszts Briefe'', Erster Band, Leipzig 1893, S. 7f.</ref> Liszt hett sück denn ok weer an dat apenlich Konzertleben bedeeligt.<ref>Vgl.: Goubault, Christian: ''Les trois concerts de Franz Liszt a Rouen'', in: ''Revue internationale de musique française'' 13 (1984), S. 91.</ref><ref>Vgl.: Keeling: ''Liszt's Appearances in Parisian Concerts 1'', S. 30f.</ref> In’ Sömmer 1832 hull he sück as Gast vun en Familie Reiset in Ecoutebœuf dicht bi Rouen up. Dor entstunn en noch unvullstännig eerst Version vun sien ''Clochette-Fantasie'' op.2, en Fantasie över dat Thema vun dat Rondo-Final vun Paganinis tweet Violinkonzert. Dat düer aber wat, bit de Fantasie fardig weer. As List an’ 5. November 1834 de Fantasie in in en Konzert vun [[Hector Berlioz|Berlioz]] speel, weer dat en katastrophal Misserfolg. Dat Fiasko wurr as nee Bewies dorför ansehn, dat Liszt vun Komponeeren kien Ahnung harr.<ref>Vgl. de Notiz to dat Konzert in ''Le Pianiste'' van’ 20. November 1834, S. 16, un de Breef vun Liszt an Jules Janin in: Vier (Hrsg.): ''L’artiste – le clerc'', S. 145. De Identität vun dat vun Liszt speelt Stück wurrd in: Keeling: ''Liszt's Appearances in Parisian Concerts 1'', S. 29, nahwiest.</ref> Bit to’n Fröhjohr 1835 hett Liszt noch wiedere Warken komponeert, de aber meest laterhenn vun Liszt in sien Warkenkatalog nich mehr berücksichtigt wurrn sünd un vun Tietgenossen as „unverständliche Ausgeburten einer fantastischen Exzentrizität“ betekend wurrn.<ref>En Bispeel is en Beoordeelen vun François Stoepels in de ''Leipziger Allgemeinen musikalischen Zeitung'' van’ 30. September 1835</ref> Dorto gehört ok en Klaveeruttoog vun de ''[[Symphonie fantastique]]'' vun Hector Berlioz, bi deren spoodriek eerst Upführung an’ 5. Dezember 1830 Liszt anwesend weer.<ref>To den Spood vun de Upführung un Liszt sien Anwesenheit vgl. den Breef vun Berlioz an sien Vader van’ 6. Dezember 1830, in: Berlioz, Hector: ''Correspondance générale'', éditée sous la direction de Pierre Citron, I, 1803–1832, Paris 1972, S. 384.</ref> Mit Berlioz entwickel sück en innig Früendschap, so wurr Liszt in’ Oktober 1833 Trautüüg, as Berlioz de engelsch Schauspelerin Harriet Smithson heiraadt hett. ==== Marie d’Agoult ==== [[Bild:Marie d'Agoult by Henri Lehmann - 1843.png|thumb|<center>Marie d’Agoult 1843,<br />Öölgemälde vun Henri Lehmann</center>]] To de wichtigst Aspekte vun Liszts Biografie hört sien Beziehung mit de söss Johr öllere Gräfin [[Marie d’Agoult]] (1805–1876). Marie d’Agoult stamm as boren Flavigny ut den franzööschen Hoochadel un weer siet 1827 mit Charles d’Agoult verheiraadt. Se harrn twee Döchter. In de Ehe krisel dat, Marie hett an Sülvstmord dacht un hett sück in’ Winter 1831 för eenig Maanden in en Sanatorium nah Genf torüchtrucken. Nahdem se Enn’ 1832 nah Paris torüchkommen weer, hett se sück bemüht, weer in den üblichen sellschaplichen Verkehr intofinnen un hett Enn’ Dezember u. a. de Familie vun den Graf Apponyi un de Hertogin von Rauzan besöcht.<ref>Dat geiht ut en Breef an hör Moder van’ 25. Dezember 1832 hervör; vgl.: Vier: ''Comtesse d’Agoult I'', S. 130, und: d’Agoult: ''Souvenirs I'', S. 420, Anm. 160.</ref> In disse Kreise verkehr ok Liszt, de för de Hertogin von Rauzan in en leedenschaftlich Schwärmeree entflammt weer.<ref>Vgl.: Apponyi: ''Journal II'', S. 306.</ref><ref>Vgl.: Liszt-d’Agoult: ''Correspondance I'', S. 19.</ref> Wenngliek dat Datum unseker blivvt, hett Marie d’Agoult villicht ok den Marquise le Vayer en Besöök afstatt un hett dorbi dor den jungen Pianisten kennen lehrt.<ref>In de öllere Literatur wurrd de Dezember 1833 angeven, as man sück in Paris bi en Marquise le Vayer kennenlehrt hett. Anner Borns spreken van Dezember 1832.</ref> As Liszt sien nee’stes Wark weer just sien Bearbeitung vun [[Franz Schubert]]s Leed ''Die Rose'' nah en Gedicht vun [[Friedrich Schlegel]] rutkommen. Dat is bekannt, dat Liszt sück mit dat Schicksal vun disse „Rose“ identifizeert hett.<ref>Vgl. den Breef an Valerie Boissier van 12. Dezember 1832 in: Bory, Robert: ''Diverses lettres inédites de Liszt'', in: ''Schweizerisches Jahrbuch für Musikwissenschaft'' 3 (1928), S. 11.</ref> In licht verständlich Metaphern wurrd schildert, wu en lyrisch Ik, de in de Titel nömmt „Rose“, mit naiv Früendlichkeit en Daam begegnen deiht. Dat Lyrisch Ik wurrd denn vun de Daam verführt un geiht togrunnen. Siet Anfang 1833 hett Marie d’Agoult Liszt immer immer fakener to Besööken inladen. Dat entwickelt sück en Affinität vun twee Minschen, de bither unglückelk weern. Aber ok twee Problemberieken kristalliseeren sück herut, de in de Beziehung to stark Konflikten führt hebbt. Dorbi gung dat eenersiets um weddersprüchliche Elemente vun de künstlerisch Persönlichkeit vun Liszt. He schwärm mit Woorten vun en Leven in Eensamkeit, wo he unstarvliche, blots för en lütten Kreis vun Gliekgesinnten bestimmt Meesterwarken komponeeren wull.<ref>En charakteristisch Bispeel is dat Vörwoort to dat Eenzelstück ''Harmonies poétiques et religieuses'', dat Liszt in’ Mai 1833 för Marie d’Agoult komponeert hett.</ref> Nah de Maatstab vun sien praktisch Doon, wurr he allerdings mit unwiderstehlicher Gewalt vun Kreisen vun de Sellschap antrucken. Wenn he as Pianist uptreden dee, weer he to’n Deel mit exzentrisch Gebaren dorum bemüht, vun en Publikum, dat he – as he seggen dee – verachten dee, um jeden Pries Applaus to erhollen.<ref>To Liszt sien Podiumsverhollen in disse Tiet vgl. de Beschrievung in de vun hüm sülvst autoriseert „Notice Biographique sur Franz Liszt“, S.140, de in’ Mai 1843 as „Extrait de la Revue générale biographique et littéraire, publiée sous la direction de M. E. Pascallet“ mit de Verfaaternaam Duverger rut keem. Vgl. ok de Beschrievung in ''Le Pianiste'' van’ 20. März 1835, S. 77.</ref> Up dissen Aspekt vun sein Künstlerdom legg Marie d’Agoult kien Wert; he sull sück völmehr as Komponist bewähren. En tweet Problemfeld weer de völ Beziehungen vun Liszt to anner Fruen, de hüm faken bedrängen deen. In’ Sömmer 1834 keem dat to en eerst Eskalation, as Marie d’Agoult in Liszts Afwesenheit eenig vun sien ollen Breef funnen hett. Nah en komplizierten Tiet mit Stillständen un Krisen keem in’n Fröhjohr 1835 rut, dat Marie d'Agoult schwanger weer. Se hett sück denn dorto dörrungen, hör’n Ehemann to verlaaten un mit Liszt tosommen to leven. Gemeensam mit den Abbé de Lammenais hett Liszt vergeblich versöcht, hör vun dissen Entschluss aftobringen. Se hett Paris an’ 28. Mai verlaaten un is nah [[Basel]] reist, en paar Daag later is Liszt hör nahreist. Över verscheeden Statschonen in de Swiez hett sück dat Paar in Fröhjohr 1835 in Genf daallaaten,<ref>De Upenhalt in Basel un de Reis dör de Swiez wurrd in völ Eenzelheiten in en autobiographisch Manuskript vun Marie d’Agoult beschreven, dat in en Afschrift vun hör Dochter Claire – nich vullständig – erhollen is; vgl.: d’Agoult: ''Souvenirs'', S. 73ff.</ref> wo se en Wahnung in de Rue Tabazan betrucken.<ref>Vgl. den Breef vun Liszt an George Sand van’ 27. Juni 1835 ut Hospenthal, in: Marix-Spire: ''Le cas George Sand'', S. 611.</ref> An’ 19. August wurr Marie vun Charles schett, an’ 18. Dezember wurr hör Dochter Blandine boren (se wurr laterhenn de Fru vun [[Emile Ollivier]], de för en körten Tiet Ministerpräsident vun Frankriek weer). Blandine harr nah dat Rechtsverständnis vun de Tiet as Dochter vun Charles d’Agoults gullen. Um dat to verhinnern, hett Marie d’Agoult bi de Anmeldung vun Blandine bi de Genfer Behörden för sück sülvst de Naam „Catherine-Adelaide Méran“ wählt.<ref>Vgl. hierzu: Vier: ''Comtesse d’Agoult I'', S. 393f, Anm. 50.</ref> === Wanderjohren (1835–1843) === ==== Liszt in de Swiez ==== All bald nah sien Ankunft in Genf wurr Liszt vun sellschaplichen Plichten in Anspröök nommen un nehm as ehrenamtlich Klaveerperfesser an Sitzungen vun dat Direktorium un an de Ünnerrichtsbedriev vun dat in disse Tiet grünnd Genfer Konservatorium deel.<ref>Eenzelheiten sünd to finnen in: Bory, Robert: ''Une retraite romantique'', deuxième édition considérablement augmentée, Lausanne 1930.</ref> Nahdem an’ 14. August sien Schöler Hermann Cohen ut Paris indrapen weer, wurr ut dat oorsprünglich vörsehn Tosommenleven mit Marie d’Agoult en quasi familiäres Tosommenleven mit dree Personen.<ref>Vgl.: d’Agoult: ''Souvenirs I'', S. 330ff.</ref> Liszt geev in Genf eenig Konzerte<ref>An’ 1. Oktober 1835 is Liszt in en Konzert vun de Fürsten Belgiojoso uptreden, an’ 6. April 1836 geev he in dat Genfer Casino en eegen Konzert.</ref>, funn Tiet to’d Komponeeren (eerste Schubert-Transkription) un hett todem söss programmatische Artikel ''Zur Stellung der Künstler'', in de he eerstmals den bildungspolitischen Anspruch vun de Kunst för de Sellschap formuleert hett. In Genf hebbt sück denn aber bald finanzielle Probleme instellt<ref>Vgl. den Breef vun Liszt an George Sand van’ Harvst 1835 in Marix-Spire: ''Le cas George Sand'', S. 614f.</ref>, denn mit Rücksichtnahm up sien Beziehung mit Marie d'Agoult kunn he kien Konzertreisen ünnernemmen un vun sien ambitionierten Warken weer en Geldgewinn meest nich to verwachten. Um sien Problem to lösen, komponeer he Bearbeitungen populärer Melodien − z. B. den Walzer op.6, en Fantasie op.7 över Melodien ut [[Vincenzo Bellini|Bellinis]] Oper ''I Puritani'' as ok twee Fantasien op.8 över Melodien ut [[Gioachino Rossini|Rossinis]] ''Soirées musicales'' − ofschons he disse Arbeitswies tovör in en Artikelserie in de ''Gazette musicale'' düchtig kritiseer harr. En Bref an [[Ferdinand Hiller]] van November 1835 wiest, dat Liszt den Wedderspruch tüschen de in sien Artikelserie formuleert Idealen un sien aktuellen Warken sülvst sehn hett un mit entschuldigenden Worten ankünnig, bit to’ Fröhjohr 1837 Warken vun „dauerhafter Gültigkeit“ komponeeren to wullen.<ref>De Breef an Hiller is in: Kroó, György: ''„La ligne intérieure“ – the Years of Transformation and the „Album d’un voyageur“'', in: ''Studia Musicologica Academiae Scientiarum Hungaricae'' 28 (1986), S. 250, to finnen.</ref> In September 1836 kregen Liszt un Marie d’Agoult en Besöök vun [[George Sand]] mit hör dree Kinner. Nah en gemeensamen Upentholt in [[Chamonix]] hebbt se an’ 13. Oktober Genf verlaaten un sünd över [[Dijon]] nah Paris torüchgahn. Liszt leev dor eerst alleen, Marie wahn bi George Sand un fung dor mit hör eerst schriftstellerischen Arbeiten an.<ref>Ünner dat Pseudonym ''Daniel Stern'' wurr se later henn as Schriever bekannt.</ref> ==== Konfrontation mit Thalberg ==== In’ Winter 1835/36 debüteer [[Sigismund Thalberg]] bi en Upträe an’ 16. November in en Privatkonzert vun den öösterriekschen Gesandtschaftssekretär Rudolph Apponyi in Paris un wurr vun de anwesend Künstler, dorünner Rossini un Giacomo Meyerbeer, mit Begeisterung begrööt un as Utfinner vun en neeoortigen Klaveerstil rühmt.<ref>Vgl.: Apponyi: ''Journal III'', S. 151.</ref> Nah en paar mehr Uptreden wurr denn vertellt, dat Thalberg en pianistisch ''non plus ultra'' weer.<ref>Vgl. den Bericht vun Joseph Mainzer in de ''Neuen Zeitschrift für Musik'' 4 (1836), S. 166.</ref> Sien eerst apenlich Debüt an’ 24. Januar 1836 in en Konservatoriumskonzert, bi dat he sien ''Grande Fantaisie'' op.22 speel, wurr vun Hector Berlioz in de ''Revue et Gazette musicale''<ref>In’ November 1835 wurrn de ''Revue musicale'' un de ''Gazette musicale'' to de ''Revue et Gazette musicale'' tosommenfaat.</ref> enthusiastisch rezenseert. Während Liszt in Lyon mit sien Konzerten etwa 500–600 Francs kreeg<ref>Dat geiht ut Breefen vun Liszt an Marie d’Agoult ut Lyon hervör.</ref>, nehm Thalberg mit en eenzig Konzert in’t Italienisch Theater en Bedrag vun 10.000 Francs in.<ref>Vgl.: Apponyi: ''Journal III'', S. 231.</ref> Dorto keem, dat Thalberg en gewaltig künstlerisch Ansehn tokommen de. In en Bericht in ''Le Ménestrel'' van’13. März 1836 heet dat dorto: :''Moscheles, Kalkbrenner, Chopin, Liszt und Herz sind für mich große Künstler und werden es auch immer bleiben; aber Thalberg ist der Erfinder einer neuartigen Kunst, die ich mit nichts vergleichen kann, was vor ihm existierte. Thalberg ist nicht bloß der führende Pianist der Welt, er ist zugleich ein äußerst hervorragender Komponist.''<ref>Ut dat Franzöösschen översett nah: Marix-Spire: ''Le cas George Sand'', S. 471.</ref> [[Bild:Liszt 1839.png|duum|<center>Franz Liszt 1839</center>]] As Liszt an’ 13. Mai in Paris indroop, üm sück mit Thalberg "to meten", weer de all över Brüssel nah London afreist. Bevör Thalberg Anfang Februar 1837 to sien tweet Upenholt in Paris ankommen de, hett Liszt in de ''Revue et Gazette musicale'' van’ 8. Januar 1837 en vun Anzüglichkeiten un polemisch Utfällen dörtrucken Rezension verapenlicht, in de he Thalbergs ''Grande Fantaisie'' op.22 as ok de beid ''Capricen'' op.15 und op.19 in Grund un Boden verreet. Nah de Dorstellung vun Liszt weer de Spood vun Thalberg blots dör Propaganda tostannen kommen. Liszt sien Verhollen hett en Well vun allgemeen Empörung utlööst.<ref>As Bispeel vgl. den Artikel ''Virtuosität gegen Virtuosität oder Liszt gegen Thalberg'' in de ''Leipziger Allgemeinen musikalischen Zeitung'' 39 (1837), S. 106ff. Nah en Notiz in de ''Neuen Zeitschrift für Musik'' van’ 20. Januar 1837, S. 28, hett sück Schumann wünscht, de Rezension vun Liszt weer beter nich druck wurrn.</ref> Thalberg is af Februar 1837 weer in in Paris uptreden un wuur ok weer fiert.<ref>Vgl. de utführlich Rezension vun Joseph d’Ortigues in de ''Revue et Gazette musicale'' van’ 19. März 1837, S. 96ff, un den Bericht vun Joseph Mainzer in de ''Neuen Zeitschrift für Musik'' 6 (1837), S. 185. Nah de Schilderung vun Mainzer wurr Thalberg to’n „König der Pianisten“ proklameert, während Liszt wieken muss. Beid Autoren weern Frünnen vun Liszt.</ref> An’ 31. März weern beid Künstler bi en Wohltätigkeitsveranstaltung vun de Fürstin Belgiojoso to hörn. Ut de Utnannersetzung mit Liszt gung Thalberg ehder as de Winner hervör.<ref>Vgl. de Rezension in de ''Revue et Gazette musicale'' van’ 9. April 1837, S. 126, in de Liszt den Raat kreeg, sück Thalberg to’n Vörbild to nemmen. In ''La Presse'' van’ 10. April 1837, in en Rezension vun Liszt sien "Abschiedskonzert" vun de Vördag, wurr hüm de glieke Raat erdeelt. Wiedere Kommentare vun de Press ut de Tiet sünd in: Gooley: ''The Virtuoso Liszt'', un in de Anmarkungen to Liszts Thalberg-Rezension in: Liszt, Franz: ''Sämtliche Schriften'', herutgeven vunDetlef Altenburg, Band 1: ''Frühe Schriften'', herutgeven vun Rainer Kleinertz, kommenteert ünner Mitarbeit vun Serge Gut, Wiesbaden 2000, zu finden.</ref> Bi sien nahfolgenden Upenhalten in Paris nehm de Spood vun Liszt as Pianist un as Komponist noch wieder to. Bit in de Midden vun de 1840er Johren wurr he in ganz Europa as vörbildlich Virtuose un as en vun de spoodrieksten Klaveerkomponisten vun sien Tiet ansehn.<ref>Dat wurrd in: Protzies: ''Studien zur Biographie Franz Liszts'', S. 220ff, wiest.</ref> Nahdem in’ Fröhjohr 1837 de künstlerisch Utnannersetzung tüschen Liszt un Thalberg all daan weer un Thalberg över Brüssel nah London reist weer, folg noch en mit Bidrägen in de ''Revue et Gazette musicale'' utdragen Debatte tüschen Liszt un [[François-Joseph Fétis]], den Direkte vun dat Brüsseler Konservatorium. In en Artikel ''MM. Thalberg et Liszt'' in de Nummer van’ 23. April 1837 keem Fétis to dat Oordeel: :''Sie sind ein großer Künstler, Ihr Talent ist immens, und Ihre Fähigkeit, alle Arten von Schwierigkeiten zu überwinden, unvergleichlich […] Sie sind Abkömmling einer Schule, die abgeschlossen ist und nichts mehr zu beschicken hat, aber nicht Repräsentant einer neuen Schule. Dieser Mann ist Thalberg: Sie sehen, dies ist der ganze Unterschied zwischen Ihnen beiden.''<ref>Nah dat franzöössch Original in’t Düütsch översett. Fétis harr mehrfak in Brüssel dat Speel vun Thalberg un Enn’ Oktober oder Anfang November 1836 bi en Besöök in Paris ok dat aktuelle Speel vun Liszt hört.</ref> In en Antwort in de ''Revue et Gazette musicale'' van’ 14. Mai 1837 reageer Liszt mit nee Polemik un hett Fétis jede Kompetenz to de Beoordeelung vun Klaveermusik afspraken. In’t Gesamtergebnis harr sück Liszt mit sien Attacken tegen Thalberg blots Feinde makt. ==== Liszt in Italien ==== Nah dat Enn’ vun de Pariser Konzertsaison, en nochmaligen Upenholt bi George Sand in [[Nohant-Vic|Nohant]] un in Lyon, wo Liszt en Wohltätigkeitskonzert geev un dat Klaveerstück „Lyon“ komponeert hett<ref>To de Entstehungstiet vun ''Lyon'' vgl.: Kleinertz, Rainer: ''Subjektivität und Öffentlichkeit – Liszts Rivalität mit Thalberg und ihre Folgen'', in: ''Liszt-Studien 4'', S. 63. To de Herkunft vun de vun Liszt verwendt Melodie vgl.: Kroó, György: ''Années de Pélerinage – Première Année: Versions and Variants. A Challenge to the Thematic Catalogue'', in: ''Studia Musicologica Academiae Scientiarum Hungaricae'' 34 (1992), S. 419.</ref>, reis Liszt mit Marie över Genf nah Italien. Hör lütt Dochetr Blandine bleev in de Obhut vun en Paster Demelleyer in Genf. Se drapen an’ 14. August 1837 an’ [[Lago Maggiore]] in. Nah en Upenholt in [[Como]] un [[Mailand]] (wo Liszt [[Gioachino Rossini]] drapen hett) leeten se sück siet den 6. September in [[Bellagio]] an de Comersee daal. Anfang November 1837 sünd se nah Como torüchgahn, wo an’ 24. Dezember hör tweet Dochter [[Cosima Wagner|Cosima]] (de laterhenn de Frau vun [[Richard Wagner]] wurr) boren wurr. Insgesamt bleven Liszts un Marie d’Agoults ruch weg twee Johr in Italien.<ref>Völ Eenzelheiten sünd in: Chiappari, Luciano: ''Liszt a Firenze, Pisa e Lucca'', Pacini, Pisa 1989, dokumenteert.</ref> Se wunnen dee Indrücke vun de italieensch Kultur, Kunst un Literatur. In Bellagio fung Liszt weer an to komponeeren. So entstunnen u. a. de Alben op. 10 bit op. 12<ref>''Grandes Etudes'', ''Trois airs suisses'', „fragments poétiques“, ''Fleurs mélodiques des Alpes“, ''Galop chromatique'', „Paganini-Etüden“</ref> In’ März 1838 reisten Liszt un Marie d'Agoult nah Venedig. Bannig spontan hett Liszt dor Anfang April 1838 den Entschluss faat, togunsten vun de Opfer vun en Hoochwaterkatastroph in Ungarn Konzerte in Wien zu geven.<ref>In en Breef an Tito Ricordi van’ 1. April 1838 geev Liszt an, dat he vör de kommend dree Weeek in Venedig blieben wull; vgl.: Tibaldi-Chiesa, Mary: ''Franz Liszt in Italia'', in: ''Nouva Antologia'' 386 (1936), S.143. Een Dag later kündig he in en Breef an den Grafen Amadé sien Reis nah Wien an; vgl.: Suttoni, Charles: ''Liszt Correspondance in Print: An Expanded Annotated Bibliographie'', in: ''Journal of the American Liszt Society'' 25 (January – June 1989), S.107.</ref> Ofschoons he blots twee Week vör Wien inplant harr, is he – nah en grootoordigen Spood – eerst nah twee Maand nah Venedig to Marie d'Agoult torüch gahn. In disse Tiet geev dat den eersten Reet in de Beziehung, denn eenersiets harr sück Liszt mit Daamen in Wien inlaaten, up de anner Siet fung Marie en Liebesbeziehung mit en Graf Emilio Malazzoni an<ref>Vgl. Marie d'Agoults Schilderung in hör autobiographisch Manuskript ''Episode de Venise'', in: d’Agoult: ''Souvenirs II'', S.247ff. In: Protzies: ''Studien zur Biographie Franz Liszts'', S.92, wurrd wiest, dat de in en dat Manuskript mit de Naams "Theodoro" un "Miri" anspraken Person de Graf Emilio Malazzoni weer.</ref> Nahdem se sück weer verdragen harr, nehmen se ehrn Wahnsitz in Lugano. Liszt geev Konzerte in [[Mailand]], [[Florenz]], [[Bologna]] un [[Pisa]]. Van Januar bit Juni 1839 hebbt se in Rom leevt. Liszt geev ok hier tallriek Konzerte in Adelskreisen. An’ 9. Mai 1839 kreeg Marie hör daart Kind, den Söhn Daniel. Dornah hebbt se sück noch in [[Lucca]] un San Rossore uphollen un dorto noch in’ Oktober 1839 för jeweils en lütten See in [[Pisa]] un [[Florenz]]. In de Tiet vun Liszts Upenholt in Italien harr sien Rivale [[Sigismund Thalberg|Thalberg]] wiet Deelen vun Europa bereist un wurr allsiets in Superlativen rühmt. Inkünfte vin sensationelle Höhe keemen dor noch to. Liszt, de dat ok mitkreeg, seh in’ Sömmer 1839 de Karriere vun Thalberg respektvull an. Nah en Notiz in Marie d'Agoults Saagbook weer Liszt dormit tofreeden, wenigsten as „der Zweite“ oder as „Teil des Ersten“ to gellen.<ref>Vgl.: d’Agoult: ''Souvenirs I'', S. 201.</ref> Insbesünner ut finanziellen Gründen hebbt sück Liszt und Marie dorup verständigt, sück to trennen, dormit Liszt as reisend Virtuose Konzerte geeven kunn. Nah enenhalf Johren wull man denn tosommen nah Italien torüchgahn un sück dor nedderlaaten. He würd denn Opern un anner Warken in repräsentativen Gattungen komponeeren.<ref>Vgl. Marie d'Agoults Briefe van’ 26. September 1839 an Henri Lehmann, in: Joubert: ''Correspondance romantique'', S.31, as ok van’ 6. Oktober 1839 an Adolphe Pictet, in: Bory: ''Retraite romantique'', S.164. Vgl. ok de Notiz van’ 23. Juli 1839 in Marie d'Agoults Daagbook, in: d'Agoult: ''Souvenirs'' II, S.206.</ref> So hebbt sück hör Weeg in’ Oktober 1839 trennt, Marie gung nah Paris torüch, Franz hett Konzerte in Wien, [[Preßburg]] un [[Budapest|Pest]] geven. Siet sien Kindheit weer he somit eerstmals weer in Ungarn un wurr an’ 4. Januar in dat Theater vun Pest as en heimkehrten Nationalheld begrööt, wobi hüm vun den ungaarschen Magnaten en Ehrensäbel överreicht wurr. In en wiederen Konzert in Pest is Liszt eerstmals as Dirigent uptreden. ==== Rastlos dör Europa ==== Dee folgend Johren, in de Liszt Geld för den Ünnerhalt vun sien „Familie“ verdeenen wull sünd kenntekend vun Spood und Misserfolgen as Künstler as ok Hoochs un Deeps as Minsch. Dat is meest nich mögelk, all de Öört, wo he sück uphollen hett, Spood un Pleiten un ok sien Affären uptotellen. Grooten Spood harr he as Virtuose bispeelswies in [[Prag]] (März 1840), in [[Dresden]] un Leipzig (Fröhjohr 1840, dorbi Begegnung mit [[Robert Schumann]] un Felix Mendelssohn Bartholdy), in Hamborg (Oktober 1840), in Belgien (Februar/März 1841), in [[Weimar]] un Berlin (Winter 1841/42), oder in [[Sankt Petersborg|Sankt Petersburg]] (April 1842, dorbi Begegnung mit [[Michail Glinka]]), Oostpreußen un in’ Baltikum (Fröhjohr 1842). In’ Fröhjohr 1843 dirigeer Liszt in Breslau eerstmals en Oper (Mozarts Zauberflöte), dornah is he wieder nah Russland reist un weer in Harvst in München un up de [[Hohenzollern-Hechingen|Hohenzollernburg Hechingen]], wo he to’n Hofraat ernannt wurr. In Hamborg hett ok de Schriever [[Hans Christian Andersen]] den Virtuosen beleevt un geev in sien Book ''Eines Dichters Basar'' en Indruck: :''Wie ein elektrischer Schlag fuhr es durch den Saal, als Liszt hereintrat, die Mehrzahl der Damen erhob sich, und ein Sonnenglanz verbreitete sich auf jedem Gesicht, so als begrüßten alle Augen einen lieben, teuren Freund [...] Alles in seinem Äußeren und in seiner Beweglichkeit bezeichnet ihn sogleich als eine jener Persönlichkeiten, die allein durch ihre Eigenart schon Aufmerksamkeit wecken; die Hand des Göttlichen hat ihnen einen besonderen Stempel aufgedrückt, der sie unter Tausenden kenntlich macht. Wie Liszt da vor dem Pianoforte saß, wirkte seine Persönlichkeit, dieser Ausdruck starker Leidenschaften in dem bleichen Gesicht, auf mich zuallererst dämonisch. Er schien an das Instrument genagelt, aus dem die Töne strömten, sie kamen aus seinem Blut, aus seinen Gedanken; er war ein Dämon, der seine Seele freispielen musste.'' Liszt wurr ruhmsüchtig un prahl mit sien Spood un sien Kontakten to de Aristokratie. In eenig Städer – insbesünnere in Berlin – entwickel sück en regelrecht „Lisztomanie“ (mit ähnlichen Reaktschoonen, de an de Hysterie vun de Fans vun Stars vun de modern Pop-Musik erinnern). In Berlin wurr he to’n Liddmaat vun de Königlich Preußisch Akademie der Künste ernannt un kreeg den Oorden [[pour le merite]]. In [[Königsbarg (Preußen)|Königsbarg]] kreeg he de Ehrendokterwürde vun de Universität, in Weimar wurr he nah en Konzerttournee mit den italieenschen Tenor [[Giovanni Battista Rubini]] dör Döringen to’n ‘‘Großherzoglichen Kapellmeister in außerordentlichen Diensten‘‘ ernannt.<ref>Wolfgang Dömling: ‘‘Franz Liszt und seine Zeit‘‘. Laaber 1985, Seite 20–25</ref> In Paris weern sien Erfolge weniger spektakulär, wiel Sigismund Thalberg hier ok wiederhenn de „de Nummer Een“ bleev. Wenig Spood harr Liszt ok mit Konzerten in England, Schottland un Irland (twee Tourneen 1840/41). De Tourneen wurrn för hüm to en finanziell Debakel. Eenig weern sien Inkünfte as Virtuose nicht gering, allerdings geev he dör en luxuriöös Levensstil ungewöhnlich völ Geld ok weer ut<ref>Vgl. de Schilderung in den Memoiren vun den Bankier Charles Dubois in Lüttich, in: Burger: ''Liszt'', S.147.</ref> un hett deelwies hooch Schulden makt.<ref>Vgl. den Breef vun Liszt an Marie d'Agoult van’ 19. Juni 1841, in: Liszt-d'Agoult: ''Correspondance II'', S.162.</ref> Dat keem to Striedereen mit Marie.<ref>Vgl. den Breef vun Liszt an Marie d'Agoult, in: Liszt-d'Agoult: ''Correspondance I'', S.450. to’n betern Verständnis vun den Breef vgl. ok: d'Agoult: ''Souvenirs II'', S.251, as ok dor: S.332, Anm. 266.</ref> In’ Sömmer 1840 hebbt se woll gemeensam dat Rhienland bereist un hebbt Urlaub in [[Fontainebleau]] makt, un hebbt sogor Heiraatsplääns,<ref>Vgl. Marie d'Agoults Breef van’ 11. November 1840 in: Liszt-d'Agoult: ''Correspondance II'', S.51f.</ref> de vördem groot Liedenschap wurr aber weniger. Wiels en Verhollen (mit Marie un de Kinder) up dat Rhieneiland [[Nonnenwerth]] van Anfang August bit to’n Oktober 1841 hett he Marie d'Agoult överredt, en Verlängerung vun sien Tätigkeit as reisender Virtuose um twee Johr totostimmen.<ref>Dat geiht ut en Breef vun Liszt van’ 3. März 1843 hervör; vgl.: Liszt-d'Agoult: ''Correspondance II'', S.270.</ref> Tüschen sien Konzertreisen kunn Liszt blots wenig komponeeren. De Upenholt an’ Rhien hett hüm denn aber to sien eerst düütsch Leedkompositschonen inspireert (''Im Rhein'' un ''Lorelei'' nah [[Heinrich Heine|Heine]]), en Wark för Männerchor: ''Was ist des Deutschen Vaterland'' nah [[Ernst Moritz Arndt]] un dat ''Rheinweinlied'' nah [[Georg Herwegh]]. Vör den Achtergrund vun en aktuellen Krise, in de dat um de Togehörigkeit vun dat Rhienufer to Frankriek oder to Düütschland gung, weer in Berlin de Upführung vun dat ''Rheinweinlied'' mit de Refrain „Der Rhein muss deutsch verbleiben!“ en grood Spood ween. In Paris dorgegen, in en Konzert, dat Liszt an’ 30. Juni 1842 togunsten vun en in Not geraden Opernsellschop ut [[Mainz]]<ref>De Direkter Schumann wurr wegen hooch Schulden inhafteert, un de Innahmen vun de Opernsellschop wurrn konfiszeert; vgl. hierto den Bericht ünner de Rubrik "Von Kunst-Sachen" in’ ''Hamburgischen Correspondenten'' van’ 4. Juni 1842.</ref> geev, entwickel sück de Upführung vun dat ''Rheinweinlied'' mit düütsch Text to en Schandal. Dornah geev dat noch en erregte Debatte mit Anfeindungen tegen Liszt in de franzöösch Presse. Dorbi wurr hüm vörsmeeten, dat he all in Berlin mit düütsch-natschonalen Demonstratschonen tegen franzöösch Interessen agiteert harr.<ref>To disse Komplex vgl.: Gooley: ''The virtuoso Liszt'', S.191ff.</ref> In’ September 1842 geev Liszt in Tosommenhang mit de Grundsteenleggen to de Fardigstellung vun de [[Kölner Dom]] en Konzert in Köln un wurr an’ 13. September in [[Koblenz]] vun [[Klemens Wenzel Lothar von Metternich|Fürst Metternich]] empfangen.<ref>To de nähere Umstände vgl. den Breef vun Liszt an Marie d'Agoult van’ 8. November 1842, in: Liszt-d’Agoult: ''Correspondance II'', S.227f.</ref> Ut den Upenholt in Koblenz hebbt sück denn Folgen ergeeven, de in’ Henblick up Liszts Privatleben to en Katastrophe führt hebbt. ==== Dat Enn’ vun en Beziehung ==== Marie d'Agoult harr vun amourösen Avendüern vun Liszt in de Tiet vun sien Upenholt in Berlin mit de Schauspelerin Charlotte von Hagen erfohren, mit de he sück denn ok weer in Koblenz drapen hett.<ref>Dat geiht ut tallriek Rechtfertigungsversöök vun Liszt in sien Breefen an Marie d'Agoult ut de Johren 1842 un 1843 hervör.</ref><ref>Vgl. den Breef vun Liszt an Marie d'Agoult van’ 22. Oktober 1842 as ok sien nahfolgenden Breefen, in: Liszt-d'Agoult: ''Correspondance II'', S.227ff.</ref> Marie schreev doruphenn en Breef, ut de Liszt eenersiets dat Enn’ vun hör Beziehung afleidt hett<ref>Vgl. den Breef vun Liszt an Marie d'Agoult vun de glieker Dag, in: Liszt-d'Agoult: ''Correspondance II'', S.229.</ref>, up de anner Siet aber to en Versöhnung bereit weer un de Beziehung mit Charlotte von Hagen beendt hett. In’ Juli 1843 hebbt sück Liszt un Marie för en tweet un letzt Mal up de Eiland Nonnenwerth drapen. Tovör harr he dat Leed "Nonnenwerth" mit Widmung an Marie d'Agoult komponeert un in Breefen an Marie anboden, sien Karriere as reisend Virtuose in’ Sömmer 1843 to beenden.<ref>Vgl. bispeelswies sien Breef van’ 22. Januar 1843, in: Liszt-d’Agoult: ''Correspondance II'', S.253.</ref> De letzt Versöhnung hull aber nich lang an. Marie d'Agoult is an’20. Oktober 1843 weer nah Paris torüchgahn. So fung dormit an, en quasi autobiographischen Roman mit den Titel "Nélida" to schrieven, in de Liszt in de Gestalt vun den Maler Guermann Regnier as Künstler mit amoralischer Levensanschauung dorstellt wurrd, de woll anspruchsvull Kunstwarken schaffen kunn, aber in praktischen Utführung verseggen dee. De Roman keem an’ 8. August 1846 herut, allerdings anonym.<ref>Eenzelheiten to de Verapenlichung vun de Roman sünd to finnen in in: Fleuriot de Langle, Paul: ''Le lancement d’un roman en 1846 (avec des documents inédites)'', in: ''Mercure de France'' van’ 15. Februar 1929, S.120ff.</ref> In’ November 1843 hett ok Liszt en literarisch Projekt up den Weg brocht, un zwar sien Biographie, de in Stuttgart vun Gustav Schilling, den Verfater vun en tietgenössischen Musik-Enzyklopädie, schreven wurr, worto Liszt dat Material to Verfügung stellen dee.<ref>Dat geiht ut dat Vörwoort vun: Schilling: ''Franz Liszt'', hervör.</ref><ref>To dit Bornmaterial hörrten dat Daagbook vun Adam Liszt as ok en Utwahl vund e ünner de Naam Liszt verapenlicht ''Baccalaureus-Breefe''.</ref> Dat Book mit den Titel "Franz Liszt, Sein Leben und Wirken aus nächster Beschauung dargestellt" keem Anfang 1844 herut un stell Liszt as Künstler in överschwänglichsten Superlativen positiv dor. Liszt is dor nich blots de wohltätigste, intelligenteste un genialste Minsch vun all Tieden, sonnern ok en Komponist vun en Rang, mit de allenfalls blots Beethoven vergleken wurrn kann. Völ Legenden, de sück um de Persönlichkeit vun Liszt in de Tiet vun sien Kindheit un Jöögd ranken, un de ünner sien Verehrer bit hüüd verbreett sünd, gaht up dat Book vun Schilling un dormit up Liszt sülvst torüch.<ref>In en Anmarkung vun den Verlag is dat Book as eenzig korrekt un authentisch Biographie vun Liszt utwiest. Ut en Anhaben geiht hervör, dat Liszt dat Book vör de Verapenlichung leest un korrigeert hett.</ref> Enn’ 1843, nah fiev Johren vun intensiv Leev un fievjohrig Utnannerleven, hebbt sück Marie un Liszt endgültig trennt. Denn aber fung de Utnannersetten över de Tokunft vun de gemeensam Kinner an. Toeerst hett Liszt in en schriftlich Erklärung van’ 7. Mai 1844 toseggt, dat he sik in dat Uptrecken vun de Kinner nich inmischen un jeds Johr 3.000 France betallen wull.<ref>To de Eenzelheiten vgl. den Breef vun Liszt an Massart van’ 27. April 1845, in: Vier (Hrsg.): ''L'artiste. le clerc'', S.73ff, un de Schilderungen vun Liszt in Breefen an sien Moder, in: Liszt: ''Briefwechsel mit seiner Mutter'', S.169ff.</ref> Een Johr later keem dat to en nee’n Striet tüschen Liszt un Marie d'Agoult, wiel Liszt nu dat vullständig Sorgerecht för all dree Kinner verlang. Um wiedere Eskalationen ut’n Weg to gahn, hett Marie d'Agoult Anfang Juni 1845 all Rechte an de gemeensam Kinner mit Liszt opgeven.[<ref>In sien Testament van September 1861 beziffer Liszt sien bi Rothschild anleggt Kapital mit en Bedrag vun ruch weg 220.000 Francs; vgl.: Walker: ''Weimar Years'', S.558. Hiervon weern 60.000 Francs all ut de Tiet vun de Konzerte, as Liszt noch en Wunnerkind weer, vörhannen. Vgl.: Liszt-d’Agoult: ''Correspondance I'', S.437.</ref> Siether weer vun Sieden vun Liszt jeder Kuntakt vun de Kinner mit hör Moder strengstens ünnerseggt.<ref>De beid Deerns hebbt hör Moder eerstmals weer 1850 besöcht, nahdem se hör Adress rutfunnen harrn. To de Reaktion vun Liszt vgl.: Walker: ''Weimar Years'', S.429ff. En nee Kuntakt keem eerst weer 1854 tostannen.</ref> De Kinner bleven vöreerst in de Obhut vun Anna Liszt, de för en good Erziehung sörg, deren Kosten vun de Konzertinnahmen un de Rücklagen vun Franz Liszt bestreeden wurrn. === Kapellmeester in Weimar (1843–1861) === ==== De Anfänge ==== All bi sien eersten Weimar-Upenholt as Virtuose wurr Liszt mit Dekret van 2. November 1842 vun de Groothartog Carl Friedrich to de sien Kapellmeester ernannt.<ref>Vgl. de Afbildung vun dat Dekret in: Burger: ''Franz Liszt'', S.175.</ref> Dornah weer Liszt to en Upenholt vun dree Maand pro Johr in dat Winterhalfjohr in Weimar verplicht, um dat Orchester to leiten. Liszt keem disse Plicht toeerst blots unregelmatig nah. In en tosommen mit den Weimarer Hoffkapellmeester André Hippolyte Chélard<ref>Chélard, siet Juni 1840 in’t Amt, wurr 1851 pensioneert. Sien Stäe wurr denn toeerst mit Carl Götze un later mit Eduard Lassen besett.</ref> gemeensam leidt Konzert van’ 7. Januar 1844 is he in Weimar eerstmals as Dirigent uptreden.<ref>In en Rezension in de ''Leipziger Allgemeinen musikalischen Zeitung'' 46 (1844), S.244f, wurr Liszt för sien Direktschoon vun de 5. Sinfonie vun Beethoven lobt, dorgegen as Pianist düchtig kritiseert.</ref> In’ Ansluss an sien Upenholt in Weimar is Liszt nah Dresden reist un hör dor de Oper [[Rienzi]] vun [[Richard Wagner]], mit de sück vun denn an en intensiv Früendschap anbahnen dee. In’ Winter 1844/1845 keem he nich nah Weimar, sonnern he hull sück in Spanien un Portugal up, dornah nehm he in’ August 1845 an dat eerste [[Beethovenfest]] in Bonn deel.<ref>Dorbi Inweihung vun dat Beethovendenkmal, dat Liszt mitfinanzeert harr.</ref> In’ Winter 1846/47 is he dör Oosteuropa reist: Wien, Pest, Bukarest, Kiew, Lemberg, Odessa, Konstantinopel un Elisabethgrad (hüüd Kirowograd) weern sien Statschonen. He hett sück in disse Tiet Hoppnungen makt, as Nahfolger vun den kranken [[Gaetano Donizetti|Donizetti]] in dat Amt vun den Kammerkapellmeester an’Wiener Hoff beropen to wurrn. Aber denn sull sück sien Leben up anner Oort un Wies ännern, denn in Kiew is he eerstmals de Fürstin Jeanne Elisabeth Carolyne Fürstin zu Sayn-Wittgenstein begegnet. Se hebbt sück verliebt un besloten, sück gemeensam in Weimar neddertolaten. Anfang Februar 1848 is de „Rastlose“ nah Weimar reist un hett dor toeerst mit en "Madame F..." ut Frankfort a. M. in en Hotel wahnt, bit disse denn in’ März nah Paris afreis.<ref>Se hett behaupt, vun Liszt schwanger to ween. Um en Schandal to verhinnern, kreeg se bit to’n November 1848 Geld vun hüm. In de Maand geev se an, se harr hör Kind mit en Fehlbegurt verloren. Vgl. dorto den Breef vun Anna Liszt van’ 18. November 1848, in: ''ibid'', S.418.</ref> ==== De Fürstin zu Sayn-Wittgenstein ==== [[Bild:Carolyne Sayn-Wittgenstein02.jpg|thumb|Carolyne zu Sayn-Wittgenstein mit hör Dochter [[Marie zu Hohenlohe-Schillingsfürst|Marie]]. Um 1840]] [[Carolyne zu Sayn-Wittgenstein]] stamm ut en poolsch Adelsfamilie un hett 1836 up den Wunsch vun hör Vader Peter Iwanoski, den Prinzen Nikolaus zu Sayn-Wittgenstein-Berleburg-Ludwigsburg (1812–1864) heiraadt. 1837 wurr se Moder vun hör eenzig Dochter [[Marie zu Hohenlohe-Schillingsfürst|Marie]] un hett sück denn bald vun hör Mann trennt. Se truck in dat ländlich Woronince in de süüdlich Ukraine, wo Caroylne Güter ut hör Mitgift harr. Hier hett se sück denn meest blots noch um hör intellektuellen Interessen kümmert, studeer Literatur, Philosophie un Religion, aber ok um de Bewertschaftung vun hör Besitzungen. Bi en Konzert an’ 14. Februar ([[Julianischer Kalender|old russisch Tietreknung]]: 2. Februar) 1847 in [[Kiew]] hett se Liszt kennen lehrt un weer spontan vun hüm andahn. In’t Fröhjahr hebbt se sück för mehrere Weeken up hör Landgut in Woronince drapen. Eerstmals funn Liszt in disse willensstark, temperamentvull, dunkeloogig un bildt jung Fru (se weer söben Johr jünger as Liszt) en Diskussionspartnerin för Themen as Kunst, Religion un Philosophie. He hett sück nah en nee Levensführung sehnt, se wedderum föhl sück beropen, en genialen Künstler to leiten un to fördern. Af Harvst 1847 weer Liszt mehrere Maanden in Woronince, in en fierlich Zeremonie hebbt se sück an’ 22. Oktober 1847 en Oort „Ehe-Verspreken“ geven, Liszt wurr „Seeleneigener“ vun de Fürstin.<ref>In Analogie to de Begreep vun en „Leibeigenen“ besegg dat, dat över den Dood vun Liszt rut bit in all Ewigkeit de Fürstin Verfügungsgewalt över sien Seele harr. to Liszts Status as „Seeleneigener“ vun de Fürstin vgl. bispeelswies sien Breef an Franz Schober van’ 22. April 1848, in: Jung (Hrsg.): ''Franz Liszt in seinen Briefen'', S.108.</ref> Weer dat villicht eerst ok blots en skurile Idee, so weer Liszt siether mit unlösbor Fesseln an Caroryne bunnen. In’ April 1848 hett de Fürstin mit hör Dochter hör Landsitz verlaten un nehm Quartier in de Altenburg, en Villa an de Rand vun Weimar, in de in’ Harvst ok Liszt intrucken is. Twalf Johr hebbt se dor relativ torüchtrucken leevt. Dat weern de schöpferisch produktivsten Johren vun Liszt, wobi Carolyne en grooden Andeel harr, denn se verstunn dat, den eenst rastlosen „klaveerspeelenden Lebemann“ en neen, eernsthaftere Richt to geven un hüm to’n Komponeeren to inspireeren: :''So habe ich für ihn zwölf Jahre lang gesorgt, immer mit meiner Arbeit in demselben Zimmer, sonst hätte er nie komponiert. Genie hat ihm nicht gefehlt – aber „Sitzfleisch“. [...] Ohne ein ruhige, aber beständige, sanfte, milde, hingebende Frauengestalt kann er nichts Großes tun, nur feilen.''<ref>ut en Breef an Adelheid von Schorn, 1882. Kiek bi Wolfgang Dömling: ''Franz Liszt und seine Zeit'', Seite 24.</ref> Heiraten gung aber nich, wiel de Fürstin noch verheiraadt weer. Liszt hett de Hoopnung harrt, de Groothartogin von Sachsen-Weimar, [[Maria Pawlowna]], en Süster vun Zar Nikolaus I., dorto to gewinnen, sück dorför intosetten, dat Carolyne schett wurrd. Eerst 1855 wurr se nah russisch Recht schett, weer aber as Katholikin nich free. Problematisch entwickelten sück ok de Vermögensverhältnisse. Se wurr ut Russland verbannt, hör Güter wurrn bit to de Vulljohrigkeit vun hör Dochter ünner staatlich Verwalten stellt. En anner Problem entwickel sück in’ Tosommenhang mit de Erziehung vun de dree Liszt-Kinner, de bither in Paris bi hör Grootmoder Anna Liszt wahnen dee, aber mehr un mehr Kuntakt mit hör Moder Marie d'Agoult harrn, düchtig to’n Arger vun Liszt un Carolyne. 1855 hett he sien Kinner nah Weimar halt un hett en lütt Sett later, de Freefru Franziska von Bülow – de Moder vun [[Hans von Bülow]], de Cosima 1857 heiraadt hett – mit de wiedere Erziehung vun de Kinner betraut.<ref>Liszt sien Söhn Daniel is 1859 an Schwindsucht storven, sien öldste Dochter Blandine is 1862 nah de Geburt vun hör eerst Kind storven, Cosima wurde 92 Johr old un is 1932 in Bayreuth storven.</ref> ==== Aktivitäten as Komponist ==== [[Bild:Liszt-kaulbach.jpg|thumb|Franz Liszt 1856, nah en Gemälde vun Wilhelm von Kaulbach.]] De Weimarer Johren weern de künstlerisch produktivst Tiet vun Franz Liszt. Völ vun sien Klaveerwarken schreev he in Weimar, so de „Klaviersonate in h-Moll“', den Zyklus „Harmonies poétiques et religieuses“, fiefteihn „Ungarische Rhapsodien“, as ok tallriek [[Transkription (Musik)|Transkriptionen]], Klaveeruttüüg un Revisionen vun fröhere Klaveerwarken, bispeelswies de „Paganini-Etüden“. Ok twee vun sien vördem all konzipeert Klaveerkonzerte kreegen hör endgültig Gestalt. Üm sien Orchestrierungen vullkommen to maken, hett he den Sekretär [[Joachim Raff]] engageert,<ref>To de Konditschonen vun Raffs Anstellung vgl.: Raff, Helene: ''Franz Liszt und Joachim Raff'', S.387.</ref> de he de Instrumenteerung vun völ vun sien Orchersterwarken updragen hett.<ref>In’ Juni 1856 hett Raff Weimar verlaten, um sien Bruut Doris Genast nah [[Wiesbaden]] to folgen. He bleev bit to dat Enn’ vun sien Leven früendschaplich mit Liszt verbunnen.</ref> to de eersten vun de in’ Dezember 1849 vun Raff instrumenteert Orchesterwarken harr en ''Les quatre élémens'' to veer Chorstücken hört, de Liszt 1844/45 nah Gedichten vun [[Joseph Autran]] komponeer. In en vun Liszt ünner Mithülp vun [[Hans von Bronsart]] erstellt nee Faaten wurr disse Ouvertüre an’ 23. Februar 1854 in en Hoffkonzert in Weimar ünner de Leitung vun Liszt as ''Les Préludes, Symphonische Dichtung'' upführt.<ref>So de Beteknungswies in de Konzertankündigung in de ''Weimarischen Zeitung'' van 21. Februar 1854. To de Historie vun dat Entstahn vun ''Les Préludes'' vgl.: Bonner, Andrew: ''Liszt's Les Préludes and Les Quatre Élémens: A Reinvestigation'', in: ''19th Century Music'' 10 (1986), S.95ff. Raff weer in de tweete Januarhälft 1854 mit Liszts ''Orpheus'' beschäftigt un dorum nich free ween; vgl.: Deaville: ''Weimar Dream'', S.192, Anm.31.</ref> Nah de Plan vun Liszt sull bit Enn’ 1854 en Zyklus vun negen ''[[Sinfonische Dichtung|Sinfonischen Dichtungen]]'' rutkommen. To’n betern Verständnis vun de Stücke weern Vörwöör vörsehn, de siet März 1854 de Fürstin Wittgenstein schreev.<ref>Vgl. den Breef vun de Fürstin an Liszt van’ 31. März 1854, in: Walker: ''Weimar Years'', S.307, Anm.13.</ref> So entstunnen söben Vörwöör, de toeerst as Broschüre druckt un in disse Form an Früenden vun Liszt verschickt wurrn.<ref>Vgl.: Müller-Reuther: ''Konzertlexikon'', S.266. De Stücke ''Festklänge'' un ''Hungaria'' wurrn ahn Vörwöör belaaten.</ref> Nah en Revision wurrn de Vörwöör in de verapenlicht Partituren upnommen. In de Fall von ''Les Préludes'' weer an’ Enn’ meest kien Tosommenhang mit de in de Titel anspraken Ode [[Alphonse de Lamartine|Lamartines]] to erkennen.<ref>De verapenlichte, de oosprüngliche un twee wiedere Versionen vun dat Vörwoort to ''Les Préludes'' sünd in: ''ibid'', S.293ff, zu finnen.</ref> De Verapenlichung vun de negen ''Sinfonischen Dichtungen'' duer noch wat länger un truck sück bit 1856 un 1857 henn. Dornah komponeer Liszt noch de Stücke ''Hamlet'', ''Die Hunnenschlacht'', „Mazeppa“ un ''Die Ideale''. Bit 1861 legen 12 ''Sinfonische Dichtungen'' in verapenlicht Partituren un Arrangements för twee Klaveeren vör.<ref>De Erscheinungstermine vun disse Versionen un de eerst völ later verapenlicht Orchesterstimmen sünd in ''ibid'', S.266, nahwiest.</ref> Liszt harr buterdem Sinfonien nah [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethes]] ''Faust'' un [[Dante Alighieri|Dantes]] ''Göttlicher Komödie'' komponeert. Neben wieteren weltlichen Warken, dorünner Märsche, Leeder, Melodramen un Männerchöre, weern ok geistlich Warken entstahn oder wurrn anfangen (Missa solemnis, Männerchormesse, Oratorium Christus, Legende von der heiligen Elisabeth). As Liszt 1860 Weimar verlaten de, harr he en riesig Oeuvre vörleggt. Sien apenlich Ansehn as Komponist weer aber man minn.<ref>Vgl. sien Sülvstinschätzung in de Breef an Julius Schuberth van’ 27. Januar 1860, in: Jung (Hrsg.): ''Franz Liszt in seinen Briefen'', S.180ff.</ref> ==== Liszt as Dirigent, Mäzen un Pädagoog ==== [[Bild:Liszt als Dirigent.png|thumb|links|Franz Liszt as Dirigent, um 1853.]] [[Bild:Franz Liszt.jpg|thumb|left|Franz Liszt 1858, Photographie vun Franz Hanfstaengl.]] In Weimar dirigeer Liszt völ Warken vun – damals ok umstreeden – Komponisten ut de Tiet un hett ok jemehr Opern upführt. Alleen 36 Mal hett he Warken vun [[Richard Wagner]] dirigeert, de hüm besünners nah stunn un de he in’ Fröhjohr 1849 nah den [[Dresdner Maiupstand|Upstand]] in Dresden to de Flucht nah Zürich hulpen hett. In de Folgejohren hett he Wagner finanziell un ok ideell ünnerstööt un stunn mit hüm in en regen Breefwessel.<ref>De Breefwessel is kunsthistorisch vun groot Bedüüden un gifft Inblicke in dat künstlerisch Schaffen vun de beid Komponisten</ref> An’ 28. August 1850 broch he in Weimar Wagners Oper [[Lohengrin]] to Oorupführung un harr later henn vör, Wagners [[Der Ring des Nibelungen|''Ring'']] in en eegens forför to bauend Festspeelhuus in Weimar uptoführen.<ref>Dat wurr aber vun den Groothartog nich </ref> Liszt un Wagner sünd later henn ok noch mehrfak gemeensam as Dirigenten uptreden, af 1865, nahdem Wagner mit Liszt sien Dochter [[Cosima Wagner|Cosima]] liiert weer, köhl sück dat Verhältnis för lang Tiet aber af. Ok för de Warken vun [[Hector Berlioz|Berlioz]], Mendelssohn un [[Robert Schumann|Schumann]] hett sück Liszt insett. He dirigeer in völ Musikmetropolen in Europa un funn deels Tostimmung, deels aber ok heftig Aflehnung, hööftsächlich wegen sien Oort un Wies to dirigeeren.<ref>Prominent Bispeel sünd de Reaktschonen up sien Bedeeligung as Dirigent an dat Musikfest in Karlsruhe van Oktober 1853; vgl.: Walker: ''Weimar Years'', S.279ff un Deaville: ''Weimar Dream'', S.194ff.</ref> Af 1861 hett he meest blots noch sien eegen Warken dirigeert.<ref>En List vun de vun Liszt dirigeert Warken is in: Walker: ''Weimar Years'', S.285ff, to finnen.</ref> Neben Wagner stunn hüm besünners Hector Berlioz nah. In’ November 1852 un Februar 1855 hett Liszt in Weimar Berlioz-Weeken veranstalt, wobi ok Berlioz dirigeer, t. B. sien Oper [[Benvenuto Cellini]]. Up Anregung vun Carolyne komponeer Berlioz wenig later sien groot Oper [[Les Troyens]], de he de Fürstin widmete. In’ September 1857, to de Enthüllung vun dat Goethe-Schiller-Denkmal in Weimar, dirigeer Liszt de Oorupführung vun sien [[Faust-Symphonie]] un de symphonisch Dichtung ''Die Ideale''. De letzte vun hüm leidt Opernupführung, de Oorupführung vun de Oper [[Der Barbier von Bagdad]] vun [[Peter Cornelius (Komponist)|Peter Cornelius]] an’ 15. Dezember 1858, wurr vun en Weimarer Oppositschoon utzischt, worup Liszt sien Tätigkeit as Dirigent an dat Weimarer Hofftheater instellt hett. Sien Nahfolger wurr 1859 Eduard Lassen. Ok as Pädagoog hett Liszt in Weimar mit grooten Infloot warkt. To sien Schölern hörrn [[Hans von Bülow]], [[Carl Tausig]], [[Franz Bendel]], Peter Cornelius, [[Hans von Bronsart]] as ok de sien latere Fru Ingeborg Stark, [[Karl Klindworth]], [[Julius Reubke]], Rudolph Viole, Antal Siposs un völ annern. Ünnerstütt vun dat Kapital vun de Fürstin Wittgenstein kunn Liszt sück dat leisten, keen Honorar to nehmen un eenig vun sien klüvtigste Schöler sogor in den Huusholt vun de Altenburg uptonehmen. De Schöler hebbt sück as Liddmaat vun en versworen Gemeenschap föhlt. De ''Neu-Weimar Verein'' mit dat Vereinsblatt ''Die Laterne'', de sück an’ 20. November 1854 up Initiative vun Liszt un [[August Heinrich Hoffmann von Fallersleben]] grünnd hett, bildt en geselligen Rahmen.<ref>To de "Neu-Weimar Verein" vgl.: ''ibid'', S.252ff.</ref> Nicht wenig vun sien Schöler hebbt sück in Debatten, de in Zeitungen un Tietschriften utdragen wurrn, mit spitz Feer för de vun Liszt vertreden Kunstrichtung insett.<ref>De Uplistung in: Deaville: ''Neudeutsche Musikkritik'', S.73ff, wiest, dat de Tietgenossen mit journalistisch Bidrääg vun de Grupp um Liszt förmlich överschütt wurrn.</ref> ==== Allgemeen Düütsch Musikvereen ==== In de Tiet van 1.–4. Juni 1859 funn in [[Leipzig]] ut Anlass vun dat 25johrig Bestahn vun de ''[[Neue Zeitschrift für Musik]]'' en Versammlung (Leipziger Tonkünstlerversammlung) statt, to de de Chefredakteur [[Franz Brendel]] Musiker ut verscheeden europäisch Länner inladen harr. In dat [[Gewandhuus]] wurrn ut dissen Anlass vör allen Warken vun Liszt upführt<ref>Eenzelheiten vun den musikalschen Deel vun de Versammlung sünd in: Pohl: ''Die Leipziger Tonkünstler-Versammlung'' dokumenteert.</ref> un över den Begreep „[[Zukunftsmusik]]“ diskuteert, den Richard Wagner in sien Schrift [[Das Kunstwerk der Zukunft]] prägt harr. Up de Anregung vun Brendel henn wurr beslooten, den Begreep [[Neudeutsche Schule]] intoführen un up Anregung von Liszt un [[Louis Köhler]] en allgemeen Düütschen Musikvereen [[Allgemeiner Deutscher Musikverein|ADMV]] to grünnen. An’ 7. August 1861 konstitueer sück de Vereen in Weimar up den dor stattfinnen Tonkünstlerfest, to de ok de amnesteert Wagner ünner grood Jubel tokommen de. Up den Vörslag vun Liszt wurr Franz Brendel to’ Präsidenten wählt. === Levensavend (1861–1886) === [[Bild:Franz-Liszt-Tafel01.JPG|thumb|Inschrift up dat Huus in Weimar, in dat Franz Liszt von 1869–1886 leevt hett.]] In’ August 1861 hett Liszt Weimar verlaten, um in Rom Carolyne to heiraten. Nah en monströs Verfohren in völ Instanzen harr de Kardinalskonferenz un de Paapst in Rom de Scheedung un Neevermählung vun de Fürstin endlich tostimmt.<ref>Völ Eenzelheiten sünd in: Walker: ''Weimar Years'', S.514ff, dokumenteert.</ref> För den 22. Oktober 1861, Liszt sien 50. Geburtsdag, weer in en Kark in Rom de Hochtiet plant. Nahdem Liszt an’ 20. Oktober in Rom ankommen weer, truck an’ Avend vun de nächste Dag de Fürstin hör Inwilligung to de Heirat torüch. Ok disse Beziehung harr sück utnanner leevt, ok wiel Liszt wiedere Affären mit anner Fruen harr, bispeelswies mit de Singerin Emilie Genast un mit Agnes Street-Klindworth.<ref>Nähere Eenzelheiten sünd in Pauline Pocknells kommenteert Neeutgaav vun de Breefen vun Liszt an Agnes Street-Klindworth to finnen. Dat wurrd sogor annommen. dat Liszt de Vader vun hör dree Kinner ween hemm kunn.</ref> Nah de scheitert Eheschließung mit Carolyne, de in Rom bleev, Theologie studeer un Böker schreev<ref>Hööftwark in 24 Bänden: Über die inneren Ursachen der äußeren Schwächen der Kirche</ref>, hett he sück verstärkt Kompositionen mit religiösen Themen un karkenmusikalischen Warken widmet. In Rom führ he en Leven, dat tüschen Mönk und Mondäne gung, un truck sück in’ Sömmer 1863 in dat Kloster Madonna del Rosario up den [[Monte Mario]] torüch, wo he ok Besöök vun den Paapst [[Pius IX.]] kreeg. Af 1864 hett he weer Konzerte besöcht un Orchester in verscheeden europäisch Städer dirigeert. 1865 kreeg Liszt de [[Weihegrad|niederen Weihen]] un ünnertruck sück de [[Tonsur]]. Dree wiedere Weihen geev dat noch dornah. He weer nu [[Abbé]] un dormit Kleriker, aber nich Prester. He schreev dorto in en Breef: ''Mein Hang zum Katholizismus rührt von meiner Kindheit her und ist ein bleibendes und mich beherrschendes Gefühl geworden.'' [[Bild:Bayreuthliszt.jpg|thumb|<center>Franz Liszts Graffanlag up den Bayreuther Karkhoff</center>]] Af 1865 hett he jeweils mehrere Maanden maal in Rom un maal in Budapest as ok af 1867 ok weer in Weimar verbrocht, wo he af 1869 en Etage in de Hoffgördneree (hüüd [[Liszt-Huus Weimar|Museum]]) betruck. Vun disse dree Städer ut, hett he völ reist, meest, um eegen Warken uptoführen oder um bi groot Upführungen dorbi to ween oder (unentgeltlich) zo ünnerrichten. Sien Ruhm as Komponist un Lehrer weer mittlerwiel genauso groot, as fröher as Pianist. Besünners sien Orchesterwarken un sien geistlich Warken funnen grooten Anklang, so 1867 in Budapest, as [[Franz Joseph I.]] to’n ungaarisch König krönt un en Messe vun Liszt speelt wurr. In’ Sömmer reis he nah München un [[Tribschen]], wo Wagner intüschen wahnen de, um tüschen Cosima, Hans von Bülow (siet 1857 mit Cosima verheiraadt) un Wagner (siet 1864 mit Cosima liiert) to vermiddeln. Tegen den Willen vun hör Vader leet sück Cosima scheeden un hett 1870 Wagner heiraadt. Eerst 1872 wurrn de Beziehungen langsam weer beter. In’ Mai 1873 dirigeer Liszt eerstmals en vullständig Upführung vun sien nu to’n Enn’ brocht Oratorium ''Christus'' in de Stadtkark in Weimar, en lütt Sett later weer he to de Richtfestfier vun dat [[Bayreuther Festspeelhuus]] bi Cosima un Richard Wagner in Bayreuth. Ok bi de eersten Festspelen in’ Sömmer 1876 ([[Der Ring des Nibelungen]]) as ok bi de tweete Festspelen in’ Sömmer 1882 ([[Parsifal]]) weer he in Bayreuth. Letztmalig drap sück Liszt mit de Familie Wagner in’ Dezember 1882 in Venedig ([[Palazzo Vendramin-Calerghi]]). Gemeensam geev man en Konzert in dat [[Teatro la Fenice]]. Wenig Weeken dornah, Liszt weer intüschen all weer afreist, is Wagner an en Hartinfarkt storven. 1886 reis Liszt weer nah Bayreuth, um de ünner de Leitung vun sien Dochter stahnd [[Bayreuther Festspiele]] to besöken. As he afreist is, weer he aber all swoor krank. Wenig Daag nah sien Ankunft is he an’ 31. Juli 1886 storven un wurr an’ 3. August up den Bayreuther Stadtkarkhoff bisett. Bi de Totenmesse speel [[Anton Bruckner]] an de Örgel över Motive ut ''[[Parsifal]]''. == Wark-Översicht == Dat Gesamtwark vun Franz Liszt hett en bannigen Ümfang un is ok in sien Riekdom vun verscheden Richten mit nix to verglieken. Bit hüüd is kien Gesamtutgaav herutgeven wurrn. De so nömmt „Carl-Alexander-Ausgabe“ (se wurr 1888 von de in Weimar grünnd Franz-Liszt-Stiftung dör den Groothartog Carl Alexander von Sachsen-Weimar-Eisenach initieert) umfaat 34 Bände, is aber unvullständig. En systematisch Warkverteken hett de engelsch Musikwetenschapler [[Humphrey Searle]] tosommenstellt un keem up 701 Titel (ahn de literarischen Warken): * 123 Klaveerwarken * 77 Leeder * 65 Geistlich Chorwarken * 28 Weltlich Chorwarken * 10 Örgelwarken * 1 Oper * 25 Orchesterwarken * 7 Warken för Klaveer un Orchester * 9 Kammerkonzerte * 5 Melodramen * 335 Arrangements un Transkriptionen * 17 Unvollendete Warken === Klaveerwarken === Franz Liszt hett de bit to sien Tiet üblich Form vun dat Klaveerspeel un dormit ok de Klaveerkompositschoon nee prägt. Wat dorför entscheedend weer: De [[Hammerklaveer]]mechanik geev dat woll all siet 1709 (se wurr vun [[Bartolomeo Cristofori]] utfunnen), aber de bedüüdenst Fortentwicklung geev dat eerst in’t 19. Johrhunnert. Todem brook Liszt vun Anfang an mit all Regeln vun de Klaveerspeeltechnik, de to de Tiet streng nah Lehrböker praktizeert wurr. To sien Utfinnen tellen de [[Paraphrase (Musik)|Konzertparaphrasen]], bi de Liszt en Thema oder mehrere Themen ut bekannt [[Oper]]n upgreep un disse utsmückt mit eegen kompositorischen Ideen to brillanten Klaveerstücken umarbeiten de. Bit hüüd sind sien Technik vun dat Klaveerspeel wenig nennenswert nee Ideen tofügt wurrn. Von de tallriek Klaveerwarken vun Liszt wurrd hüüd man blots noch wenig speelt. En Grund för dat wietgahnd Ignoreeren vun Liszt sien Klaveerwarken mögt technische Schwierigkeiten ween, en annern Grund kann ween, dat völ vun sien Transkriptionen Bearbeitungen vun de Melodien vun anner Komponisten ut de Tiet ween sünd un bit hüüd weniger „anspreken“, denn se weern för en völlig annern Personenkreis bestimmt: för hochgebildete, talenteerte Amateure. All 1911 stell [[Béla Bartók]] in sien Upsatz „Die Musik Liszts und das Publikum von heute“ fast, dat vun dat Ansehn vun Liszt as Komponist meest nicht mehr över bleven weer: :''In seiner Jugendzeit ahmte er die schlechten Sitten der damaligen Kunstgecken nach – er "schrieb um und verbesserte", machte Kompositionen zum Brillieren aus Meisterwerken, an denen sich auch ein Franz Liszt nicht hätte vergreifen dürfen. Er ließ sich von der gewöhnlichen Melodik Berlioz', dem Sentimentalismus Chopins und noch mehr von den italienischen Schablonen beeinflussen, ihre Spuren treten allenthalben in seinen Werken zutage, und sie sind es auch, die ihnen den Anstrich des Trivialen geben''.<ref>Ziteert nach: Bartók: ''Die Musik Liszts'', S.119.</ref> === Leeder un Melodramen === Liszt hett över 70 Lieder mit Klaveerbegleitung komponeert. Dr Mehrtall vun sien Leeder baseeren up franzöösch oder düütsch Gedichte. Liszt harr den Plan, dree Bände mit jeweils söss Leeder to verapenlichen, de de vun [[Heinrich Heine]] övernommen Titel "Buch der Lieder" kriegen sullen.<ref>De plant Gesamttall vun dree Bänden geiht ut de Titelsiet vun den eersten Band hervör; vgl. hierto de Rezension vun den eersten Band in de ''NZfM'' 19 (1843), S.205f.</ref> De beid eersten Bände keemen 1843 un 1844 herut. De eerste Band enthollt de Stücke „Die Loreley“, „Am Rhein im schönen Strome“, „Mignons Lied“, „Der König von Thule“, „Der du von dem Himmel bist“ un „Angiolin dal biondo crin“. Man hett dat mit en musikaalsch gestalt Familienalbum to doon. Marie d'Agoult wurrd mit de dree eersten un Liszt mit de beid nachfolgend Stücken charakterisert. Dat letzte Stück ist de gemeensam Dochter Blandine widmet. De tweete Band mit de Leeder "Oh! quand je dors", "Comment, disaient-ils", "Enfant, si j'etais roi", "S'il est un charmant gazon", "La tombe et la rose" un "Gastibelza", en Bolero, nah Gedichten vun Victor Hugo sett de Leeder vun den eersten Band chronologisch fort. In den darten Band wurrn problematische Aspekte vun de Entwicklung der Beziehung tüschen Franz Liszt un Marie d'Agoults wedderspeegelt: „Du bist wie eine Blume“, „Dichter, was Liebe sei“, „Vergiftet sind meine Lieder“, „Morgens steh' ich auf und frage“, „Die tote Nachtigall“, un „Mild wie ein Lufthauch im Mai“. Liszt hett sück nahderhenn vun sien eerst Leeder distanzeert, se weern völ to upblasen, sentimental un in de Begleitung överladen.<ref>Vgl.: La Mara (Hrsg.): ''Liszts Briefe'', Band 2, Nr.394.</ref> Eenig vun sien Leeder hett he laterhenn umschreven. In de Johren 1879 un 1880 sett Liszt de Reeg vun sien „Gesammelten Lieder“ mit wieteren Heften fort. Hierto gehören Leeder as: „J'ai perdu ma force et ma vie“, „Ihr Glocken von Marling“, „Sei still“, „Mild wie ein Lufthauch im Mai“ (2. Version), „Isten veled (Lebe wohl)“ un „Mir ist die Welt so freudenleer“. En letzt Heft vun de „Gesammelten Lieder“ keem1883 herut. De [[Melodrama|Melodramen]] vun Liszt sünd wietgahnd unbekannt bleven. En erwähnenswert Stück is dat Melodram "Der traurige Mönch" nah en Gedicht vun [[Nikolaus Lenau]], da in’ September 1860 entstunn. Dat Melodram "Der blinde Sänger", dat Liszt Oktober 1875 nah einer Ballade vun [[Alexei Konstantinowitsch Tolstoi]] komponeert hett, is as autobiographische Kompositschoon bemarkenswert. De Singer glöövt, dat he vör en Publikum stahn deiht. Wiel he aber blind is, markt he nich, dat nümms dor is, de tohören seiht, so dat he vergeblich singt. Hüm hört nümms to. === Orchesterwarken === Liszt sien Hööftwarken för Orchester sünd de „[[Dante-Sinfonie]]“, de „[[Faust-Sinfonie]]“ un en Zyklus vun 12 [[Sinfonische Dichtung]]en, as ok eenig Märsche. In de Johren 1881/82 entstunn noch en letzt Sinfonische Dichtung, „Von der Wiege bis zum Grabe“', de Liszt toeerst as Klaveerversion komponeert hett. Ok vun völ vun sien anner sinfonischen Warken liggen Klaveerbearbeitungen vör. Ünner de Sinfonischen Dichtungen is „[[Les Préludes]]“ dat bekanntst Stück, dat in’ tweeten Weltkrieg to’n twiefelhaften Rum keem, wiel en Fanfarenmotiv vun dat Finale to Ankündigung vun Siegesmeldungen vun de Nationalsozialisten in’ Rundfunk verwendt wurr.<ref>Dat mag dordör kommen ween, dat [[Peter Raabe]] as Präsident vun de düütsch Rieksmusikkammer meen, dat Liszt en vörbildlich Kämper vun de Nationalsozialismus ween weer. Vgl. de Rede "Franz Liszt und das deutsche Musikleben", in: Raabe, Peter: ''Deutsche Meister'', Regensburg 1937.</ref> In sien Orchesterwarken entwickel Liszt de Gattung ''Sinfonische Dichtung'' ([[Programmmusik]]), de tovör vun Hector Berlioz wiederentwickelt wurrn weer, insbesünnere bezüglich vun den Umfang vun de Instrumenteerung un dat Bruken vun Leitmotiven (ähnlich as Richard Wagner). Neben de klingend Musik gifft dat en in de Titel andüüd butermusikaalsch Objekt, dat so nömmt Programm. Dat Programm kann en Vörgang ween, de man vertellen kann, en Gemälde, de Idee vun en Person oder en annern Gegenstand ween. Ut dat Zusammenwirken vun de klingend Musik mit de in de Vörstellung vun en Hörer oder Speler vörhannen Programm sull sück en ästhetische Wirkung ergeven. Musik vun so en Oort geev dat all in fröhere Tieden, bispeelswies [[Antonio Vivaldi|Vivaldis]] "Vier Jahreszeiten", [[Beethoven]]s Sinfonie "Wellingtons Sieg bei Trafalgar" as ok de ''Pastoral-Sinfonie'', Warken vun [[Hector Berlioz|Berlioz]] un Ouvertüren vun [[Felix Mendelssohn Bartholdy|Mendelssohn]]. In’ Ünnerscheed to Liszt sien Vörgänger hebbt sien ''Sinfonische Dichtungen'' allerdings Debatten över en grundsätzlich Berechtigung vun Programmmusik utlöst, z. B. bi [[Eduard Hanslick]] in sien 1854 herutbrocht Book „Vom Musikalisch-Schönen“, oder in Bidrääg vun Wagner un Brendel.<ref>Vgl.: Brendel: ''F. Liszt's symphonische Dichtungen'', S.121ff. Dat is antonehmen, dat Brendel – as ok Hanslick – de Beteknungen "Gefühl" un "Empfindung" nah dem Sinn vun Hegel bruukt hett; vgl. hierto: Hanslick: ''Vom Musikalisch-Schönen'', Teil 1, S.27. Dornah bedüüd "Empfindung" sovöl as "Wahrnehmung durch die Sinne". Dorgegen sünd "Gefühle" dör "Empfindungen" hervorgerufene Seelenzustände, also "Emotionen".</ref> [[Johannes Brahms]] hett Liszt sien ''Dante-Sinfonie'' as "Unmusik" betekent, de up den Messhoopen hörrn de.<Ref>Vgl.: ''ibid''S.199f.</ref> Liszt hett sück u. a. to dat Thema Programmmusik in en Breef an Marie d'Agoult van’ 15. November 1864 so ütert: :''Bis dahin unterschreibe ich voll und ganz und ohne jeden Vorbehalt den Grundsatz, den Sie mir gerne ins Gedächtnis rufen möchten, dass musikalische Werke, „die nach einem allgemein verstandenen Sinn einem Programm folgen, auf die Fantasie und das Gefühl unabhängig von jedem Programm wirken müssen“. Mit anderen Worten: Jedes schöne Musikstück muss zuallererst und in jedem Fall den absoluten und unverletzlichen Gesetzen der Musik entsprechen, die niemand vorschreiben kann''.<ref>Ut dat Franzöössch översett nah: Liszt-d'Agoult: ''Correspondance II'', S. 411.</ref> === Geistlich Warken un laat Warken === [[Bild:Liszt 1886.png|left|thumb|<center>Franz Liszt kört för sien Dood, Photographie vun Nadar</center>]] Liszt hett in’ grooten Umfang religiös inspireert Musik komponeert. Neben Messen, Oratorien un Psalmen hörrn dorto ok Klaveerwarken, bispeelswies ''Harmonies poétiques et religieuses'' oder de ''Psalme instrumental'' för Klaveer un Orchester över de gregoriaansch Melodie ''de profundis''. Sien geistlich Warken sind Beleg för de Versöök vun Liszt to de Realiseerung vun en vun hüm 1834 ünner den Infloot vun [[Félicité de Lamennais|Abbé de Lamennais]] dröömd "musique humanitaire". Nah de Vörstellung vun Lamennais sull tokünftig dat Volk de Stööt vun de Kark ween. Dementsprechend harr Liszt in en Upsatz ''Über künftige Kirchenmusik'' utführt, dat in en Tiet, in de de Altar beven un wanken de, in de Kanzel un religiöös Zeremonien den Spötter un Twiefler to’n Stoff deenten, de Kunst dat Binnere vun den Tempel verlaaten mööt, um sück in de Butenwelt den Schauplatz för hör Kundgebungen to söken.<ref>Vgl.: Raabe: ''Liszts Schaffen'', S.148.</ref> En ähnlich Utfaaten hett ok Richard Wagner in sien Altersschrift [[Religion und Kunst]] vertreden. To de geistlich Warken vun Liszt hörrn de ''Missa solemnis'', de he 1856 to de Einweihung vun de Basilika in Gran in Ungarn komponeert hett, de 1866/67 komponeer ''Ungarische Krönungsmesse'', verscheeden Psalmen, de 1862 fertigstellt ''Legende von der heiligen Elisabeth'', dat 1866 fertigstellt un 1867 um twee Satzen wieder makt Oratorium ''Christus'' un en 1869 fertigstellt ''Requiem''. De ''Legende von der heiligen Elisabeth'' un dat Oratorium ''Christus'' wurrn bit in dat 20. Johrhunnert rin faken upführt; un de ''Graner Messe'' wurrd neben den Messen vun [[Anton Bruckner]] to de herutragend Höhepunkten vun de Karkenmusik vun dat 19. Johrhunnert tellt. Insbesünnere in Ungarn weer ok de ''Ungarische Krönungsmesse'', in de Liszt Melodien in de Stil vun de ''Ungarischen Rhapsodien'' bruken de, bannig beliebt. Dorgegen is dat ''Requiem'' wietgahnd unbekannt bleven. Mit den siet 1870 komponeert geistlich Warken, dorünner wiedere Legenden un völ lütt Stücke, kultiveer Liszt en vörwiegend asketischen Stil. Mit Henblick up sien fröher komponeert geistlich Warken harrn Tietgenossen hüm vörsmeeten, dat se vös to weltlich klingen un he den Opernstil vun Wagner in de Karken dragen harr. Mögelkerwies weer dat en Grund, weshalb Liszt in sien later komponeert geistlich Warken jeden Anklang an den Stil vun Wagner vermieden hett. In sien laat Warken – meest all „geistig Warken“, hett he sück mehrfack mit dat Starven un de Fraag nah en Wiederleven nah de Dood utnannersett, un find dorför en eegenwillig musikaalsch Spraak. === Literarisch Warken === De literarisch Warken vun Franz Liszt sünd in sien „Gesammelten Schriften“ tosommenfaat, de eerstmals vun Lina Ramann 1883 in söss Bänden in Leipzig herutgeven wurrn sünd. Neben Essays un Reisebreef is vör allen de Biographie över [[Friedrich Chopin]] interessant, de he gemeensam 1850/51 mit de Fürstin Carolyne von Sayn-Wittgenstein schreven hett. Vun sien völ Breef sünd över 6.000 in verscheeden Bänden vrapenlicht wurrn, t. B. de Breefwessel mit Richard Wagner, Hans von Bülow, sien Moder Anna oder den Groothartog Carl Alexander. == Ehrung un Würdigung == === Ehrungen to Leevtieden === * In’ Januar 1840 wurrd Liszt mit de „Ehrensäbel“ vun de ungaarschen Adels uttekendt un wurrd Ehrenbürger vun Pest. * In Frankfurt wurrd he an’ 18. September 1841 „zum Zeichen seiner seit Jahren geübten Pflege der Menschlichkeit und Hilfeleistung“ in de dortigen [[Freemüererloge]] ''Zur Einigkeit'' upnommen. In’ Februar 1842 kriggt he in de Berliner Loge ''Zur Eintracht'' den II. un III. [[Grad (Freemüeree)|Grad]]. 1845 wurrd he Ehrenliddmaat vun de Zürcher Loge ''Modestia cum Libertate'' un 1870 in Pest. * 1842 wurrd Liszt in Berlin to’n Liddmaat vun de Königlich Preußischen Akademie der Künste ernannt (Orden pour le merite), in [[Königsbarg]] kriggt he de Ehrendokterwürde vun de Universität. * In’ Oktober 1859 kriggt Liszt up eegen Andrag dat öösterrieksch Adelsprädikat un harr den Naam „Franz Ritter von Liszt“ führen drüfft.<ref>Vgl. de Afbildung vun de Ernennungsoorkunn van’ 30. Oktober 1859, in: Burger: ''Franz Liszt'', S. 215.</ref> * 1871 kriggt Liszt den Titel vun en Königlich Ungaarschen Rat. * 1881 wurrd Liszt Liddmaat vun de Academie des Beaux-Arts in Paris. === Oordeelen vun Tietgenossen === '''Robert Schumann''' :''(...) Diese Kraft, ein Publikum sich zu unterjochen, es zu heben, tragen und fallen zu lassen, mag wohl bei keinem Künstler, Paganini ausgenommen, in so hohem Grad anzutreffen sein. Am schwierigsten aber lässt sich über diese Kunst selbst sprechen. Es ist nicht mehr Klavierspiel dieser oder jener Art, sondern Aussprache eines kühnen Charakters überhaupt, dem, zu herrschen, zu siegen, das Geschick einmal statt gefährlichen Werkzeugs das friedliche der Kunst zugeteilt.''<ref>Aus: ''Komponisten über Musik''</ref> '''Richard Wagner''' :''(...) Du kamst in mein Leben als der größte Mensch, an den ich je die vertraute Freundesanrede richten durfte. Du trenntest Dich langsam von mir, vielleicht weil ich Dir nicht so vertraut geworden war als Du mir. […] So lebst Du in voller Schönheit vor mir und in mir, und wie über Gräber sind wir vermählt. Du warst der erste, der durch seine Liebe mich adelte. Zu einem zweiten, höheren Leben bin ich ihr nun vermählt und vermag, was ich nie allein vermocht hätte. So konntest Du mir alles werden, während ich Dir so wenig nur bleiben konnte: wie ungeheuer bin ich so gegen Dich im Vorteile!''<ref>Brief von Richard Wagner an Franz Liszt, 18. Mai 1872</ref> '''Maurice Ravel''' :''Welche Mängel in Liszts ganzem Werk sind uns denn so wichtig? Sind nicht genügend Stärken in dem tumultuösen, siedenden, ungeheuren und großartigen Chaos musikalischer Materie, aus dem mehrere Generationen berühmter Komponisten schöpften?''<ref>Aus einer Konzertbesprechung von 1912</ref> === Würdigungen === [[Bild:Liszt (timbres RDA).jpg|duum|Breefmark to’n zum 150. Geburtsdag vun (DDR 1961)]] * To sien Ehren wurr 1925 in Budapest de fievtig Johr tovör dör sien Insatz entstahn Musikakademie, deren eerst Präsident he ok weer (hüüd Liszt Ferenc Zeneművészeti Egyetem), nah hüm nömmt. * In Würdigung vun sien Schaffen richt de 1956 nah hüm nömmt ''[[Hochschule für Musik Franz Liszt Weimar]]'' twee internatschonale Klavierwettstrieden ut, den ''Internationalen FRANZ LISZT Klavierwettbewerb'' un den ''Internationalen FRANZ LISZT Wettbewerb für Junge Pianisten''.<ref>[http://www.hfm-weimar.de/v1/veranstaltungen/wettbewerbe/seite.php Internationaler FRANZ LISZT Klavierwettbewerb] {{Webarchiv|url=http://www.hfm-weimar.de/v1/veranstaltungen/wettbewerbe/seite.php |wayback=20080325173954 |text=Internationaler FRANZ LISZT Klavierwettbewerb |archiv-bot=2026-03-14 02:03:27 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.hfm-weimar.de/v1/veranstaltungen/wettbewerbe/klavierwettbewerb/2009/2009_Liszt_Junior/seite.php Internationaler FRANZ LISZT Wettbewerb für Junge Pianisten] {{Webarchiv|url=http://www.hfm-weimar.de/v1/veranstaltungen/wettbewerbe/klavierwettbewerb/2009/2009_Liszt_Junior/seite.php |wayback=20090227125208 |text=Internationaler FRANZ LISZT Wettbewerb für Junge Pianisten |archiv-bot=2026-03-14 02:03:27 InternetArchiveBot }}</ref> * In [[Raiding]], [[Weimar]], [[Budapest]] un [[Bayreuth]] sünd Museen inricht wurrn, de över dat Leven un Wirken vun Franz Liszt informeeren. In disse un anner Oorten gifft dato k Denkmale. * De vun Liszt bewahnt Altenburg in Weimar beherbergt en up Anfraag apen Liszt-Salon un en Liszt-Utstellung.<ref>[http://www.hfm-weimar.de/v1/hochschule/gebaeude/altenburg/seite.php Musikhochschule Weimar: Die Altenburg] {{Webarchiv|url=http://www.hfm-weimar.de/v1/hochschule/gebaeude/altenburg/seite.php |wayback=20080403180735 |text=Musikhochschule Weimar: Die Altenburg |archiv-bot=2026-03-14 02:03:27 InternetArchiveBot }}</ref> * To’ 200. Geburtstag vun Franz Liszt gifft dat 2011 in Düütschland en Sülvergedenkmünt to 10 Euro. * Nah hüm sünd ok de [[Asteroid]] [[(3910) Liszt|Liszt]] un wegen hör Kopphoor, de en Frisur ähnelt, de [[Lisztäffchen]] nömmt. == Literatur == * Altenburg, Detlef (Hrsg.): ''Franz Liszt, Tagebuch 1827'', Wien 1986. * Altenburg, Detlef: Artikel ''Liszt, Franz'', in: ''Die Musik in Geschichte und Gegenwart, Personenteil'', Band 11, Kassel et altera 2004. * Altenburg, Detlef (Hrsg.): ''Liszt und die Neudeutsche Schule'', ''Weimarer Liszt-Studien'', im Auftrag der Franz-Liszt-Gesellschaft e. V. Weimar herausgegeben von Detlef Altenburg, Band 3, Laaber-Verlag, Laaber 2006. * Altenburg, Detlef: ''Die Neudeutsche Schule – eine Fiktion der Musikgeschichtsschreibung?'', in: Altenburg (Hrsg.): ''Neudeutsche Schule'', S.9ff. * Apponyi, Rodolphe: ''Vingt-cinq ans a Paris (1826–1850), Journal du Comte Rodolphe Apponyi, Attaché de l’ambassade d’Autriche a Paris'', Publié par Ernest Daudet, * (1826–1830), Cinquième édition; ** (1831–1834); *** (1835–1843), Paris 1913–14. * Autexier, Philippe A.: ''Mozart & Liszt sub Rosa'', Poitiers 1984. * Bartók, Béla: ''Die Musik Liszts und das Publikum von heute'', in: Hamburger: ''Beiträge von ungarischen Autoren'', S.118ff. * Békefi, Ernö: ''Franz Liszt, Seine Abstammung – seine Familie'', in: Hamburger (Hrsg.): ''Beiträge von ungarischen Autoren'', S.7ff. * Bory, Robert: ''Une retraite romantique'', deuxième édition considérablement augmentée, Lausanne 1930. * Brendel, Franz: ''F. Liszt's symphonische Dichtungen'', in: ''Neue Zeitschrift für Musik'' 49 (1858), S.73ff, 85ff, 109ff, 121ff, 133ff und 141ff. * Brendel, Franz: ''Zur Anbahnung einer Verständigung'', in: ''Neue Zeitschrift für Musik'' 50 (1859), S.265ff. * Burger, Ernst: ''Franz Liszt, Eine Lebenschronik in Bildern und Dokumenten'', München 1986. * d’Agoult, Marie (Daniel Stern): ''Mémoires, Souvenirs et Journaux I/II'', Présentation et Notes de Charles F. Dupêchez, Mercure de France 1990. * Deaville, James: ''A "Daily Diary of the Weimar Dream", Joachim Raff's Unpublished Letters to Doris Genast 1852–1856'', in: Saffle, Michael (Hrsg.): ''Analecta Lisztiana I'', Proceedings of the International "Liszt and His World" Conference held at Virginia Polytechnic Institute and State University, 20–23 May 1993, ''Franz Liszt Studies Series'' No.5, Pendragon Press, Stuyvesant N.Y. 1995, S.181ff. * Deaville, James: ''Die neudeutsche Musikkritik'', in: Altenburg (Hrsg.): ''Neudeutsche Schule'', S.55ff. * Demko, Miroslav: ''Franz Liszt compositeur Slovaque'', L´Age d´Homme, Suisse 2003. * Dupêchez, Charles F.: ''Marie d’Agoult 1805–1876'', 2e édition corrigée, Paris 1994. * Eckhardt, Maria, und Knotik, Cornelia (Hrsg.): ''Franz Liszt und sein Kreis in Briefen und Dokumenten aus den Beständen des Burgenländischen Landesmuseums'', Eisenstadt 1983. * Ehrhardt, Damien (Hrsg.): ''Franz Liszt – Musique, médiation, interculturalité'' ([https://web.archive.org/web/20170829122721/http://www.klincksieck.com/livre/?GCOI=22520100111740&fa=sommaire Etudes germaniques] 63/3, Juli–September 2008) * Göllerich, August: ''Franz Liszt'', Berlin 1908. * Gooley, Dana: ''The virtuoso Liszt'', Canbridge University Press 2004. * Gut, Serge: ''Franz Liszt'', Paris 1989 (franz., deutsch im Juni 2008). * Hanslick, Eduard: ''Vom Musikalisch-Schönen, Ein Beitrag zur Revision der Ästhetik in der Tonkunst'', herausgegeben von Dietmar Strauß, Teil 1: ''Historisch-kritische Ausgabe'', Teil 2: ''Eduard Hanslicks Schrift in textkritischer Sicht'', B. Schott's Söhne, Mainz 1990. * Hamburger, Klara (Hrsg.): ''Franz Liszt, Beiträge von ungarischen Autoren'', Budapest 1984. * Joubert, Solange: ''Une correspondance romantique, Madame d’Agoult, Liszt, Lehmann'', Paris 1947. * Jung, Hans Rudolf (Hrsg.): ''Franz Liszt in seinen Briefen'', Frankfurt am Main 1988. * Kaminiarz, Irina: ''Richard Strauss, Briefe aus dem Archiv des Allgemeinen Deutschen Musikvereins 1888–1909'', Weimar 1995. * Keeling, Geraldine: ''Liszt’s Appearances in Parisian Concerts'', Part 1: 1824–1833, in: ''Liszt Society Journal'' 11 (1986), S.22ff, Part 2: 1834–1844, in: ''Liszt Society Journal'' 12 (1987), S.8ff. * Kretschmar, Hermann: [http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Liszt,_Franz_Ritter_von Liszt, Franz Ritter von.] In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 52, Duncker & Humblot, Leipzig 1906, S. 28–49. * La Mara: ''Aus Franz Liszts erster Jugend'', in: ''Die Musik'' V (1905/06), 13. Heft, S.15ff. * La Mara (Hrsg.): ''Franz Liszt’s Briefe'', Erster Band, Leipzig 1893. * Legány, Dezsö: ''Ferenc Liszt and His Country, 1869–1873'', Occidental Press, Budapest 1983. * Legány, Dezsö: ''Ferenc Liszt and His Country, 1874–1886'', Occidental Press, Budapest 1992. * Legány, Deszö: ''Franz Liszt, Unbekannte Presse und Briefe aus Wien 1822–1886'', Wien 1984. * Liszt, Franz: ''Briefwechsel mit seiner Mutter'', herausgegeben von Klara Hamburger, Eisenstadt 2000. * Lucke-Kaminiarz, Irina: ''Der Allgemeine Deutsche Musikverein und seine Tonkünstlerfeste 1859–1886'', in: Altenburg (Hrsg.): ''Neudeutsche Schule'', S.221ff. * Marix-Spire, Thérése: ''Les romantiques et la musique, le cas George Sand'', Paris 1954. * Mendelssohn Bartholdy, Felix: ''Reisebriefe aus den Jahren 1830 bis 1832'', Hrsg. Paul Mendelssohn Bartholdy, Leipzig 1864. * Müller-Reuther, Theodor: ''Lexikon der deutschen Konzertliteratur'', Band 1, Leipzig 1909. * Ollivier, Daniel (Hrsg.): ''Correspondance de Liszt et de la Comtesse d’Agoult'', Tome 1: 1833–1840, Paris 1933, Tome II: 1840–1864, Paris 1934. ** Der erste Band auch in deutscher Übersetzung von Käthe Illich, als: ''Franz Liszt, Briefe an Marie Gräfin d'Agoult'', Berlin 1933. * Óváry, Jósef: ''Ferenc Liszt'', Budapest 2003. * Pocknell, Pauline: ''Franz Liszt and Joseph Maria Lefebvre: A Correspondance 1841–1848'', Part I, in: ''Liszt Saeculum'' 54 (1995), S.39ff, Part II, in: ''Liszt Saeculum'' 55 (1995), S.3ff. * Pohl, Richard: ''Die Leipziger Tonkünstler-Versammlung'', Erster Artikel, in: ''Neue Zeitschrift für Musik'', 50 (1859), S.282ff und 289ff. * Protzies, Günther: [http://www-brs.ub.ruhr-uni-bochum.de/netahtml/HSS/Diss/ProtziesGuenther/diss.pdf Studien zur Biographie Franz Liszts und zu ausgewählten seiner Klavierwerke in der Zeit der Jahre 1828–1846], Phil. Diss., Bochum 2004. * Raabe, Peter: ''Liszts Schaffen'', Cotta, Stuttgart und Berlin 1931. * Raff, Helene: ''Franz Liszt und Joachim Raff im Spiegel ihrer Briefe'', in: ''Die Musik'' I (1901/02). * Ramann, Lina: ''[http://www.zeno.org//Musik/M/Ramann,+Lina/Franz+Liszt Franz Liszt als Künstler und Mensch]'', 3 Bände in 5 Büchern, Leipzig 1880–94. * Ramann, Lina: ''Lisztiana, Erinnerungen an Franz Liszt in Tagebuchblättern, Briefen und Dokumenten aus den Jahren 1873–1886/87'', Herausgegeben von Arthur Seidl, Textrevision von Friedrich Schnapp, Mainz 1983. * Rellstab, Ludwig: ''Franz Liszt, Beurtheilungen, Berichte, Lebensskizze'', Berlin 1842. * Schilling, Gustav: ''Franz Liszt, sein Leben und Wirken aus nächster Beschauung dargestellt'', Stuttgart 1844. * Schneider, Herbert: ''Wagner, Berlioz und die Zukunftsmusik'', in: Altenburg (Hrsg): ''Neudeutsche Schule'', S.77ff. * Scholz, Gottfried (Hrsg.): ''Liszt-Studien 4, Der junge Liszt'', Referate des 4. Europäischen Liszt-Symposiums Wien 1991, Veranstaltet vom Institut für Musikanalytik der Hochschule für Musik und darstellende Kunst in Wien und vom European Liszt Centre Eisenstadt, München, Salzburg 1993. * Vier, Jaques (Hrsg.): ''L’artiste – le clerc: Documents inédits'', Paris 1950. * Vier, Jaques: ''La Comtesse d’Agoult et son temps'', Tome 1, Paris 1958. * Walker, Alan: ''Franz Liszt'' ** ''The Virtuoso Years, 1811–1847'', revised edition, Cornell University Press 1987. ** ''The Weimar Years, 1848–1861'', New York 1989. ** ''The Final Years, 1861–1886'', Cornell University Press 1997. == Weblenken == {{Commons}} * [http://www.deutsche-biographie.de/sfz51941.html#indexcontent Franz Ritter von Liszt] (''Deutsche Biographie'') * [http://www.klassika.info/Komponisten/Liszt/index.html Werkeverzeichnis bei Klassika.info] * [http://www.liszt-archiv.de Liszt-Ferenc-Archiv Göppingen/Budapest] * [http://www.klassika.info/Komponisten/Liszt/wv_gattung.html Werkverzeichnis nach Humphrey Searle] * [http://lze.frankfurt.freimaurer.org/geschichte.htm Franz Liszts Freimauerloge] * [http://gw1.geneanet.org/index.php3?b=elsa2002&lang=de;pz=emma+cecile+rose;nz=valdeyron;ocz=0;p=franz;n=liszt Genealogie der Familie Liszt] === Upnahmen === * [https://web.archive.org/web/20091210170117/http://www.classiccat.net/liszt_f/index.htm Hörproben un vullständige Stücke] * [https://web.archive.org/web/20061031164310/http://pianosociety.com/cms/index.php?section=221 Piano Society – Liszt] (Free Upnahmen) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{DEFAULTSORT:Liszt, Franz}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Freemüerer]] [[Kategorie:Komponist]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Boren 1811]] [[Kategorie:Storven 1886]] thgiliqqt06wazje0vy0eaaw29oxvql 0 34940 1061729 1054278 2026-04-05T07:29:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061729 wikitext text/x-wiki [[Bild:Gab2-sabatini-wikipedia.jpg|thumb|Gabriela Sabatini mit ehrn Duft ''Bolero'']] '''Gabriela Sabatini''' (* [[16. Mai]] [[1970]] in [[Buenos Aires]]) is en ehmolige [[Argentinien|argentinsche]] Profi-[[Tennis]]spelersche, de ok dör Optreden in [[Warf (Anpriesen)|Warf]] bekannt worrn is. == Levensloop == === Anfang un 1980er Johren === Sabatini hett dat Tennisspelen in’t Öller vun 6 Johren anfungen. Twee Johren later hett se ehr eerst Turneer wunnen. 1983 is se mit 13 Johren de jüngste Winnersche vun’n traditschoonsrieken ''Orange Bowl'' för de ünner-18-Johrigen worrn. In de Folg hett Sabatini söss Grand-Slam-Titel bi de Junioren wunnen un is 1984 as beste Juniorenspelersche vun de helen Welt föhrt worrn. Dat Johr dorop is se bit in’t Halffinale vun de [[French Open]] kamen un weer to de Tiet de jüngste, de dat fardig bröcht hett. Dor hett se gegen de lateren Winnersche [[Chris Evert]] verloren. Dat glieke Johr hett se in [[Tokio]] ok ehr eerst Turnier bi de Utwassenen wunnen. Facklüüd hebbt för Sabatini dormols en grote Loopbahn vörrutseggt. Lange Tiet harrn de beiden Rivalen [[Chris Evert]] un [[Martina Navrátilová]] dat Tennis bi de Fronslüüd bestimmt, man dat wessel nu Enn vun de 1980er Johren, as dat Frons-Tennis nu mehr un mehr vun [[Steffi Graf]] prägt weer. Sabatini weer as de Konkurrenz hannelt, de mit Graf in de tokamen Tiet üm den eersten Platz in de Weltranglist kämpen schüll. Wohrhaftig schüll dat Duell twüschen de beiden to en Oort Klassiker warrn. 40 mol hebbt de beiden gegenenanner speelt, wo Graf 29 mol bi wunnen hett un Sabatini 11 mol. De Argentinierin hett Steffi Graf faken dat Leven op’n Tennisplatz swoor maakt un mitünner seeg dat ok so ut, as künn se ehr bikamen, man bi de groten Turnieren hett Graf jümmers vörn legen un hett Sabatini dormit en spoodriekere Loopbahn in’n Weg stahn. Negen mol is se bi [[Grand Slam (Tennis)|Grand-Slam-Turnieren]] gegen Graf utscheedt.Bit 1987 hett se gegen Graf nich een Match winnen kunnt, man dorna weer dat Sabatini, de Graf in ehr beste Tiet en poor vun ehr wenigen Nederlagen bibringen künn. 1990 hett se ehr fief mol slahn un weer en Tiet lang ehr grötteste Konkurrentin. Dat eerste Grand-Slam-Endspeel int Enkelt hett Sabatini 1988 speelt. Se drööp bi de [[US Open]] op Graf, de in dat Johr al de dree annern Grand-Slam-Turnieren all wunnen harr. Dat Speel weer lang utgleken, man an’t Enn künn se nich gegen Graf an. Jüst so ok in’t Endspeel vun de [[Olympische Sommerspelen 1988|Olympischen Spelen]] in [[Seoul]]. An’t Enn vun’t Johr hett Sabatini ehr eerste vun twee [[WTA-Tour Meesterschap]]pen wunnen. === De beste Tiet === Den gröttsten Spood harr Sabatini in de Johren 1990 bit 1992. In disse Tiet hett se tosamen dörteihn Turnieren wunnen. Üm de Vörherrschop vun Steffi Graf to överwinnen, füng Sabatini dormit an, ehr Speel ümtostellen. Dorto hett se sik mit Carlos Kiermayr eerst mol en ne’en Trainer söcht. As se 1990 in’t Finale vun de US Open wedder op de Düütsche drapen is, wies ehr nee Speel Spood un se künn dat Turnier winnen. Ok bi de WTA-Tour Meesterschoppen künn se Graf ünnerkriegen, verlör dat Endspeel aver denn gegen [[Monica Seles]]. Ok 1991 güng goot an. In de eersten Johreshälft hett Sabatini fief Turnieren in een Reeg wunnen. In [[Florida]], Miami un Amelia Island wunn se dorbi gegen Graf. In’t Endspeel vun Rom hett se denn ok de dormolige Weltranglisten-Eerste [[Monica Seles]] slahn, de to de Tiet jüst ehr beste Phaas harr. Ok in [[Wimbledon Championships|Wimbledon]] stünn Gabriela Sabatini wedder in’t Finale. Ofschoonst se in’n letzten Satz mehrmols to’n Winnen vun’n Satz opslahn de, ünnerleeg se opletzt doch wedder. In disse Tiet steeg Sabatini in de Weltranglist bit op den drüdden Platz un leeg för en korte Tiet blots wenige Punkten achter Graf un Seles. Ehr Spood schien 1992 wietertogahn, as se mit Sydney, de [[Pan Pacific Open]], Hilton Head, Amelia Island un Rom wedder eenige Turnieren winnen künn. Denn aver is Sabatini inbroken. === Enn vun de Loopbahn === Na de fief wunnen Turnieren 1992 hett de Leistung vun Sabatini bannig nalaten. In de negenuntwintig Maanden künn se keen Turnier mehr winnen. 1994 harr se noch mol Spood un wunn to’n tweeten mol de WTA-Tour Meesterschoppen. Anfang 1995 seeg dat so ut, as künn se wedder an fröhere Tieten ansluten, as se dat Turnier vun Sydney gegen [[Lindsay Davenport]] winnen künn. Man, dat bleev dat letzte mol. Se dröp dorna noch tweemol op Graf, gegen de se aver nix mehr utrichten künn. 1996 keem dorto, dat se sik an’n Buukmuskel besehrt harr, so dat se eenige Maanden lang nich spelen künn. Se künn dordör an wichtige Turnieren nich deelnehmen un füll to’n eersten mol siet 1985 ut de Top Ten vun de Weltranglist. As se in’n Juli wedder torüch keem, künn se an de ollen Leistungen nich wedder anknütten. Ehr letzt Speel hett se in’n Oktober 1996 in Zürich maakt, as se gegen [[Jennifer Capriati]] verleren de. An’n 27. Oktober verklor se denn, dat se vun’t Profitennis torüchpedden wull. Se harr to de Tiet 27 Enkelt- un 12 Dubbel-Titel wunnen un tosamen mehr as acht Millionen US-Dollar an Priesgeller innahmen. === De Tiet na’t Tennis === As se ehr Tennisloopbahn an’n Nagel hungen harr, is Gabriela Sabatini en spoodrieke Ünnernehmersche worrn. Sabatini, de goot utsehen de, harr al mit 18 Johren, as se noch in’t Profitennis spelen de, ehrn Naam as Lizenz för den Ruchreeg an de düütsche Firma Mülhens ([[Kölnisch Wasser]]), in de Twüschentiet Wella/[[Cosmopolitan Cosmetics]], vergeven. Al ehr eerst egen [[Parfum]], ''Gabriela Sabatini'', is en groten Spood worrn un tellt vundaag to de Klassiker. Se hett dormols den Grundsteen leggt för en internatschonale Parfummarke, de in de verleden Johren een Ruchreeg för Fronslüüd un een för Mannslüüd rutbröcht hett (''Eau de Toilette'', ''Wild Wind'', ''Dévotion for men'', ''Dévotion for women'', ''Daylight'', ''Private Edition'', ''Temperamento''),un siet 1989 mehr as 600 Millionen Euro Ümsatz maakt hett (Stand 2003). Ehr Oort, dat Parfum to vermarkten, hett ok bi annere Prominetenen-Parfummarken School maakt hat, as bi [[Priscilla Presley]], [[Cindy Crawford]] un [[Naomi Campbell]]. Dat gifft ok en ne’e Rosentucht, de den Naam ''Gabriela Sabatini'' driggt. == De Tennisloopbahn in de Bilanz == Laat in de 1980er un in de 1990er Johren weer Sabatini een vun de besten Spelersches vun de Welt. Ehr Loopbahn güng vun 1985 bit 1996. Se hett sik in de Tiet ruchweg 10 Johr lang in de Top Ten hollen un stünn twüschen 1990 un 1994 föffteihn mol achterenanner bi [[GrandSlam|Grand-Slam]]-Turnieren tomindst bit in’t Veerdelfinale. Ehr höchsten Platz 3 in de Weltranglist hett se eerstmols an’n 27. Februar 1989 instellt. as en Hööchpunkt vun ehr Loopbahn gellt de [[US Open]] vun 1990, as se to’n eersten mol ehr duersome Rivalin [[Steffi Graf]] schlahn hett. Sabatini hett twee mol de WTA-Tour Meesterschoppen wunnen. Ünnern Streek stünn ehr Loopbahn in’n Schadden vun Steffi Graf, de den Froon-Tennis to ehr aktive Tiet klor beherrschen de. Mit Graf tosamen hett se aver ok Dubbel speelt. Tosamen hebbt se 1988 eenmol den Dubbel-Titel in [[Wimbledon Championships|Wimbledon]] hollt. Sabatini hett in ehr Loopbahn 8.785.850 [[US-Dollar]] an Priesgeller inspeelt. Bi de [[Olympische Sommerspelen 1988|Olympischen Sommerspelen]] 1998 in Seoul hett se butendem de Sülvermedaille wunnen. ==Grand-Slam-Resultaten== === Enkelt === {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! Turnier !! 1984 !! 1985 !! 1986 !! 1987 !! 1988 !! 1989 !! 1990 !! 1991 !! 1992 !! 1993 !! 1994 !! 1995 !! 1996 !! Wunnen |- |[[Australian Open]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|HF |align="center"|3r |align="center"|VF |align="center"|HF |align="center"|HF |align="center"|HF |align="center"|1r |align="center"|4r |align="center"|'''0''' |- |[[French Open]] |align="center"|- |align="center"|HF |align="center"|4r |align="center"|HF |align="center"|HF |align="center"|4r |align="center"|4r |align="center"|HF |align="center"|HF |align="center"|VF |align="center"|1r |align="center"|VF |align="center"|- |align="center"|'''0''' |- |[[Wimbledon Championships|Wimbledon]] |align="center"|- |align="center"|3r |align="center"|HF |align="center"|VF |align="center"|4r |align="center"|2r |align="center"|HF |align="center"|F |align="center"|HF |align="center"|VF |align="center"|4r |align="center"|VF |align="center"|- |align="center"|'''0''' |- |[[US Open]] |align="center"|3r |align="center"|1r |align="center"|4r |align="center"|VF |align="center"|F |align="center"|HF |align="center" style="background:yellow;"|'''S''' |align="center"|VF |align="center"|VF |align="center"|VF |align="center"|HF |align="center"|HF |align="center"|3r |align="center"|'''1''' |} === Dubbel=== {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! Turnier !! 1985 !! 1986 !! 1987 !! 1988 !! 1989 !! 1990 !! 1991 !! 1992 !! 1993 !! 1994 !! 1995 !! 1996 !! Wunnen |- |[[Australian Open]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|HF |align="center"|2r |align="center"|AF |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|2r |align="center"|VF |align="center"|'''0''' |- |[[French Open]] |align="center"|1r |align="center"|F |align="center"|F |align="center"|HF |align="center"|F |align="center"|- |align="center"|HF |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|AF |align="center"|AF |align="center"|- |align="center"|'''0''' |- |[[Wimbledon Championships|Wimbledon]] |align="center"|2r |align="center"|- |align="center"|AF |align="center" style="background:yellow;"|'''S''' |align="center"|VF |align="center"|VF |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|1r |align="center"|HF |align="center"|- |align="center"|'''1''' |- |[[US Open]] |align="center"|1r |align="center"|HF |align="center"|HF |align="center"|HF |align="center"|HF |align="center"|AF |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|HF |align="center"|2r |align="center"|HF |align="center"|'''0''' |} ==Weblenken== *[http://www.tennisfame.com/famer.aspx?pgID=867&hof_id=177 Profil bi ''International Tennis Hall of Fame''] *[http://www.dpo.uab.edu/~yangzw/gabysta.html Gabriela Sabatini – Karriere Highlights] * [https://web.archive.org/web/20100220212715/http://www.sonyericssonwtatour.com/player/gabriela-sabatini_2257889_7179 WTA-Profil vun Sabatini] * [https://web.archive.org/web/20080411091903/http://www.fedcup.com/teams/player.asp?player=20001454 Fed-Cup-Statistik vun Sabiatini] {{DEFAULTSORT:Sabatini, Gabriela}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Argentinien]] [[Kategorie:Tennisspeler]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Argentinien)]] [[Kategorie:Boren 1970]] cpcvadx02pmchbtyjbxbs5oalnznz8r 0 37522 1061735 980981 2026-04-05T07:45:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061735 wikitext text/x-wiki [[File:Georgie Auld, New York, N.Y., ca. Aug. 1947 (William P. Gottlieb 00341).jpg |thumb|180px|right|Georgie Auld (1947)]] '''Georgie Auld''' (eegentlich John Altwerger; * [[19. Mai]] [[1919]] in [[Toronto]], [[Ontario]]; † [[8. Januar]] [[1990]] in [[Palm Springs (Kalifornien)|Palm Springs]], [[Kalifornien]]) weer en US-amerikaanschen [[Jazz]]-[[Tenorsaxophon]]ist, [[Klarinett|Klarinettist]] un Bandleader vun den [[Swing (Musik)|Swing]]. == Leven == Auld is in Kanada upwussen, leev aber siet Enn vun de 1920er Johren in de [[USA]] un harr eerste Uptritte mit eegen Formationen in de New Yorker Stadtdeel [[Greenwich Village]], so in de [[Jazzclub]] ''Nick´s''. Later arbeit he in Orchesters vun [[Bunny Berigan]] 1937/38, denn 1938/39 bi [[Artie Shaw]], de sien Orchester he 1940 övernehm. 1940/41 speel he bi [[Benny Goodman]], 1941/42 wedder bi Shaw un, bit he to de US-Army inberopen wurr, mit en eegen [[Big Band]]. 1949 harr he an’ [[Broadway (Theater)|Broadway]] sien Debüt as Schauspeler in dat Stück ''The Rat Race''. Dorneben speel he mit [[Erroll Garner]], [[Dizzy Gillespie]], [[Al Porcino]], [[Billy Eckstine]], [[Tiny Kahn]], [[Frank Rosolino]], mit de he en Quintett un en Big Band bild. Neben sien Gastuptritte in völ Swingbands hett Auld ok eegen Formationen leit, as ''Georgie Auld and His Orchestra'' un ''Georgie Auld and His Hollywood All Stars''. 1977 speel he in de Film ''New York, New York'' en Bandleader un weer ok as technisch Berader för dissen Film tätig. Tietwies harr Auld en Club in Hollywood un weer as Agent vun der Musikergerwerkschaft tätig. Sien expressiv Stil weer anfangs vun [[Coleman Hawkins]] beeinfloot, wessel denn aber in en modernistisch Variante vun den Stil vun [[Jimmy Lunceford]].<ref>zit., na Kunzler, S. 56</ref> == Utwahldiskographie == * ''Jump, Georgie, Jump'' (Hep, 1940. 1944) * ''Handicap'' (Discovery, 1945-47) * Auld-Hawkins-Wewbster-Sextet: ''Rainbow Mist'' (Delmark, 1944) * ''Airmail Special'' (Fresh Sound Records) == Literatur/Born == * Martin Kunzler: ''Jazzlexikon'', Reinbek, Rowohlt, 1993 * [[Richard Cook]] & Brian Morton: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz on CD]]'', 6th Edition, London, Penguin, 2002 ISBN 0-14-017949-6. == Weblenken/Born == * https://web.archive.org/web/20100522204223/http://www.swingmusic.net/Auld_Georgie.html * [http://www.bigbandlibrary.com/georgieauld.html Biographie in de Bigband Library] * [http://toolserver.org/~apper/pd/person/pnd/134318072 Personennaamdatei] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{DEFAULTSORT:Auld, Georgie}} [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1919]] [[Kategorie:Storven 1990]] 029v1xejcjrpteyw750eb7c86qcf3it 0 38715 1061715 1053974 2026-04-05T05:12:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061715 wikitext text/x-wiki De '''FIFA WM-Pokal''' ([[Engelsch|eng.]]: ''FIFA World Cup Trophy'') is de Pokal vun de [[FIFA]], de bi de [[Football-Weltmeesterschop]] utspeelt warrt. Da is de Nafolger vun den [[Coupe Jules Rimet]], de bi de Weltmeesterschoppen vun 1930 bit 1970 utspeelt worrn is un mit den drüdden Sieg vun [[Brasilien]] in’t Johr 1970 in den duersomen Besitt vun den [[Confederação Brasileira de Futebol|brasiliaanschen Football-Verband]] övergahn is. De FIFA WM-Pokal is in [[Frankfort an’n Main]] bi de Utlosen to de [[Football-Weltmeesterschop 1974]] to’n eersten mol vörstellt worrn un warrt siether vergeven. == Utsehn == De FIFA WM-Pokal is 1971 vun den Italiener [[Silvio Gazzaniga]] utklamüstert woorn un weer 1973 vun de bekannten Gold- un Sülversmeed-Warkstatt Bertoni G.D.E. S.r.l.<ref>http://www.gdebertoni.com/eng/index.html {{Webarchiv|url=http://www.gdebertoni.com/eng/index.html |wayback=20100604054555 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 05:12:40 InternetArchiveBot }}</ref> in [[Mailand]] herstellt. De Pokal is en Goldstatue, de so groot is as’n Selter-Buddel. Se hett en Gewicht vun 6,2&nbsp;kg, wovun 4,9&nbsp;kg 18-[[Karat (Maat)|karatig]] [[Gold]] sünd, un en Hööch vun 36,8&nbsp;cm. As de Statue en teemlich lütt Gewicht hett, kann man dorvun utgahn, dat de Pokal binnen in holl is. De Stuate wiest twee jubileeren Footballspelers, de tosamen de Weltkugel in jemehr utreckten Hannen hollt. De Statue steiht op’n runnen Sockel, in den twee Kränz ut [[Malachit]]-Halfeddelstenen inleggt sünd. Dortwüschen is de engelsche Inschrift ''FIFA World Cup'' anbröcht as ok 17 Flachen, de toeerst för de Gravuren vun de Winners vörsehn weern.<ref>[http://de.fifa.com/classicfootball/winners/trophysculptor.html Interwiev mit Silvio Gazzaniga]</ref> Man, de Titeldrägers warrt mit Johrestall vun de FIFA op de Ünnersiet vun de runnen Standflach vun’t Original ingraveert.<ref>[http://newsimg.bbc.co.uk/media/images/41400000/jpg/_41400115_worldcup_afp220.jpg Foto vun de Ünnersiet mit de Gravuren.]</ref> Op de Rüchsiet vun’n Sockel vun de Repliek, de de Weltmeester kriggt (de ''FIFA WM-Winnerpokal''), warrt dorgegen en Platt mit de Beteken vun’t Turneer, at Johr un den Weltmeester anbröcht.<ref>[http://visualrian.com/storage/PreviewWM/3972/06/397206.jpg Winnerpokal, de al för de Weltmeesterschop 2010 in Süüdafrika torecht maakt is]</ref> För de vör 2006 in [[Düütschland]] vergeven Pokal is dat vun de FIFA nadräglich för all fröheren Winnerpokals maakt worrn. == Enkelte Exemplaren == Dat Original vun’n FIFA WM-Pokal warrt ünner normalen Ümstännen in’t ''Home of FIFA'' in [[Zürich]], also in’t Hööftquarteer vun’n Football-Weltverband opbewahrt. Anners as sien Vörlöper, den [[Coupe Jules Rimet]], de na’n dreemoligen Sieg vun Brasilien behollen warrn dröff, sett de Regeln vun de FIFA vör, dat dat Original nich mehr in duersomen Besitt wesseln kann. De aktuelle Weltmeester kriggt den Pokal bit to de nächsten WM un denn duersom en en vergoldte [[Repliek]] ut [[Bronze]] – den so nöömten ''FIFA WM-Winnerpokal''.<ref>[http://defutbol.es/wp-content/uploads/fotos/373px_FIFA_Worldcup_Copy_for_Germany_1990.jpg WM Siegerpokal von 1990] {{Webarchiv|url=http://defutbol.es/wp-content/uploads/fotos/373px_FIFA_Worldcup_Copy_for_Germany_1990.jpg |wayback=20091227072753 |text=WM Siegerpokal von 1990 |archiv-bot=2026-03-14 01:48:00 InternetArchiveBot }}</ref> De swääbsche Ünnernehmer [[Rolf Deyhle]] is de eenzige private Person, de en Repliek vun den Pokal in Originalgrött besitten deit. Den hett he 1979 kregen, vun wegen dat he sik vell üm den Weltfootballverband verdeent maakt hett. Dehyle hett ünner annern dat Logo vun de FIFA utklamüstert. == Winners == De nafolgen Mannschoppen hebbt in verleden Tieten den FIFA WM-Pokal wunnen: * [[Football-Weltmeesterschop 1974|1974]] [[Bild:Flag of Germany.svg|20px]] Düütschland * [[Football-Weltmeesterschop 1978|1978]] [[Bild:Flag of Argentina.svg|20px]] Argentinien * [[Football-Weltmeesterschop 1982|1982]] [[Bild:Flag of Italy.svg|20px]] Italien * [[Football-Weltmeesterschop 1986|1986]] [[Bild:Flag of Argentina.svg|20px]] Argentinien * [[Football-Weltmeesterschop 1990|1990]] [[Bild:Flag of Germany.svg|20px]] Düütschland * [[Football-Weltmeesterschop 1994|1994]] [[Bild:Flag of Brazil.svg|20px]] Brasilien * [[Football-Weltmeesterschop 1998|1998]] [[Bild:Flag of France.svg|20px]] Frankriek * [[Football-Weltmeesterschop 2002|2002]] [[Bild:Flag of Brazil.svg|20px]] Brasilien * [[Football-Weltmeesterschop 2006|2006]] [[Bild:Flag of Italy.svg|20px]] Italien * [[Football-Weltmeesterschop 2010|2010]] [[Bild:Flag of Spain.svg|20px]] Spanien * [[Football-Weltmeesterschop 2014|2014]] [[Bild:Flag_of_Germany.svg|20x20px]] Düütschland == Borns == <references /> == Weblenken == * [http://de.fifa.com/aboutfifa/marketing/marketing/fifaassets/trophy.html Informatschonen vun de FIFA to’n Pokal] * [http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/raawards/ip-401_07a_trophies_46939.pdf informatschonen to all FIFA-Pokalen] [[Kategorie:Trophäe]] [[Kategorie:Football]] s69j642h8soxp0udgjxi2hbkgppun1q 0 41553 1061714 1053967 2026-04-05T05:08:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061714 wikitext text/x-wiki De '''Externstenen''', up [[Lippsch Platt]] '''Externsteune''', sünd en markant [[Sandsteen]]-Felsformatschoon in den [[Osning|Teutoburger Woold]] un en herutragend Natuursehenswürdigkeit vun Düütschland. Binnerhalv von [[Noordrhien-Westfalen]] liggend, hörrt se to [[Horn-Bad Meinberg]], in den Landkreis Lippe un sünd vun en parkähnlich Anlaag ümgeven. [[Bild:Externsteine pano.jpg|duum|hochkant=2|Externsteen, 2007 (vun Süüdwesten)]] == Etymologie == [[Bild:Externsteine 1900.jpg|duum|Externstenen, um 1900 (vun Noordoosten)]] De Naamensherkunft vun de Felsen is nich eendüüdig klärt, dat gifft mehrere verscheeden Düüden. De hüdig Schrievwies is woll aber eerst tegen Enn’ vun dat 19. Johrhunnert upkommen. För dat 18. un 19. Johrhunnert sünd vörwiegend Formen as ''Eggster-'', ''Eggerster-'' un ''Egistersteine'' beleggt. Demnah wuurd allgemeen de Wöör ''Egge'' un ''Heckster, düütsch: Elster'' as de twee wohrschienlichst Oorsprungsmögelkeiten ansehn. En Verwandtschap mit dat latiensch ''externus'' (= buten, buterhalv befindlich) kann dorgegen utslooten wurrn. Gemäß en Herleitung vun de old middelnedderdüütsch Landschapsbeteknung ''Egge'' för en lang streckten Hügelkamm oder en Felsgrat würrd de Naam ''Egersteen'' also in‘ Sinne vun „Steen an de Egge“ to düüden ween. Dat drapt geografisch gliek düppelt to, wiel de Felsen eenersiets sülvst en lang streckten Grat billen un up de anner Siet meest nipp un nau an den Anfang vun dat [[Eggegebirge]] liggen, de sien Naam sück ebenso herleit. In‘ Tosommenhang mit de vördem nömmt Vageloort würr de Naam dorgegen „Hecksterfelsen“ bedüüden. Of disse Rabenvagels in fröher Tieden dor tatsächlich as präägend [[Standvage]]s ansässig weern, weet man nich. Hüüd drapt man de dor ehder selten an. All um 1564 hebbt aber de beid regionalen [[Theologie|Theologen]] un [[Chronist]]en [[Hermann Hamelmann]] un [[Mauritius Piderit]] de Beteknung ''Rupes picarum'' (översett „Felsen vun de Hecksters“) bruukt. Toletzt taucht dato ostwestfälsche Woort ''Eckster'' (vgl. lippisch ''Aigster'', middelhoochdüütsch ''Agelster'') ok in de Naam vun de Nahbergemeend [[Exterdaal]] up. == Geographisch Laag un Geologie == [[Bild:Wollsackverwitterung an den Externsteinen.jpg|duum|[[Wullsackverweddern]] an de Externstenen]] In‘ Noordoostdeel vun Nordrhien-Westfalen, in‘ Süüddeel vun den Kreis Lippe bzw. in‘ Teutoburger Wald liggend hörrt de Externstenen to de [[Horn-Bad Meinberg]]er Stadtdeel Holzhausen-Externstenen, de rund 1,1&nbsp;km ([[Luftlien]]) noordwestlich liggt. De Felsen sünd en Dell vun de middlere Gebirgskeed vun den [[Teutoburger Woold]], se liggen nipp un nau in‘ Süüdoosten vun dit Middelgebirge angrenzend an dat Eggegebirge. In Richtung Noordwesten gaht de Exterstenen direkt in de anstiegend waldriek Hänge vun den [[Borensteen (Teutoburger Woold)|Borensteen]] un nah Süüdoosten unmittelbar in de vun de [[Knickenhagen]] över. Direkt vörbi an de Felsengrupp floot in dat Inttogsrebeet vun de [[Werser]] de [[Wiembecke]], de an‘ Foot vun de Felsen to dat „Wiembeckediek“ upstaut wurrd. In‘ Toog vun de [[Bargenbilln]], de so nömmt [[Saxonisch Faltung|saxonisch Rahmenfaltung]] vör etwa 70 Million Johren wurrn de ehemals waagerecht liggend Gesteensschichten denn lokal genau senkrecht stellt.<ref name="runge">Fritz Runge: ''Die Naturschutzgebiete Westfalens und des früheren Regierungsbezirks Osnabrück.'' Aschendorff. Münster. 3. Aufl. 1978. S. 143–144. ISBN 3-402-04382-3</ref> Dör de hier good to erkennend, eegentlich för [[Granit]], aber ok för besünners massiv [[Sandsteen]] typisch [[Wullsackverweddern]] as ok ansluutend [[Erosion (Geologie)|Erosion]] an de Böverflach kreegen de Felsen hör jetzige, wat bizarr anmootend Förm. De Felsgrupp reckt in de sonst wietgahnd steenfree Ümgegend maximal 47,7 m över de Böverflach vun de „Wiembeckediek“ in de Hööcht un erstreckt sück linienförmig över mehrere Hunnert Meter Längt. Se fang en beten versteckt in de Wald an, mit enkelt lütt Felsen un treckt sück hen bit to de good sichtbar, 13 relativ freestahend Eenzelfelsen. Disse [[Felsenborg (Geologie)|Felsenborg]] besteiht ut relativ hart un dorüm temelk verwedderbestännigen [[Osning-Sandsteen]]. De wurr in de [[Kried (Geologie)|Ünnere Kriedtiet]] vor etwa 120 Million Johren an‘ Rand vun en groot Meer bild, dat damals en grooten Deel vun dat nöördlich [[Middeleuropa]] bedecken dee.<ref name="hendricksspeetzen">A. Hendricks/E. Speetzen: ''Der [[Osning-Sandsteen|Osning-Sandstein]] im Teutoburger Wald und im Egge-Gebirge (NW-Deutschland) – ein marines Küstensediment aus der Unterkreide-Zeit.'' Abhandlungen aus dem Westfälischen Provinzial-Museum für Naturkunde, Heft 45. Münster 1983.</ref> De geologisch Bedüüden vun de Externstenen wurr an‘ 12. Mai 2006 mit de Utteknung as „Natschonal [[Geotop]]“ dör de [[Akademie för Eerdwetenschoppen to Hannober]] würdigt.<ref name="agh">Akademie der Geowissenschaften zu Hannover: {{Webarchiv|url=http://www.geoakademie.de/AGH1_of-Dateien/Geotope/ListeNatGeotope.htm |wayback=20071226230225 |text=Liste der Nationalen Geotope Deutschlands ausgezeichnet am 12. Mai 2006 in Hannover |archiv-bot=2026-03-14 01:47:40 InternetArchiveBot }}</ref> == Natuurschuul == [[Bild:Externsteine beigealert 15.jpg|duum|Blick vun de Felsen över den „[[Wiembecke]]<nowiki />diek“]] Al 1926 wurrn de Externstenen as ''„eeen vun de öllsten un bedüdensten [[Naturschuulrebeet (Deutschland)|Naturschuulrebeden]] in‘n Kreis Lippe“'' ünner Schuul stellt.<ref name="bezreg">[http://www.bezreg-detmold.nrw.de/Aufgaben/Organisation/Abteilung5/Dezernat51/Naturschutzgebiete/KreisLippe/Externsteine/index.html bezreg-detmold.nrw.de – „Naturschutzgebiet Externsteine“] {{Webarchiv|url=http://www.bezreg-detmold.nrw.de/Aufgaben/Organisation/Abteilung5/Dezernat51/Naturschutzgebiete/KreisLippe/Externsteine/index.html |wayback=20031130162755 |text=bezreg-detmold.nrw.de – „Naturschutzgebiet Externsteine“ |archiv-bot=2026-03-14 01:47:40 InternetArchiveBot }}</ref> Hüür wurrd dat noch etwa 127&nbsp;ha groot „Naturschutzgebiet Externsteine“<ref name="nsg">[http://www.naturschutz-fachinformationssysteme-nrw.de/naturschutzgebiete/sachdaten/2006/LIP-007.html Naturschutzgebiet LIP-007 „Externsteine“]</ref> vun de [[Landsverband Lippe]] ünnerhollen, de ok Eegendömer vun de Felsen is. De Felsen sülvst staht to glieker Tiet ünner [[Kulturdenkmal|Kultur]]- un [[Natuurdenkmal]]-Schuul. Dat Rebeet is vun europäisch Bedüüden, wat ok dör de [[Natura 2000|Natura-2000]]-Schuulstellung<ref name="Natura2000">[http://natura2000-meldedok.naturschutz-fachinformationen-nrw.de/natura2000-meldedok/content/de/gebiete/dokumente/zdok/z4119-301.pdf FFH-Schutzgebiet DE-4119-301 „Externsteine“ (Natura 2000)]</ref> in‘ Rahmen vun de europäisch [[Richtlinie 92/43/EWG (Fauna-Flora-Habitat-Richtlinie)|Fauna-Flora-Habitat-Richtlinie]] dokumenteert is. Insgesamt meest 10&nbsp;km lang Wannerweeg ersluuten dat up Grund ''„seiner Geologie und kulturhistorischen Bedeutung landesweit einmalige Gebiet“'',<ref name="Natura2000" /> dat ''„eins der größten Vorkommen von Silikatfelsen und trockenen Heiden in NRW“''<ref name="Natura2000" /> upwiest Ut Natuurschutzsicht besünners wertvoll sünd nicht blot de Felsen sülvst mit hör selten Vegetation (vör allen Farne, Moose un Flechten), sonnern ok de up de Bargkammen ''Knickhagen'' un ''Borensteen'' ut de Nahberschop vörhannen [[Heid (Landschap)|Bargheid]] mit lüttflächig vörhannen [[Hangmoor]]en. Dor wassen ünner annern [[Gemeiner Wacholder|Wacholder]], [[Moor-Bark|Moor-]] un [[Sandbark]]en, [[Bickbeer]]n, [[Seggen]], [[Rüüsch|Besen]], [[Borstgras]], [[Piepengras]], [[Bessenheid]] un [[Törfmoose]].<ref name="hbrinkmann">H. Brinkmann: ''Die Pflanzenwelt des Naturschutzgebiets Externsteine.'' In: ''Heimatland Lippe.'' Nr. 75 (11). 1982. S. 359–364. ISSN 0017-9787</ref> Neben de in dat Rebeet vörrangig to schuulen [[Ellern-Eschen-Woold|Ellern-Eschenwoolden]]<ref name="Natura2000" /> sünd todem as [[Kulturlandschap]]selemente eenig Oldeekenbestände vun ehmalig [[Hutewald|Hutewälder]] bedüüdend, de dör de middelöllerich ''Berghude'' nömmt Beweeden entstahn sünd. Wiederhenn sünd gröttere Vörkommen vun de [[Europäische Stechpalme|Ilex]] in de oortriek Woold vun de NSG erwähnenswert.<ref>Lippischer Heimatbund (Hrsg.): ''Naturschutzgebiete in Lippe.'' Detmold 1986.</ref> Relevant för de Ünnerschutzstellung vun dat Rebeet sünd inbesünnere de (Brut-)Vörkommen vun folgend schullt Deertenoorten: [[Mittelspecht]] (''Dendrocopos medius''), [[Schwarzspecht]] (''Dryocopos martius''), [[Grauspecht]] (''Picus canus''), [[Nördlicher Kammmolch]] (''Triturus cristatus'')<ref name="nsg" /> un [[Eremit (Käfer)|Eremit]] (''Osmoderma eremita'').<ref name="Natura2000" /> Historisch interessant is da ehmalige Vörkommen vun dat selten [[Lebermoose]] ''[[Harpanthus scutatus]]'' an de Felsen. Dat wurr dor toletzt 1947 nahwiest. Domols gull de Standoort as dat letzt Vörkommen in Noordrhien-Westfalen; eerst siet de 1990er Johren sünd weer eenig wenig Stäen in dat Eggegebirge as Standoorten bekannt.<ref name="schmidtheinrichs">Carsten Schmidt, Jochen Heinrichs, et al.: ''[http://www3.lanuv.nrw.de/static/infosysteme/roteliste/pdfs/s173.pdf Rote Liste der gefährdeten Moose (Anthocerophyta et Bryophyta) in Nordrhein-Westfalen.]'' 2. Fassung. S. 212. In: Rotraud Wolff-Straub, Ulrich Wasner: ''Rote Liste der gefährdeten Pflanzen und Tiere in Nordrhein-Westfalen.'' LÖBF, Schriftenreihe Bd 17, Recklinghausen. 1999. ISBN 978-3-89174-030-9</ref> De Flachen wurrd hüüd mit Naturschuul-Middel ünner annern dör de „[[Biologische Statschoon]] Lippe“<ref>[http://www.schieder-schwalenberg.net/BS/Naturschutz/Karte.asp Arbeitsbereiche der Biologischen Station Lippe] {{Webarchiv|url=http://www.schieder-schwalenberg.net/BS/Naturschutz/Karte.asp |wayback=20081201105816 |text=Arbeitsbereiche der Biologischen Station Lippe |archiv-bot=2026-04-05 05:08:20 InternetArchiveBot }}</ref> pleegt. == Beschrieven vun de Felsen == [[Bild:Externsteine 001.jpg|miniatur|Externstenen mit de [[Wiembecke]]diek in‘ Vördergrund, 2009]] Tüschen de vun Woold bedeckten Högen Borensteen und Knickenhagen befinnen sück de Externstenen up en Linie, de groff sehn vun Süüdoosten nah Noordwesten verlöppt. Hör eenzeln Felsen wurrd vun Noordwesten nah Süüdoosten tellt.<ref>Johannes Mundhenk: ''Forschungen zur Geschichte der Externsteine. Bd. 1 Architektonische-Archäologische Bestandsaufnahme.'' Lemgo 1980. S. XIX-XXVII. Lippische Studien Bd. 5.</ref> De an‘ wietesten noordwestlich, direkt in dat Daal vun de Wiembecke upragend Fels wurrd Felsen 1 nömmt. Geiht man denn vun dor wieter nah Süüdoosten, slutt sück de markant Felsen 2 an, de wegen sien Gestalt von jeher as ''Turmfels'' anspraaken wurrn is. Tüschen de beid befind sück en lüttgere Fels, dicht över den Boden mit Fels 1 verbunnen, so dat de groode Fels 1a, de lütt Fels 1b nömmt wurrd. Man nömmt den grooten Felsen 1a ok nah en in hüm liggend Grotte den ''Grottenfels''. Up den ''Toornfels'' (Nr.2) folgt weer en leeger, de wiel de Trapp to de Hööcht vun den Turmfelsen sück an beid Sieden nah baben winden deiht, as ''Treppenfels'' betekent wurrd. [[Bild:Externsteine Wackelstein.jpg|duum|left|Wackelsteen Nahansicht]] En mächtige Kluft, dör de siet etwa 200 Johren en Straat führen deiht, trennt de ''Treppenfels'' vun Fels 4, up de en mächtiger Brocken loos liggt, de so utsücht, as wenn he glieks afstörrten will. Nah dissen wackligen Steen snackt man vun den ''Wackelsteenfels''. He wurrd överraagt vun den Felsen 5, de nah en an den Tipp sichtbor, nah Süüdoosten kiekend Manlüüdkopp ''Ruferfelsen'' nömmt wurrd. Etwa acht wiedere Felsen folgen in süüdööstlich Richt, de noch wenig ünnersöcht wurrn sünd. De beid Sieden vun den Felsenreeg ünnerscheeden sück grundsätzlich. Up de Noordoostsiet vun de Felsen kann man mennig Bearbeitungssporen sehn. Up de nah Süüdwestend kiekend Sieden sünd man blots wenig Sporen to finnen. De Indruck vun de mächtig ut den Grund anstiegend Felsen hett sein Oorsprünglichkeit hier noch bewohrt, währen de Noordoostsiet derart vun Minschenhand överformt is, dat de Indruck vun en Ruine entsteiht. Man hett doher de Noordoostsiet de ''Vördersiet'' nömmt, de anner dorgegen de Rücksiet.<ref>Johannes Mundhenk. Forschungen I. durchgehend</ref> De Beschrieven konzentreert sück nahfolgend natuurgemäß up de Vördersiet (NO). De wichtigst Spooren an de ''Grottenfels'' (Nr. 1a) sünd de ''Höhlen, de Trappanlaag, dat Gipfelplateau un dat berühmt Felsenrelief'' vun den [[Krüüzafnahm]]. De Gipfel is plateauoordig inebnet wurrn, so dat sück över de vun Klüften reeten Böversiet vun den Grottenfelsen en gliek hooch Flach erstreckt. Etwa 2 m ünnerhalv vun den Gipfel is up de Süüdwestsiet de Grundflach vun en winkelförmig um den Gipfel lagert Ruum to sehn. De Fels drocht spätestens siet 1663, wohrschienlich aber all länger, en ''Trappupgang''. Tüschen Toornfels un Grottenfels fangt de Trapp an, de anfangs up den Tipp vun den Felsen 1b führt un denn vun dor up den Tipp vun den Grottenfelsen (1a). Spooren vun öllere Trappenanlaag sünd vorhanden. Tüschen den Grottenfelsen un Fels 1b is en Spalt mannshooch to en Gang verbreedert wurrn, de to de Rücksiet vun de Felsen führt. [[Bild:Externsteine.Grundriß der Grotten. Zeichnung M.Klement 2001.JPG|duum|Grundreet vun de Grotten in Felsen 1]] De ''Grotte'' sülvst umfaat dree Rüüms, de längs de Noordsiet liggen un ünnernanner verbunnen sünd. An de süüdööstlich Schmaalsiet vun de Felsen is de Ingang to de oordömlich anmoodend Kuppelgrotte. Neben de Ingang steiht de undüütlich ut de Felsen rutarbeit Gestalt mit en Slötel, de faken as [[Simon Petrus|Petrus]] verstahn wurrd.<ref>Rolf Speckner/Christian Stamm. Das Geheimnis der Externsteine. Bilder einer Mysterienstätte. Stuttgart. 2002. S. 120–123</ref> De ''Kuppelgrotte'' is ünnern schmaal un wiet sück nah baben to en Kuppel. Hör unregelmaatig Förm, de blots an wenig Stäen Meißelspooren hett, hett de etwa 4 Meter lang Grotte dör Füerinwurkung erhollen.<ref>Ulrich Niedhorn. Vorgeschichtliche Anlagen an den Externstein-Felsen. Frankfurt 1993. S. 77–83</ref> Dör en schmaal Korridor kummt man in de rechteckig sück nah NW henn erstreckend ''Hööftgrotte''. Se hett as all Wannen betüügen hör Kastenförm mit Hülp vun Hammer un Meißel erhollen. Hör upfallenst Inrichtung is en halfkugelförmig Becken vun ca. 1,25 Meter [[Dörmeter]], dat an de Süüdwestwand in den Boden insenkt is. Twee Döröffnungen, de en schmaal un rechteckig, de anner breet un dorbagenförmig, geevt de Ruum Lucht. Neben de rechteckig Dör find man en middelöllerich Inschrift<ref>Ulrich Niedhorn. Vorgeschichtliche Anlagen an den Externstein-Felsen. Frankfurt 1993. S.66f. Abbildung in Originalgröße S. 67–69.</ref> un en Fratze. [[Bild:Externsteine (alicepopkorn) 01.jpg|duum|left|En Ingang to de "Grotte"]] De darte ebenfalls kastenförmig Ruum, de ''Nebengrotte'', slutt an dat Noordwestenn‘ vun de Hööftgrotte an un erstrecket sück in‘ rechten Winkel to de Hööftgrotte in Richt Noordoosten. Hör Wannen sünd ok bearbeit. De Süüdoostsiet vun de Ruum bargt twee rechteckig Vertiefungen, een dorvan mannshooch, de anner en Quadrat in Harthööcht. An de tegenöverliggend Wand is an de Rand vun en Füerstäe en groot Teken etwa een Zentimeter deep inmeißelt wurrn. Dit ''Zeichen in der Nebengrotte'' wurrr 1881 dör Carl Dewitz eerstmals beschreven. Dat weer domals man blots half sichtbor, Dewitz hett de sichtbor Hälft as „Runenzeichen“ betekent.<ref>Carl Dewitz: ''Die Externsteine im Teutoburger Walde.'' Breslau 1886.</ref> 1929 wurr de tweet Hälft vun dat Teken ünner en Verputzschicht opdeckt un ünner mattgeevend Bedeeligung vun [[Wilhelm Teudt]] freeleggt.<ref>Johannes Mundhenk: ''Forschungen zu den Externsteinen.'' Band 1. Verlag F. L. Wagener, Lemgo 1980, S. 54.</ref> Dat nu vullständig sichtbor Teken wurr vun Eenig as „Binderune“ (Wilhelm Teudt 1934)<ref>Wilhelm Teudt: ''Die Externsteine als germanisches Heiligtum.'' Eugen Diederichs Verlag, Jena 1934, S. 10.</ref> oder „Julsymbol“ ([[Herman Wirth]] 1933)<ref>Herman Wirth: ''Das Felsengrab an den Externsteinen.'' In: ''Germanien.'' 1933, S. 11.</ref> düüd. Annern hebbt dat anhand vun vergliekbar Inschriften up Richtschwerter as fröhneetietlich Dorstellung vun en Galgen identifizeert ([[Kurt Tackenberg]] 1933<ref>Kurt Tackenberg: ''Das Flachrelief und die untere Kapelle der Externsteine.'' In: ''Niedersachsen.'' 1933, S. 303 f.</ref>, [[Alois Fuchs (Theologe und Kunsthistoriker)|Alois Fuchs]] 1934<ref>Alois Fuchs: ''Im Streit um die Externsteine.'' Verlag der Bonifacius-Druckerei, Paderborn 1934, S. 94.</ref>, [[Friedrich Focke]] 1943<ref>Friedrich Focke: ''Beiträge zur Geschichte der Externsteine.'' Verlag W. Kohlhammer, Stuttgart und Berlin 1943, S. 73–76.</ref>) und dormit in Tosammenhang brocht, dat de Ruum in de fröh Neetiet as Gefängnis vun de Stadt Horn bruukt wurr. Letzteres is hüüd de herrschend Meenung.<ref>Alexandra Pesch: ''Noch ein Tropfen auf die heißen Steine … Zur 1992 entdeckten Runeninschrift an den Externsteinen'', in: Wilhelm Heizman / Astrid van Nahl (Hrsg.), ''Runica Germanica Mediaevalia'', de Gruyter, Berlin [u. a.] 2003 (= Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Ergänzungsband 37), S. 567–580, hier S. 568</ref> De Buterwand vun de Nebengrotte is dör en groot Fenster dörbraken, ünner de de Sargsteen liggt. Vun disse Ruum führt en dör den Felsen dreven, etwa 4 m lang Röhr schräg rünner un trett in de Hööcht vun den Sarg an de Koppenn‘ vun disse weer in’t Free. In de Grotte liggt de Öffnung neben dat Fenster in de Footböön, allerdings dör Zement slooten. De ''Sargsteen'' an de Foot vun de Grottenfelsen is an all Sieden bearbeit. In sien Noordwestsiet is en Oord vun Arcosolgraff mit en minschenförmig Utspaaren för den uptonehmend Liev inhauen. Up de Hööcht vun den Sargsteen is en lütt Podest uthauen wurrn, to dat vun twee Sieden Trappenanlagen rupführen dooht. De sünd woll massiv beschädigt wurrn, deren Reste kann man aber noch good erkennen. An de Buterwand vun de Höhle, direkt vör de Kuppelgrotte, is dat fievunhalv Meter hooch middelöllerich Krüüzafnahmrelief inslahn. Över de rechteckig Döör kann man en Vertiefung sehn, en Hohlförm, de an de Benen, den Körper un Flüögel vun en Vagel erinnern. [[Bild:Externsteine Felsenschiff.jpg|duum|left|Dat so nömmt „lütt Schipp“]] Up de Rüggsiet vun den Felsen 1 is up half Hööcht över dat Water de Förm vun en lütt Schipp to sehn (kiek Foto) [[Bild:Externsteine. Grundriß der Höhenkammer.JPG|duum|Grundreet vun de Högenkamer in den Toornfels.]] De ''Toornfels'' heet sien Naam doorher, datt he vun Süüdwesten ut sehn as en quadratisch Toorn utsücht. In de Hööcht is en Ruum utslahn, de sien Längsass ungefähr in Richtung Noordoost verlööpt, de so nömmt ''Höhenkammer''. De beid Schmaalsieden hebbt jeweils en Nische kreegen. Dejenige in‘ Süüdwesten is rechteckig un wurr vun twee Rundpielers flankeert. De anner in‘ Noordoosten, in de en Podest mit en schlanken Ständer - eventuell en Altar – utslahn is, wurrd vun en Rundbagen överwölbt. Över den „Ständer“ befindt sück en rund Fenster, dat gelegentlich as Henwies up de vörchristlich Gebruuk vun den dorachter liggend Ruum för astronoomsch Himmelsbeobachtungen bewert wurrd, wiel man rutfunnen hett, dat sich de Middelass up den Upgangstietpunkt vun de Sünn to de Sömmersünnwenn um de Tiedenwenn betreckt.<ref>Wolfhard Schlosser / Jan Cierny: ''Sterne und Steine: Eine praktische Astronomie der Vorzeit'', Darmstadt 1996, S. 93–95</ref> För en anner Fenster is de Noordwestwand genau in Ass mit de Felsen, etwa up den Ünnergangspunkt vun de Sünn to de Sömmersünnwenn utricht, twee Meter deep dörbraken wurrn. An dat ööstlich Enn‘ vun de Noordwestwand befind sück in Hüfthööcht en utdrucksvull Mannlüüdkopp mit apen Mund. De Deck vun de Höhenkammer is gewaltsam afsprengt wurrn. Up den swoor togänglichen Tipp, de de Ruum deelwies noch överwölbt, befind sück en lütt Erhöhung, de ''Kroon'', in de en runn Vertiefung inslahn is.<ref>Johannes Mundhenk: ''Forschungen zur Geschichte der Externsteine'', Band I, S.77ff.</ref> To Footenn‘ vun den Toornfelsen steiht up de Noordoostsiet en Podest, de so nömmt ''Kanzel''. Reste vun söben Trappenstuufen trecken sück um de Vördersiet un en Längssiet. Up de Böversiet is en etwa 35x 30 cm groot Standflach utarbeit. [[Bild:Externsteine beigealert 01.jpg|duum|left|De Brügg tüschen Toorn- un Trappenfelsen]] De ''Trappenfelsen'' (Nr. 3) bütt hüüd vör allen den Upgang to de Högenkamer vun den Toornfelsen, de man vun hüm ut in luftig Hööcht över en Holtbrügg erreicht. Ok hier gifft dat Resten vun annersoordigen öllere Trappenanlagen. Up de Höcht vun den Felsen sünd in‘ Süüdwesten Resten vun en Kamer vörhannen. [[Bild:Externsteinewappen.jpg|duum|Lippsch Wapen]] Dat wat an den Felsen 4 an‘ meesten upfallt, is de ''Wackelsteen'' up sien Tipp. He ruht up dree Punkten, aber man hett hüm mit Metallbannen fastschnöört un den Ruum um sien Foot inbetonneert. De ''Wackelsteenfels'' (Felsen 4) is vun twee senkrecht Klüften dörtrucken, de up de Vörder- un Rücksiet hervörtreden. Gemeensam mit anner rutstahn Flachen föögt se sück to erkennbor Gestalten tosommen, de eerst in de 1950er-Johren vun Fritz Schäfer opdeckt wurrn sünd. Sowohl up de Vörder- as ok up de Rücksiet sünd Bearbeitungssporen in groot Tall vörhannen, de erkennen laaten, dat de natüürlich vörhannen Bildungen vun Minschenhand in Richt up en bestimmten Utdruck ergänzt wurrn sind. Up de Vördersiet sücht man en ''groot Figur'', en Mann mit utbreed Arms un schräg hollen Kopp. Besünners upfällig is hier en Lock, dat as Sietenwunn böverhalv vun de Midden vun de schlank Lief to sehn is. An de Rücksiet vun den Felsen fügen sück de natüürlichen Klüfte un de dör de Bearbeitung sichtbor maakt Förms to dat Profil vun en Deertenkopp mit en langen Hals tosommen.<ref>Walther Matthes: ''Corvey und die Externsteine. Schicksal eines vorchristlichen Heiligtums in karolingischer Zeit'', Stuttgart 1982, S. 199, Abb. 21.</ref> In de ünnere Beriek vun de Vördersiet is todem en lippsch Wapen ut dat 16. un 17. Johrhunnert inlaaten. Ok de Felsen 5, de hööchst vun de Hööftgrupp wiest an den Tipp en Felsenfigur up, de blots dör Bearbeitung sichtbor wurrn is. Vun Noordoosten her süchtt man en ''grooten Manlüüdkopp'', in‘ Volksmund ''der Rufer'' nömmt. Neben de vun Walther Matthes beschreven Warktüüchsporen wiesen de Helligkeit vun dat Gesicht, de dör dat Ruttreden vun deeper Steenpartien bewarkt is, un de Ünnerbreken vun de ''Koorrillen'', de böverhalv un ünnerhalv vun dat Gesicht to sehn sünd, up künstliche Schöppen hen.<ref>Walther Matthes. dito. Matthes tellt Felsen 4 un 5 övrigens as een Felsen.</ref> Dat gifft noch en Slag mehr an Gebilden an de Felsen to sehn, de aber nich wetenschaplich ünnersöcht wurrn sünd un gröttstendeels wohl blots in de Phantasie vun de Betrachter vörhannen sünd. == Historie == Siet de bit hüüd oldste bekannt schriftlich Erwähnung vun de Externstenen dör [[Hermann Hamelmann]] in dat Johr 1564 gullen de Felsen tomeest as en germaansch Hilligdom, dat dör [[Karl de Grote|Karl den Grooten]] zerstört wurrn weern. Disse Interpretation beleev in de tweet Hälft vun dat 19. Johrhunnert mit dat allgemeen upkommend Interesse an Vör- und Fröhgeschichte en eerste Hööchpunkt, um sück denn in de 1920er Johren bit 1945 nochmals en groot Popularität to erreichen. Sietdem weern, vör allen in de heimatkundlich Forschung, disse Ansätze immer weer upgreepen, worbi de Interpretationen vun ''[[Steernwacht]]'' bit hen to ''Kultplatz'' recken. In de esoterisch Literatur finnen sück deelwies fantastisch Düüden. Utgravungen hebbt aber kien eendüüdigen Nahwies för en [[Kult|kultisch Nutzen]] in [[Oorgeschichte|oor]]- oder [[Fröhgeschichte|fröhgeschichtlich]] Tiet brocht, sonnern beleggen minschlich Aktivitäten eerst för dat fröhe [[Hoochmiddelöller]]. === Oor- un Fröhgeschichte === Sekert sünd ut dat direkt Umfeld vun de Felsen archäologisch Funde ut de [[Oldsteentiet]] (um 10.000 v. Chr.) un [[Middelsteentiet]], insbesünnere [[Füersteen]]-Spitzen un –Afschlääg, de allerdings blots belegen können, dat de damalig Minschen de Steengrupp upsöcht hebbt, ut welker Grünnen aber, kann man nich faststellen. För minschlich Gebruuk in de [[Jungsteentiet]], de [[Bronzetiet|Bronze]]- un de [[Iesentiet]] ghett man noch nichts funnen, wat dat bestätigen dee. De nipp un nau Tietpunkt för den Anfang vun de ''kultisch-spirituell-religiös'' Gebruuk vun de Externstenen dör Minschen kunn bither nich eendüüdig bestimmt wurrn. Wolfhard Schlosser meent, dat tallriek Arbeiten an de Felsen blots mit Steenwarktüüch entstahn ween können, also ut de fröh Minschheitsgeschichte stammen können. De meest Wetenschapler verwiest aber dorup, dat dat bi archäologisch Grabungen bither kien nennenswert Fundstücke ut Tieden vör dat 10./11. Johrhunnert geev. Se gaht dorum eerst dornah vun en intensiveren Nutzung dör Minschen ut. [[Bild:HohlwegExternsteine.jpg|duum|En Hohlweg dicht bi de Externstenen]] Ganz dicht bi de Stenen gifft dat hüüd ok noch mehrere [[Hohlweg]]e, de faken as Reste vun „Römerweeg“ betekent weern, wat vun Wetenschaplers aber kategorsich utslooten wurrd. Of se all in prähistorsch Tiet oder eerst in’t Middelöller entstahn sünd kann man to Tiet aber ok noch nich seggen. Bekannt sind aber keltisch Höhenfestungen entlang vun den gesamten Teutoburger Woold, so dat man dorvan utgahn kann, dat ok de Kelten de Externstenen kennt hebbt. Nee‘ere [[Thermolumineszenz]]-Ünnersöken dör de Heidelbarger Wetenschapsakademie hebbt faststellt, dat de öldste Füerstäe woll um (735 +/- 180 Johren n. Chr.) bruukt wurrn is. Anner Füerstäen weern noch jünger. Dat is somit nich utslooten, dat dat all fröher as Füerstäe bruukt wurrn is, aber nahwiesen lett sück dat to Tiet nich.<ref>Robin Jähne, Roland Linde, Clemens Woda: ''Licht in das Dunkel der Vergangenheit. Die Lumineszenzdatierung an den Externsteinen''. Bielefeld 2007. ISBN 978-3-89534-691-0; Günther A. Wagner: ''Einführung in die Archäometrie''. Springer-Verlag, Berlin 2007, ISBN 3-540-71936-9, S. 24–26.</ref> Eenig Astronomen hebbt dorgegen mehrfak up en mögelk vörchristlich Gebruuk vun den Toornfelsen an anner Partien vun de Externstenen för de Himmelsbeobachtung henwiest.<ref>Rolf Müller. Der Himmel über dem Menschen der Steinzeit. Astronomie und Mathematik in den Bauten der Megalithkulturen. Springer-Verlag. Berlin … 1970. S. 88–95.- Wolfhard Schlosser. Astronomische Auffälligkeiten an den Externsteinen. In: Ralf Koneckis (Herausgeber):Geheimnis Externstein. Ergebnisse neuer Forschungen. Dortmund 1995. S. 81–90. - Wolfhard schlosser / Jan Cierny. Sterne und Steine. Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Darmstadt 1996. S. 93–95, u. a.</ref> === Middelöller === [[Bild:Extern-Relief-P1050037.jpg|duum|Dat [[Kreuzabnahmerelief an den Externsteinen|Krüüzafnahm-Relief]] an de Externstenen; dat bagen „Y“ rechts ünner dat Krüüz wurrd faken as [[Irminsul]] düüd]] En modern Utwerten vun de archäologischen Funde, insbesünnere vun de Keramik un de Metallgöder, hett en Dateeren vun de Fundobjekte vun dat laat 10. bit in dat 19. Johrhunnert ergeven. De dorut afleit minst tietwielig Anwesenheit vun Minschen an de Felsengrupp passt to en Abdinghofer Oorkunn, dah de Externstenen 1093 vun dat [[Patterbuorn]]er Kloster köfft wurrn ween söllt.<ref>De Echtheit vun de Oorkunn is aber mehrfak antwiefelt un bestreeden wurrn. De Oorkunn sülvst gifft dat nich mehr wiel dat Archiv 1163 afbrennt is. Mögelkerwies geev dat dornah en Oorkunnnotiz, aber ok disse - of echt oder nicht - gung in dat 17. oder 18. Johrhunnert verloren. Siether existeert blots noch en Afschrift vun de Oorkunnnotiz ut disse Tiet. Vgl.Johannes Mundhenk. Forschungen zur Geschichte der Externsteine. Band III. Quellen zur mittelalterlichen Geschichte der Externsteine. Lemgo 1981. S.79ff.</ref> [[Bild:Externsteine Torbogengrab.jpg|duum|upright|left|Dat [[Arkosolium]] in de Graftfelsen an de Foot vun den Felsen 1]] Wohrschienlich weern de Mönken ut de Klööster in de Ümgegend, villicht ok ut Patterbuorn, Oorhever vun de architektonisch un gestalterisch Arbeiten an de Externstenen un in dat Umfeld. De nich kunsthistorsch dateerbaren Gebilde, as t.B. vun dat ''Felsengraff'' ([[Arkosolium|Arkosol]]) un vun de ''bövere Kapelle'' (Felsen 2), de in de kunsthistorsch Forschung faken, in Anlehnung an de abdinghofer Besittanspröök, as Nahbauten vun de Graffhilligdömer vun Jerusalem interpreteert werrn, sünd villicht ok ut dat Middelöller un vun Mönken beupdragt. De Höhlen in de Sandsteenfelsen wurrn as [[Eremitage]] nutzt- In de Hööftgrotte, af un to ok ''ünnere Kapelle'' nömmt, findt sück en Weehinschrift mit de Johrestall 1115. Ok dorvan is de Echtheit umstreeden.<ref>Ulrich Niedhorn. Die 'Weihinschrift' in der unteren Grotte der Externsteine. Lippische Mitteilungen. Bd.55, 1986, S. 9–44.</ref> Da bekannte in den ''Grottensteen'' meißelt Krüüzafnahmrelief wurrd aber vun de kunsthistorisch Forschung, nah de fällig Neebewertung in de 1950er-Johren, an de sück Otto Schmitt, Fritz Saxl un Otto Gaul bedeeligt hebbt, in de Tiet tüschen 1130 un 1160 dateert.<ref>Otto Schmitt. Zur Datierung des Externsteinreliefs. In: Beiträge für Georg Swarzenski zum 11. Januar 1951. Berlin Chikago 1951. S. 26–38; Fritz Saxl. English Sculptures of the 12th Century. Ed.by Hanns Swarzenski. London 1954; Otto Gaul. Neue Forschungen zum Problem der Externsteine. In: Westfalen 32 (1955) S. 141–164.</ref> Wobi dat ok afwiekend Dateeren gifft, so to’n Bispeel -ahn Afstütten up de Weehinschrift - in de karolingisch Tiet (815-22).<ref>Walther Matthes und Rolf Speckner. Das Relief an den Externsteinen. Ein karolingisches Kunstwerk und sein spiritueller Hintergrund. edition tertium. Ostfildern vor Stuttgart. 1997.</ref> Dat dat Relief eerst in dat 16. Johrhunnert vun [[Lucas Cranach de Öllere|Lucas Cranach d.Ö.]] schaffen wurrn is, is angesichts vun de Arbeitswies un –stil as nich wohrschienlich antosehn. Dat gellt as de öldste ut massiv Fels hauen Steenmetzplastik nöördlich vun de Alpen. De siet Midden vun dat 19. Johrhunnert immer weer behaupt hoochmiddelöllerich Nutzung vun de Felsen as Wallfohrtsoort kunn nich beleggt weern.<ref>Walther Matthes. Zur Entstehung des Kreuzabnahmereliefs an den Externsteinen. In: Ernst Benz [Hrsg.].Die Grenze der machbaren Welt. Festschrift der Klopstock-Stiftung anlässlich ihres 20-jährigen Bestehens. Leiden. E.J.Brill. 1975 S. 133–190, ISBN 90-04-04343-8, schildert die Forschungsgeschichte bis 1975; auf den neuesten Stand gebracht in Walther Matthes und Rolf Speckner: Das Relief an den Externsteinen. edition tertium. Ostfildern. 1997. S. 49–90.</ref> === 17. bit 20. Johrhunnert === [[Bild:Externsteine Elias van Lennep 1663.png|duum|Externstenen mit dat Jagdslott, [[Koppersteek]] vun [[Elias un Heinrich van Lennep|Elias van Lennep]], 1663]] In dat 17. Johrhunnert wurr ünnerhalv vun de Externstenen dör den lippschen Landsherrn Graf [[Hermann Adolf (Lippe)|Hermann Adolf zu Lippe-Detmold]], de nah de [[Reformatschoon]] Besitter vun den Platz wurr, en festungsoordig ''Jagdslott'' anleggt, dat woll ok to de Kontroll vun den Feernstraatenverkehr deen, sonst aber nah en körten Tiet meest gar nich bruukt wurr und doruphenn verfull. Dat Slott wurr up Anwiesen vun de lippsch Fürstin Pauline um 1810 weer afreeten, un dat Gelände um de Externstenen wurr weer in den Oorsprungstostand versett. [[Bild:Externsteine (Oswald Reißert).jpg|duum|left|„[[Wiembecke]]<nowiki />diek“ mit Externstenen (Süüdwestansicht; vör 1909)]] 1836 wurr ut romantisch-landschapsästhetischen Grünnen ünnerhalv de Felsengrupp flootend Beke [[Wiembecke]] to‘n Wiembeckediek upstaut. Disse künstlich [[Diek (Water)|Diek]] wurr later to Tiet vun den Natschonalsozialismus för Grabungszwecken un in' Rahmen vun de Gestaltung vun dat Areal aflaaten, nah 1945 aber weer nee anleggt. 1881 un 1888 funnen de eersten archäologisch Grabungs-Kampagnen ünner ehder schlichten Bedingungen an den Externstenen statt. In‘ Rückblick is dorvan uttogahn, dat damals insgesamt mehr körrt makt wurrn is as dat man wat opdeckt hett. 1932 wurr en archäologisch [[Sondierungsgrabung]] dör en Boden[[denkmalpflege]]r in‘ Updraag vun de damalig [[Lippe (Land)|Freistaat Lippe]] vörnommen. In dat Johr 1813 wurr de dör de Felsen verloopend old Feernweg – de hüüdige Wannerweg – to en Straat utbaut bzw. befestigt. In‘ Rahmen vun de Verkehrssekerung wurr ok de [[Wackelsteen]], de nah de old Geschichten nah up Feinde vun den Ooort rünnerfallen sull, mit Iesenhaken fast makt. Van 1912 bit 1935 verkehr up de Feernstraat en Överlandstraatenbahn vun de Patterbuorner Elektrizitätswerke und Straßenbahn AG (PESAG) vun [[Patterbuorn]] över Horn nah [[Deppelt]], de bi de Felsen en Haltestäe harr. As man de Feernstraatennummereeren 1932 inführt hebbt wurr de Straat Deel vun de Feernverkehrsstraat Nr. 1 ([[Aken]]-[[Königsbarg]]), de 1934 in [[Rieksstraat (Düütsch Riek)|Rieksstraat]] 1 umnömmt un 1936 nah Süüdoosten verleggt wurr (siet 1949 [[Bundsstraat 1]]). === Tiet vun den Natschonalsozialismus === Dat groot Interesse vun de Natschonalsozialisten an en nahwiesbor [[Germanen|germaansch]] Kultstätte verklort sück ut de Entwicklung vun de so nömmt [[Völkische Bewegung|Völkischen Bewegung]]. Karnthese vun disse ansonsten uneenheitlichen Bewegung weer de Annahm vun en germaansch bzw. noordisch Hoochkultur vör de antiken Hoochkulturen vun den Middelmeerruum. Belege dorför hebbt de völkische Laienforscher glöövt in Steensetten vun de [[Megalithkultur]] as ok in de Kunst vun de Völkerwannerungstiet vun de Wikinger funnen to hemm.<ref>Gustaf Kossinna. Altgermanische Kulturhöhe. Eine Einführung in die deutsche Vor- und Frühgeschichte. Leipzig 4.Aufl. 1934</ref> So ok [[Wilhelm Teudt]], de Midden vun de 1920er-Johren in den Externstenen den Standoort vun dat sassisch Hööfthilligdom [[Irminsul]] meen opdeckt to hemm. De Irminsul gull in de völkisch un neeheidnisch Kreisen as Symbol vun den letzten Wedderstand vun de old germaansch Religion, bevör se vun [[Karl de Grote|Karl den Grooten]] in’ Toog vun de [[Christianisierung]] vernicht wurr. Teudt, Liddmaat vun tallriek völkisch Organisatschonen un denn siet 1. Mai 1933 Liddmaat vun de [[NSDAP]], hett denn den Natschonalsozialisten nah deren Machtgriepen vörslahn, de Externstenen in en „Hilligen Hain“ to Erinnerung an de Ahnen nee to gestalten. [[Heinrich Himmler|Himmler]] , de all, wat mit de Germanen to doon harr, good funn, hett de Idee upgreepen un hett 1933 de Externsteen-Stiften grünnd. Himmler sülvst weer dor Vörsitter van. [[Bild:Wehrmachtssoldaten Externsteine.JPG|thumb|left|Wehrmachtsuldaten 1939 vör dat Krüüzafnahmerelief an de Externstenen]] 1934 un 1935 wurrn ünner de Leitung vun den Geologen un aktiv [[NSDAP]]-Liddmaat Perfesser Julius Andree ut [[Mönster]] mit Hülp vun den [[Rieksarbeitsdeenst]] umfangriek archäologische Utgrabungen dörführt, deren Dokumentatschoon siet 1945 aber blots noch unvullstännig ist. Dat Ziel vun de Grabungen weer dat Upfinnen vun Belegen för en vörchristlich germaansch Kulltstäe an de Stenen. Disse Grabungen wurrd vun de hüüdig wetenschaplich Archäologie in de Regel as „initiierte archäologische [[Zweckforschung]]“ ansehn. En Deel vun de Keramik- un Metallfunde vun de beid Grabungen wurrd hüüd in dat ''Lippisch Landesmuseum Detmold'' upbewohrt. Grundsätzlich un hööftsächlich hebbt sück in de Tiet vun den Natschonalsozialismus twee verscheeden Organisatschonen mit de „Externsteinforschung“ befaat: de SS-[[Forschungsgemeinschaft Deutsches Ahnenerbe e. V.]] un dat so nömmt [[Alfred Rosenberg|Amt Rosenberg]]. Mit de Straatenbau vun 1936 wurr de Rieksstraat 1 (de latere [[Bundsstraat 1]]) in Richtung Süüdoosten verleggt. 1940 wurr de ehmalge Rieksstraat för den apenlichen Straatenverkehr sparrt un dat Rebeet to en Erholungsrebeet verklort. Bit 1941 hebbt an sömmerlich Sünn- un Fierdaag noch Straatenbahnen in’ Pendelverkehr up en Stichstraat nah Horn-Externstenen verkehrt.<ref name="straßenbahn">{{Webarchiv|url=http://www.eisenbahnfreunde-lippe.de/mitteilungen/Info10_2002.pdf |wayback=20060526170419 |text=Straßenbahn Schlangen–Horn von 1912 bis 1953. |archiv-bot=2026-03-14 01:47:40 InternetArchiveBot }} Eisenbahnfreunde Lippe e.V., Ausgabe Nr. 10, Oktober 2002</ref> === Van 1945 bit hüüd === 1953 wurr de Externsteen-Afsnitt vun de Straatenbahnstreck, de tovör blots noch unregelmaatig un af un an to touristisch Zwecke befohren wull, upgeven.<ref name="straßenbahn" /> Bit hüüd sünd an de Felsen Inbuchtungen un Metallreste vun de Anlagen to sehn. Siet Enn’ vun de 1990er Johren gifft dat in’ Rahmen vun de Stadttmarketing verscheeden Överleggen (vun en ''sacht Vermarktung'' över ''esoterische Grootveranstaltungen'' bit hen to en ''Musical-Bau'') in’ Raat vun de Stadt Horn-Bad Meinberg,<ref >[http://www.externstein.de/politik/Vermarktung/indexvermarktung.htm externstein.de – „Gegen die Vermarktung der Externsteine“] (Dokumentation eines SPD-Antrags im Stadtrat Horn-Bad Meinberg 2002 sowie einiger Reaktionen)</ref> den Platz an de Externstenen to en Event-Oort uttobauen.<ref name="heisterkamp">Jens Heisterkamp: ''{{Webarchiv|url=http://www.info3.de/ycms/printartikel_93.shtml |wayback=20090328062550 |text=Kommerz gegen Geist. Kultstätte als Vergnügungstempel? |archiv-bot=2026-03-14 01:47:40 InternetArchiveBot }}'' In: Info3. Frankfurt, Main. Utgaav Oktober 1999. {{ISSN|0721-5347}}</ref> Disse Plääns wuur aber bitlang nich ümsett und vun Sieden vun den Natuur- un Denkmalschuul ok bannig stark angreepen. Siet 2005 gifft dat Plääns för en „Germaansch Themenpark Asgard“, wo den ok de Externstenen tohörrn söllt.<ref>[http://www.arminiusforschung.de/Beitraege/konzept-asgard.PDF Konzeptvorschlag: Themenpark „Asgard“ im Großraum Ostwestfalen und Nachbarräumen] {{Webarchiv|url=http://www.arminiusforschung.de/Beitraege/konzept-asgard.PDF |wayback=20070327091059 |text=Konzeptvorschlag: Themenpark „Asgard“ im Großraum Ostwestfalen und Nachbarräumen |archiv-bot=2026-03-14 01:47:40 InternetArchiveBot }}</ref> Insbesünner to’n 1. Mai un Mittersömmernacht wurrd de Kultstätte vun Privatlüüd upsöcht, um dor to fiern. == Tourismus == [[Bild:Externsteine pano 2.jpg|duum|Externstenen mit Besökers]] Tüschen en half un een Million Minschen besöken jedes Johr de Externstenen. 1958 tellen se mit rund 224.000 Personen to de an‘ fakenst besöchten Natuurschuulrebeenden vun Westfalen.<ref name="runge" /> Eenig vun de beindruckend Externstenen könnt besteegen weern – buterhalv vun de Weeg is dat Klautern un dat Betreden vun de Felsköpp aber, deelwies düütlich beschillert, ünnerseggt, um de selten Vegetation to schuulen. De Tippen vun de direkt an dat Water liggend Felsen sünd över upwännig in den Fels slahn Trappenupgänge as ok en Brüüg ganz baben in‘ Fels erreichbor. Vun dor bütt sück in noordööstlicher Richtung en gooden Utsicht, de bi good Weer bit nah den [[Köterbarg]] reckt, de över 20 km wied weg is. In de anner Himmelsrichtungen kann man nich so wiet kieken, weil dor vör Wald is, wat ok noch wat hööhger liggt. Över Dag moot man för den Upgang to beid Felsen Inträe betallen, buterhalv von de Öffnungstieden kann man up en Felsen kostenfree un ahn Inschränkungen stiegen. Wannerer erreichen de Externstenen vun Noorden her kommend över den [[Hermannsweg]] un vun Süüden her kommend över den [[Eggeweg]], de Deel vun den [[Europäisch Feernwannerweg E1|Europäischen Feernwannerwegs E1]] is. == Bedüüden in de Esoterik == [[Bild:Externsteine Walpurigsnacht 2007.jpg|miniatur|Minschen in Telten an de Externstenen to de [[Walpurgisnacht]] 2007, Blick vun de Stenen up de dorvör liggend Grasflach]] Vun verscheeden in‘ wietesten Sinn [[Esoterik|esoterisch]] Gruppen wurr de Externstenen as [[Kraftoort|„Kraftoort“]] mit besünners [[Geomantie|geomantischen]] un [[Spiritualität|spirituellen]] Eegenschapen ansehn. Speziell in de neeheidnisch Szene wurrd de Daten vun de eerst kultisch Nutzung as to laat antwiefelt un lediglich de Övernahm vun en öllere Kultstäe dör de Christen wurrd in Erwägung trucken. Festivaloortig find in jeder Johr to de [[Walpurgisnacht]] un [[Sömmersünnwennen]] de düütschlandwiet gröttst, informell organiseert Drapen vun völ lütt Gruppen un Eenzelpersonen ut dat esoterische Spektrum statt. In lüttgeren Rahmen draapt man sück aber ok to anner Termine. Af 2010 sünd to de Walpurgisnacht u nto de Sömmersünnwennen Telten, Alkohol un Laagerfüer verboten.<ref>[http://mt-online.de/lokales/regionales/3483652_Kein_Koma-Saufen_mehr_an_Externsteinen.html Kein "Koma-Saufen" mehr an Externsteinen]</ref> Dat Alkoholverbot wurr to de Walpurgisnacht allerdings nich dörsett. == Ziel för Drapen vun rechtsgericht Gruppeerungen == All in 1953 hett de Hitler verehrende Wahl-Inderin [[Savitri Devi]] een Nacht in en Höhlung vun de Externstenen verbrocht, de se as oldgermaansch Hilligdom ansehn dee. Se vertellt, dat se dor Dood un [[Reinkarnatschoon|Wedderboren]] beleevt harr un bi Sünnupgang de Naam vun [[Veden|vedischer]] Gödder as ok de vun Hitler vun en Felsen rünnerroopen hett.''<ref>[[Nicholas Goodrick-Clarke]]: ''Im Schatten der Schwarzen Sonne. Arische Kulte, Esoterischer Nationalsozialismus und die Politik der Abgrenzung.'' Marix Verlag, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-86539-185-8., S. 206f. Original Black Sun, 2002.</ref> En Symbol sünd de Externstenen ok för Gruppen as de Free Kameradschaften. Um 2004 hebbt de „Jungen Konservativen“ ünner dat Slagwoort „Trauern um Deutschland“ Gegenstände as de düütsch Flagg, Linnenblööt, [[Gröön Gentechnik|gentechnisch]] „reine“ Getreidesoorten un Exemplare vun de [[Junge Freiheit]] as ok [[Antifaschismus|antifaschistisch]] Texte vergraben.<ref name="uh208f">Uta Halle: ''Treibereien wie in der NS-Zeit - Kontinuitäten des Externstein-Mythos nach 1945''. In: [[Uwe Puschner]] und G. Ulrich Großmann (Hrsg.): Völkisch und national. Zur Aktualität alter Denkmuster im 21. Jahrhundert. Wiss. Buchgesellschaft, Darmstadt 2009. ISBN 978-3-534-20040-5, S. 208f.</ref> In de Johren vör 2005 hebbt sück de [[Neonazi]]s nich mehr an de Fier to de Sömmersünnwennen bedeeligt.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ddFx2bIsZto Peter Lohmann. Sommersonnenwende an den Externsteinen. Radioreportage, WDR 2005]“</ref> == Literatur == * Julius Andree: ''Die Externsteine - Eine germanische Kultstätte''. Coppenrath, Münster 1936. (Hierbi hannelt sück dat um den Bericht to de baben ünner „Tiet vun den Natschonalsozialismus“ erwähnten Grabung vun den Schriever.) * [[Christian Gottlieb Clostermeyer]]: ''Der Eggesterstein im Fürstenthum Lippe''. Meyer, Lemgo 1824. * [[Uta Halle]]: ''„Die Externsteine sind bis auf weiteres germanisch!“. Prähistorische Archäologie im Dritten Reich''. Sonderveröffentlichungen des Naturwissenschaftlichen und Historischen Vereins für das Land Lippe. Bd 68. Bielefeld 2002. ISBN 3-89534-446-X (De 2001 as Habilitationsschrift an de Humboldt-Universität to Berlin annommen Arbeit is de grundleggend modern Uparbeitung vun de Utgrabungen an Enn‘ vun dat 19. Johrhunnert un vun 1934/35. Kiek ok de [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2003-3-042 Rezension för H-Soz-u-Kult vun Gregor Hufenreuter]) * Uta Halle: ''Die Externsteine – Symbol [[Germanophilie|germanophiler]] Interpretation''. In: Achim Leube, Morton Hegewisch (Hrsg.): ''Prähistorie und Nationalsozialismus. Die mittel- und osteuropäische Ur- und Frühgeschichtsforschung in den Jahren 1933–1945.'' Studien zur Wissenschafts- und Universitätsgeschichte. Bd 2. Heidelberg 2002, S. 235–253. ISBN 3-935025-08-4 * Uta Halle: ''„Treibereien wie in der NS-Zeit“. Kontinuitäten des Externsteine-Mythos nach 1945''. In: Uwe Puschner und Georg Ulrich Großmann (Hrsg.): Völkisch und national. Zur Aktualität alter Denkmuster im 21. Jahrhundert. (Wetenschaplich Bibände to de Anzeiger vun dat Germaansch Nationalmuseum 29). Wiss. Buchges., Darmstadt 2009, S. 195–213. ISBN 3-534-20040-3 * Robert Jähne / Roland Linde / Clemens Woda: ''Licht in das Dunkel der Vergangenheit. Die Lumineszenzdatierung an den Externsteinen.'' Bielefeld 2007. * Erich Kittel: ''Die Externsteine - als Tummelplatz der Schwarmgeister und im Urteil der Wissenschaft.'' In: Lippische Mitteilungen aus Geschichte und Landeskunde. Bd.33. S. 5–68. Detmold 1964. * [[Hans Ferdinand Maßmann]]: ''Der Eggerstein in Westfalen''. Weimar 1846. * Walther Matthes: ''Corvey und die Externsteine. Schicksal eines vorchristlichen Heiligtums in karolingischer Zeit''. Verlag Urachhaus, Stuttgart 1982. * Johannes Mundhenk: Externsteine ([[Lippische Sehenswürdigkeiten]], Heft 2). 4. Auflage, Lemgo 1984 * Johannes Mundhenk: ''Forschungen zu den Externsteinen''. Lippische Studien. Bde 4-8. Forschungsreihe des Landesverbandes Lippe. Lemgo 1980–1983. (Eine Veröffentlichung des Instituts für Lippische Landeskunde, maßgebliche „offizielle“ Publikation, häufig jedoch als „christlich fixiert“ kritisiert) * Walther Matthes / Rolf Speckner: ''Das Relief an den Externsteinen. Ein karolingisches Kunstwerk und sein spiritueller Hintergrund.'' edition tertium. Ostfildern vor Stuttgart, 1997. * Hans Schmidt: ''Externstein-Führer''. Hermann Bösmann GmbH Verlag, Detmold 1973. * Rolf Speckner / Christian Stamm: ''Das Geheimnis der Externsteine. Bilder einer Mysterienstätte.'' Stuttgart 2002. * Wilhelm Teudt: ''Germanische Heiligtümer. Beiträge zur Aufdeckung der Vorgeschichte, ausgehend von den Externsteinen, den Lippequellen und der Teutoburg.'' Diederichs Verlag, Jena 1931. == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Weblenken == {{Commons|Externsteine}} * [https://web.archive.org/web/20090327221752/http://www.damals.de/sixcms/detail.php?id=154096 Die Externsteine – Revision eines Mythos (über die Versuche der NS-Zeit, die Externsteine als germanische Kultstätte zu deuten)] * [https://web.archive.org/web/20100620152026/http://lwl.org/westfalen-regional-download/PDF/060n_Externsteine.pdf Westfalen regional: Zur Mythologie der prähistorischen Kultstätte Externsteine (PDF)] * [http://www.landesverband-lippe.de/index.php?id=71 landesverband-lippe.de – Infosiet vun den Kommunalverbands un Eegendömer vun de LVL] * [http://www.bildarchiv-detmold.de/ Historsch Fotos, to finnen ünner de Stichwoortsöök „Externsteine“] * [http://www.youtube.com/watch?v=ddFx2bIsZto Radioreportage, Sommersonnenwende 2005] {{Koordinaten|KOOR_NS=51.868889|KOOR_OW=8.9175|WO=baven}} [[Kategorie:Noordrhien-Westfalen]] [[Kategorie:Osning]] o9zn792hdnrf2094abb43qr2h7r6ze6 0 43246 1061786 1059758 2026-04-05T11:11:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061786 wikitext text/x-wiki [[Bild:Otto Ohlendorf EGR.jpg|miniatur|[[Otto Ohlendorf]] während de Utsaag to sien Person bi de Insatzgruppenprozess an‘ 9. Oktober 1947]] De '''Insatzgruppen-Prozess''' weer de neegente vun twalf [[Nürnbarger Prozesse#Die twalf Nahfolgeprozesse|Nürnbarger Nahfolgeprozessen]]. He wurr van‘ 15. September 1947 bit to‘n 10. April 1948 in‘ Schwurgerichtssaal 600 vun den [[Nürnbarg]]er [[Justizpalast (Nürnbarg)|Justizpalast]] dörführt. Dor harr ok all de [[Nürnbarger Prozess tegen de Hööftkriegsverbreker|Nürnbarger Hööftkriegsverbrekerprozess]] vör dat International Military Tribunal (IMT) stattfunnen. In‘ Gegensatz to de Hööftkriegsverbrekerprozess funn de Insatzgruppen-Prozess vör en [[USA|amerikaansch]] [[Militärgericht]] (Nuremberg Military Tribunal, NMT) statt, dat geev kien [[Allieert Kontrollrat|Veermächte-Kontroll]]. Offiziell wurr de Fall as "The United States of America against Otto Ohlendorf, et al; in düütsch: Die Vereinigten Staaten von Amerika gegen Otto Ohlendorf und andere" betekent. Anklaagt weern 24 ehmalige [[Schutzstaffel|SS]]-Führer, de as Kommandeure vun de [[Insatzgruppen vun de Sekerheitspolizei un vun den SD]] de Verantwortung för de Verbreken vun de Insatzgruppen in de besett [[Sowjetunion]] drogen. De Insatzgruppen kreegen för Beginn vun den [[Düütsch-Sowjetisch Krieg|Krieg tegen de Sowjetunion]] den Updrag, Sowjetfunktionäre un de „[[Jöden|jöödsch]] [[Intelligenzija|Intelligenz]]“ vun de Sowjetunion umtobringen. Binnerhalv vun de eerst dree Maand vun den Krieg tegen de Sowjetunion eskaleer de Mordtätigkeit vun de Insatzgruppen in‘ Oosten, so dat spätestens Anfang Oktober 1941 ahn Ünnerscheed jöödsch Mannlüüd, Fruen, Kinner un old Minschen doodschaaten wurrn. Ok versprengt Kriegsgefangene, „[[Tater]]s“, Psychiatriepatienten un Geiseln ut de Zivilbevölkerung hörrn to de Opfern de Insatzgruppen.<ref>Johannes Hürter: ''Hitlers Heerführer: Die deutschen Oberbefehlshaber im Krieg gegen die Sowjetunion 1941/42''. 2. Uplaag. Oldenbourg, München 2007, ISBN 3-486-58341-7, S. 520–521.</ref> De Antall an Opfern de vun de Insatzgruppen van Juni 1941 bit 1943 in de in de Sowjetunion umbrocht wurrn sünd, wurrd up mindst 600.000, nah anner Angaven up mehr as een Million Minschen geschätzt.<ref "opferzahlen"="">Literaturangaben zur Zahl der Opfer: * Leni Yahil, Ina Friedman und Haya Galai: ''The Holocaust: the Fate of European Jewry, 1932–1945''. Oxford University Press US, 1991, ISBN 0-19-504523-8, S. 270, Tabelle 4 „Victims of the Einsatzgruppen Aktionen in the USSR“ gifft 618.089 Opfer vun de Insatzgruppen in de Sowjetunion an. * Ronald Headland: ''Messages of Murder'', 2. Uplaag. Fairleigh Dickinson University Press, Rutherford (NJ) 2000, S. 124 gifft de Tall vun de Opfer in de Verantwortung vun de Insatzgruppen, inslooten anner düütsch Polizeieenheiten un [[Kollaborateur|Kollaborateure]], mit mehr as een Million Minschen an. * Helmut Langerbein: ''Hitler's Death Squads: The Logic of Mass Murder''. Texas A&M University Press, College Station 2004, ISBN 1-58544-285-2, S. 15–16 gifft de Tall vun de Opfer up sowjetisch Territorium dör de Insatzgruppen in Verbindung mit anner SS-Eenheiten, de Wehrmacht un de Polizei mit ungefähr anderthalf Million Minschen an, betont aber to glieker Tiet ok de Schwierigkeiten vun de Schätzung un Afgrenzung.</ref> De Anklaag gung up Basis vun de Insatzgruppen-Meldungen van mehr as een Million Opfer ut.<ref>[[Benjamin Ferencz]]: ''Opening Statement of the Prosecution'', vördragen an‘ 29. September 1947. In: ''Trials of War Criminals Before the Nuernberg Military Tribunals Under Control Council Law No. 10.'', Vol. 4. District of Columbia 1950, S. 30.</ref> Dat Verfohren gung ahn Freespröök to Enn‘: 14 Anklaagte wurrn [[Doodsstrafe|to’n Dood]] veroordeelt, twee kregen levenslang Haftstrafen un fief wurrn to Freeheitsstrafen tüschen teihn un twintig Johr veroordeelt. Een Anklaagter hett vör Prozessbeginn [[Sülvstmoord|Suizid]] begahn, een is wegen Krankheit ut dat Verfohren utscheeden un een anner wurr nah Anreken vun de [[Ünnersökenshaft]] entlaaten. In‘ Toog vun de [[Westintegratschoon]] hett Hoochkommissar [[John Jay McCloy|John McCloy]] Anfang 1951 up Anraden vun den ''[[David W. Peck#„Peck Panel“|Advisory Board on Clemency for War Criminals]]'' vun de 14 Doodsoordeelen tegen de in [[Justizvollzugsanstalt Landsberg#War Criminals Prison No. 1|Landsberg]] Inhafteerten vun de Insatzgruppenprozesses teihn Oordeelen in Haftstrafen umwannelt. Dorvan wurrn veer Doodsoordeelen in levenslang Haftstrafen umwannelt un söss Haftstrafen up teihn bzw. fiefuntwintig Johr minneseert. Veer Doodsoordeelen wurrn an‘ 7. Juni 1951 vollstreckt. Ok de Haftstrafen vun wiedere Häftlinge wurrn minneseert. De letzt dree Inhafteerten vun den Insatzgruppenprozess wurrn in‘ Mai 1958 ut de Haft entlaaten. == Vörgeschichte un Vörbereitung vun dat Verfohren == === Insatzgruppen in‘ Krieg tegen de Sowjetunion (1941–1943) === Insatzgruppen to „Säuberung der befreiten Gebiete von [[Marxismus|marxistischen]] Volksverrätern und anderen Staatsfeinden“<ref>''[[Völkischer Beobachter]]'' van‘ 10. Oktober 1938.</ref> wurrn eerstmals bi de „[[Anschluss Österreichs]]“ an dat [[Düütsch Riek 1933 bit 1945|Düütsch Riek]] insett. De eerste Insatzgrupp, dat Insatzkommando Öösterriek, stunn ünner den Befehl vun [[Franz Six]], de later ok bi de Insatzgruppen-Prozess anklaagt weer. Ok bi de [[Annexion]] vun dat [[Sudetenland]] 1938 un bi de „[[Zerschlagung der Rest-Tschechei]]“ 1939 wurrn Insatzkommandos bzw. Insatzgruppen insett, de Gegner vun de nationalsozialistischen Herrschap upspüren un vernichten sullen. Während de Insatzgruppen bi disse Insatzen vör Utbröök vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkriegs]] noch up Basis vun Listen mit namentlich upführt Gegner hannelt hebbt, nehm de Insatz bi den [[Polenfeldtoog|Överfall up Polen]] eerstmals Tüüg vun [[Völkermord]] an. Bestimmt Gruppen, as de Angehörige vun de poolsch Intelligenz, kathoolsch Pfarrer un Adelige wurrn pauschal to Feinden verklort un in völ Fällen umbrocht. Ofschons de Tahl vun de Opfer as ok de Menge vun de bedeeligt Insatzgruppen-Liddmaaten hooch weer, hebbt disse Morde in den Insatzgruppen-Prozess kien Rull speelt. Upgrund vun de Bewieslaag hett sück de Anklaag up de Taten vun de Insatzgruppen in de besett [[Sowjetunion]] konzentreet, anfangend mit de Vörbereitung up den [[Düütsch-Sowjetisch Krieg|Överfall up de Sowjetunion]] 1941 bit to de Ingliederung in statschonäre Verbände bzw. den anfangenden Rücktoog 1943. All an‘ 13. März 1941, etwa dree Maand vör den Överfall vun dat Düütsch Riek up de Sowjetunion, hett de Bass vun dat [[Riekssekerheitshööftamt]] (RSHA) [[Reinhard Heydrich]] den [[Generalquartiermeester]] vun de [[Wehrmacht]] [[Eduard Wagner (General)|Eduard Wagner]] över de Verwennen vun Insatzgruppen in Toog vun dat „Ünnernehmen Barbarossa“ informeert.<ref name="Höhne324f">Heinz Höhne: ''Der Orden unter dem Totenkopf – Die Geschichte der SS'', Augsburg 1998, S. 324f.</ref> Hitler sülvst harr tovör den [[Riekssführer SS]] [[Heinrich Himmler]] mit de Ümsetten vun de „Sünnermaßnahmen“ während dat Ünnernehmen Barbarossa betraut: „Im Operationsgebiet des Heeres erhält der Reichsführer SS zur Vorbereitung der politischen Verwaltung Sonderaufgaben im Auftrage des Führers, die sich aus dem endgültig auszutragenden Kampf zweier entgegengesetzter Systeme ergeben. Im Rahmen dieser Aufgaben handelt der Reichsführer SS selbstständig und in eigener Verantwortung. […] Der Reichsführer SS sorgt dafür, dass bei Durchführung seiner Aufgaben die Operationen nicht gestört werden. Näheres regelt das [[Oberkommando des Heeres|OKH]] mit dem Reichsführer SS unmittelbar.|ref=<ref>Befehl Adolf Hitlers zum Vollzug von „Sondermaßnahmen“ beim „Unternehmen Barbarossa“. Ziteert bi: ''Enzyklopädie des Holocaust''; Piper Verlag, München 1998, Band 1, Seite 395f.</ref>}} Heydrich, as Stellvertreder vun Himmler, un de Böverbefehlshaber vun dat OKH [[Walther von Brauchitsch]] hebbt denn nah Verhandlungen folgendes fastleggt: De Wehrmacht sull de Insatzgruppen logistisch unterstütten un de Insatzgruppen sullen eegenverantwoortlich sekerheitspolitisch Sünnerupgaaven in dat rückwärtig Heeresrebeet wohrnehmen. Disse Upgaaven sullen de Sekerung vun wichtig Dokumenten vun [[staatsfeind]]lich Organisatschonen, de Verhaftung vun wichtig Eenzelpersonen as ok dat Erkunden vun „staatsfeindlicher Bestrebungen“ umfaaten.<ref name="Piper">Israel Gutman: ''Enzyklopädie des Holocaust''; Piper Verlag, München 1998, Band 1, Seite 393ff.</ref> [[Bild:Karte - Einsatzgruppen in der Sowjetunion 1941.png|miniatur|Vörmarsch vun de Insatzgruppen in‘ Krieg tegen de Sowjetunion (1941)]] För de Insatzgruppen wurrn etwa 3000 geeignet Liddmaaten vun dat RSHA un vun de [[Waffen-SS]] anwurben un in‘ Mai 1941 in dat sassisch [[Pretzsch (Elbe)|Pretzsch]] versammelt.<ref name="hh330">Heinz Höhne: ''Der Orden unter dem Totenkopf – Die Geschichte der SS'', Augsburg 1998, S. 330.</ref> En allgemeen „Judentötungsbefehl“ geev dat to disse Tietpunkt noch nich, völmehr entwickel sück de Befehlsgevung dorto so nah un nah. In‘ Juni/Juli 1941 sull dat tonächst Upgaav vun de Insatzgruppen ween, de „[[Jöödsch Bolschewismus|jöödsch-bolschewistisch]] Intelligenzschicht“ un [[Wedderstand tegen den Nationalsozialismus|Wedderstandskämper]] in de besett Rebeeden ümtobringen as ok de einheimisch Bevölkerung bi antijöödsch [[Pogrome]]n to ünnerstütten. Eerst in‘ August/September 1941 geev dat en allgemeen „Judentötungsbefehl“ an de Führer vun de Insatzgruppen.<ref name="OgorreckRieß165f">Ralf Ogorreck und Volker Rieß: ''Fall 9: Der Einsatzgruppenprozess (gegen Ohlendorf und andere)'', Frankfurt am Main 1999, S. 165f.</ref> Insgesamt wurrn veer Insatzgruppen bild, de sück wedderum in Insatz oder Sünnerkommandos gleedern deen:<ref name="Piper" /> * De Insatzgrupp A, tonächst ünner den Kommandeur [[Walter Stahlecker]], mit ruchweg 1000 Mannlüüd. Hör Operatschoonsrebeet weer utgahnd vun [[Ostpreußen]] dat rückwärtig Armeerebeet vun de [[Heeresgrupp Noord]] in‘ [[Baltikum]] un de angrenzend noordööstlich russisch Bezirken bit vör [[Sankt Petersburg|Leningrad]]. * De Insatzgrupp B, tonächst ünner den Kommandeur [[Arthur Nebe]], mit etwa 655 Mann. Hör Operatschoonsrebeet änner weer utgahnd vun [[Warschau]] dat rückwärtige Armeerebeet vun de [[Heeresgrupp Mitte]] vun [[Wittrussland]] bit an den Rand vun [[Moskau]]. * De Insatzgrupp C, tonächst ünner den Kommandeur Kommandeur [[Otto Rasch]], mit etwa 700 Mann an. Hör Operatschoonsrebeet weer utgahnd vun [[Böverschlesien]] dat rückwärtig Armeerebeet vun de [[Heeresgrupp Süd]] in de middlere [[Ukraine]]. * De Insatzgrupp D, tonächst ünner den Kommandeur Kommandeur [[Otto Ohlendorf]], mit etwa 600 Mann an. Hör Operatschoonsrebeet weer dat rückwärtig Armeerebeet vun de düütsch [[11. Armee (Wehrmacht)|11. Armee]] un vun dat [[Armata Română#Zweiter Weltkrieg|rumäänsch Heer]] in [[Moldawien]], de süüdlich Ukraine un up de [[Krim]]. An‘ 23. Juni 1941, een Tag nah de Överfall up de Sowjetunion, sünd de Insatzgruppen de Wehrmacht upfolgt. De Kommandos vun de Insatzgruppen hebbt, deelwies mit Angehörigen vun de oortsansässig Polizei un in‘ Beisein bzw. sogor ünner Hülp vun de Bevölkerung, Massaker an de inheimisch Jöden, „Taters“, Kriegsgefangenen as ok kommunistischen Funktschonären anricht. De Opfer, dorünner Fruen, Kinner un old Lüüd, wurrn hööftsächlich dör Doodscheeten in Schluchten, Grooven oder Steenbröök in Gruppen umbrocht. Disse Massendoodscheeten hebbt bi völ Angehörigen vun de Insatzgruppen to psychisch Utnahmeerscheinungen führt, de ok dör den tolereerten erheblichen Alkoholkonsum nich minner wurrn. Se hebbt denn dorum tosätzlich Gaswagen insett, in de middels Utpuffgasen af Enn‘ 1941 de gröttstendeels jöödschen Opfer umbrocht wurrn sünd.<ref name="Piper" /> Bekanntheit hett insbesünnere dat Massaker in de Schlucht [[Babyn Jar|Babi Yar]] erlangt, bi dat an‘ 29. un 30. September 1941 över 33.000 Jöden umbrocht wurrn. To’n Johreswessel 1941/42 hebbt de Insatzgruppen folgend Tallen to de dood makt Jöden meld: Insatzgrupp A 249.420, Insatzgrupp B 45.467, Insatzgrupp C 95.000, Insatzgruppe D 92.000.<ref>Heinz Höhne: ''Der Orden unter dem Totenkopf – Die Geschichte der SS'', Augsburg 1998, S. 332.</ref> En Wehrmachtsangehöriger wurr Tüüch vun Doodscheeten un hett nah Kriegsenn‘ bericht: Zitat: Unter anderem lag in dem Grab ein alter Mann mit einem weißen Vollbart, der über seinem linken Arm noch ein kleines Spazierstöckchen hängen hatte. Da dieser Mann noch durch seine stoßweise Atemtätigkeit Lebenszeichen von sich gab, ersuchte ich einen der Polizisten, ihn endgültig zu töten, worauf dieser mit lachender Miene sagte: ‚Dem habe ich schon siebenmal was in den Bauch gejagt, der krepiert schon von alleine.‘|ref=<ref>Zeugenaussage des Wehrmachtsangehörigen Rösler vor dem [[Internationaler Militärgerichtshof|Internationalen Militärgerichtshof]] ziteert nah: Heinz Höhne: ''Der Orden unter dem Totenkopf – Die Geschichte der SS'', Augsburg 1998, S. 322.</ref> Nah dat Insetten vun en düütsch Zivilverwaltung in de besett sowjetisch Rebeeden wurrn dör Eenheiten vun de Ordnungspolizei, Waffen-SS un so nömmt inheimisch [[Hilfswilliger]], de de insett [[SS- und Polizeiführer|Höögeren SS- un Polizeiführern]] ünnerstunnen, wiedere Massenmorde an Jöden begahn.<ref name="hh330" /> Insgesamt fielen mindestens 600.000 und möglicherweise über 1.000.000 Menschen diesen Mordaktionen zum Opfer.De Sünnerkommandos vun de [[Sonderaktschoon 1005|Aktschoon 1005]] ünner de Leitung vun [[Paul Blobel]] mussen af Sömmer 1943 de verscharrt Lieken vun de Ermordeten [[Exhumeerung|exhumeeren]] un dornah verbrennen, um de Sporen vun disse Verbreken wegtomaken. === Otto Ohlendorf as Tüüg (1945–1946) === [[Otto Ohlendorf]] weer as SS-Brigadeführer un Kommandeur vun de Insatzgrupp D een vun de dree hööchstrangigen Anklaagten in den Innsatzgruppen-Prozess. Blots Jost un Naumann weern hüm in Deenstgrad un Deenststellung ebenbördig, aber Ohlendorf weer ok disse beid Mitanklaagten in Saken Intellekt, Uptreden un Utstrahlung wiet överleegen. So würr Ohlendorf up Sieden vun de Anklaagten in‘ Middelpunkt vun dat Verfohren stahn, de offiziell Beteken weer dorum ok ''The United States of America against Otto Ohlendorf, et al.''. Bevör ok blots de Vöröverleggen to en Insatzgruppen-Prozess stattfunn, hett Ohlendorf all Tüügnis över de Struktur, Befehlen un Insatzen vun de Insatzgruppen afleggt: eerst as Kriegsgefangener vun de Engländer un denn as Tüüg vun de Anklaag in den [[Nürnbarger Prozess tegen de Hööftkriegsverbreker|Nürnbarger Hööftkriegsverbrekerprozess]]. Ahn de Angaaven vun Ohlendorf harr de Insatzgruppen-Prozess woll nich stattfunnen, wiel se den Anstööt to de Erweiterung un Fokussierung vun den Nahfolgeprozesses geven hebbt. De amerikaansch Ankläger [[Whitney Harris]] hett över Ohlendorf seggt, dat de „den Einsatzgruppen-Prozess geschaffen (hat)“.<ref>{{EnS|He wrote the Einsatzgruppen case}}. Donald Bloxham: ''Genocide on Trial''. Oxford University Press, Oxford 2001, S. 188–189.</ref> Ohlendorf harr in‘ Juli 1942 da Kommando vun de Insatzgrupp D an [[Walther Bierkamp]] afbgeven un weer nah Berlin to dat [[Riekssekerheitshööftamt]] torüchkehrt, wo he weer de Leitung vun dat [[Sekerheitsdeenst vun den Rieksführer SS|SD-Inland]] (Amt III) övernehm. Dorneben weer he för dat [[Riekswertschapsministerium]] tätig. Bi Kriegsenn‘ hull sück Ohlendorf mit de [[Regeeren Dönitz]] bi [[Flensborg]] up. An‘ 21. Mai 1945 weerr Ohlendorf mit hunnerten vun Mitarbeiter vun de Regeeren Dönitz in britisch Kriegsgefangenschap gahn, wiel he hoopt hett, ok den Allieerten as „Meenensforscher“ un sülvsterklärt Wertschapsexperte nützlich to ween.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge 2009, S. 49–50.</ref> Ohlendorf sien Utseggen in Nürnbarg weer en Sensation. An‘ 3. Januar 1946 es he eerstmals in den Tüügenstand treden<ref>''Trial of the Major War Criminals before the International Military Tribunal'', Vol. IV, [http://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/NT_Vol-IV.pdf#page=315 S. 311–355]. (Band 4 der ''Blue Series'')</ref> un hett de anner Anklaagten un deren Verteidigers mit de nüchtern vördragen Details vun de Insatzgruppen-Massenmorde schockeert. För de Anklaag weer sien Utsaag besünners wertvull: De tweete [[Internatschonaler Militärgerichtshoff|IMT]]-Ankläger [[Telford Taylor]] hett Ohlendorf sien Utsaag in Sinne vun de Bewieslast in sien Memoiren as “real blockbuster” (ungefähr: De Utsaag „hau rin as en Bomb“).<ref>Telford Taylor: ''The Anatomy of the Nuremberg Trials''. Knopf, New York 1992, S. 246.</ref> Vernommen wurr Ohlendorf in‘ Tüügenstand vun de Anklaagvertreder [[John Amen]], de all 1945 sien Vernehmung in britisch Gefangenschap leit un deelwies persönlich führt harr. Ünner Amens Befragung keem dat dorbi to‘n entscheedenden Dörbröök in Ohlendorf sien Utsaagverhollen.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge 2009, S. 192–193.</ref> Later hebbt anner Liddmaaten vun dat Militärgericht för sück in Anspröök nommen, dat se dat Ohlendorf-Geständnis schafft hebbt, so as Richter Musmanno in sien Book över den Prozess. Musmanno erweckt dorin den Indruck, dat he „im Alleingang ermittelt, angeklagt, verhandelt und verurteilt“ hett.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge 2009, S. 226–227.</ref> === Fund vun de Insatzgruppen-Meldungen in Berlin (1946–1947) === [[Bild:Map_used_to_illustrate_Stahlecker's_report_to_Heydrich_on_January_31,_1942.jpg|miniatur|Anhang to’n tweeten Bericht vun [[Walter Stahlecker|Stahlecker]] an [[Reinhard Heydrich|Heydrich]] van‘ 31.&nbsp;Januar 1942.]] De [[Insatzgruppen-Meldungen]] weern vun zentraal Bedüüden för den Insatzgruppen-Prozess – för dat Tostannenkommen, för de Identifizierung un Söök nah de Tatverdächtigen as ok as Bewiesstück in den Prozess sülvst: Mit den Begreep „Insatzgruppen-Meldungen“ wurrd folgende Berichtsreeg un Dokumente betekent:<ref name="headland-12-15">Ronald Headland: ''Messages of Murder'', 2. Uplaag. Fairleigh Dickinson University Press, Rutherford (NJ) 2000, S. 12–15.</ref> * ''Ereignismeldungen UdSSR'', vun de 195 tüschen Juni 1941 un April 1942 erfolgt sünd. Bit up een Meldung sünd all erhollen bleven.<ref name="headland-13">Ronald Headland: ''Messages of Murder'', 2. Uplaag. Fairleigh Dickinson University Press, Rutherford (NJ) 2000, S. 13.</ref> * ''Tätigkeits- und Lageberichte der Einsatzgruppen der Sicherheitspolizei und des SD in der UdSSR'', de in de glieker Tietruum as de ''Ereignismeldungen UdSSR'' afgeven wurrn, aber in langeren Tietafständen. Disse Berichte hebbt ehder summarischen Charakter un behanneln faken de glieker Tatten as de Ereignismeldungen.<ref name="headland-13" /> * ''Meldungen aus den besetzten Ostgebieten'', de de ''Ereignismeldungen UdSSR'' as regelmatig Berichte aflööst hebbt. Disse Meldungen beinhalten in‘ Vergliek to de ''Ereignismeldungen UdSSR'' weniger direkte Utseggen to’n Mord an Jöden, dorför mehr Details to de Partisanenbekämpfung.<ref name="headland-13" /> * Dree Berichte: twee Berichte vun [[Walter Stahlecker]], de eerst ut Oktober 1941 un de tweet vun Januar 1942,<ref>Erster Bericht von [[Walter Stahlecker]], Kommandeur der Einsatzgruppe A, an das [[Reichssicherheitshauptamt|RSHA]] vom 16. Oktober 1941, über die Aktivitäten der Einsatzgruppe A im besetzten Baltikum und in Weißrussland bis zum 15. Oktober 1941. ([http://www.ess.uwe.ac.uk/genocide/einsatzArep.htm Exzerpt] up Engelsch up de Website vun de University of the West of England in Bristol.)<br />Zweiter Bericht von Franz Stahlecker über die Aktionen der Einsatzgruppe A für die Zeit vom 16. Oktober 1941 bis 31. Januar 1942.</ref> as ok de Bericht vun [[Karl Jäger (SS-Maat)|Karl Jäger]] ut Dezember 1941.<ref>[[Karl Jäger (SS-Maat)|Karl Jäger]], Führer des Einsatzkommandos 3, an den Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD vom 1. Dezember 1941, über die im Bereich des EK 3 bis zum 1. Dezember 1941 „durchgeführten Exekutionen“. ([http://www.holocaust-history.org/works/jaeger-report/htm/img001.htm.de Jäger-Bericht] as Scan un as Transkription.)</ref> Disse Berichte wurrn in de Tietruum van Juni 1941 bit Mai 1943 vun de Staffs vun de Insatzgruppen per Funk un Kurier nah Berlin an dat [[Riekssekerheitshööftamt|RSHA]] meld. Se enthullen detailleert Angaven to de Tallen vun umbrocht Jöden un anner Sowjetbürger, to Tatöort un bedeeligt Eenheiten. De Berichte weern geheim un droogen meestens den Vermark „[[Geheime Reichssache]]“.<ref name="headland-12-15" /> Se wurrn in tweestellig Tall kopeert un denn in nummereert Exemplaren wiedergeven. In de [[Verdeeler (Schriftverkehr)|Verdeeler]] weern Adressaten in Dienststellen vun dat RSHA as ok in hooch Ämter in NSDAP, Rieksregeeren un Militär.<ref name="headland-46-47">Ronald Headland: ''Messages of Murder'', 2. Uplaag. Fairleigh Dickinson University Press, Rutherford (NJ) 2000, S. 46–47.</ref> Sülvst in de Insatzgruppen weer de Tahl vun de Personen mit Togang to disse Berichte un deren Överdraagen begrenzt, so harrn in de Insatzgrupp D blots dree Offiziere un en Funker Togang to de eegen Meldungen.<ref>Nah de Utsaag vun [[Heinz Schubert (SS-Offizier)|Heinz Schubert]] harrn in de Insatzgrupp D blots deren Kommandeur [[Otto Ohlendorf|Ohlendorf]], de sien Stellvertreder [[Willi Seibert|Seibert]] un de Funker Fritsch Togang to de eegen Insatzgruppen-Funkmeldungen. Schubert sülvst, Adjutant vun Ohlendorf, kreeg de Meldungen to Aflaag, wobi de Tahl vun de Opfer in de Berichten utlaaten wurr. Disse Tallen wurrn vör de Kurierversand vun Ohlendorf oder Seibert handschriftlich inföögt.<br />''Records of the United States Nuremberg War Crimes Trials'', Vol. 4. US Government Printing Office, District of Columbia 1950, [http://www.mazal.org/archive/nmt/04/NMT04-T0098.htm S. 98].</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-S85918, Berlin, Prinz-Albrecht-Straße, zerstörtes Gestapo-Gebäude.jpg|miniatur|links|Gestapo-Hööftquartier, Fundoort vun de Insatzgruppen-Meldungen]] De amerikaansche Eenheit ''6889th BDC'' (''Berlin Document Center'') stell in Berlin af 1945 up Befehl vun General [[Lucius D. Clay]] Akten vun de Rieks- un NS-Behörden seker. Hööftupgaav weer de Versorgung vun de Veerrmächteverwalten mit benötigten administrativen Ünnerlagen. De Fokus up de Dokumentatschoon un Verfolgung vun NS-Verbreken entwickel sück eerst sukzessive mit de Afgaav vun Verwaltensünnerlagen an [[Bizoon|bizonaal]] un denn düütsch Behörden. De ''6889th BDC'' bild dormit de Oorsprung vun dat [[Berlin Document Center]].<ref>Astrid M. Eckert: ''Kampf um die Akten: die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg''. Steiner, Stuttgart 2004, ISBN 3-515-08554-8, S. 68–69.</ref> An‘ 3. September 1945 stell de ''6889th BDC'' in‘ veerten Stockwark vun dat Hööftquartier vun de [[Geheime Staatspolizei|Gestapo]] in de Berliner Prinz-Albrecht-Straße (hüüd [[Topographie des Terrors]]) twee Tünn an Ünnerlagen seker. Disse Ünnerlagen enthullen ünner annern 578 Aktenordner ut Beständen vun dat RSHA un de Gestapo. In twalf Aktenordner (Nr. E316 un E325–E335) befunn sück en meest kumplett Satz vun de ''Ereignismeldungen UdSSR'' un de ''Meldungen aus den besetzten Ostgebieten''.<ref name="headland-12-15" /> De Insatzgruppen-Meldungen befunnen sück vun dor an woll in den Besitt vun de Amerikaner, aber opdeckt wurrn se eerst en good Johr later: Enn‘ 1945 befunnen sück an verscheeden Stäen vun de ''Document-Center''-Einheiten in de amerikaansch Zoon mehr as 1600 Tünnen Ünnerlagen, nah Schätzung vun Ferencz harr alleen dat Berliner BDC acht bit negen Million sekerstellt Dokumente in Verwohrung. De Sichtung vun de Akten gung blots langsom vöran. Daher wern de Insatzgruppen-Meldungen de Anklaag in den [[Nürnbarger Prozess tegen de Hööftkrieksverbreker|Nürnbarger Hööftkriegsverbrekerprozess]] noch nich bekannt un dor noch kien Bewiesmiddel.<ref name="earl-75-79" /> [[Bild:International Military Tribunal ID Card of Benjamin Ferencz.jpg|miniatur|Deenstutwies vun [[Benjamin Ferencz]] för dat [[Internationaler Militärgerichtshof|IMT]], 15. Mai 1946]] Brigadegeneral [[Telford Taylor]] leit – eerst as Stellvertreder vun [[Robert H. Jackson]] un denn af Oktober 1946 as de sien Nahfolger – as Hööftankläger de Ermittlungen in de Nürnbarger Nahfolgeprozessen. Anfang 1946 hull sück Taylor in [[Washington D.C.]] up, üm Mitarbeiter för de vun hüm leit Ermittlungsbehörde ''[[Office of Chief of Counsel for War Crimes]]'' (OCCWC) to winnen, wat sück as nich eenfak rutstellen dee: De wenig Juristen, de in‘ Deenst vun de US-Army 1944/45 Erfohrung mit de Ermittlung un Anklaag vun Kriegsverbrekers sammelt harrn, weern nu [[Demobilisierung|demobiliseert]] un wenig gewillt, en lukrative Beschäftigung in dat heimatlich Zivilleven uptogeven, um in dat zerstört Düütschland en Uniform to dragen. Daher weer dat OCCWC chronisch ünnerbesett. De Straafrechtsperfesser [[Sheldon Glueck]], bi de Taylor an de [[Harvard University|Harvard Law School]] (HLS) studeert harr, hett hüm den jungen HLS-Absolventen [[Benjamin Ferencz]] as „vielversprechenden Studenten“, de all af Februar 1945 bi dat [[Judge Advocate General’s Corps|Judge Advocate]] in Düütschland Erfohrungen bi de Upklärung vun Kriegsverbreken sammelt harr, anraden. Ferencz weer Enn‘ 1945 demobiliseert wurrn un in de USA torüchkehrt. An‘ 20. März 1946 hett Ferencz dat Angebot vun Taylor annommen un weer nu ''civilian war crimes investigator'' (Zivilermittler för Kriegsverbreken) bi dat OCCWC. Ferencz weer man jüst 26 Johr old. Tegen Midden 1946 droop he weer in Düütschland in. Taylor hett hüm glieks dornah nah [[Berlin]] schickt, wo Ferencz en Team vun Ermittlern upbauen sull. Sein Upgaav weer de Överprüfung vun de beslagnahmt Ünnerlagen vun de nationalsozialistisch Behörden in Hinblick up de Verwertborkeit för de Nürnbarger Nahfolgeprozesse. An‘ 16. August 1946 hett Taylor Ferencz to’n Leiter vun de Berliner Twiegstäe vun dat OCCWC ernannt.<ref name="earl-75-79">Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge 2009, S. S. 75–79.</ref> Ferencz dateert de Opdeckung vun de Insatzgruppen-Meldungen up Enn‘ 1946/Anfang 1947.<ref name="earl-75-79" /> En Mitarbeiter vun sien OCCWC-Teams harr hüm mehrere [[Leitz (Ünnernehmen)|Leitz]]-Oordner wiest, de en nummereerten Satz vun de [[mimeographie]]rten Original-Berichte enthullen. Ferencz hett sofort de Bedüüden vun de Berichte as Bewiesmiddel sehn, floog nah Nürnbarg un hett de Berichte Taylor vörleggt.<ref name="headland-14">Ronald Headland: ''Messages of Murder'', 2. Uplaag. Fairleigh Dickinson University Press, Rutherford (NJ) 2000, S. 14.</ref> De eerst schriftlich Erwähnung vun de Insatzgruppen-Meldungen in OCCWC-Ünnerlagen stamm van‘ 15. Januar 1947. Van März bit April 1947 hett dat Team vun Ferencz de Insatzgruppen-Meldungen dörkeeken. Bi de Afgliek vun de dorbi identifizeert Täter mit de Personalünnerlagen vun de Kriegsgefangenen in amerikaansch Hand stell sück herut, dat eenig vun de nu weer söcht Lüüd all as „unbelastet“ entlaaten wurrn weern, so ok [[Heinz Schubert (SS-Offizier)|Heinz Schubert]]. De Tiet wurr knapp – Utwertung un straafrechtlich Verwertung vun de Insatzgruppen-Meldungen dör de Amerikaner weern rückblickend blots in en eng Tietfenster mögelk. Anfang 1947 plaan Taylor noch 18 Nürnbarger Nahfolgeprozesse, muss dissen Umfang aber angesichts vun Budget- un Tietmangel reduzeeren. Noh an‘ 14. März 1947 hett Taylor de amerikaansch Militärregeeren vörslahn, dree vun de plaant Prozesse as „weniger notwendig“ nich dörtoföhren. Een vun de Prozesse weer tegen Ohlendorf un anner hooch Liddmaaten vun den SD, Gestapo un vun dat RSHA vörsehn. Bit to dissen Tietpunkt weer de Swoor vun de Insatzgruppen-Verbreken un de Bewieskraft vun de Insatzgruppen-Meldungen in de Spitz vun de amerikaansch Anklaagbehörde noch nich erkannt wurrn.<ref name="earl-75-79" /> === Entscheedung för den Prozess un Upstellung vun dat Gericht (1947–1948) === [[Bild:Prosecutor Benjamin Ferencz at the Einsatzgruppen Trial portrait.JPG|miniatur|[[Benjamin Ferencz]] (1947)]] Al Ferencz sien Vörgesetzten Taylor Anfang 1947 de Insatzgruppen-Meldungen eerstmals präsenteer, hett de de Inleitung vun en tosätzlichen Insatzgruppen-Prozesses vöreerst aflehnt. He harr nich genog Personal, Budget un Tiet för de Dörföhren vun mehr as de all plaant Nahfolgeprozessen. Wa nipp un nau Taylor to sien Sinneswannel bewegt hett, is wiederhenn nich klor. Kann ween, dat de Dringlichkeit vun den Vördrag vun Ferencz dorto bistüürt hett oder de eendüüdig Bewieslaag anhand vun de Insatzgruppen-Meldungen – jedenfalls wannel Taylor dat tegen Ohlendorf un en loos defineert Grupp vun hoochrangig SS-Täter plaant Verfohren um: Dat sull in’t Verfohren blots noch um de Insatzgruppen in dat besett Sowjetunion gahn, blots Ohlendorf sull anklaagt blieven. An‘ 22. März 1947 bestimm Taylor den leitenden Staatsanwalt för dat Verfohren: [[Benjamin Ferencz]], mit 27 Johren de jüngst leitende Staatsanwalt bi de Nürnbarger Prozessen. Dat weer de formell Gebortsstünn vun den Insatzgruppen-Prozesses.<ref name="earl-75-79" /> Ferencz schreev later, dat Taylor hüm „sien“ Prozess ünner een Bedingung geev: kien Neeinstellung vun Staatsanwälten oder Ermittler in‘ OCCWC; dat Verfohren muss binnerhalv vun dat all fastleggt (Personal-)Budget- un Tietrahmen stattfinden. Ferencz hett dat henkreegen, vun de parallel lopend [[Nürnbarger Nahfolgeprozesse]]n veer Staatsanwälte för sien Verfohren aftotrecken: Arnost Horlik-Hochwald, oorsprünglich ut [[Tschechien]], Peter Walton ut [[Georgia]], John Glancy ut New York un James Heath ut [[Virginia]]. Dat weern aber nich de Elite vun de amerikaanschen Militärstaatsanwaltschaft; de annner leitend Staatsanwälte hebbt ehder hör schlechtere Mitarbeiter afgeven. Insbesünnere James Heath weer woll en erfohren Staatsanwalt, harr aber en swoor [[Alkoholkrankheit|Alkoholproblem]]. Taylor wull Heath oorrsprünglich füern, aber Ferencz, de mit Heath in Nürnbarg en Zimmer deelt harr, geev hüm en Chance.<ref>[[Benjamin Ferencz]]: ''{{Webarchiv|url=http://www.benferencz.org/index.php?id=8&story=31 |wayback=20120314161029 |text=CHAPTER 4: Nuremberg Trials and Tribulations (1946–1949), Story 32: Preparing for Trial |archiv-bot=2026-03-17 07:26:59 InternetArchiveBot }}''. In: „Benny Stories“ up de Website vun Benjamin Ferencz. (Afropen an‘ 13. Oktoober 2009.)</ref> [[Bild:Judges Speight, Musmanno and Dixon at the Einsatzgruppen Trial.jpg|miniatur|links|De Richter Speight, Musmanno un Dixon (vun links nah rechts) während dat Verfohren]] Dat toständig Gericht weer dat ''Nuremberg Military Tribunal II'' (NMT-II). De vörsittend Richter weer [[Michael A. Musmanno]], vörher Richter in [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]]. [[John J. Speight]], en ansehn Anwalt ut [[Alabama]], un [[Richard D. Dixon]], en ehmalger Richter vun den Supreme Court vun [[North Carolina|Staates North Carolina]], weern de beid anner Richter. Dat Verfohren wurr vun Musmanno domineert.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge 2009, S. 217–220.</ref> == De Anklaagten == [[Bild:Ohlendorf receives indictment.jpg|miniatur|Otto Ohlendorf kriggt an‘ 7. Juli 1947 de Anklaagschrift]] Ünner de Anklaagten weern acht Juristen, en Universitätsperfesser, een Kusendokter, een Opernsinger as ok een Kunstsaakverständiger.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.nachfolgeprozesse.nuernberg.de/prozesse/prozesse10.html |wayback=20100918022943 |text=Der Einsatzgruppenprozess |archiv-bot=2026-04-05 11:11:18 InternetArchiveBot }} up www.nachfolgeprozesse.nuernberg.de</ref> Nah hör Rang oordnt, wurrn söss Brigadeführer (entspreckt den Generälen vun de Wehrmacht) 16 Sturmbann-, Obersturmbann- un Standartenführer (Staffsoffiziere vun Major bit Oberst) un een Oberscharführer (Unteroffizier) anklaagt. De Beschuldigte Haussmann begung noch vör bevör dat Verfohren överhoopt anfungen weer an‘ 31. Juli 1947 in de Ünnersöekenshaft [[Sülvstmoord|Suizid]]. De Anklaagschrift wurr an‘ 3. Juli 1947 fardigstellt un an‘ 29. Juli 1947 dör de Naams vun wiederen Beschuldigten, as dor weern Steimle, Braune, Haensch, Strauch, Klingelhöfer un Radetzky, ergänzt.<ref name="Mazal5f.">[http://www.mazal.org/archive/nmt/04/NMT04-T0005.htm Nuremberg Military Tribunal], S. 5f. auf www.mazal.org</ref> De bi Gericht inreicht Anklaagschrift wurr noch in‘ Juli 1947 an de Beschuldigten övergeven un enthull folgend dree Anklaagpunkte betrucken up all Anklaagten:<ref name="OgorreckRieß165f" /> ::1. [[Verbreken tegen de Minschlichkeit]] ::2. [[Kriegsverbreken]] ::3. Liddmaatschap in en verbrekerisch Organisatschoon === Afbildungen vun de Anklaagten === <div align="center"> <gallery perrow="6" caption="Fotos vun de oorsprünglich 24 Anklaagten bi Upnahm in de U-Haft"> Bild:Otto Ohlendorf at the Nuremberg Trials.PNG|1) [[Otto Ohlendorf]] Bild:Heinz Jost 09936.jpg|2) [[Heinz Jost]] Bild:Erich Naumann at the Nuremberg Trials.PNG|3) [[Erich Naumann]] Bild:Erwin Schulz at the Nuremberg Trials.PNG|4) [[Erwin Schulz]] Bild:Six-franz-nuremberg.jpg|5) [[Franz Six]] Bild:Paul-Blobel.jpg|6) [[Paul Blobel]] Bild:Walter Blume at the Nuremberg Trials.PNG|7) [[Walter Blume]] Bild:Martin Sandberger 09924.jpg|8) [[Martin Sandberger]] Bild:Willi Seibert at the Nuremberg Trials.PNG|9) [[Willi Seibert|Willy Seibert]] Bild:Eugen Steimle at the Nuremberg Trials.PNG|10) [[Eugen Steimle]] Bild:Ernst Biberstein at the Nuremberg Trials.PNG|11) [[Ernst Biberstein]] Bild:Braune Werner.jpg|12) [[Werner Braune]] Bild:Walter Haensch at the Nuremberg Trials.PNG|13) [[Walter Haensch]] Bild:Gustav Nosske at the Nuremberg Trials.PNG|14) [[Gustav Adolf Nosske|Gustav Nosske]] Bild:Adolf Ott at the Nuremberg Trials.PNG|15) [[Adolf Ott (SS-Mitglied)|Adolf Ott]] Bild:Eduard Strauch.jpg|16) [[Eduard Strauch]] Bild:Waldemar Klingelhöfer at the Nuremberg Trials.PNG|17) [[Waldemar Klingelhöfer]] Bild:Lothar Fendler at the Nuremberg Trials.PNG|18) [[Lothar Fendler]] Bild:Waldemar von Radetzky at the Nuremberg Trials.PNG|19) [[Waldemar von Radetzky]] Bild:Felix Ruehl at the Nuremberg Trials.jpg|20) [[Felix Rühl]] Bild:Heinz Schubert2.jpg|21) [[Heinz Schubert (SS-Offizier)|Heinz Schubert]] Bild:Mathias Graf at the Nuremberg Trials.PNG|22) [[Matthias Graf]] Bild:Otto Rasch at the Nuremberg Trials.jpg|23) [[Otto Rasch]] Bild:Emil Haussmann at the Nuremberg Trials.jpg|24) [[Emil Haussmann]] </gallery></div> === List vun de Anklaagten === {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! width="3%" | Nr. !! [[Deenstgrad|Dgr.]] !! Naam !! Funktschoon !! width="3%" | [[Insatzgruppen|EG]] !! width="3%" | [[Gebortsjohr|Jhrg.]] !! width="3%" | NSDAP siet !! width="3%" | SS siet !! width="3%" | SD siet !! Straafmaat 1948 !! Verbüßt Straaf |- | 1 | [[Brigadeführer|SS-Brif.]] | [[Otto Ohlendorf|Ohlendorf]] | Kommandeur vun de Insatzgrupp D (1941–1942) | [[Insatzgruppen#Einsatzgrupp D|D]] | 1907 | 1925 | 1926 | 1936 | Doodsstraaf | 1951 henricht |- | 2 | [[Brigadeführer|SS-Brif.]] | [[Heinz Jost|Jost]] | Kommandeur vun de Insatzgrupp A (1942) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp A|A]] | 1904 | 1928 | 1934 | 1934 | Levenslang | 1952 entlaaten |- | 3 | [[Brigadeführer|SS-Brif.]] | [[Erich Naumann|Naumann]] | Kommandeur vun de Insatzgruppe B (1941–1943) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp B|B]] | 1905 | 1929 | 1935 | 1935 | Doodsstraaf | 1951 henricht |- | 4 | [[Brigadeführer|SS-Brif.]] | [[Erwin Schulz|Schulz]] | Führer vun dat Insatzkommando 5 (1941) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp C|C]] | 1900 | 1933 | 1935 | 1935 | 20 Johren Haft | 1954 entlaaten |- | 5 | [[Brigadeführer|SS-Brif.]] | [[Franz Six|Six]] | Führer vun dat Sünnerkommando 7c (1941) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp B|B]] | 1909 | 1930 | 1935 | 1935 | 20 Johren Haft | 1952 entlaaten |- | 6 | [[Standartenführer|SS-Staf.]] | [[Paul Blobel|Blobel]] | Führer vun dat Sünnerkommando 4a (1941–1942) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp C|C]] | 1894 | 1931 | 1931 | 1935 | Doodsstraaf | 1951 henricht |- | 7 | [[Standartenführer|SS-Staf.]] | [[Walter Blume|Blume]] | Führer vun dat Sünnerkommando 7a (1941) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp B|B]] | 1906 | 1933 | 1935 | 1935 | Doodsstraaf | 1955 entlaaten |- | 8 | [[Standartenführer|SS-Staf.]] | [[Martin Sandberger|Sandberger]] | Führer vun dat Sünnerkommando 1a (1941–1943) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp A|A]] | 1911 | 1931 | 1935 | 1935 | Doodsstraaf | 1958 entlaaten |- | 9 | [[Standartenführer|SS-Staf.]] | [[Willi Seibert|Seibert]] | Baas Amt III / stellv. Kdr. vun de Insatzgrupp D (1941–1942) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp D|D]] | 1908 | 1933 | 1935 | 1936 | Doodsstraaf | 1954 entlaaten |- | 10 | [[Standartenführer|SS-Staf.]] | [[Eugen Steimle|Steimle]] | Führer vun dat Sünnerkommando 7a/4a (1941/1942–1943) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp B|B]] | 1909 | 1932 | 1936 | 1936 | Doodsstraaf | 1954 entlaaten |- | 11 | [[Standartenführer|SS-Staf.]] | [[Ernst Biberstein|Biberstein]] | Führer vun dat Insatzkommando 6 (1942–1943) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp C|C]] | 1899 | 1926 | 1936 | 1940 | Doodsstraaf | 1958 entlaaten |- | 12 | [[Obersturmbannführer|SS-Ostbf.]] | [[Werner Braune|Braune]] | Führer vun dat Sünnerkommando 11b (1941–1942) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp D|D]] | 1909 | 1931 | 1934 | 1934 | Doodsstraaf | 1951 henricht |- | 13 | [[Obersturmbannführer|SS-Ostbf.]] | [[Walter Haensch|Haensch]] | Führer vun dat Sünnerkommando 4b (1942) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp C|C]] | 1904 | 1931 | 1935 | 1935 | Doodsstraaf | 1955 entlaaten |- | 14 | [[Obersturmbannführer|SS-Ostbf.]] | [[Gustav Adolf Nosske|Nosske]] | Führer vun dat Insatzkommando 12 (1941–1942) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp D|D]] | 1902 | 1933 | 1936 | 1936 | Levenslang | 1951 entlaaten |- | 15 | [[Obersturmbannführer|SS-Ostbf.]] | [[Adolf Ott (SS-Liddmaat)|Ott]] | Führer vun dat Sünnerkommando 7b (1942–1943) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp B|B]] | 1904 | 1922 | 1931 | 1934 | Doodsstraaf | 1958 entlaaten |- | 16 | [[Obersturmbannführer|SS-Ostbf.]] | [[Eduard Strauch|Strauch]] | Führer vun dat Insatz-/Sünnerkommando 2/1b (1941/1941–1943) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp A|A]] | 1906 | 1931 | 1931 | 1934 | Doodsstraaf | ./.^{[[#Angeklagtentabelle-A|A]]} |- | 17 | [[Sturmbannführer|SS-Stbf.]] | [[Waldemar Klingelhöfer|Klingelhöfer]] | Führer vun dat Sünnerkommando 7c (1941) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp B|B]] | 1900 | 1930 | 1933 | 1934 | Doodsstraaf | 1956 entlaaten |- | 18 | [[Sturmbannführer|SS-Stbf.]] | [[Lothar Fendler|Fendler]] | Baas Amt III in dat Sünnerkommando 4b (1941) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp C|C]] | 1913 | 1937 | 1933 | 1939 | 10 Johr Haft | 1951 entlaaten |- | 19 | [[Sturmbannführer|SS-Stbf.]] | [[Waldemar von Radetzky|von Radetzky]] | Offizier in dat Sünnerkommando 4a (1941–1942) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp C|C]] | 1910 | 1940 | 1939 | Nein | 20 Johr Haft | 1951 entlaaten |- | 20 | [[Hauptsturmführer|SS-Hstf.]] | [[Felix Rühl|Rühl]] | Offizier in dat Sünnerkommando 10b (1941) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp D|D]] | 1910 | 1930 | 1932 | 1935 | 10 Johr Haft | 1951 entlaaten |- | 21 | [[Obersturmführer|SS-Ostf.]] | [[Heinz Schubert (SS-Offizier)|Schubert]] | Adjutant vun Otto Ohlendorf (1941–1942) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp D|D]] | 1914 | 1934 | 1934 | 1934 | Doodsstraaf | 1951 entlaaten |- | 22 | [[Oberscharführer|SS-Oscha.]] | [[Matthias Graf|Graf]] | Unteroffizier in dat Insatzkommando 6 | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp C|C]] | 1903 | 1933 | 1933^{[[#Angeklagtentabelle-B|B]]} | 1940 | Tiet vun de U-Haft | 1948 entlaaten |- | 23 | [[Brigadeführer|SS-Brif.]] | [[Otto Rasch|Rasch]] | Kommandeur vun de Insatzgrupp C (1941) | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp C|C]] | 1891 | 1931 | 1933 | 1933 | Kien Oordeel.^{[[#Angeklagtentabelle-C|C]]} | ./. |- | 24 | [[Sturmbannführer|SS-Stbf.]] | [[Emil Haussmann|Haussmann]] | Offizier in dat Insatzkommando 12 | [[Einsatzgruppen#Insatzgrupp D|D]] | 1910 | 1930 | k.A. | 1937 | Kien Oordeel.^{[[#Angeklagtentabelle-D|D]]} | ./. |} All Angaven in de Tabell vun de Anklaagten bit up de Angaven to Haussmann nah Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge University Press, Cambridge 2009: * Tabellenspalt ''Johrgang'' nah „Table 3 – Education of the Defendants“, S. 121. * Tabellenspalt ''NSDAP siet'' nah NSDAP-Intredensdatum in „Table 4 – Joining Date of Defendants“, S. 126. * Tabellenspalten ''SS siet'' un ''SD siet'' nah Bitrittsdaten to de SS un in den SD nah „Table 5 – Joining Date of the SA, SS, SD and Gestapo“, S. 129. * Tabellenspalten ''Oordeel 1948'' un ''Verbüßt Straaf'' nah „Table 11 – Sentence Modifications of the Einsatzgruppen Leaders between 1948 and 1958“, S. 293. De Nummereeren vun de Anklaagten in de Tabell un in de Billergalerie is de Nummereeren ut den Insatzgruppen-Prozess. (Reeg nah de Anlaag un Oordeelserhebung.)<br />Angaven to [[Emil Haussmann]] nah Klaus-Michael Mallmann, Jochen Böhler un Jürgen Matthäus: ''Einsatzgruppen in Polen''. WBG, Stuttgart 2008, S. 39–40.</ref><br />^'''A''' [[Eduard Strauch|Strauch]] wurr an Belgien utleefert, wo he nochmals to’n Dood veroordeelt wurr. Dat Oordeel wurr ut Gesundheitsgrünnen aber nich vullstreckt, Strauch is 1955 storven.<br />^'''B''' [[Matthias Graf|Graf]] is 1933 in de SS intreden, wurr aber 1936 wegen mangelnder Deelnahm weer utslooten. 1940 is he in Toog vun sien Deenstverplichten to’n SD weer de SS bitreden.<br />^'''C''' [[Otto Rasch|Rasch]] is dör Krankheit an‘ 5. Februar 1948 ut dat Verfohren utscheeden un an‘ 1. November 1948 storven.<br />^'''D''' [[Emil Haussmann|Haussmann]] hett an‘ 31. Juli 1947 [[Sülvstmoord|Suizid]] begahn un is dormit ut dat Verfohren utscheeden. == Verteidigung == De Insatzgruppen-Prozess funn as de elf anner Nahfolgeprozesse up de Grundlaag vun dat [[Kontrollratsgesett Nr. 10]] (CCL10) statt. CCL10 övernimmt de Regelungen vun dat [[Londoner Statut]], dormit ok de sien Verfohrensregeln.<ref name="Nuremberg Trial Proceedings">''[http://avalon.law.yale.edu/imt/imtrules.asp Nuremberg Trial Proceedings Rules of Procedure]'' van‘ 29. Oktober 1945. In: „Avalon Project“, Yale University. ''Rule 1'': Übernahme der Regelungen des [[Londoner Statut]]s, ''Rule 2 d)'': Recht auf Verteidiger eigener Wahl.</ref> Disse Verfohrensregeln hebbt jeden Anklaagten en Recht up en Verteidiger vun eegen Wahl geven.<ref name="Nuremberg Trial Proceedings" /> En Anklaagten, de kien Anwalt wählen dee, oder sück kien Anwalt leisten kunn, kreeg en [[Plichtverteidiger]] stellt. In de Praxis hebbt de Anklaagten hör Verteidiger sülvst wählt. Nehm de gewünscht Anwalt dat Mandat an, kreeg he för sien Arbeit vun de [[Office of Military Government for Germany (U.S.)|amerikaansch Militärregeeren]] 3.500&nbsp;[[Rieksmark|RM]] pro Maand, wenn he noch en wieder Mandat in de sülvig Prozess harr, tosätzlich 1.750&nbsp;RM.<ref>''[{{Der Spiegel|44436721|Titel=Gott hat Kain bestraft|Text=}} Gott hat Kain bestraft]''. In: Der Spiegel, Nr. 21/1949 van‘ 19. Mai 1949, S. 7f.</ref> De Nebenleistungen weern düütlich mehr wert as dat Gehalt. Jeder Anwalt kreeg in de amerikaansch Kantien dree Mahltieden an‘ Dag mit en [[Physiologischer Brennwert|Energiegehalt]] van 3.900 [[Kalorie|kcal]], während de düütsch Bevölkerung in de amerikaansch Zoon während den [[Düütschland 1945–1949#Levensmiddelversörgen|Hungerwinter 1947/48]] offiziell pro Person maximal 1.500&nbsp;kcal/Tag up [[Levensmddelkoort]]en kreeg.<ref>Axel Lehmann: ''Der Marshall-Plan und das neue Deutschland: die Folgen amerikanischer Besatzungspolitik in den Westzonen''. Waxmann Verlag, Münster 2000, ISBN 3-89325-889-2, S. 168.</ref> Tosätzlich kreegen de Anwälte en Stang Zigaretten pro Week, de eegentlich [[Zigarettenwährung|hart Währung]] bit to de [[Währungsreform 1948 (Westdüütschland)|Währungsreform]] van Juni 1948.<ref name="earl-8-9">Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge University Press, Cambridge 2009, S. 8–9.</ref> De [[Swaartmarkt]]pries vun en Stang Zigaretten leeg in‘ Winter 47/48 tüschen 1000 un 2000&nbsp;RM.<ref>[[Christoph Maria Merki]]: ''Die amerikanische Zigarette – das Maß aller Dinge. Rauchen in Deutschland zur Zeit der Zigarettenwährung (1945–1948)''. In: Thomas Hengartner und Christoph Maria Merki (Hrsg.): „Tabakfragen. Rauchen aus kulturwissenschaftlicher Sicht“. Zürich 1996, S. 57–82.</ref> De Beropen as Straafverteidiger in de Nürnbarger Prozessen weer ünner Anwälten begehrt, un de meest Anklaagten wurrn vun hör Wunschanwälten verteidigt.<ref name="earl-8-9" /> Ofschons de Hööftverhandlung middels [[Simultandolmetschen|Simultandolmetschern]] to glieker Tiet up Düütsch un Engelsch dörführt wurr, weern Anwälte mit Kenntnissen vun beid Spraken in‘ Vördeel. So wurr dat Protokoll blots up Engelsch führt un in afkört Form verapenlicht: en Anwalt mit engelsch Spraakkenntnissen kunn so eenig Översettensfehler in dat Protokoll verbetern laaten, bevör disse in de offiziell ''Proceedings'' (düütsch: „Sitzungsprotokolle“) keemen.<ref name="earl-8-9" /> meest jeder Anklaagt harr twee [[Straafverteidiger]], een Hööftverteidiger un de sien Assistent. So weern up Sieden vun de Verteidigung mehr as 40 Anwälte an dat Verfohren bedeeligt.<ref name="NMT-11">''Records of the United States Nuremberg War Crimes Trials'', Vol. 4, US Government Printing Office, District of Columbia 1950, [http://www.mazal.org/archive/nmt/04/NMT04-T0011.htm S. 11].<br /> Rasch, de sien Verfohren krankheitsbedingt fröh aftrennt wurr, harr blots een Verteidiger. In de NMT-Proceedings (Green Series) wurrd för Nosske blots Dr. Karl Hoffmann as Hööftverteidiger nömmt, de harr aber as Assistent Heinrich Seraphim.</ref> Nah Tallen weer de Verteidigung tegen de Staatsanwaltschap mit 2:1 överleegen. Dissen Vördeel wurr aber dör dat groot Ermittlungsteam vun de Staatsanwaltschap (en „army of researchers“<ref name="earl-8-9" /> up düütsch etwa: eine „Armee von Rechercheuren") mehr as uphaben. Dorneben weer de Verteidigung ok dör de in‘ Vergliek to de Staatsanwaltschap kört Vörbereitungstiet un wiel se nich wussen, wu dat in amerikaansch Verfohren so afloopen dee (und kulturell leep dat Verfohren nah amerikaansch Rechtsverständnis), ok benahdeeligt. Um disse strukturell Nahdeelen uttoglieken, un nich den Anschien vun en unfair Verfohren to erwecken, hett de amerikaansch Militärregeeren den Verteidiger de Infrastruktur to‘T Wohrnemmen vun hör Upgaven to Verfügung: In dat ''Defendant’s Information Center'' (etwa: „Informationszentrum vun de Anklaagten“) harrn de Verteidiger dat Recht up Insicht in all Verfohrensakten, un dor kunnen Tüügen inbestellt un dör de Verteidigung befraagt weern. De Bürorüüms weern ok beheizt, en wichtig Detail in dat kriegszerstört Nürnbarg.<ref name="earl-8-9" /> === Utwahl vun de Straafverteidiger === [[Bild:Attorneys Bergold and Aschenauer with Prosecutor Ferencz at the Einsatzgruppen Trial.jpg|miniatur|De Straafverteidiger [[Friedrich Bergold|Bergold]] (links) un [[Rudolf Aschenauer|Aschenauer]] (rechts) mit Staatsanwalt Ferencz]] Bi de Utwahl vun hör Anwälte weern de Anklaagten meest gor nich inschränkt. Während Spraak- un Verfohrenskenntnisse för en amerikaansch Afkaat spraken harr, weern de aber 1947 in Nürnbarg so good as gar nicht o kriegen. Dorto keem, dat de düütsch Anwälte ok dorüm as Verteidiger tolaaten wurrn, wiel se neben de Spraak un Kultur ok de gemeensam Erfohrung vun de NS-Tiet deelen deen. Dat düüd denn up en fairen Prozess henn. So weern all Straafverteidier Düütsche. Ok en politisch Belastung vör 1945 weer kien Hinnernis för en Tolaaten to dat Verfohren. Dormit dat kien unfair Inschränkungen geev, weern blots Anwälte utslooten, de in hör [[Spruchkammerverfohren]] as „Hööftschuldige“ instuuft wurrn weern.<ref name="earl-8-9" /> So weer [[Hans Gawlik]] vör 1945 in Breslau as Staatsanwalt tätig, tietwies ok an en [[Sonnergericht]], wurr as Verteidiger vun Naumann aber tolaaten.<ref>Ernst Klee: ''Personenlexikon zum Dritten Reich'', tweet Uplaag. Frankfort an‘ Main 2005, S. 175, Indrag to Gawlik, Hans.</ref> Eenig vun de mehr as 40 Afkaaten hebbt während de Nürnbarger Prozesse den Grundsteen för hör latere Karriere as [[Straafverteidiger]] in [[NS-Prozesse]]n leggt: [[Rudolf Aschenauer]], Verteidiger vun Ohlendorf, hett in de Loop vun sien Juristenkarriere mehrere hunnert Anklaagten in NS-Prozessen vetreden un hett sück buterdem as rechtsextremer Publizist un Mitgrünner vun tallriek Organisatschonen, de de Anklaagten in NS-Prozessen bistunnen oder in hör Sinn Press- un Lobbyarbeit bedreeven, betätigt. Hans Gawlik wurr 1950 to’n Bass vun de staatlich [[Zentraal Rechtsschutzstäe]] beropen un hett tosommen mit sien Assistent Gerhard Klinnert, de Hööftverteidiger vun Seibert weer, ok den [[KZ-Arzt]] [[Waldemar Hoven]] in den [[Nürnbarger Ärzteprozess]] vertreden.<ref>George J. Annas, Michael A. Grodin: ''The Nazi doctors and the Nuremberg Code''. Oxford University Press, 1995, ISBN 0-19-510106-5, S. 111.</ref> [[Günther Lummert]], Verteidiger vun Blume, weer ok as Straafverteidiger in den [[I.G.-Farben-Prozess]] un in den [[Wilhelmstraßen-Prozess]] tätig, dornah arbeit he as Rechtsanwalt an dat [[Oberlandesgericht Köln]] un hett in den konservativen [[Markus-Verlag]] schreven. De ansehn Nürnbarger Anwalt [[Friedrich Bergold]], Verteidiger vun Biberstein, harr in den Nürnbarger Prozess [[Martin Bormann]] in Afwesenheit vertreden. Fritz Riediger, Verteidiger vun Haensch, hett ok [[Walter Schellenberg]] in‘ Wilhelmstraßen-Prozess vertreden. De meesten vun disse Afkaaten weern all to de Tiet vun den Nationalsozialismus as Rechtsanwalt tolaaten, so weer [[Hans Surholt]], Verteidiger vun Rasch, all vör den [[Volksgerichtshoff]] as Straafverteidiger tolaaten.<ref>Angelika Königseder: ''Recht und nationalsozialistische Herrschaft: Berliner Anwälte 1933–1945'', ein Forschungsprojekt des Berliner Anwaltsvereins. Deutscher Anwaltverlag, 2001, ISBN 3-8240-0528-X, S. 170.</ref> === Argumente vun de Verteidigung === Dat geev kien afstimmt Strategie vun de 22 Verteidigerteams. Dat weer primär en Folg vun de ünnerscheedlich Bewieslaag un Tatenbidrääg vun de eenzeln Anklaagten. En Verteidigungslien, de den Unrechtsgehalt vun dat Doon vun de Insatzgruppen un de Rüie vun de Anklaagten betonen dee, dorbi aber den individuellen Tatbidrag minner dorstell un nah Mögelkeit sogot noch in binnere Distanz to dat NS-Regime dortostllen versöch, harr bi Anklaagten as [[Matthias Graf|Graf]] un [[Felix Rühl|Rühl]] ehder Spoo, bi [[Otto Ohlendorf|Ohlendorf]] un [[Paul Blobel|Blobel]] kunn man so aber nich vörgahn. Ok de kört Vörbereitungstiet un de mangelnde Erfohrung mit de Usancen vun en Gerichtsverfohren nah amerikaansch Gepflogenheiten hebbt en Rull speelt. Bestimmend bleev de erdrückend Bewieslaag, de alleen up den Tätigkeitsberichten vun de Insatzgruppen un de Vernehmungsprotokollen vun de Anklaagten sülvst beruhen dee. Dementsprechend brochen de verscheeden Anwaltsteams en ünnerscheedlichen Mix an un mehr oder minner swaach Verteidigungsargumenten vör, in de Hoopnung nah de Schrotschööt-Methode mit wenigstens en vun de Argumente wat to drapen. In‘ Ergebnis hebbt se so aber gegensietig hör Positschoonen minneseert. Bi all Ünnerscheeden in de Plädoyers geev dat dree „Verteidigungslienen“ vun de Straafverteidiger: # dat Afstrieden vun de Straafborkeit vun de Taten vun de Anklaagten in de Insatzgruppen, # de Minimierung vun den individuellen Tatbidrag vun en Anklaagten, # dat Vörbringen vun mildernd Umstännen togunsten vun den Anklaagten. En Infraagstellen vun de Rechtmäßigkeit vun de Anklaag in den Insatzgruppen-Prozess up Basis vun den Grundsatz ''[[nulla poena sine lege]]'' weer bi organisierten Massenmorden vun de middlere Befehlsebene – in‘ Gegensatz to den Nürnbarger Hööftkrioegsverbrekerprozess, wo mit „[[Verbrechen gegen den Frieden]]“ en nee Straaftatbestand schaffen wurrn weer – swoor mögelk. Fragen vun de Rechtmäßigkeit un Tostännigkeit vun dat Gericht weern dör CCL10 klärt, un wurrn in dat Verfohren ok nich thematiseert. De Straafborkeit vun de Taten wurrn mit twee Hööftargumenten bestreeden: De Tötung vun de Opfer vun de Insatzgruppen weer [[Putativnotwehr]] ween, un de jeweilige Anklaagte harr ünner [[Befehlsnotstand]] hannelt. Meest jeder Straafverteidiger hett versöcht den individuellen Tatbidraag vun sien Mandanten as lütt as mögelk dortostellen. Up de eenfachst Ebene gung dat dorbi üm Tieden vun de Anwesenheit an de [[Tatoort]]en vun de Massendoodscheeten, to’n Bispeel of en Anklaagter sien Deenststellung as Kommandeur vun en Sünnerkommando wirklich all an‘ 15. vun den Maand, oder nich eerst twee Maand later antreden harr. Belege över Kusendokterbesöök in Berlin<ref>So [[Walter Haensch]] in sien Bestreven, den Tietpunkt vun sien Kommandoövernahm vun dat Sünnerkommando 4b van Midden Januar 1942 (Anklaag) up Midden März 1942 to ännern.<br />''Records of the United States Nuremberg War Crimes Trials'', Vol. 4. US Government Printing Office, District of Columbia 1950, S. [http://www.mazal.org/archive/nmt/04/NMT04-T0547.htm 547]–[http://www.mazal.org/archive/nmt/04/NMT04-T0549.htm 549].</ref> un Ähnliches wurrn to Rekonstruktschoon nah’n Klenner vörbrocht. De Fraag vun de Anwesenheit in‘ Oosten to bestimmt Tietpunkten weer entscheedend, wiel de Anklaag för jeden Anklaagten en Reeg vun konkreten Tatvorwürfen mit Öörd- un Klennerdaten ut de Insatzgruppenmeldungen vörbroch. Ok wenn dat gelung enkeld Anklaagpunkte torüchtowiesen, weern de meest Anklaagten as veranwoortlich för en ganzen Reeg vun Massenmorden anklaagt. Afwesenheit während en vun de Massenmorde entbunn nich vun de Schuld för de verbleven Taten. En swoorer weegend Argument weer de mangelnd [[Befehls- un Kommandogewalt|Kommandogewalt]]. Bi klar utwiest Eenheitsführern vun de Insatzgruppen, Sünnerkommandos un Insatzkommandos weer disse Verteidigung utsichtslos, anners bi Staffsoffizieren as [[Willi Seibert|Seibert]], [[Lothar Fendler|Fendler]] oder [[Waldemar von Radetzky|Radetzky]]. De Verteidiger vun sücke Anklaagten hebbt denn regelmatig vörbrocht, dat hör Mandanten – so in‘ Fall vun Seibert un Fendler, de Baas vun dat Amt III (Abwehr un Nahrichtendeenst) weern – eenzig mit dat Sammeln vun Informatschonen to doon harrt harr. De Anwalt vun Radetzky hett versöcht, de sien Tätigkeit, de dat Übersetzen umfaaten dee, as rein Spezialistendom ahn Entscheedungsgewalt dortostellen. Gelegentlich wurr vörbrocht, dat de Anklaagten an de Morde nich blots nich bedeeligt weern, sonnern de noch nicht eenmal bemarkt harr nun dorvan ok nichts dör Hörenseggen vun wusst harrn. De toletzt upführt Behauptung stell man in dat Verfohren ehder de Gloovwürdigkeit vun en Anklaagten in Fraag, as dat se hüm as vörsehn vun de Taten vun sien Eenheit distanzeeren dee. Für jeden Anklaagten hebbt de Straafverteidiger mildernd Ümstännen vörbrocht. Tüügen un [[Versekerung an Eides statt|eidesstattlich Versekerungen]] sullen vun den gooden [[Leumund]] un den starken (gooden) Charakter vun de Anklaagten Tüüchnis afleggen, wat in dat amerikaansch Recht as ''character evidence'' begäng is. Ünnergevene un gliekstellt SD- un SS-Mannlüüd hebbt mündlich un schriftlich versekert, dat de Anklaagte en försörglich Vörgesetter un uprecht Offizier ween weer. Blots [[Paul Blobel|Blobel]], de „as bösoordig un feige“ gull, weer as eenzig Anklaagter ünner Sienesglieken so veracht, dat he kien sückse Utsagen to sien Gunsten vörbringen kunn.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge University Press, Cambridge 2009, S. 164–168.</ref> En anner faken brocht Argument weer dat minschlich Verhollen in anner Insatzen buterhalv vun de Insatzgruppen. [[Werner Braune|Braune]] sall dornah in sien Tiet as [[Befehlshaber vun de Sekerheitspolizei un vun den SD|KdS]] in [[Norwegen]] 1945 jüstet grad oppositschonell ween hemm, wiel he Befehle vun den [[Riekskommissar]] [[Josef Terboven|Terboven]] uphaben un den interneerten [[Einar Gerhardsen]] freelaaten harr.<ref>''Records of the United States Nuremberg War Crimes Trials'', Vol. 4. US Government Printing Office, District of Columbia 1950, [http://www.mazal.org/archive/nmt/04/NMT04-T0483.htm S. 483].</ref> De as mildernd Ümstännen vörbrocht Punkte hebbt aber deelwies anner Argumente Swaaker makt un weern so in‘ Sinn vun de Verteidigung kontraproduktiv. So hebbt mehrer Anklaagten vörbrocht, ut „Fürsorge für ihre Männer“ jeden Ünnergevenen, de to völ drunk oder annerwiedig nich mit de „Exekutionen“ klor keem, torüch nah Berlin versett to hemm. Dat maak dat Argument vun den Befehlsnotstand för de jeweils Ünnergevenen tonichte. Ok dat positiv Verhollen in anner Deenstinsatzen ahn Karriereinbußen, Disziplinarmaatnahmen, gor de Doodsstraaf wies ehder, dat en Entscheeden tegen dat Morden mögelk weer. <!--=== Verfahrensstrategie ===--> == Verfohren un Oordeel == [[Bild:Ohlendorf pleads not guilty.jpg|miniatur|left|Otto Ohlendorf plädeert up „nicht schuldig“ (15. September 1947)]] === Plädoyer vun de Anklaagten (September 1947) === An‘ 15. September 1947 wurr dat Verfohren dör Verlesen vun de Anklaag tegenöver den Anklaagten up den Weg brocht. Disse Verfohrensschritt hörrt as ''arraignment'' to dat angelsassisch Straafprozessrecht. De Anklaagte moot up dat Verlesen vun de Anklaag antworten ''plea'', un sück entweder „schuldig“ oder „nicht schuldig“ bekennen. All Anklaagten in den Insatzgruppen-Prozess hebbt mit „Nicht schuldig im Sinne der Anklage“ antwoort. De Bedüüden vun disse Antwoort wurr nich achterfraagt, aber in de Loop vun den Prozess düütlich: De Verteidigung kunn angesichts vun de Bewieslast nich de Tatbedeeligung vun de Anklaagten anfechten un hett dorum versöcht över [[Erlaubnistatbestandsirrtum]] un [[Befehlsnotstand]] de individuelle Schuld vun de Anklaagten to wedderleggen. De Erwiderung „Nicht schuldig im Sinne der Anklage“ entwickel sück in de kommend Johren to de Standardantwoort in Kriegsverbrekerprozessen, ok wiel sück de Straafverteidiger ut de Nürnbarger Prozessen to Spezialisten up dit Rebeet entwickeln deen un sück koordineeren deen.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial. Cambridge 2009, S. 197–198.</ref> === Hööftverhandlung (September 1947 bit Februar 1948) === De [[Hööftverhandlung]] in den Insatzgruppen-Prozess fung an‘ 29. September 1947 vör dat Militärtribunal II-A in‘ Schwurgerichtssaal 600 vun den [[Nürnbarg]]er [[Justizpalast (Nürnbarg)|Justizpalast]] an, in de twee Johr vörher de [[Nürnbarger Prozess tegen de Hööfttkriegsverbreker|Hööftkriegsverbrekerprozess]] stattfunnen harr. De leitend Staatsanwalt [[Benjamin Ferencz]] hett de Hööftverhandlung mit de Präsentatschoon vun de Anklaag anfungen. Trotz dat Bedüüden vun dat Verfohren un de mindst sössstellig Tall vun de Mordopfer nehm de Anklaag för de Präsentatschoon vun hör Bewies blots twee Verhandlungsdaag in Anspröök. Insgesamt wurrn 253 [[Bewiesmittel|Bewiesstücken]] vörbrocht, de meest ausschließlich ut Uttüüg ut de „Tätigkeits- und Lageberichten“ vun de Insatzgruppen as ok ut [[Versekerung an Eides statt|eidesstattlichen Erklärungen]] vun de Anklaagten bestunnen. De ungewöhnlich kört Tiet vun twee Daag för de Bewiesupnahm verklort sück sowohl ut de Stärke vun de Bewiesen, as ok ut de Schwierigkeit, [[Tüüg]]en vund e Anklaag ut de Sowjetunion ünner [[Stalin]] vörtoladen oder gor vör Oort Ünnersöken vörtonehmen. De Staatsanwaltschaft präsenteer daher blots twee Tüügen, Rolf Wartenberg, en Vernehmer bi dat [[Office of the US Chief of Counsel for War Crimes|OCCWC]] un François Bayle vun de franzöössch Marine, de as [[Graphologie|Grapholoog]] uptreden dee.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial. Cambridge 2009, S. 179–180.</ref> [[Bild:Otto-Ohlendorf-Heinz-Jost.jpg|miniatur|links|Otto Ohlendorf (links) un Heinz Jost während den Prozess an‘ 9. Februar 1948]] An‘ 6. Oktober 1947 hett mit [[Rudolf Aschenauer]] de eerst Verteidiger sien Plädoyer makt. Sien Mandant weer [[Otto Ohlendorf|Ohlendorf]]. Aschenauer hörr to de jüngst Afkaaten vun den Prozess, he nehm aber gau en Führungsrull up Sieden vun de Verteidigung in, ebenso as sien Mandant ünner de Anklaagten. Aschenauer harr en dramatisch Uptreden, up den Richter Musmanno wark he as en „Shakespeare-Schauspeler“. To’n Överraschung vun dat Gericht hett Aschenauer weder Tat noch Tatbeteiligung vun Ohlendorf afstreden. Sien Mandant weer in de besett Sowjetunion an Hinrichtungen bedeeligt ween. Disse Hinrichtungen weer aber as staatlich [[Sülvstverteidigung]] to sehn – tomindst harr sien Mandant to de Tattiet glöövt. Dorher leeg woll en Fall vun [[Putativnotwehr]] vör. De Putativnotwehr geev dat sowohl in‘ düütschen [[Rechtskreis]], as ok in de angloamerikaanch Rechtskreis, wo se in‘ [[Case Law]] – wenn ok selten – anwendt wurr. De Anklaagte harr also unschuldig Zivilisten doodscheeten laaten, aber dat in‘ Gloov daan, dat doon to mootenm um dat [[Düütsch Riek 1933 bis 1945|Düütsch Riek]] vör den [[Bolschewismus]] (meent: „de Jöden“) to schulen un överhoopt de fortsett Existenz vun dat düütsch Volk in‘ „Doodskamp mit de Sowjetunion“ sekertostellen. De tweete Verteidigungslien vun Aschenauer weer de [[Befehlsnotstand]]. Ohlendorf harr de militärisch Führung ünnerstahn, un dör en direkt Befehlskett vun [[Adolf Hitler|Hitler]] över [[Bruno Streckenbach]] weer hüm dör den „Führerbefehl“ de [[Militärisch Befehl|Befehl]] to de Vernichtung vun de Jöden geven wurrn. Dat denn nich to doon, harr schlimm Folgen för Ohlendorf harrt – in‘ Krieg weer [[Befehlsverweigerung]] mit den Dood bestraaft wurrn.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial. Cambridge 2009, S. 197–201.</ref> De Hööftverhandlung düer bit Februar 1948, un nehm 78 Verhandlungsdaag in. Van‘ 4. bit to’n 12. Februar 1948 hebbt de Straafverteidiger hör Plädoyers hollen. An‘ 13. Februar 1948 funn dat Slussplädoyer vun de Anklaag statt.<ref name="schedule">''Records of the United States Nuremberg War Crimes Trials'', Vol. 4. US Government Printing Office, District of Columbia 1950, [http://www.mazal.org/archive/nmt/04/NMT04-T0003.htm S. 3].</ref> === Straafmaat un Oordeel (März bit April 1948) === [[Bild:PaulBlobel1948.jpg|miniatur|Paul Blobel wurrd dat Doodsoordeel an‘ 10. April 1948 verkündt.]] Bi de Beraden vun dat Oordeel nah de Hööftverhandlung wurr de dree Richter Musmanno, Speight un Dixon gau klor, dat se nah gellend Recht Doodsoordeelen verhangen würrn. Musmanno harr all in‘ [[Prozess Wertschaps- un Verwaltenshööftamt vun de SS|Pohl-Prozess]] as Richter an Doodsoordeelen mitwarkt, aber nich as leitend Richter. Nun droog he swoor an sien Verantwoortung, harr he doch in de Vergangenheit tegen de Doodsstraaf arbeit: in‘ Versöök, de Exekution vun [[Sacco und Vanzetti]] uptohollen, un as Straafverteidiger un Revisionsrichter in [[Pennsylvania]]. Ferencz tegenöver hett sück Musmanno in en Breef nah Verkündung vun dat Oordeel üütert, dat he de Verhängung vun de Doosstraaf as „unerträgliche Last“ up sien Geweeten föhl. Musmanno verbroch slaaploos Nachten mit den Gedanken doran, en Minsch in’t Gesicht to sehn un hüm to seggen, dat he starven moot. Musmanno, italo-amerikaansch Herkunft un kathoolsch, hett en olden Früend, [[Kathoolsch Militärseelsorge|U.S. Army Chaplain]] Francis Konieczny, um seelischen Bistand beeden.<ref name="deliberation">Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge University Press, Cambridge 2009, S. 261–264.</ref> Tegen Enn‘ März harr dat Richterkollegium de Arbeit vun de Oordeelsfindung afslooten. Konieczny Musmanno up de sien Bitte hen hulpen, en Rücktoogsoort to’n „Meditieren und Beten“ to finnen. Disse Oort weer en Kloster 50&nbsp;km vun [[Nürnbarg]] weg, wo Musmanno eenig Weeken verbrocht hett. Dorbi stunnen hüm de [[Mönkdom|Mönken]] Stephan Geyer vun dat [[Kloster Seligenporten]] un Carol Mesch to Siet. Mesch snack neben sien Moderspraak ok italieensch un hett för Geyer översett, de blots Düütsch kunn. Dorto hett Musmanno noch Lieutenant Giuseppe Ercolano inladen,. de he ut sien Tiet in den [[Allieerte Invasion in Italien|Krieg in Italien]] kennen dee. Wat se besnackt hebbt, is nich överleefert, aber dat gifft en signifikanten Henweis dorup, wu Musmanno de Doodsstraaf mit sien Geweeten verinboren kunn: Jeder vun de to’n Dood veroordeelt Anklaagten harr in dat Verfohren Morde sülvst togeven. Anklaagte, de trotz erdrückend Bewieslast all afstreeden harr, kreegen kien Doodsstraaf. In dissen Sinn bleev Musmanno sien Instellung to de Doodsstraaf trüe: Wo de Gefohr vun en [[Justizirrdom]] bestunn, hett he de as unrevideerbor aflehnt, doch wenn en Geständnis vörleeg un en groot Schuld vorhannen weer, hull he dat för de richtig Straaf.<ref name="deliberation" /> Van 8. bit 9. April 1948 hett dat Gericht de Oordeelen in Insatzgruppen-Prozess utspraaken. All Anklaagten wurrn schuldig spraaken. Bit up de Beschuldigten Rühl un Graf, de lediglich de Liddmaatschap in en verbrekerisch Organisatschoon to Last leggt wurr, weern de anner Anklaagten tosätzlich ok wegen [[Kriegsverbreken]] un [[Verbreken tegen de Minschlichkeit]] veroordeelt wurrn.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bz.nuernberg.de/bzshop/publikationen/nproz/nproz.html |wayback=20100408084449 |text=Die Nürnberger Prozesse 1945 bis 1949 Vorgeschichte – Verlauf – Ergebnisse – Dokumente |archiv-bot=2026-03-14 03:32:04 InternetArchiveBot }} up Nürnberg online</ref> An‘ 10. April 1948 wurr dat Straafmaat fastleggt.<ref name="schedule" /> Dat geev 14 Doodsoordeelen: [[Otto Ohlendorf|Ohlendorf]] harr all as Tüüg in den Hööftkriegsverbrekerprozess de Ermordung vun 90.000 Minschen togeven. [[Paul Blobel|Blobel]] hull de Tall vun sein Opfer vun [[Babyn Jar]] (33.000) för överdreeven, aber 10.000 bit 15.000 Opfer geev he to. [[Walter Blume|Blume]] un [[Martin Sandberger|Sandberger]] hebbt de Ermordung vun Menschen togeven, ok wenn se up Befehlsnotstand plädeeren deen. [[Werner Braune|Braune]] geev dat [[Massaker vun Simferopol]] to. [[Walter Haensch|Haensch]] geev to, Massendoodscheeten befohlen un leit to hemm, ok wenn hüm de nipp un nau Tall nich mehr bekannt weer. [[Erich Naumann|Naumann]] hull den „Führerbefehl“ immer noch för korrekt un harr entsprekend hannelt, ok wenn hüm de Opfertall vun 135.000 „etwas übertrieben“ vörkehm. [[Ernst Biberstein|Biberstein]] nehm an Henrichtungen deel, um de Erfohrung to maaken. [[Heinz Schubert (SS-Offizier)|Schubert]] geev to, de Henrichtung vun 800 Minschen leit to hemm. [[Willi Seibert|Seibert]] weer as Stellvertreder vun Ohlendorf an de sien Morden mitschuldig. [[Eduard Strauch|Strauch]] geev to, de Befehl utführt to hemm. [[Waldemar Klingelhöfer|Klingelhöfer]] hett up den Sieg Hitler hoopt un harr den Befehl utführt.<ref name="deliberation" /> Ok [[Adolf Ott (SS-Liddmaat)|Ott]] un [[Eugen Steimle|Steimle]] kreegen de Doodsstraaf.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge University Press, Cambridge 2009, S. 259 – „Tabel 8 – Judgement and Sentences“.</ref> Anklaagten, de kien Mord togeven deen ([[Lothar Fendler|Fendler]], [[Gustav Adolf Nosske|Nosske]], [[Waldemar von Radetzky|Radetzky]], [[Felix Rühl|Rühl]], [[Erwin Schulz|Schulz]] und [[Franz Six|Six]]) wurrn to lang Haftstraafen veroordeelt. Sülvst [[Heinz Jost|Jost]], in‘ SS-Generalsrang un Kommandeur vun de Insatzgrupp A, wurr nich to’n Dood veroordeelt, denn he harr sien Taten nich togeven. [[Matthias Graf|Graf]] weer de eenzig Anklaagte, de dat Gericht as free Mann verlaaten kunn, sien Straafmaat weer mit de Düer vun de Ünnersökenshaft afgullen.<ref name="deliberation" /> == Dörföhren vun de Oordeelen == [[Bild:Justizvollzugsanstalt Landsberg am Lech.JPG|miniatur|Justizvollzugsanstalt [[Landsberg am Lech]], Ingangsbauwark]] Nah de Oordeelsverkündung wurrn ok de Veroordeelten vun den Insatzgruppenprozess bit up Graf, de sien Haftstraaf all dör de Ünnersökenshaft afgullen weer in dat [[Justizvollzugsanstalt Landsberg|Kriegsverbrekergefängnis Landsberg]] to Straafverbüßung överführt. De to’n Dood Veroordeelten mussen rood Jacken dragen un wurrn dorher allgemeen as ''„Rotjacken“'' betekend.<ref>[Der Spiegel 29191990, Meine liebe Prinzessin], in: [[Der Spiegel]], Utgaav 5/1951 van‘ 31. Januar 1951, Seite 8</ref> De Gefangenen kunnen an kulturell Veranstaltungen deelnehmen un ok sülvst welke organiseeren. Völ vun de Landsberg inhafteerten Häftlinge sünd während hör Hafttiet ok weer de Kark bitreden, so ok Blobel un Klingelhöfer.<FreudigeSangekunst>[http://www.zeit.de/1992/09/Freudige-Sangeskunst?page=1 ''Freudige Sangeskunst''], in [[Die Zeit]], Utgaav 9 van‘ 21. Februar 1992</ref> Bit up Nosske hebbt all Veroordeelten vun den Insatzgruppen-Prozess [[Gnadenbefugnis|Gnadengesöök]] inreicht, de aber dör den amerikaansch Militärgouverneur [[Lucius D. Clay]] in‘ März 1949 afschlägig bescheeden wurrn.<ref name="OgorreckRieß165f" /> In de Tüschentiet geev dat vun de düütsch Apenlichkeit Kritik an dat amerikaansch ''[[War Crimes Program]]'', insbesünnere vun Sieden vun de Kark un de Politik. In‘ Toog vun kollektiver Verdrängung geev dat af Enn‘ vun de 1940er Johren Kampagnen för de in Landsberg insitten Gefangenen ein. De Gefangenen wurrn as Opfer dorstellt, de ünner Befehlsnotstand hannelt harrn, dör raaksüchtig Tüügen verleumdet un uprgrund vun fraagwürdig Rechtsgrundlagen veroordeelt wurrn weern. De Oordeelen sülvst wurrn as „[[Siegerjustiz]]“ diffameert. De Proteste hungen oorsprünglich mit den Överprüfungsverfohren to‘n Dachauer [[Malmedy-Prozess]] tosammen, de an‘ 18. Juli 1946 to Enn gung. In dit Verfohren weern all 73 Anklaagten wegen dat Doodscheeten vun amerikaansch Kriegsgefangener während de [[Ardennenoffensive]] för schuldig befunnen wurrn. Insgesamt wurrn 43 Doodsoordeelen utspraken. Vun de Anwälten vun de Veroordeelten vun dat Malmedy-Verfohren wurrn de amerikaansch Vernehmungsbeamten apenlich beschuldigt, dör [[Folter]] [[Geständnis]]se vun den Beschuldigten dwungen to hemm. De US-Army nehm deshalb interne Ermittlungen up, de kien Henwiesen up systematisch Misshandlungen vun de Beschuldigten brochen. Todem wurr en faire Verhandlung beschienigt. Dennoch funn de Protest in de Folg nich blots bi de Gefangenen, deren Familien un Anwälten, sonnern toletzt ok bi Vertreder vun de kathoolsch un evangeelsch Kark, de Press un apenlich Inrichtungen Ünnerstütt. Dorto keem, dat sück disse Kritik so nah un nah ok up de anner Verfohren vun de Dachauer un Nürnbarger Folgeprozesse utwieten dee. De Ünnerstüttenspropaganda forder nu de Überprüfung vun all Verfohren vun de Nürnbarger un Dachauer Prozesse un dorut resulteerend dat Utsetten vun de Doodsstraaf un minneseeren vun de Haftstraafen. Disse Forderungen wurrn mit Henwies up Befehlsnotstand, nich rechtsstaatlich Vernehmungsmethoden, fraagwürdig Rechtsgrundlagen, ungliek Straaftomeeten bi identisch Tatbestand un later ok Afschaffung vun de Doodsstraaf ünnermüert.<ref name="Siegel67f" /> Anstell vun de Begreep „Kriegsverbrecher“ wurr af Anfang vun de 1950er Johren för de in Landsberg Inhafteerten faken de Beteknung „Kriegsgefangene“ bruukt. In de Press un Politik sett sück statt den Begreep ''Kriegsverbrecher'' so nah un nah de Terminus ''sogenannte Kriegsverbrecher'' dör oder wurr blots noch in Anführungsteken sett. Letztlich wurrn Kriegsverbrekervölfak nich mehr as Kriegsverbreker betekent.<ref>Norbert Frei: ''Vergangenheitspolitik'', München 1996, S. 234.</ref> As Vertreder vun de kathoolsch Kark hebbt sück insbesünnere [[Köln]]er [[Kardinal]] [[Josef Frings]] as ok de [[Weihbischop]] in dat [[Arzbisdom München un Freising]] [[Johannes Neuhäusler]], de as ''Sonderhäftling'' in dat [[KZ Sachsenhausen]] un in dat [[Konzentrationslager Dachau|KZ Dachau]] inhafteert ween weer, insett. Neuhäusler un Frings hebbt togunsten vun de Landsberger Inhaftierten vehement bi amerikaansch Politiker un Kongressafordnten interveneert un kreegen ok en positiv Stellungnahm vun den [[Hillig Stohl|Vatikans]].<ref>Robert Sigel: ''Die Dachauer Prozesse und die deutsche Öffentlichkeit'', in: Ludwig Eiber, Robert Sigel (Hrsg.): ''Dachauer Prozesse – NS-Verbrechen vor amerikanischen Militärgerichten in Dachau 1945–1948'', Wallstein Verlag, Göttingen 2007, ISBN 978-3-8353-0167-2, S. 71f.</ref> Neuhäusler hett sück ok för Blobel insett.<ref>Ulrike Bachhofer, Angela Achi: ''Pragmatischer Umgang mit Vergangenheit? Kirche und Fluchthilfe'', in: Rainer Bändel: ''Kirche der Sünder – Sündige Kirche? Beispiele für den Umgang mit Schuld nach 1945'', Lit-Verlag, Münster 2002, ISBN 3-8258-5010-2, S. 50.</ref> [[Theophil Wurm]], Landsbischop vun de Evangeelsch Landskark in Württemberg, stunn an de Spitz vun dat Engagement vun Vertreder vun de evangeelsch Kark för de Landsberger Gefangenen. Gemeensam mit Neuhäusler hett he 1949 de „Christliche Gefangenenhilfe“ grünnd, de af Oktober 1951 as Vereen ''[[Stille Hilfe für Kriegsgefangene und Internierte]]'' wiedere Ünnerstütten- un Lobbyarbeit leisten de. De Rechtsberader vun Wurm hett in‘ März 1949 de Verbreken vun de Insatzgruppen as „auf Jahrzehnte hinaus die schwerste Belastung des deutschen Namens in der Welt“ betekent un hett vun wiedergahnd Engagement togunsten vun de „Ohlendorf-Gruppe“ afraden. Dennoch hett sück Wurm ok för de Veroordeelten vun den Insatzgruppen-Prozess insett.<ref name="OgorreckRieß170f">Ralf Ogorreck und Volker Rieß: ''Fall 9: Der Einsatzgruppenprozess (gegen Ohlendorf und andere)'', Frankfurt am Main 1999, S. 170f.</ref> Wiedere Lobbyarbeit togunsten vun de in Landsberg Inhafteerten wurr vun den [[Heidelbarger Juristenkrink]] leistet, to de as zentraal Person vun den Protest [[Rudolf Aschenauer]] hörrn de. Neben Juristen, Richtern, Beamten vun dat Justizministeriums hebbt to disse Vereenigung ok Verwaltensfaklüüd vun de evangeelsch un kathoolsch Kark hörrt.<ref>Robert Sigel: ''Die Dachauer Prozesse und die deutsche Öffentlichkeit'', in: Ludwig Eiber, Robert Sigel (Hrsg.): ''Dachauer Prozesse – NS-Verbrechen vor amerikanischen Militärgerichten in Dachau 1945–1948'', Wallstein Verlag, Göttingen 2007, ISBN 978-3-8353-0167-2, S. 75f.</ref> De düütsch Bevölkerung hett dat amerikaansch ''War Crimes Program'' gröttstendeels aflehnt. So verwunnert dat ok nich, dat ok düütsch Politiker togunsten vun de Landsberger Häftlinge bi de maatgevend amerikaansch Instanzen interveneert hebbt. Nah Gründung vun de [[Bundsrepubliek Düütschland]] in‘ Mai 1949 hett ok Bundskanzler [[Konrad Adenauer]] Enn‘ Februar 1950 an McCloy appelleert, nah de in dat [[Grundgesett]] verankert Afschaffung vun de [[Doodsstrafe|Doodsstraaf]] de Henrichtungen uttosetten un de Oordeelen in Haftstraafen umtowanneln. In‘ [[Düütsch Bundsdag|Düütschen Bundsdag]] hebbt bit up de Afordnten vun de [[KPD]] un eenig [[SPD]]-Afordnte all dor vertreden Parteien disse Haltung vertreden. Insbesünnere hebbt sück de Vertreder vun de [[FDP]] för de in Landsberg Inhafteerten insett.<ref>Thomas Alan Schwartz: ''Die Begnadigung deutscher Kriegsverbrecher – John J. McCloy und die Häftlinge von Landsberg'', München 1990, S. 382f.</ref> För Sandberger hebbt sück bispeelswies Bundspräsident [[Theodor Heuß]] un [[Carlo Schmid]] insett.<ref name="OgorreckRieß170f" /> Sülvst in de USA, wo de Dörführung vun de Nürnbarger Prozesse mehrheitlich för good befunnen wurr, hebbt rechtskonservativ un antikommunistisch Politiker Kampagnen togunsten vun de in Landsberg Inhaftierten makt. Als Gegner vun [[Harry Spence Truman|Truman]]-Regeeren, hebbt insbesünnere de amerkaansch Senatoren [[William Langer]] ([[North Dakota]]) un [[Joseph McCarthy]] ([[Wisconsin]]) de „Kriegsverbrecherfrage“ instrumentaliseert,<ref>Thomas Alan Schwartz: ''Die Begnadigung deutscher Kriegsverbrecher – John J. McCloy und die Häftlinge von Landsberg'', München 1990, S. 380f.</ref> wiel in de vun hör vertreden Bundsstaaten völ [[Düütschamerikaner|Amerikan vun düütsch Herkunft]] leven deen. So is Langer mit Spood für Sandberger intreden.<ref name="OgorreckRieß170f" /> De vun den amerikaanschen Kriegsminister [[Kenneth Claiborne Royall]] insett Simpson-Kommission hett denn 65 Doodsoordeelen överprüft un hett de Rechtmäßigkeit vun de Verfohren faststellt. De Kommission hett aber ok anraadt, 29 Oordeelen in Haftstraafen ümtowanneln un en permanent Bagnadigungsinstanz intorichten. De Afslussbericht van‘ 14. September 1948 wurr aber tonächst nich verapenlicht. Nah en vörövergahnd Exekutionsstopp wurrn de Henrichtungen Enn‘ 1948 in Landsberg weer upnommen. De Ergebnisse vun de Simpson-Kommission wurrn schließlich an‘ 6. Januar 1949 doch verapenlicht,<ref name="Siegel67f">Robert Sigel: ''Die Dachauer Prozesse und die deutsche Öffentlichkeit'', in: Ludwig Eiber, Robert Sigel (Hrsg.): ''Dachauer Prozesse – NS-Verbrechen vor amerikanischen Militärgerichten in Dachau 1945–1948'', Wallstein Verlag, Göttingen 2007, ISBN 978-3-8353-0167-2, S. 67f.</ref> wohrschienlich wiel en Kommissionsliddmaat apenlich behaupt hett, de Kommissionsvörsitter harr Bewiesen förr Foltervorwürfe ünnerslahn.<ref>Norbert Frei: ''Vergangenheitspolitik'', München 1996, S. 154</ref> === „Gerechtigkeit durch Gnade“ – McCloy un da Peck Panel (März bit August 1950) === Upgrund vun de wassend Kritik an dat amerikaansch ''War Crimes Program'' wurr sietens [[General]] [[Thomas T. Handy]], de Oberbefehlshaber vun de US-Army in Europa ''([[United States European Command]])'', an‘ 28. November 1949 de vun de Simpson-Kommission anraden Inrichten vun en Begnadigungskommission ''(War Crimes Modification Board)'' för de Veroordeelten vun de [[Dachauer Prozesse]] befohlen.<ref>Robert Sigel: ''Die Dachauer Prozesse und die deutsche Öffentlichkeit'', in: Ludwig Eiber, Robert Sigel (Hrsg.): ''Dachauer Prozesse – NS-Verbrechen vor amerikanischen Militärgerichten in Dachau 1945–1948'', Wallstein Verlag, Göttingen 2007, ISBN 978-3-8353-0167-2, S. 77f.</ref> De amerikaansch [[Hooch Kommissar]] [[John Jay McCloy|John McCloy]], de de [[Gnadenbefugnis]] för de Veroordeelten vun de [[Nürnbarger Prozesse]]n harr, hett in‘ März 1950 en entsprekend Äquivalent inricht. Dat dree Mann stark ''Advisory Board on Clemency for War Criminals'' wurr nah de sien Vörsitter [[David W. Peck]] allgemeen ''[[Peck Panel]]'' nömmt. In’ Grundsatz sull laut McCloy „Gerechtigkeit durch Gnade“ öövt wurrn.<ref>Thomas Alan Schwartz: ''John McCloy and the Landsberg Cases''. In: Jeffry M. Diefendorf (Hrsg.): „American Policy and the Reconstruction of West Germany, 1945–1955“. Cambridge University Press, Cambridge 1993, ISBN 0-521-43120-4, S. 433–454.</ref> För de twintig Veroordeelten ut den Insatzgruppen-Prozess, de noch in amerikaansch Haft weren, hett dat ''Peck Panel'' an‘ 28. August 1950 in söben Fällen en Bibehollen vun de Doodsstraaf anraden. Veermal sull de Doodsstraaf in en Freeheitsstraaf umwannelt wurrn, un in dree Fällen sull en Freeheitsstraaf minneseert wurrn. Söss Veroordeelte sullen nah dit Anraden foorts freelaaten wurrn, twee dorvan harrn in den Prozess noch de Doodsstraaf kreegen.<ref>Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial''. Cambridge 2009, S. 280–285, insbesondere „Table 9 – Recommendations of the Advisory Board on Clemency (Peck Panel), August 28, 1950“.</ref> En Gnadengesöök för Radetzky wurr dör den evangeelschen Pastor Karl Ermann ut Landsberg bispeelswies as folgt begrünnd: „Im Dezember 1948 hat er auf Bitten des Anstaltspfarrers die Aufgabe übernommen, mit einem Kreis von Gefangenen ein [[Krippenspiel]] zu erarbeiten, das dann am Heiligen Abend in der Gefängniskirche gespielt wurde. Am Weihnachtsfest 1949 gestaltete er einen weihnachtlichen Abend in Lied, Dichtung und Musik. […] In vielen Abenden, die unter dem Thema ‚Kammermusik und Dichtung‘ standen, verstand er es, den Mitgefangenen die Welt der klassischen deutschen Dichtung und Musik nahezubringen. […] Ich bin gewiß, daß er sich draußen bestens bewähren wird und daß er nicht unwesentlich zur Stärkung der aufbauwilligen Kräfte in unserem Volk beitragen kann.“ === Apenlich Druck un McCloys Entscheidung (September 1950 bit Januar 1951) === De apenliche Protest manifesteer sück toletzt in en Demonstratschoon in Landsberg an‘ 7. Januar 1951. Bit to 4000 Deelnehmer ut [[Landsberg am Lech]] un Ümgegend funnen sück um elf Ühr up den Landsberger Hööftplatz in, um tegen de Wedderupnahm vun de Henrichtungen un för de Begnadigung vun de Gefangenen in‘ Kriegsverbrekergefängnis Landsberg to demonstreeren. All in’t Vörfeld sünd Wagen mit Luutspreker in‘ Updrag vun de Stadtverwalten dör Landsberg, um de Inwahner to Deelnahm an de Demonstratschoon uptoropen. Neben de Bundsdagsafordnten [[Gebhard Seelos]] vun de [[Bayernpartei]] un [[Richard Jaeger]] vun de [[CSU]] nehmen ok Vertreder vun den [[Bayersch Landdag|Bayerischen Landdag]], de Karken un vun de oortsansässig Behörden deel. Etlich jöödsch [[Displaced Persons]], de to‘n Gedenken vun de mehr as 90.000 dör de Insatzgrupp D ümbrocht Jöden ebenfalls nah Landsberg kommen weern, hebbt de Kundgeven dör Tüschenroopen as „Massenmörder“, as Seelos up Ohlendorf un wiedere Inhafteerten vun den Insatzgruppen-Prozesses to snacken keem. De Polizei gung mit Gummiknüppeln tegen de jöödsch Gegendemonstranten vör. Ok [[Antisemitismus|antisemitisch]] Parolen as „Juden raus“ sullen fallen ween, as de ''[[Süddeutsche Zeitung]]'' nah de Demonstratschoon bericht hett.<ref>Michael Strasas: ''4000 demonstrieren am Hauptplatz'', Landsberg im 20. Jahrhundert, S. 14f. [http://www.buergervereinigung-landsberg.de/kriegsverbrecher/Demonstrieren.pdf (pdf)]</ref> up den Hööchpunkt vun de Begnadigungskampagne to’n Johreswessel 1950/51 kreeg McCloy Morddrohungen un wurr doruphenn samt sien Familie vun Leibwächtern schuult. Sülvst de SPD-Vörsitter un ehmalg KZ-Häftling [[Kurt Schumacher]] as ok de Süster vun [[Sophie Scholl]], Inge Scholl, hebbt tegen de Henrichtungen protesteert. [[Helene Elisabeth Prinzessin von Isenburg]], bekannt as de „Mutter der Landsberger Häftlinge“ un latere Präsidentin vun de ''Stillen Hilfe'', wurr persönlich bi McCloys Ehefru vörstellig, dormit de sück bi hör Ehemann för Begnadigungen insetten sull.<ref>Thomas Alan Schwartz: ''Die Begnadigung deutscher Kriegsverbrecher – John J. McCloy und die Häftlinge von Landsberg'', München 1990, S. 395f.</ref> De Proteste hebbt denn ok hör Wirkung wiest. Dat Straafmaat vun de to dissen Tietpunkt noch 89 Inhafteerten vun de Nürnbarger Prozessen wurr an‘ 31. Januar 1951 in 79 Fällen minneseert. In teihn Fällen wurr dat aber ok bestätigt, dorünner ok fiev Doodsoordeelen.<ref>Thomas Alan Schwartz: ''Die Begnadigung deutscher Kriegsverbrecher – John J. McCloy und die Häftlinge von Landsberg'', München 1990, S. 375.</ref> Vun de to’n Dood Veroordeelten vun den Insatzgruppen-Prozesses bedrap dat Blobel, Braune, Ohlendorf un Naumann upgrund de vun McCloy konstateerten „Ungeheuerlichkeit der Verbrechen“.<ref name="OgorreckRieß165f" /> Strauch weer all upgrund vun en Utleeferungsgesöök an Belgien utleefert wurrn un wurr dor ok to’n Dood veroordeelt, Dat Oordeel wurr aber upgrund vun „[[Geisteskrankheit]]“ nich vulltrucken.<ref>Ernst Klee: ''Das Personenlexikon zum Dritten Reich'', Frankfurt am Main 2007, S. 606f.</ref> Bi den wiederen to’n Dood Veroordeelten vun den Insatzgruppen-Prozess wurr bi Sandberger, Ott, Biberstein un Klingelhöfer de Doodsstraaf in levenslang Freeheitsstraaf ümwannelt. De Afänderung vun Doodsoordeelen in levenslang Haft bi dat Uptauchen vun geringfügigster Twiefel wurr de Angemetenheit halver ok up de Veroordeelten utdehnt, de bi glieker Position un Verantwortung Verbreken begahn harr.<ref>Thomas Alan Schwartz: ''Die Begnadigung deutscher Kriegsverbrecher – John J. McCloy und die Häftlinge von Landsberg'', München 1990, S. 400.</ref> Blumes Doodsoordeel wurr up 25, dat vun Steimle up 20, dat vun Haensch un Seibert up jeweils 15 un dat vun Schubert up 10 Johren Haft minneseert.<ref name="OgorreckRieß165f" /> De Haftstraafen wurrn ok afsenkt. Radetzky un Rühl wurrn all in‘ Februar 1951 upgrund vun verbüßt Haft entlaten. De levenslang Haftstraafen vun Jost un Nosske wurrn up 10 Johr, de 20-johrig Haftstraaf bi Six up 10 un bi Schulz up 15 as ok Fendler sien 10-johrig Haftstraaf up 8 Johren Haft reduzeert.<ref>Thomas Alan Schwartz: ''Die Begnadigung deutscher Kriegsverbrecher – John J. McCloy und die Häftlinge von Landsberg'', München 1990, S. 411f.</ref> === Mehrfak Upschuven un Vulltoog: De letzt Doodsoordeelen (Februar bit Juni 1951) === Neben de veer bestätigt Doodsoordeelen vun den Insatzgruppen-Prozess wurr ok dat Oordeel tegen [[Oswald Pohl]] bestätigt. Pohl, tovör Baas vun dat SS-Wertschaps- un Verwaltenshööftamt (WVHA) , wurrr in‘ [[Prozess Wertschaps- un Verwaltenshööftamt vun de SS]] to’n Dood veroordeelt. Letztlich wurrn ok noch de Doodsoordeelenen vun [[Georg Schallermair]] un [[Hans-Theodor Schmidt]] bestätigt, de während de [[Dachauer Prozesse]] in en Nebenprozess to‘n [[Dachau-Hööftprozess]] bzw. den [[Buchenwald-Hööftprozess]] to’n Dood veroordeelt wurrn ween. För de Henrichtungen weer as Scharfrichter Feldwebelleutnant Britt vörsehn, de dör sien Assistenten [[Josef Kilian]] eerst theoretisch anlernt wurrn muss. De ehmalge [[Funktionshäftling]] Kilian weer in‘ [[Nordhausen-Hööfttprozess]], de in‘ Rahmen vun de [[Dachauer Prozesse]] stattfunn, upgrund vun sien Tätigkeit as Henker in‘t [[Dora-Mittelbau|KZ Mittelbau]] to levenslang Haft veroordeelt wurrn. [[John C. Woods]], de af Midden 1946 de Exekutschonen in‘ Kriegsverbrekergefängnis vörnommen harr, weer all in de USA torüchkehrt un 1950 1950 storven.<ref name="Spiegel9/51">[{{Der Spiegel|29193343|Titel=Sie mögen schuldig sein|Text=}} Landsberg – Sie mögen schuldig sein], in: [[Der Spiegel]], Nummer 9 vom 28. Februar 1951, S. 5f.</ref> De söben Doodskandidaten wurrn nah Bekanntgaav vun disse Entscheedung ümgahnd in de Kellerzellen vun dat Kriegsverbrekergefängniss brocht. Dor wurr hör vun Graham de Bestätigung vun hör Doodsoordeelen un de Mögelkeit vun de Afgaav vun en Gnadengesöök mitdeelt. De Exekutschoonen sullen an‘ Dönnerdag, den 15. Februar 1951 nah Middernacht vulltrucken wurrn, un de Doodskandidaten mussen ok all hör Besitt un hör Ünnerwasch afgeven. Noch an‘ 15. Februar 1951 um 3:00 Ühr hett de [[United States Solicitor General]] [[Philip B. Perlman]] dat Utsetten vun de Henrichtung vun de söben „Roodjacken“ nah Interventschoon dör deren Rechtsbistand [[Warren Magee]] in Washington, D.C., verfügt. So keemen de söben weer torüch in den Trakt D vun dat Kriegsverbrekergefängniss.<ref name="Spiegel9/51" /> En för den 24. Mai 1951 ansett Henrichtung wurr nah den glieker Afloop an‘ 25. Mai 1951 ebenfalls utsett.<ref>[{{Der Spiegel|29194094|Titel=Mr. Brit ist eingetroffen|Text=}} Mr. Brit ist eingetroffen]. In: Der Spiegel, Nr. 24/1951 vom 13. Juni 1951, Seite 12.</ref> En wiederen Exekutschoonstermin wurr denn för den 7. Juni 1951 ansett. All an‘ 6. Juni 1951 wurrn de Sekerheitsmaatnahmen in dat Krieksverbrekergefängnis Landsberg antrucken. En letzt Mal kreegen de söben Doodskandidaten an‘ 6. Juni 1951 Besöök vun hör Ehefruen. An dissen Dag hett de [[Böverste Gerichtshoff vun de USA]] abschließend en Andrag up Verschuven vun de Exekutschonen aflehnt. Um 23:00 Uhr wurr den Doodskandidaten in hör Zellen vun Graham de endgültig Entscheedung vun de Böversten Gerichtshoff un de för Middernacht fastleggt Exekutschoonstietpunkt mitdeelt. Dornah wurrn se noch vun de beid Anstaltsgeistlichen in hör Zellen upsöcht. An‘ 7. Juni 1951 wurrn in dat Kriegsverbrekergefängnis Landsberg tüschen 0:00 und 2:30 Ühr denn de söben Doodsoordeelen dör Uphangen vullstreckt.<ref name="BüLa">Bürgervereinigung Landsberg: ''Die letzten sieben Hingerichteten'', in Landsberg im 20. Jahrhundert, S. 16f. [http://www.buergervereinigung-landsberg.de/kriegsverbrecher/Hingerichteten.pdf (pdf)]</ref> Während de Henrichtungen weern ok de düütsch [[Viezkanzler (Düütschland)|Viezkanzler]] [[Franz Blücher]] un de [[Bundsfinanzminister]] [[Fritz Schäffer]] anwesend.<ref>Robert Sigel: ''Die Dachauer Prozesse und die deutsche Öffentlichkeit'', in: Ludwig Eiber, Robert Sigel (Hrsg.): ''Dachauer Prozesse – NS-Verbrechen vor amerikanischen Militärgerichten in Dachau 1945–1948'', Wallstein Verlag, Göttingen 2007, ISBN 978-3-8353-0167-2, S. 78f.</ref> Dat weern denn de letzten vun de insgesamt 255 nah Kriegenn‘ in Landsberg vulltrucken Exekutschonen.<ref name="Spiegel9/51" /> De Lieknaams vun Pohl, Naumann un Blobel wurrn up den Spöttinger Karkhoff in Landsberg bisett, de vun de annern in deren Heimatoorten.<ref name="BüLa" /> === Begnadigung, Haftverkörten un Straafutsetten up Bewährung (1951 bit 1958) === Schließlich nehm in‘ August 1955 de in‘ [[Düütschland-Verdrag]] beslooten paritätisch Gnadenutsschuss, bestahnd ut dree düütsch un dree Vertreder vun de Westallieerten, sien Arbeit up. De düütsch Liddmaaten stunnen ünne rden starken Druck vun de düütsch Apenlichkeit nah Freelaaten vun de Inhafteerten, während de allieerten Vertreder Rücksicht up de dortige apenlich Meenung nehmen mussen.<ref>Robert Sigel: ''Die Dachauer Prozesse und die deutsche Öffentlichkeit'', in: Ludwig Eiber, Robert Sigel (Hrsg.): ''Dachauer Prozesse – NS-Verbrechen vor amerikanischen Militärgerichten in Dachau 1945–1948'', Wallstein Verlag, Göttingen 2007, ISBN 978-3-8353-0167-2, S. 80f.</ref> Ok de to Haftstraafen Veroordeelten vun den Insatzgruppen-Prozess kreegen in‘ Loop vun de 1950er Johren ''„on parole“'' – mit Uplaagen, dat heet up [[Bewährung]] – hör Freeheit. An‘ 9. Mai 1958 wurrn de letzten veer Landsberger Häftlinge entlaaten, dorünner Ott, Sandberger un Biberstein.<ref>Marc von Miquel: ''Ahnden oder amnestieren?: Westdeutsche Justiz und Vergangenheitspolitik in den sechziger Jahren.'', Wallstein Verlag, Göttingen 2004, ISBN 978-3-89244-748-1, S. 148.</ref> Hör Haftstraafen wurrn in befrist Freeheitsstraafen ümwannelt, womit de Haft rückwirkend as verbüßt gull.<ref>Norbert Frei: ''Vergangenheitspolitik''. Beck, München 1996, S. 138.</ref> Dormit gung dat ''War Crimes Program'' in de Bundesrepubliek Düütschland un de Tätigkeit vun den Begnadigungsutsschuss to Enn‘.<ref>Robert Sigel: ''Die Dachauer Prozesse und die deutsche Öffentlichkeit'', in: Ludwig Eiber, Robert Sigel (Hrsg.): ''Dachauer Prozesse – NS-Verbrechen vor amerikanischen Militärgerichten in Dachau 1945–1948'', Wallstein Verlag, Göttingen 2007, ISBN 978-3-8353-0167-2, S. 83.</ref> == Wertungen un Wirkungen == In de nah [[rechtsstaat]]lich Normen führt Insatzgruppen-Prozess stunn, ebenso as bi de anner Kriegsverbrekerprozess vun de Allieerten, tonächst de rechtsstaatlich Ahndung vun de NS-Verbreken in‘ Vördergrund. Luut Utsaagen vun en Insatzgruppenangehörigen, de as Tüüg in den Insatzgruppen-Prozess, uptreden weer, hebbt de Vernehmungsbeamten aber nich dat wohre Utmaat vun der Verbreken in de besett Deelen vun de Sowjetunion kennt. Um de Anklaagten un sück sülvst nich to belasten, harr he sülvst bannig torüchhollend utseggt. Todem hebbt Dokumente un Tüügen fehlt, um Saakverhalte eendüüdiger to klären un so de Verwantwoortung för Verbreken vun enkeld Anklaagten genauer faststellen to können.<ref name="OgorreckRieß170f">Ralf Ogorreck und Volker Rieß: ''Fall 9: Der Einsatzgruppenprozess (gegen Ohlendorf und andere)'', Frankfurt am Main 1999, S. 170f.</ref> De Iinsatzgruppen-Prozess, in de Press to de Tiet as „größter Mordprozess der Geschichte“ betekent,<ref>Annette Weinke: ''Die Nürnberger Prozesse''. C.H. Beck, München 2006, ISBN 3-406-53604-2, S. 77</ref> führ trotz deelwies umfaatend Berichterstattung nicht o en breet apenlich Diskussion.<ref name="OgorreckRieß170f" /> Dennoch wurr, in Relatschoon to de anner Nürnbarger Folgeprozessen, in dit Verfohren de hööchst Tall an Doodsoordeelen verkünd.<ref name="OgorreckRieß165f" /> Dat af Enn vun de 1940er Johren insettend „Gnadenfeber“ weer nich blots de düütsch un deelwies amerikaansch Ünnerstüttenspropaganda schuld, de sück vehement togunsten vun de Veroordeelten insetten deen. Den Westallieerten leeg in‘ Toog vun den [[Kold Krieg|Kollen Krieg]] bannig doran, [[Westdüütschland]] as Bündnispartner to winnen un nich dör vermeintlich „Siegerjustiz“ to verprellen.<ref>Peter Reichel: ''Vergangenheitsbewältigung in Deutschland: die Auseinandersetzung mit der NS-Diktatur in Politik und Justiz'', Verlag C.H. Beck, München 2001, ISBN 978-3-406-45956-6, S. 117.</ref> Nah hör Haftentlassung kunnen ok de nah den Insatzgruppen-Prozess in Landsberg Inhafteerten [[Heimkehrergesetz|Heimkehrerentschädigungen]] kriegen un sück in de bundsdüütsch Sellschop integreeren. So kreeg Steimle en Anstellung an en [[Pietismus|pietistisch]] [[Internat]]<ref name="OgorreckRieß170f" /> un Biberstein bi de Karkengemeendverband [[Niemünster]]<ref>Ernst Klee: ''Das Personenlexikon zum Dritten Reich'', Frankfurt am Main 2007, S. 47.</ref>. Jost un Blume weern later Wertschapsjuristen un Haensch as Industriejurist tätig. Nosske wurr Rechtsberader bi en Mietervereen, un Six arbeit as Werbeleiter bi de [[Porsche-Traktor|Porsche-Diesel-Motorenbau]]. Seibert weer as Kreditsaakbearbeiter bi en Exportfirma beschäftigt, un Rühl, Radetzky, Fendler as ok Sandberger wurrn as koopmännisch Angestellte tätig.<ref>Ralf Ogorreck und Volker Rieß: ''Fall 9: Der Einsatzgruppenprozess (gegen Ohlendorf und andere)'', Frankfort an‘ Main 1999, S. 175.</ref> Chefankläger Ferencz hett vör den Prozess verkünd, dat dat Verfohren dorto bidragen sull, künftig de Tötung vun Minschen ut rassisch, religiöös un politisch Motiven as [[Völkermord]] straafrechtlich to verfolgen. Dat Oordeel harr as Inholt de „Wiederverkündung und Weiterentwicklung internationaler Grundsätze“, welche „in gleicher Weise für Einzelne und Nationen bindend“ ween sullen.<ref>Ralf Ogorreck und Volker Rieß: ''Fall 9: Der Einsatzgruppenprozess (gegen Ohlendorf und andere)'', Frankfurt am Main 1999, S. 172.</ref> [[Heribert Ostendorf]] markt dorto an, dat dör de Nürnbarger Prozesse dat Ziel, en wirksam internatschonal Straafrecht to etableeren, letztlich nich erreicht wurr.<ref>Heribert Ostendorf: ''Die Bedeutung der Nürnberger Prozesse für die Strafverfolgung von Kriegsverbrechen durch die UN'', in: , in: Gerd R. Ueberschär: ''NS-Verbrechen vor Gericht – Die alliierten Prozesse gegen Kriegsverbrecher und Soldaten 1943–1952'', Frankfort an‘ Main 1999, S. 266f.</ref> De Dorstellung vun Ohlendorf, de in sien Verteidigungsstrategie dörgahnd behaupten dee, dat dat en allgemeen „Judentötungsbefehl“ all vör den Krieg tegen de Sowjetunion geven harr. wurr vun de anner Anklaagten während den Prozess nich wedderspraaken. De These, dat all en Befehl to de Ermordung vun de gesamt jöödsch Bevölkerung all vör den September 1941 rutgahn weer, wurr anfangs vun en Grootdeel vun de Historiker övernommen (vgl. [[NS-Forschung#Deutungskontroverse|NS-Forschung]] un [[Holocaustforschung#Deutungskontroverse|Holocaustforschung]]).<ref>Peter Longerich: ''Politik der Vernichtung.'' München 1998, ISBN 3-492-03755-0, S. 319.</ref> In de 1960er Johren sünd Nosske un Sandberger vun disse Dorstellung afrückt; so erinner sück Nosske, dissen Befehl eerst in‘ August 1941 kreegen to hemm. Disse Richtigstellung, dat dat en allgemeen „Judentötungsbefehl“ in‘ Juni 1941 noch nich geev. wurr dör Erkenntnisse un Forschungen to bundsdüütsch NS-Prozessen mit den Tatkomplex „Einsatzgruppenverbreken“ bestätigt. Upgrund vun disse Tatsaak hebbt de Hööftverantwortlichen vun de Insatzgruppen tonächst in Eegenverantwortung, de up Befehlsnotstand footend Verteidigungsstrategie harr somit kien Grundlaag.<ref name="OgorreckRieß165f" /> == Latere juristisch Uparbeiten vun de Insatzgruppenverbreken == De Verbreken vun de Insatzgruppen keemen eerst mit den [[Ulmer Insatzgruppen-Prozess]] in dat breedere apenlich Bewusstsein. In den Ulmer Insatzgruppenprozess, de van 28. April 1958 bit 29. August 1958 dörführt wurr, mussen sück teihn ehmalge Angehörige vun dat ''Einsatzkommando Tilsit'' dorför verantwoorten, in‘ Sömmer 1941 etwa 5500 jöödsche Mannlüüd, Fruen un Kinner in dat düütsch-litauisch Grenzrebeet umbrocht to hemm. Dorünner befunnen sück de Leiter vun dat Insatzkommando Tilsit [[Hans-Joachim Böhme (SS-Liddmaat)|Hans-Joachim Böhme]], [[Bernhard Fischer-Schweder]] un de Leiter vun den [[Sekerheitsdienst Rieksführer-SS|SD]]-Afsnitt Tilsit [[Werner Hersmann]].<ref>Torben Fischer, Matthias N. Lorenz (Hrsg): ''Lexikon der „Vergangenheitsbewältigung“ in Deutschland. Debatten- und Diskursgeschichte des Nationalsozialismus nach 1945''. Transcript-Verlag, Bielefeld 2007, ISBN 978-3-89942-773-8, S. 64f.</ref> De tostännig [[Oberstaatsanwalt]] [[Erwin Schüle]] hett de Ünnerlagen vun den Insatzgruppen-Prozesses in Nürnbarg, de vörhannen Fakliteratur, SS-Personalakten un de erhollen bleeven „Einsatzmeldungen UdSSR“ utwert, um dat Verbreken uptoklären. Ünner de 173 Tüügen befunnen sück söss vun de in Landsberg Begnadigten vun den Nürnbarger Insatzgruppen-Prozesses, so ok Sandberger. In‘ Ulmer Insatzgruppenprozess wurrn all Anklaagten schuldig spraaken un mit dree bitt o fievteihn Johren [[Tuchthuus]] as ok vörövergahnd Verlust vun de [[bürgerlich Ehrenrechte]] bestraaft.<ref name="Mix">Andreas Mix: ''[http://einestages.spiegel.de/static/topicalbumbackground/1853/als_westdeutschland_aufwachte.html Als Westdeutschland aufwachte]'', in: Der Spiegel van‘ 27. April 2008.</ref> Während den Prozess keemen schockeerend Details an’t Lucht, so Fotografien vun de Verbreker an‘ Tatoort nahdem se de Verbreken begahn harr nun Utsaag över de Drinkgelaag nah de Tat, de mit dat Geld vun de Opfer betallt wurrn. De Mentalität vun dat „Nich-Weeten-Willen“ wannel sück doruphen in de düütsch Bevölkerung. Nu hett sück denn ok en Mehrheit vun de Bevölkerung för de strafrechtliche Ahndung vun NS-Verbreken utspraken.<ref name="Mix" /> De während den Ulmer Prozesses apensichtlich wurrn Versäumnisse in Justiz un Politik bi de Ahndung vun NS-Verbreken in de 1950er Johren hebbt dorto führt, dat de Justizminister vun de Bundslänner in‘ Oktober 1958 de ''[[Zentrale Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung nationalsozialistischer Verbrechen]]'' gründ hebbt. All in‘ Dezember 1958 nehm disse Behörde Vörermittlungen to de in dat Utland begahn [[Konzentrationslager]]- un Insatzgruppenverbreken up, mit Schüle as eersten Baas.<ref>Kerstin Freudiger: ''Die juristische Aufarbeitung von NS-Verbrechen'', Tübingen 2002, S. 26f.</ref> Dat Bewiesmaterial över de Verbreken vun de Insatzgruppen un -kommandos wurrn utwert un dornah Ermittlungsverfahren dörführt. Tüschen 1958 un 1983 funnen fieftig Prozesse mit 153 Anklaagten statt.<ref>Kerstin Freudiger: ''Die juristische Aufarbeitung von NS-Verbrechen'', Tübingen 2002, S. 70.<br />[http://www1.jur.uva.nl/junsv/brd/Tatkdeufr.htm ''Justiz und NS-Verbrechen – Tatkomplex Massenvernichtungsverbrechen durch Einsatzgruppen'']</ref> So kreegen bispeelsweis de Führer vun Insatzkommandos vun de Insatzgruppen [[Albert Rapp]], [[Albert Filbert]], [[Paul Zapp]] levenslang Haftstraafen un [[Otto Bradfisch]], [[Günther Herrmann (SS-Liddmaat)|Günther Herrmann]], [[Erhard Kroeger]], [[Robert Mohr (RSHA)|Robert Mohr]] as ok [[Kurt Christmann]] Haftstraafen up Tiet. [[Oswald Schäfer]] wurr ut Bewiesmangel freespraaken, bi [[Bernhard Baatz]] wurrr upgrund vun [[Verjährung (Deutschland)#Strafrecht|Verjährung]] un bi [[Erich Ehrlinger]] wegen Verhandlungsunfähigkeit dat Verfohren instellt. [[Karl Jäger (SS-Maat)|Karl Jäger]] un [[August Meier (SS-Liddmaat)|August Meier]] hebbt in Ünnersökenshaft Suizid begahn. Ok in de [[Düütsch Demokratisch Republiek|DDR]] keem dat to mindst acht Verfohren tegen Angehörige vun Insatzgruppen, in de Doodsoordeelen un levenslang Freeheitsstraafen utspraaken wurrn.<ref>''[http://www1.jur.uva.nl/junsv/ddr/ddrtatkfr.htm DDR-Justiz und NS-Verbrechen – Tatkomplex Massenvernichtungsverbrechen durch Einsatzgruppen]''</ref> == Literatur == '''Primärliteratur un Memoiren''' * ''[http://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/NT_war-criminals_Vol-IV.pdf Trials of War Criminals Before the Nuernberg Military Tribunals Under Control Council Law No. 10.]'', Vol. 4: ''United States of America vs. Otto Ohlendorf, et. al. (Case 9: „Einsatzgruppen Case“).'' US Government Printing Office, District of Columbia 1950. (Band 4 vun de 15-bändig „Green Series“ över de Nürnbarger Nahfolgeprozesse. De Band enthollt u. a. Anklaag, Oordeel un Uttüüg ut de Prozessünnerlagen.) * De Prozessünnerlagen liggen in de [[National Archives and Records Administration]] (NARA); de för den Prozess relevanten Bestandsnummern (''Record Group'') sünd 94, 153, 238, 260, 319, 338 un 446. Wesentlich Prozessünnerlagen wurrn in Form vun dree [[Mikroform|Mikrofilm]]-Riegen verapenlicht: ** ''Records of the United States Nuernberg War Crimes Trials, United States of America v. Otto Ohlendorf et al. (Case 9)''. NARA, Washington 1973. (National Archives Microfilm Publication M895, 38 Rullen, [http://www.archives.gov/research/captured-german-records/microfilm/m895.pdf Inholtlsverteken] un [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015072447850 Findbook] vun den Bearbeiter [[John Mendelsohn (Historiker)|John Mendelsohn]], Washington 1978.) ** ''Records of the United States Nuernberg War Crimes Trials Interrogations, 1946–1949''. NARA, Washington 1977. (National Archives Microfilm Publication M1019, 91 Rollen, [http://www.archives.gov/research/captured-german-records/microfilm/m1019.pdf Inholtsverteken]) ** ''Interrogation Records Prepared for War Crimes Proceedings at Nuernberg 1945–1947''. NARA, Washington 1984. (National Archives Microfilm Publication M1270, 31 Rollen, [http://www.archives.gov/research/captured-german-records/microfilm/m1270.pdf Inholtsverteken]) * [[Telford Taylor]] (Hrsg.): ''[http://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/NT_final-report.html Final Report to the Secretary of the Army on Nuernberg War Crimes Trials under Control Council Law No. 10].'' US Government Printing Office, District of Columbia 1950. * Telford Taylor: ''The Anatomy of the Nuremberg Trials – a Personal Memoir''. Knopf, New York 1992, ISBN 0-394-58355-8. * [[Benjamin Ferencz]]: ''Von Nürnberg nach Rom. Ein Leben für die Menschenrechte.'' In: ''Aufbau. Das jüdische Monatsmagazin.'' Zürich, Heft 2/2006, {{ISSN|0004-7813}}, S. 6–9. * [[Michael A. Musmanno]]: ''The Eichmann Kommandos.'' Macrae Smith, Philadelphia 1961. (Britisch Lizenzutgaav bi Peter Davies, London 1962.) '''Sekundärliteratur to‘n Holocaust an de Jöden in de besett Sowjetunion''' * [[Christopher Browning]]: ''The Origins of the Final Solution: the Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942.'' University of Nebraska Press, Lincoln 2004, ISBN 0-8032-1327-1. * [[Israel Gutman]] (Hrsg.): ''Enzyklopädie des Holocaust – Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden.'' 3 Bände. Piper, München, Zürich 1998, ISBN 3-492-22700-7. * [[Ernst Klee]]: ''Das Personenlexikon zum Dritten Reich.'' 2. Uplaag. Fischer, Frankfort an‘ Main 2007, ISBN 978-3-596-16048-8. '''Sekundärliteratur to de Insatzgruppen in de Sowjetunion u nto den Insatzgruppen-Prozess in‘ Sinn''' * [[Andrej Angrick]]: ''Besatzungspolitik und Massenmord: die Einsatzgruppe D in der südlichen Sowjetunion 1941–1943.'' Hamborger Edition, Hamborg 2003, ISBN 3-930908-91-3. * Donald Bloxham: ''Genocide on Trial : War Crimes Trials and the Formation of Holocaust History and Memory''. Oxford University Press, Oxford 2001, ISBN 0-19-925904-6. * Hilary Earl: ''The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial, 1945–1958: Atrocity, Law, and History.'' Cambridge University Press, Cambridge 2009, ISBN 978-0-521-45608-1. ([http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2010-2-150 Rezension] up H-Soz-u-Kult.) * Ronald Headland: ''Messages of murder: a Study of the Reports of the Einsatzgruppen of the Security Police and the Security Service, 1941–1943.'' 2. Auflage. Fairleigh Dickinson University Press, Rutherford (NJ) 2000, ISBN 0-8386-3418-4. * Peter Klein (Hrsg.): ''Die Einsatztruppen in der besetzten Sowjetunion 1941/42.'' Edition Hentrich, Berlin 1997, ISBN 3-89468-200-0. (Band 6 vun de Publikationen vun de Gedenk- un Bildungsstätte Haus der Wannsee-Konferenz.) * Ralf Ogorreck und Volker Rieß: ''Fall 9: Der Einsatzgruppenprozess (gegen Ohlendorf und andere).'' In: [[Gerd R. Ueberschär]] (Hrsg.): ''Der Nationalsozialismus vor Gericht. Die alliierten Prozesse gegen Kriegsverbrecher und Soldaten 1943–1952.'' Fischer, Frankfurt am Main 1999, ISBN 3-596-13589-3, S. 164–175. * Robert Wolfe: ''Putative Threat to National Security as a Nuremberg Defense for Genocide''. In: ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'' (AAPSS), Vol. 450, Nr. 1 (Juli 1980), S. 46–67, {{DOI|10.1177/000271628045000106}}. '''Sekundärliteratur to de Straaf- un Begnadigungspraxis as ok to de „Vergangenheitspolitik“ in de Bundesrepubliek''' * Ludwig Eiber und Robert Sigel (Hrsg.): ''Dachauer Prozesse – NS-Verbrechen vor amerikanischen Militärgerichten in Dachau 1945–1948.'' Wallstein, Chöttingen 2007, ISBN 978-3-8353-0167-2. * [[Norbert Frei]]: ''Vergangenheitspolitik: die Anfänge der Bundesrepublik und die NS-Vergangenheit.'' Beck, München 1996, ISBN 3-406-41310-2. * Kerstin Freudiger: ''Die juristische Aufarbeitung von NS-Verbrechen.'' Mohr Siebeck, Tübingen 2002. ISBN 3-16-147687-5. * Thomas Raithel: ''Die Strafanstalt Landsberg am Lech und der Spöttinger Friedhof (1944–1958).'' Oldenbourg, München 2009, ISBN 978-3-486-58741-8. (Dokumentation im Auftrag des [[Institut für Zeitgeschichte|Instituts für Zeitgeschichte]] München, [http://www.sehepunkte.de/2009/06/15696.html Rezension] in [[Sehepunkte]], Vol. 9 (2009), Nr. 6.) * Thomas Alan Schwartz: ''Die Begnadigung deutscher Kriegsverbrecher – John J. McCloy und die Häftlinge von Landsberg.'' In: [[Institut für Zeitgeschichte]] München (Hrsg.): ''[[Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte]].'' 38. Jahrgang, Heft 3, 1990, ISSN|0042-5702. ([http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1990_3_2_schwartz.pdf online], PDF-Datei; 1,6 MB) == Weblenken == {{Commons|Nuremberg Einsatzgruppen Trial}} * [http://www.youtube.com/profile?user=RobertHJacksonCenter&view=videos Videosammlung to de Nürnbarger Prozessen] vun den [[Robert H. Jackson|Robert H. Jackson Center]], dorünner [http://www.youtube.com/watch?v=D88wJlVcO5s Ohlendorf-Utsaag] vör den [[Nürnbarger Prozess tegen de Hööftkriegsverbreker|IMT]] (1946), [http://www.youtube.com/watch?v=3E5QWY6hQUY Upnahmen vun den Insatzgruppen-Prozess] (1947/48) un [http://www.youtube.com/watch?v=RIE_ZeEIBEU Erinnerungen vun Benjamin Ferencz] (2008) * [https://web.archive.org/web/20110920050329/http://www.benferencz.org/index.php?id=8&section=7 Nuremberg Trials and Tribulations] – Erinnerungen vun den Staatsanwalts [[Benjamin Ferencz]] an de Nürnbarger Prozesse un den Insatzgruppen-Prozess * [http://www.mazal.org/archive/nmt/04/NMT04-T0001.htm Mazal Library: Case 9 (Einsatzgruppen)] (engelsch) * Hilary Earl: ''[http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521456081 The Nuremberg SS-Einsatzgruppen Trial, 1945–1958]'' auf der Website der [[Cambridge University Press]] (Inleitung, Inholtsverteken, Fazit, Index) * [http://d-nb.info/gnd/4226695-6/about/html Slagwoortverteken in de Deutsche Nationalbibliothek] == Enkeld Nahwiesen un Footnoten == <references /> [[Kategorie:Kriegsverbreker]] [[Kategorie:Gerichtsprozess]] n2b2gx05b0ya9rmldgev5v5cby9r0fp 0 43825 1061774 873519 2026-04-05T10:47:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061774 wikitext text/x-wiki '''Hues Corporation''' weer en [[USA| US-amerikaansch]] [[Popmusik|Pop]]- un [[Soul]]-Trio, dat Midden vun 1970er Johren internatschonalen Spood harr. Liddmaaten weern Hubert Ann Kelley (* [[24. April]] [[1947]] in [[Fairchild]], [[Alabama]]), St. Clair Lee (* [[24. April]] [[1944]] as ''Bernard St. Clair Lee Calhoun Henderson'' in [[San Francisco]],† [[8. März]] [[2011]]) un Karl Russel (* [[10. April]] [[1947]] in [[Columbus (Ohio)]]). Hör 1974er Hit ''Rock the Boat'' weer en Welthit un [[Millionenseller]] to Anfang vun de [[Disco (Musik)|Disco-Ära]] un hörr neben ''Love's Theme'' ([[Barry White|Love Unlimited Orchestra]]) un ''The Sound Of Philadelphia (TSOP)'' ([[MFSB]]) to de eerst Nummer-1Hits vun de Disco-Ära<ref>[Allmusic|Rubrik=album|ID=r67307|NurURL=ja]</ref><ref>[Allmusic|Rubrik=explore|ID=style/d16|NurURL=ja]</ref><ref>[http://www.lastfm.de/music/MFSB/_/T.S.O.P.+%28The+Sound+of+Philadelphia%29/+journal]</ref><ref>[http://www.soulnights.com/tsop.php] {{Webarchiv|url=http://www.soulnights.com/tsop.php |wayback=20111125063457 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 10:47:58 InternetArchiveBot }}</ref> De Grupp hett noch veer anner Singles rutbrocht, de ok ünner de Top-100 in de USA keemen: ''Freedom for the Stallion'' (1973, Platz 63), ''Rockin‘ Soul'' (1974, Platz 18), ''Love Corporation'' (1975, Platz 62) un ''I Caught Your Act'' (1977, Platz 92). Trotz dissen Spood hett sück de Band 1977 uplööst. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == * [http://www.soultracks.com/hues_corporation.htm Biografie un Indrag up soultracks.com] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Pop-Musik]] [[Kategorie:Soul-Musik]] s72ukk29869ydryae3448t38jx05o79 0 44838 1061747 1054627 2026-04-05T09:43:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061747 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | Naam = Gunther O. Hofmann | bild = [[File:Gunther O. Hofmann.jpg|miniatur|Gunther O. Hofmann, 2009]] | Websied = | Pseudonym = | Öller = | Boortsdag = 22 Mai 1957 | Boortsstell = Landshut, [[Bayern]], [[Düütschland]] | Doodsdag = | Doodsstell = | Natschoonalität = [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Flagg vun Düütschland]] düütsch | Wohnoort = [[Halle (Saale)]] | Kunnig för = Medizin, Physik | Arbeid = Klinikdirekter, Professer | Uttekens = Otto-Götze-Pries<br />Herbert-Stiller-Pries<br />Science4Life Venture Cup }} '''Gunther O. Hofmann''' (* [[22. Mai]] [[1957]] in [[Landshut]]/[[Bayern]]) is en [[Düütschland|düütschen]] [[Dokter (Medizin)|Dokter]], [[Wetenschop|Wetenschopler]] un Professor. == Leven == Prof. Dr. Dr. Gunther O. Hofmann wurr boren in Landshut, Bayern, Düütschland. Bit 1982 weer he op de [[Ludwig Maximilian Universität]] [[München]], wo he sien Dokter vun’e [[Medizin]] maakt hett. Achteran güng he to de [[Technische Universität München]] to'm studeern vun [[Physik]] bit to sien Afschluss 1984. Nu bleev he noch do un maakte 1987 den Dokter vun’e [[Naturwetenschop]] (Dr. rer. nat.). 1987 hett Hofmann to warken anfangen as Wetenschoplicher Mitarbeider an't Klinikum vun de Ludwig Maximilians Universität München bit to siene [[Habilitatschoon]] 1992. Dan weer he eene Tiedlang vunwegen de Wetenschop to Besöök an'n ''Massachusetts General Hospital'' in Boston, [[Massachusetts]], [[USA]] un naast fung he to warken an in de [[Chirurgie|chirurgische]] Krankenhuus vun de Ludwig-Maximilians-Universität München in'n sülven Johr (1992). 1995 güng he to de ''Berufsgenossenschaftliche Unfallklinik'' Murnau. Siet 2004 is Prof. Dr. Dr. Gunther O. Hofmann nu Direkter vun de [[Berufsgenossenschaftliche Kliniken Bergmannstrost Halle|Berufsgenossenschaftlichen Kliniken Bergmannstrost]] in [[Halle (Saale)]] in’t Bundsland [[Sassen-Anholt]] un gliektiedig Direkter vun de Klinik för Unfall-, Hand- un Wedderherstellchirurgie vun de [[Friedrich von Schiller|Friedrich Schiller]] Universität [[Jena]], in’t Bundsland [[Döringen]]. == Wark == === Forschung === Hauptsach bi sien Arbeid is ünner anner'n, to ünnersöken ob dat anners Tüüch gifft, wat he insetten kunn, wenn de Knaken orrer de Lidd nich mehr recht to bruuken sin; butendeem Entzünnungen bi Knaken, reeknerstütte Operatschoonen, künstlich maakte Körperdelen (to'n Bispill künstlich maakte Hand mit [[Mikro]]- Sensoren).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.innovations-report.de/html/berichte/energie_elektrotechnik/prosthesis_information_fingertips_159385.html |wayback=20120320065853 |text=künstlich maakte Hand mit Mikrosensoren |archiv-bot=2026-04-05 09:43:53 InternetArchiveBot }} afropen an’n 15.04.2011</ref> === Publikaschoonen (Utwahl)<ref>[http://www.springerlink.com/content/?Author=Gunther+O.+Hofmann&sort=p_OnlineDate&sortorder=desc Liste von Publikationen bei springerlink] afropen an’n 12. April 2011</ref> === * 1997 ''Biologisch abbaubare Knochenimplantate'' ([[Implantat|Knakenimplantate]] to'n afboon) in: [[Spektrum der Wissenschaft|''Spektrum der Wissenschaft'']] 2/1997<ref>{{Webarchiv|url=http://www.spektrumverlag.de/artikel/823647 |wayback=20110726075008 |text=spektrumverlag.de |archiv-bot=2026-03-14 02:50:41 InternetArchiveBot }} afropen an’n 13. April 2011</ref> * 2004 ''Infektionen der Knochen und Gelenke'' (Entzünnungen bi Knaken un Lidd) in: Traumatologie und Orthopädie, Verloog Urban & Fischer, München/Jena * 2006 ''Knochen- und Gelenktransplantation'' ([[Transplantatschoon]], Inplanten vun Knaken un Lidd vun annern Lüüd) in: ''Transplantationsmedizin. Ein Leitfaden für den Praktiker'' S. 241-252 Verloog Walter de Gruyter Berlin === Liddmaten vun (ünner annerm) === * Deutsche Gesellschaft für [[Chirurgie]] (Düütsche Sellschop för Chirurgie) * Deutsche Gesellschaft für Unfallchirurgie (Düütsche Sellschop för Unfallchirurgie) * Verband leitender Unfallchirurgen e.V. (VLU) * AIOD Association Internationale pour l´Ostéosynthèse Dynamique<ref>{{Webarchiv|url=http://www.aiod-deutschland.de/index.php?id=49 |wayback=20110317015557 |text=Webseite der AIOD |archiv-bot=2026-03-14 02:50:41 InternetArchiveBot }} afropen an’n 17. April 2011</ref> * ''AO Deutschland'', eene Vereenigung vun Chirurgen, Orthopäden, Kieferchirurgen un Ärzten vun annern medizinischer Fackafdelen, die mit de Chirurgie vun'n Stütt- un Bewegensapparat to doon harrn<ref>[http://www.aofoundation.org/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hng7BARydDRwOLAEM3AyNzF79gP0NTA4MwE6B8JJK8u2WYhYGRk5djsLFjoIGBvykB3X4e-bmp-gW5EeUAfFie8w!!/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfQzBWUUFCMUEwRzlWODAyQkpBUzNBUTAwNDY!/ AO Deutschland] afropen an’n 17. April 2011</ref> == Uttekens == * 1986 Otto-Götze-Pries der Vereinigung der Bayerischen Chirurgen * 1997 Herbert-Stiller-Pries vun de ''Ärzte gegen Tierversuche e.V.''.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.aerzte-gegen-tierversuche.de/projekte/wissenschaftspreise/70-herbert-stiller-preis?6d01b8521ebe21a63931ad0a8468adcf=74e38cf99dfba5eac0194a1e5b28f443 |wayback=20111020185448 |text=Herbert-Stiller-Preis |archiv-bot=2026-03-14 02:50:41 InternetArchiveBot }} afropen an’n 13. April 2011</ref> * 2008: Science4Life Venture Cup för de Entwicklung eines optischen Systems zur Erkennung der [[Arthrose]] (Team der arthrospec AG)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.science4life.de/Preistraeger/Profil187.aspx |wayback=20090323025459 |text=science4life Preisträger 2008 |archiv-bot=2026-03-14 02:50:41 InternetArchiveBot }} afropen an’n 14. April 2011</ref> == Weblenken == * [http://www.bergmannstrost.de/push.asp?s=DownLoads/151/Lebenslauf%20Prof%20Gunther%20Hofmann.pdf De Levensloop vun Gunther O. Hofmann] up de Websteed vun de BG-Kliniken Bergmannstrost Halle * [http://www.biomedexperts.com/Profile.bme/573192/Gunther_O_Hofmann De Levensloop un wat he schreven tat] up de Websteed vun BiomedExperts (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references/> [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Medizin]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1957]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 6k9b8lnzwl1f48ymoescrohtnyfgwcj 0 49000 1061711 1059721 2026-04-05T04:55:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061711 wikitext text/x-wiki [[Bild:Ernest Henry Shackleton Nadar.jpg|miniatur|Ernest Shackleton (fotografeert vun [[Nadar]], circa 1909)]] [[Bild:Ernest Shackleton Signature.svg|miniatur|Shackletons sien Signatur]] [[Knight Bachelor|Sir]] '''Ernest Henry Shackleton''' [ˈɜɻnɛst ˈhɛnɻi ˈʃækəltən] [[Royal Victorian Order|CVO]], [[Order of the British Empire|OBE (Mil.)]], [[Ehrendoktor|LL.D]],<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n9/mode/2up Titelsiet.]</ref> [[Ehrenlegion|OLH]]<ref name="NYT1922">[http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=F00B17FA3E551A738DDDA90B94D9405B828EF1D3 „Ernest Shackleton dies on antarctic trip“], The New York Times van’ 30. Januar 1922, S. 4 (afroopen an’ 25. Oktober 2011).</ref> (* [[15. Februar]] [[1874]] in Kilkea, [[County Kildare]], [[Irland]]; † [[5. Januar]] [[1922]] in [[Grytviken]], [[Süüdgeorgien]]) weer en [[Grootbritannien|brietsch]] [[Polarforscher]] mit iersch Wuddels un en vun de belangriekst Persöönlichkeiden in dat ''[[Gollen Tiedöller vun de Antarktisforschen]]''.<ref name="KTL">Tyler-Lewis: ''The Lost Men'', S. 12: Nah Inschätzung vun [[John King Davis]] (1884–1967), Deelnehmer an Shackletons sien [[Nimrod-Expeditschoon]] un in later Johren en vun de bedüüdenst Navigatoren in de Antarktisforschen, hannelt sück dat bi disse Epoche angesichts vun hör technisch Untolänglichkeiten völmehr um de ''[[Steentiet]] vun polar Forschensreisen'' (ziteert ut John King Davis, ''High Latitude'', University Press, Melbourne 1962, S. 101).</ref> He nehm an veer Antarktisexpeditschonen deel, vun de he bi dree ok de Baas weer. == Överblick == Sien eerst antarktischen Beleevnissen hett Shackleton as Darde Offzeer bi de [[Discovery-Expeditschoon]] maakt. Baas vun de Expeditschoon weer [[Robert Falcon Scott]], de Shackleton wegen schienbaar gesundheidlich Problemen 1903 na Huus schickt hett. Mit de Afsicht sien Ehr to redden keem Shackleton 1908 as Baas vun de [[Nimrod-Expeditschoon]] in de [[Antarktika|Antarktis]] torügg. In’n Januar 1909 stell he tosamen mit dree Begleiders en nee Rekord up un keem so dicht an en vun de beid geograafsch [[Pool (Geografie)|Eerdpolen]] as keen Minsch tovör, ehrdat se bi {{Koordinaten|KOOR_NS=88.23}} un noch 180&nbsp;km vun den [[Süüdpool]] weg ümkehren mussen. För disse Verdeenst hett König [[Eduard VII.|Edward VII.]] Shakleton to’n Ridder slaan. Nadem dat de [[Norwegen|Norweger]] [[Roald Amundsen]] 1911 an de Süüdpool ankamen weer, richt Shackleton sien Oog up de letzt groot Upgaav, de in de Antarktisünnersöök noch bleven weer: Dwars dör den antarktischen Kontinent vun Küst to Küst över den geograafschen Süüdpool weg dörtolopen. Doch ok mit disse Expeditschoon, de as [[Endurance-Expeditschoon]] bekannt is, is he nich bit an’t Enn komen. Dat Expeditschoonsschipp is in de [[Weddellsee]] ünnergahn, nadem dat Packies dat Schipp kaputtdrückt harr. Mit sien aventüürlich Noodhölpaktschoon, för de Shackleton veel bekannter is, as för sien wetenschapelich Bidrääg to de Antarktisünnersöök, kunn he all Expeditschoonsdeelnehmers för den sekeren Dood bewahren. 1921 führ hüm de [[Quest-Expeditschoon]] en letzt Maal in antarktisch Water. Noch ehrdat sien Expeditschoon richtig anfungen weer, is Shackleton in [[Grytviken]] up [[Süüdgeorgien]] wegen enen [[Hartinfarkt|Slag in’t Hart]] doodbleven un liggt up Wunsch vun sien Fru ok up dat Eiland begraven. Afsehn vun sien Expeditschonen harr Shakleton een untofreden Leven sünner Rast un Roh. Up de Söök na Weeg, so gau as dat geiht groot Ansehn un Riekdom to kriegen, versöch he sik mit vööl egen Ünnernehmen enen Naam to maken, de hebbt man all keen Been op de Eer kregen un sünd fehlslaan. An’n Levensenn weer Shackleton hoog verschullt. Ofschoonst de Naroop in de Press em as Held fiert harr, hebbt de Lüüd sien Naam, anners sien Rivaal Scott, gau vergeten. Eerst üm de Johrdusendwenn wurr Shackleton sien Verdeenst weer updeckt. == Herkomen == [[Bild:Shackleton-coat-of-arms.jpg|miniatur|hochkant=0.5|[[Familienwappen#Familienwappen|Familienwappen]]]] Ernest Shackleton keem im ''Kilkea House'',<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jamescairdsociety.com/pix/kb1%20compressed.jpg |wayback=20120204210617 |text=Foto vun dat ''Kilkea House'' |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 23. Juni 2010)</ref> en Landhuus dicht bi [[Athy]], as tweed vun teihn Kinner<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jamescairdsociety.com/pix/p105361.jpg |wayback=20120206131533 |text=Ernest Shackleton un sien Geschwister |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (Foto vun ca. 1890): (v.l.n.r.) Kathleen (1884–1961), Ethel (1878–1935), Clara (1881–1958), Frank (1876–1941), Amy (1875–1953), Ernest, Eleanor (1879–1960), Alice (1872−1938), Gladys (1887–1962) un Helen (1882–1962) (afroopen an‘ 30. Juli 2010).</ref> up de Welt. Sien Öllern weren de Grundbesitter Henry Shackleton (1847–1920) un de sien Fru Henrietta Letitia Sophia (boren Gavan, 1845–1929).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jamescairdsociety.com/pix/p105153.jpg |wayback=20120206131344 |text=Foto vun Shackleton sien Öllern |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 24. Juni 2010).</ref> Eng verbunnen mit sien later Leven is de Ümstand, dat de [[HMS Challenger (1858)|HMS ''Challenger'']] op den Dag na sien Geboort as eerst [[Auxiliarsegler|Schipp mit tosätzlichen maschinellen Andriev]] över de [[Süüdlich polarkreis|süüdlichen Polarkreis]] föhren dee.<ref>Riffenburg, ''Nimrod'', S. 38.</ref> Shackleton sien Vörfohren vun Vaders Sied, de hör Lien sück bit in dat 13.&nbsp;Johrhunnert torüggverfolgen lett, weren [[Quäker]] ut de noordengelsch Graafschap [[Yorkshire]], de all sied1720 in Irland leven deen.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 36.</ref> Mit den engelschen Seefohrer [[Martin Frobisher]] weer he wiedlopig verwandt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/4/mode/2up S. 4.]</ref> Shackleton sien eenzig Bröör Francis<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jamescairdsociety.com/pix/Frank%20Dublin%20as%20Herald%20at%20the%20Office%20of%20Arms.%20He%20resigned%20in%201907,%20the%20year%20of%20the%20theft%20of%20the%20Irish%20crown%20jewels.jpg |wayback=20120210082036 |text=Foto vun Francis „Frank“ Shackleton |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 24. Juni 2010)</ref> (nöömt Frank, 1876–1941) keem 1907 in Verdacht, dat he an den Roov vun de irisch Kroonjuweelen bedeligt weer.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 227–228.</ref> Dat Motto vun de Familie Shackleton, de hör Naam sück vun een lütt Dörp dicht bi Heptonstall in Yorkshire afleidt, is „Fortitudine Vincimus“ (in‘t Engelsch: „by endurance we conquer“, sovööl as: „Dör Utdüür to’n Sieg“).<ref name="mi8">Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/8/mode/2up S. 8.]</ref> Dat Familienwapen, dat sied rund 1600 besteiht draggt dree gollen [[Spaang (Heraldik)|Spangen]] up roden Grund.<ref name="mi8"/> Faken wurr versöcht, Shackleton sien Charakter vun sien Herkomen aftoleiden, man na Ansicht vun sien Biographen Margery un [[James Fisher]] drippt dat nich to kort beschreven''.''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 1.</ref> == Fröh Levensjohren == === Kindheid un Jöögd (1874–1890) === [[Bild:HRM EHS p23.jpg|miniatur|De 11-johrig Ernest Shackleton]] Wegen de [[Land War]] un allgemeen de Ünnergang vun de Bueree in Irland to’n Enn vun dat 19.&nbsp;Johrhunnert hen, hett sück Shackleton Vader besloten, en nee Beroop to söken. 1880 truck de Familie na [[Dublin]], wo Henry Shackleton an dat [[Trinity College (Dublin)|Trinity College]] in de tokomen veer Johren Medizin studeer. In’n Dezember 1884 hett de Familie Irland verlaten, un Shackleton sien Vader hett en Praxis as Dokter in [[London Borough of Croydon|Croydon]] nich wied vun [[London]] apen maakt. Na söss Maand hett he de man ok all weer upgeven, man hett dat dann trechtkregen sük in [[London Borough of Lewisham|Sydenham]] as Dokter daal to laaten.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 6–9.</ref> Sied fröhest Jöögd weer Ernest Shackleton heel van Böker un dat Lesen andaan. Togang to Literatur un Lyrik kreeg he dör sien Vader. Besünners de Avetdüürerromaans vun [[George Alfred Henty]] (1832–1902) un vun [[Jules Verne]] behagen hüm.<ref>Kimmel, ''Ice Story'', S. 4–5.</ref> Sien leevst Book schall ''Life with the Esquimaux''<ref>Hall, Charles Francis: ''Life with the Esquimaux''. Low, Son & Marston, London 1864, [http://www.archive.org/stream/lifewithesquima00hallgoog#page/n8/mode/2up Vol. I] und [http://www.archive.org/stream/lifewithesquima01hallgoog#page/n8/mode/2up Vol. II] (afroopen 7. Januar 2010).</ref> vun de Polarforscher [[Charles Francis Hall]] ween hebben.<ref name="nimrod44">Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 44.</ref> Ümdat he heel geern na verburgen Schatten söch, sien Drang na Unafhängigkeit, de al fröh to seen weer, un sien Drift, de anner mitrieren kunn un hüm ok as Utwussen bewohrt bleev, sünd vööl Anekdoten överlevert. To Anfang vun sien Schoolloopbahn wurr Shackleton vun en Schoolmeistersche tohuus ünnericht. Sieddem dat de Familie in Sydenham wahnen dee, hett he de ''Fir Lodge Preparatory School'' besöcht. Sien Mitschölers hebben hüm as för sien Öller groot un kräftig baut un as fründlich un goodsunnen beschreven.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n47/mode/2up S. 23.]</ref> He harr man ok kribbelig un körtkoppt und brruuk ok woll maal de Füüst, wenn een wat Slects över sien Heromen oder sien irischen Akzent seggt hett.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 37.</ref> Bi Sömmerdag 1887 is Shackleton an dat beropen [[Dulwich College]] wesselt. Den Ünnerricht, op den de Grootmachtsanspröök vun dat [[Britsch Weltriek|British Empire]] groten Inflood nehmen un to den sien wichtigst Bausteen christlich Militarismus un militärisch Döögden tellen deen,<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 43.</ref> beschreev Shackleton sülvst as langwielig. ''Över Geografie un Literatur hebb ik in de School nie vööl lehrt''.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 6.</ref> Sien Schoolmeisters bekeken hüm nich as besünners gooden Schöler, den he ''scheer sück en Schiet wat um den Ünnerricht.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 45. Ziteert Originaldokument: Mrs. J.Q Rowett in‘ Gespräch mit Schriever James Fisher (1912–1970), SPRI MS 1456/75.</ref> Shakleton hett man liekers 1890 as de Fievtbest vun 30 Schölers sien Johrgang afsloten.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/24/mode/2up S. 24.]</ref> === Deenst bi de Hannelsmarine (1890–1901) === [[Bild:HRM EHS p28.jpg|miniatur|Shackleton as [[Seekadett]] up de ''Hoghton Tower'']] Shackleton sien Vader wull eegentlich, dat he Medizin studeert. He hett denn man doch inwilligt, dat sien Söhn in de Seefohrt sien Utkomen söken kunn. Um dat he man en Lehr up de ''Britannia'', dat Schoolschipp vun de [[Royal Navy]], nich betahlen kunn, hett he den 16-johrigen Ernest na de [[Hannelsmarine]] schickt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 46.</ref> Shackleton hüür in’n April 1890 in [[Liverpool]] as [[Seekadett]] up de ''Hoghton Tower'',<ref>{{Webarchiv|url=http://www.stanford.edu/~galic/history/halfdome/HoghtonTower.jpg |wayback=20120118035748 |text=Foto vun de ''Hoghton Tower'' |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 23. Juni 2010)</ref> en [[Rahsegel|Rahsegler]] vun de ''North Western Shipping Company'', an.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 11.</ref> In den tokomen veer Johr hett he dat Schippshandwark vun Grund up lehrt, hett feern Länner besöcht un harr Umgang mit Minschen uut verschedenst Länner un Schichten.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 13–18.</ref> Glieks de eerst Reis führ hüm winterdaags bi swoor Storms um [[Kap Hoorn]] na [[Valparais|Valparaíso]] un [[Iquique]], wo dat Schipp söss Week lang löscht un nee Fracht an Boord nohmen wurr. Dorbi hett Shackleton ok lehrt, wu man Fracht mit Hülp vun Bööt ahn Schaden tüschen en Schipp un de Küst hen un her transporteert –&nbsp;Techniken, de he bi sien latern Expeditschonen good bruken kunn.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 49.</ref> An dree Seereisen up de ''Hoghton Tower'' hett Shackleton deelnohmen, bevör he in’n Juli 1894 an de Seefohrtschool in London gung un dor up den 4.&nbsp;Oktober dat Examen as Tweed Offzeer bestahn hett.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/42/mode/2up S. 43.]</ref> En Schoolfrüend vun dat Dulwich College harr Shackleton in’n November 1894 den Posten vun en Darten Offzeer up dat [[Trampschippfohrt|Trampschipp]] ''Monmouthshire'' mit Kurs na [[Feern Oosten|Feern Oost]] vermiddelt. En tweed Reis up dat sülvig Schipp führ hüm na [[China]].<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/44/mode/2up S. 45–48.]</ref> Up de 24. Januar 1895, as Shackleton in’n [[Indische Ozeaan|Indischen Ozean]] weer, is [[Carsten Egeberg Borchgrevink]] mit de ''Antarctic-Expeditschoon'' bi dat [[Kap Adare|Cape Adare]] an Land gahn un stell för sück de Anspröök, dat he as eerst Minsch de Foten up antarktisch Fastland sett hett.<ref>[http://www.south-pole.com/p0000087.htm Carsten Egeberg Borchgrevink], Informatschonen up southpole.com (afroopen an‘ 20. Dezember 2011). Dissen Anspröök kunn Borchgrevink nich endgültig geltend maaken. Man nimmt an, dat dat antarktische Fastland all dör [[John Davis (Robbenjäger)|John Davis]] oder [[Edward Bransfield]] eerstmals betreden wurrn is.</ref> De Tofall wull dat, so as Shackleton later vertell, he akkeraat to diss Tied besloten harr, dat he Polarforscher warrn wull.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 57.</ref> As he 1896 vun sien tweed Reis up de ''Monmouthshire'' torügg keem, hett he dat Examen as Eerst Offzeer afleggt. Na sien Tied as Tweed Offzeer up de ''Flintshire'', en Dampschipp vun de ''Welsh Shire Line'', kreeg he 1898 toletzt in [[Singapur]] dat Kapitänspatent.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/48/mode/2up S. 49–50.]</ref> As Anstellten vun de ''[[Union-Castle Line]]'' weer Shackleton dann up dat Lienschipp ''Tantallon Castle''<ref>[http://www.histarmar.com.ar/ArchivoFotosGral-2/VaporesSACarrioin/183.JPG Foto vun de ''Tantallon Castle''] (afroopen an‘ 20. Dezember 2011)</ref> in’n Post- un Passagierverkehr tüschen [[Southampton]] un [[Kapstadt]] togang. En Schippskamerad beschreev hüm as ''wied weg vun den Charakter, de normaal jung Offzeren hebben'', egenlöpersch man nich körtof, na ''[[John Keats|Keats]] un [[Robert Browning|Browning]] ziteert'', en Mengsel ut Fienföhligkeid un Aggressivität un doch sympathisch.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 20–23.</ref> As 1899 [[Tweete Burenkrieg|Buren-Krieg]] uutbrok, wurr Shackleton Dard Offzeer up de ''Tintagel Castle''<ref>[http://www.histarmar.com.ar/ArchivoFotosGral-2/VaporesSACarrioin/319.JPG Foto vun de ''Tintagel Castle''] (afroopen an‘ 20. Dezember 2011)</ref> för den Transport vun Suldaten in de Kapkolonie. In Kapstadt is he dorbi mit [[Rudyard Kipling]] tosomendrapen, den he as bekenntt Co-Schriever för sien eerst egen Book winnen wull.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/54/mode/2up S. 54.] Bi dat Book hannelt sück dat um dat Wark ''O.H.M.S. An illustrated record of the voyage of S.S. >Tintagel Castle<''.</ref> So as ok sien later Rivale [[Robert Falcon Scott]], de sück in de Routin vun de Royal Navy inklemmt föhl, harr ok Shackleton nich dat Geföhl, dat in de Hannelsmarine sien ehrgierigen Afsichten stillen kunn. En Kolleeg bi de Union-Castle Line see later över hüm: ''Hüm kiddel de Chance, ut de Monotonie uut Methood un Routin uttobreken –''&nbsp;''ut en Levend, dat sien Individualität eenmaal utdoovt harr.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 76. Ziteert Originaldokument: J.A. Hussey in en Breef an Hugh Robert Mill van‘ 27. Juli 1922, SPRI MS 100/49/1–5.</ref> Kört nadem dat he to’n [[Fellow]] vun de [[Royal Geographical Society]] beropen wurr, fung Shackleton sien Karrier as Opdecker an, ook um dat he se de Chance seeg, dat riek un bekannt warrt. In’n März 1900 hett he den Armeeleutnant Cedric Longstaff (1876–1950) kennen lehrt, de sien Vader Llewellyn Longstaff (1841–1918) en vun de Sponsoren för de [[Discovery-Expeditschoon]] weer.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 25–30.</ref> Shackleton hett sien Fründschap to Cedric bruukt, sück bi de sien Vader as Deelnehmer an de Discovery-Expeditschoon to bewarven. Shackleton hett mit sien Iever op Longstaff Indruck maakt, so dat he [[Clements Markham|Sir Clements Markham]], den Scheermherr vun de Expeditschoon, anwiest hett, dat he Shakleton as Expeditschoonsdeelnehmer goodheten deit. Op’n 17. Februar 1901 kreeg Shackleton den Posten vun de Darden Offzeer up dat Expeditschoonsschipp ''[[RRS Discovery (1901)|Discovery]]''. Kört dorup wurr he to’n [[Ünnerleutnant]] vun de Royal Naval Reserve (RNR) beropen.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 42.</ref> So keem Shackleton sien Deenst bi de Hannelsmarine to Enn.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'' [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/54/mode/2up S. 54–55.] Sien letzt Fohrten in‘ Deenst vun de Hannelsmarine ünnernehm Shackleton jeweils as Dart Offizier in‘ Oktober 1900 an Bord vun de [http://www.roll-of-honour.com/Ships/images/Gaika1897.jpg ''Gaika''] un in‘ Januar 1901 up de [http://www.histarmar.com.ar/ArchivoFotosGral-2/VaporesSACarrioin/184.JPG ''Carisbrooke Castle''].</ref> == Deelnahm an de [[Discovery-Expeditschoon]] (1901–1903) == [[Bild:ATLNZ 11715.jpeg|miniatur|Shackleton (tweed vun links) an Boord vun de ''[[RRS Discovery (1901)|Discovery]]'']] De ''National Antarctic Expedition'', as de Discovery-Expeditschoon offiziell betekent wurr, gung up [[Clements Markham|Sir Clements Markham]] torügg, den dormaligen Präsidenten vun de Royal Geographical Society. De Reise sull de Antarktis allgemeen wetenschaplich un geograafsch utforschen.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 19–20.</ref> De Offzeer vun de Royal Navy [[Robert Falcon Scott]], de eerst kört tovör dat Bahntje as [[Fregattenkapitän|Fregattenkaptein]] kregen harr, hett de Reis leid.<ref>Savours, ''The Voyages of the Discovery'', S. 9.</ref> Ofschoons dat Schipp ''[[RRS Discovery (1901)|Discovery]]'' nicht to de Royal Navy hörrn dee, weer Scott vun de Schippsmannschap verlangen, dat de Offzeren un de wetenschaplichen Expeditschoonsdeelnehmers, sück de in de Disziplin, so as hör in de britisch Kriegsmarine begäng weer, ünner to örnen.<ref>Fiennes, ''Captain Scott'', S. 35.</ref> Shackleton hett dat so akzepteert, ofschoons he sied Schooltieden militärischen Drill partuu neet of kunn un dorför en free Leidwies sünner Dwang leever harr.<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 171–172.</ref> Sien Upgaven weren dat Ünnersöken vun dat Seewater, dat Versörgen vun de Offzeersmesse un he weer för den Frachtruum, de Lagerbestannnen tostännig.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 23.</ref> Nadem de ''Discovery'' an’n 6. August 1901 von [[Cowes]] ut in See steek, keem se na Tüschenstatschonen in Kapstadt un dat neeseelännsch [[Lyttelton]] in’n Januar 1902 an den Rand vun dat antarktisch [[Ross-Schelfies]] an. Nadem dat Schipp in en lütten Bucht ankert harr, nehm Shackleton an’n 4. Februar an en Ballonupstieg up de Schelfiestafel deel un hett dor de eerst Luftupnahmen in de Antarktis bi maakt.<ref>Wilson, ''Diary of the Discovery Expedition'', S. 111.</ref> Nadem se dat Winterquarteer an den [[McMurdo-Sund|McMurdo Sound]] upslaan harrn, ünnernehm he tosamen mit de Wetenschapsoffzeren [[Edward Adrian Wilson|Edward Wilson]] un [[Hartley Travers Ferrar]] de eerst Exkurschoon mit Sleden na en seker Weg över dat Schelfies för den plaanten Marsch to’n [[Süüdpool#Geographisch Süüdpool|Süüdpool]] to söken.<ref>Wilson, ''Diary of the Discovery Expedition'', S. 115–118.</ref> Buterdem weer he in’n Winter 1902, as de ''Discovery'' vun dat [[Packies]] insloten wurr, Rutgever vun dat Expeditschoonsmagazin ''The South Polar Times''.<ref>Fiennes, ''Captain Scott'', S. 78.</ref> Na Ansicht vun den Schippssteward [[Clarence Hare]] weer Shackleton dör sien undwungen Oort un Wies ''bi de Mannschap de beleevteste Offzeer.''<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 76.</ref> För de Annahm, Shackleton weer as Baas vun de Mannschap in Konkurrenz to Scott treden, hett dat man nie nich en Bewies geven, de Hand un Foot hett.<ref>Fiennes, ''Captain Scott'', S. 83.</ref> Scott hett Shackleton utsöcht, dat he mit hüm un Edward Wilson den Marsch na Süüden över dat Ross-Schelfies to ünnernehmen kann. De Süüdpool weer nich dat würkelk Enn, wenngliek dat för Scott vun bannig wichtig weer, dat se en mögelk wied na Süüd kommt.<ref>Wilson, ''Nimrod Illustrated'', S. 9. Scott harr as Teel en geographische Breedt vun minnst 85°S vörgeven.</ref> Dat Scott just Shackleton utsöcht hett, wiest up de een Sied dat groot Vertroon, dat de Baas vun de Expeditschoon in sien Darten Offzeer harr.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 58.</ref> Up de anner Sied harr dat amenn wegen de grundverscheeden Charakter vun de beid nich slechter utfallen kunnt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 117: ''En deroort schlechte Wahl hett dat nich mehr geven, siet [[Richard Francis Burton]] tosommen mit [[John Hanning Speke]] to‘n [[Tanganjikasee]] upbraken is''</ref> === Eerst Marsch na Süüden === [[Bild:ATLNZ 11714.jpeg|miniatur|Shackleton, [[Robert Falcon Scott|Scott]] un [[Edward Adrian Wilson|Wilson]] (v.l.n.r.) bi den Upbröök to’n Süüdpool an’n 2. November 1902. Up de mit Wimpels smückt Transportschledden achter de dree Mann is rechts vun Shackleton de sien Familienwappen to erkennen.]] De Marsch, den Scott later as ''en Verbinnen ut Spood un Scheitern''<ref>Scott, ''The Voyage of the Discovery'', Vol. II, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/92/mode/2up/ S. 93.]</ref> betekent hett, fung an’n 2. November 1902 an. Shackleton, Scott un Wilson hebbt en nee Süüdrekord reckt, as se an’n 30. Dezember 82°17'S recken deen un dormit de Leistung vun [[Carsten Egeberg Borchgrevink]]s van‘ 16. Februar 1900 (78°50'S<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/152/mode/2up/ S. 153.]</ref> ) överboten hebbt.<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 214–215. Neeere Bereken up Grundlaag vun Shackleton sien Fotografien un Wilsons Teken hebbt ergeven, dat se mögelkerwies blots 82°11' reckt hemm.</ref> Hör Vörankommen wurr dör de fehlen Erfohren in’n Umgang mit Schleddenhunnen<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 110.</ref> un dör den Umstand, dat tallriek Deerten an verdorven Foor krank wurrn deen, bannig stuurder.<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 205.</ref> All 22 Hunnen sünd wiels den Marsch storven. Up den Trüggweg is woll wat passeert, deren Utwirken up dat persöönlich Verhältnis tüschen Shackleton un Scott noch hüüd kontrovers diskuteert wurrnn. Ahn Twiefel is, dat de dree Mann tonächst an tietwielig [[Schneeblindheit]], [[Verfreesen]] un toletzt ok an [[Skorbut]] lieden deen. Hiervun besünners bedraapen weer Shackleton, de toletzt nich mehr in de Laag weer, bi dat Trecken vun den Schledden mittowarken. Na Scott sien later Angaaven muss Shackleton sogor över lang Strecken up den Schledden transporteert wurrn.<ref>Preston, ''A First Rate Tragedy'', S. 65–66.</ref> Shackleton hett disse Dorstellen aber wedderspraaken<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 143–144.</ref> un wurr dorbi dör de Daagbookindraagen vun Edward Wilson bestätigt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 156. Zitiertes Originaldokument: SPRI MS 232/2.</ref> An’n 4. Februar 1903 hebbt de dree Mann denn hör Basislager up de [[Hut-Point-Halfinsel]] reckt. Na en Ünnersööken vun Shackleton dör den Expeditschoonsdokter Dr.[[Reginald Koettlitz]], de ahn eendüüdigen Befund bleev, hett Scott entscheeden, Shackleton up dat Schipp ''Morning'', dat as Ersatz för de ''Discovery'' siedJanuar 1903 in’n McMurdo Sound vör Anker leeg, na Huus to schicken. Scott schreev: ''In sien gegenwärtigen Gesundheitstostand sull he [Shackleton] kien wieder Risiko vun de Mühsal ingahn.''<ref>Scott, ''The Voyage of the Discovery'', Vol. II, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/126/mode/2up S. 127–128.]</ref> Mögelkerwies weer Scott sien eegentlich Motiv sien Arger över Shackleton sien Beleevtheit bi anner Expeditschoonsdeelnehmer, so dat he in de vermeentlich Erkrankung en willkommen Gelegenheit funn, en lästigen Rivalen lostowurrn.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 105.</ref><ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 114–118.</ref> Johren later, as de ''dree Polarridder''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 118. Ziteert Originaldokument: [[Louis Bernacchi]], Daagbookindrag van‘ 6. November 1902, SPRI MS 353/3.</ref> all nich mehr leven deen, hett Scott stellvertreden Expeditschoonsleiter [[Albert Borlase Armitage]] behaupt, Shackleton harr hüm anvertroot, dat dat tüschen den un Scott up den Weg na Süüden to‘n handfasten Striet komen weer.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 123: Nah de Utsaag vun Albert Armitage (Notiz an Hugh Robert Mill van‘ 24. Mai 1924) harr Shackleton hüm anvertroot, dat Scott den an en Mörgen as ''Idiot'' beschimpt harr. Doruphen harr Shackleton antwoort:''Na goot, Du bist de blödeste Idiot vun allen, un jedes Mal, wenn Du dat wagst, so mit mi to snacken, kriegst Du dat torüch.'' Ziteert Originaldokument: SPRI MS 367/1.</ref> Ferner harr luut Armitage Scott den Expeditionsarzt droht: ''Wenn he [Shackleton] nich krank na Huus fohrt, wurrd he unehrenhaft entlaaten.''<ref>Preston, ''A First Rate Tragedy'', S. 68. Ziteert Originaldokument: Albert Armitage in en Notiz an Hugh Robert Mill van‘ 24. Mai 1924, SPRI MS 367/1.</ref> För Armitage sien Ütern finnen sück aber kien wiedere Henwiesen. Shackleton verhull sück aber loyal to Scott, bit de hüm in de sien Book ''The Voyage of the Discovery'' van 1905 mehrfak vun baben heraf as ''uns Invalide'' beteken dee.<ref>Scott, ''The Voyage of the Discovery'', Vol. II, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/84/mode/2up S. 85] un [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/90/mode/2up S. 90.]</ref> Beid Polarforscher hebbt sück woll in de Apenlichkeit vull Respekt un Höflichkeit behannelt<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 310.</ref>, doch na sien Biographen Roland Huntford (*&nbsp;1927) weer Shackleton sien Hollen to Scott siether präägt vun Verachten un Afneegen. Sien verletzt Stolt verlang dornah, ''in de Antarktis torüchtogahn un Scott to överdrapen.''<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 143−144.</ref> == Trüggkehr in dat Zivilleven (1903–1907) == [[Bild:1914 - Emily Shackleton und ihre drei Kinder neu.jpg|miniatur|Shackleton sien Fru Emily mit de Kinner Cecily, [[Edward Shackleton|Edward]] un Raymond (v.l.n.r.)]] Shackleton hett de Antarktis an Bord vun de ''Morning'' an’n 2. März 1903 verlaten. Tovör harr he noch vergevens versöcht, sien Ünnergeven [[Charles Reginald Ford]] dorto to bewegen, an sien Stäe na Huus to fohren, um dat Shackleton de sien Posten as Tahlmeester an Bord vun de ''Discovery'' övernehmen to können.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 126. Ziteert Originaldokument: Charles Reginald Ford in en Breef an de Schrieverin Margery Fisher (1913–1992) van‘ 12. Januar 1956, SPRI MS 1456/78.</ref> Na en körten Verhollensurlaub in [[Neeseeland]] is he na Tüscheninupenhollen in [[San Francisco]] un [[New York City|New York]] torügg na England fohren, wo he in’n Juni 1903 indrapen is.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 78–80.</ref> Dor wurr he na sien Ankunft as eerst Trüggkehrer vun de Expeditschoon all verwacht. De Admiralität weer up Informatschonen u teerst Hand anwiest, um wiedere Vörkehren för dat Retten vun de up de [[Ross-Insel]] vun’t Ies inslooten Männer to drapen.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 119−120.</ref> Mit dat Inverständnis vun Markham nehm Shackleton en befrist Stäe för dat Utrüsten un Beladen vun dat tweet Rettensschipp, de ''[[Terra Nova (Schipp)|Terra Nova]]'', an, hett aber dat Angebot aflehnt, as Eerst Offzeer in de Antarktis torüchtokehren. Besünners good för sien Geföhl weer aber, dat en Dokter vun de Admiralität hüm för deenstdörgend verkloort harr.<ref name="ri130">Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 130.</ref> Stattdessen hulp he bi de Utstatten vun de argentiensch [[Korvette]] [[Uruguay (Korvette)|''Uruguay'']] to dat Retten vun de in Not komen M#nner vun de [[Sweedsch Antarktisexpeditschoon|Nordenskjöld-Expeditschoon]].<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 131.</ref> Shackleton sien Versöök, en düersam Anstellen bi de Royal Navy to kriegen, is trotz Förspraak vun Markham un [[William Huggins]], den Präsidenten vun de [[Royal Society]] scheitert.<ref name="ri130">Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 130.</ref> Af Harvst 1903 hett Shackleton as [[Journalist]] un Mitherutgever vun dat 1898 vun den [[Verlag|Verleger]] Sir Arthur Pearson (1866–1921) grünnd ''Royal Magazine'' arbeit, hett disse Tätigkeit all aber na en paar Week upgeven, wiel he mit disse Upgaav nich utlast weer.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/84/mode/2up/ S. 84.]</ref> Na en Vördragsreise to de Discovery-Expeditschoon na [[Dundee]] un [[Aberdeen]] wurr hüm mit Stütt vun sien Früend Hugh Robert Mill (1861−1950)<ref name="fi26">Fisher, ''Shackelton'', S. 26: Shackleton un Mill hebbt sück bi de Discovery-Expeditschoon kennen un schätzen lernt. Mill hett hüm as [[Ozeanograph]] un [[Meteoroloog]] bi de vörbereitend Arbeiten för dat wetenschaplich Programm vun de Expeditschoon ünnerstütt un hett Shackleton in dat Ünnersöken vun Meerwater ünnerwiest. As de ''Discovery'' Madeira reckt harr, weer Mill sien Upgaav erfüllt un he gung weer nah England torüch.</ref> de siedkört Tied free ween Stäe vun den Sekretär un Schatzmeister vun de ''Royal Scottish Geographical Society'' (RSGS) anboden, de he an’n 14. Januar 1904 antreden hett.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 124−128.</ref> Dör de Heiraadt an’n 9. April vun dat sülvig Johr mit Emily Dorman (1868−1936), de he all sied1897 kennen dee, stell sück ok privat Glück in. In’n Februar 1905 keem Shackleton sien eerst Söhn Raymond (1905−1960) to Welt un in’n Dezember 1906 wurr sien eenzig Dochter Cecily (1906−1957) boren.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/86/mode/2up/ S. 87], [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/90/mode/2up/ S. 91] und [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/92/mode/2up/ und S. 93.]</ref> In’n Februar 1906 leet sück de in geschäftlichen Dingen völlig unerfohren Shackleton up en dubioos Spekulatschoonsgeschäft för den Transport vun russch Truppen vun [[Wladiwostok]] he nto de [[Oostsee]] en, dat aber nicht tostannen keem.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 97–98.</ref> Doröver herut hett he denn ahn Spood versöcht, bi de Wahlen to‘n [[House of Commons]] 1906 as Kandidat vun de Liberal Unionisten in Dundee in der Politik Foot to faaten.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 136−142.</ref> Toletzt hett hüm de Industrielle [[William Beardmore]] to’n Sekretär vun en Kommission maakt, de sück mit de Konstruktschoon vun nee Gasmotoren befaaten dee. Sien Upgaav bestunn dorin, Beardmore sein Kunnen um den Bort to gahn un sien Beropskollegen in London un [[Glasgow]] bi Luun to hollen.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 99.</ref><ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 143.</ref> Trotz disse finanziell sekert Anstellung hett Shackleton sien Teel, als Baas vun en eegen Expeditschoon weer in de Antarktis torüchtokehren, wiederhen verfolgt. Beardmore hett hüm en Börgschap vun £&nbsp;7000 (umrekend 2009: 615.000&nbsp;€) för dit Ünnernehmen toseggt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 148−149.</ref> Wiedere Investoren bleeven allerdings vöreerst ut. Dennoch hett dat Shackleton waagt, in’n Februar 1907 sien Plääns de Royal Geographical Society vörtostellen. En nipp un nau Översicht hett he kört dorna in dat ''Geographical Journal''.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/104/mode/2up/ S. 105.]</ref><ref>Ernest Shackleton (1907), ''A new british antartic expedition'', Geographical Journal 29 (3), [http://www.jstor.org/stable/pdfplus/1776716.pdf?acceptTC=true S. 329–333] (afroopen an‘ 17. Februar 2011).</ref> bekannt maakt. == Nimrod-Expeditschoon (1907–1909) == [[Bild:Ernest Shackleton.jpg|miniatur| „De Boss“ Ernest Shackleton an dat [[Kap Royds|Cape Royds]] in’n Februar 1908]] Shackleton sien eerst eegen Forschensreis harr de Naam ''British Antarctic Expedition''. Ut wetenschaplich Sicht wurr se to sien bedüüdenst Ünnernehmen. Nie tovör wurr en grötter Rebeet vun dat bither unbekannt antarktisch Fastland utkundschaft. Fehlerhaft kartographisch Vermeeten vun de Discovery-Expeditschoon<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 392–393: Scott sülvst betekent de Arbeiten vun sien leiten Geographen [[Charles Royds]] as ''grauenhaft un schlampig''.</ref> wurrn dorbi richtig maakt. Shackleton sien leiten Bioloog [[James Murray (Bioloog)|James Murray]] führ de eerste umfaaten Studie to de antarktisch [[Protozoen|Söötwaterprotozoen]] un nedderen [[Völzeller|Mehrzellern]] dör.<ref>De Ergevnisse vun de zoologisch Forschensarbeiten wurrn in dat folgend Wark tosommendragen: James Murray, ''Reports of the Scientific Investigations - Britisch Antarctic Expedition 1907-9'', William Heinemann, London 1910, [http://www.archive.org/stream/britishantarctic12britrich#page/n5/mode/2up Vol. I] und [http://www.archive.org/stream/britishantarctic12britrich#page/n373/mode/2up Vol. II.]</ref> Vun Anfang an harr Shackleton mit groot Finanzeerensproblemen to kämpen, wiel tonächst weder de Royal Geographical Society, noch de britisch Regeeren Geld tot o Verfügung stellen deen. He sück na Kräften anstrengt, neben Beardmore wiedere Sponsoren ut sien wohlhabenden Früendens- un Bekanntenkreis to finnen. Dorto hör ünner annern de eerst 20-johrig [[Philip Brocklehurst|Sir Philip Brocklehurst]], de sück sien Deelnahm an de Expeditschoon dör en Spende vun £&nbsp;2000 (2009: 175.000&nbsp;€) köfft hett.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 175−176.</ref> As Hööftteel vun de Reis harr Shackleton dat Recken vun den geograafschen un den antarktischen magnetischen Süüdpool utgeven.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 144.</ref> Wenig Week bevör dat Expeditschoonsschipp ''[[Nimrod (Schipp)|Nimrod]]'' in’n August 1907 vun [[Cowes]] ut na Neeseeland upbreken dee, hett Robert Falcon Scott sien ehmaligen Ünnergeven dat Verspreeken afrungen, sück vun den McMurdo Sound feerntohollen, wiel Scott disse Region för sück as hoheitliches Operatschoonsrebeet för en wiedere eegen Antarktisexpeditschoon beanspreeken dee. Shackleton hett sück mit Wedderwillen inverstahn verklort, sien Winterquartier entweder an de ''[[Bucht vun de Wale|Barrier Inlet]]'' oder up de [[Edward-VII-Halfinsel]] to söken.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 161. Ziteert Originaldokument: Breef vun Ernest Shackleton an Robert Falcon Scott van‘ 17. Mai 1907, SPRI MS 1537/2/15/21.</ref> An’n Neejohrsdag 1908 hett de ''Nimrod'' den Haben vun [[Lyttelton]] verlaten. Um [[Köhl|Köhlen]] to spooren, wurr dat Schipp dör den Damper ''Koonya'' bit to‘ süüdlichen [[Polarkreis]] schleppt. Shackleton harr de Eegnersellschopp vun de ''Koonya'' un de neeseelännsch Regeeren dorto överreden kunnt, de dorför anfallen Kösten to dragen.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 197.</ref> An’n 23. Januar keem de [[Ross-Schelfies|Schelfiesbarriere]] in Sicht. So as dat mit Scott afmaakt wurrn weer stüer de ''Nimrod'' den ööstlichen Afsnitt vun de Barriere an. Shackleton muss faststellen, dat sück dat ''Barrier Inlet'' siedde Tieden vun de Discovery-Expeditschoon to en grooten Bucht utwiet harr, de wegen de dor sehn groot Antall vun Walen [[Bucht vun de Wale|Bay of Whales]] döfft wurr.<ref>Shackleton, ''The Heart of the Antarctic'', [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n76/mode/2up/ S. 47.]</ref> Upgrund vun de andraapen instabilen Iesverhältnisse in de Bucht hett Shackleton dat Uprichten vun dat Winterquarteer up de Schelfiestafel utslooten. Nadem ok de Vörstööt to de Edward-VII-Halfinsel dör Drieviesmassen verhinnert wurr, hett he sück denn doch, entgegen dat Afmaaken mit Scott doch to’n McMurdo Sound to fohren. AOk wenn nich all Expeditschoonsdeelnehmer de glieker Meenen weren, so entsprung disse Entscheeden na de later Dorstellen vun den Tweeten Offzeer [[Arthur Harbord]] folgend ''blots den gesunden Minschenverstand.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 210. Ziteert Originaldokument: Arthur Harbord in‘ Gespräch mit James Fisher an‘ 9. Juni 1956, SPRI MS 1456/70.</ref> Scott dorgegen seech sück vun Shackleton täuscht un hett hüm as ''berofsmäßigen Lügner'' beschimpt.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 304. Ziteert ut en Breef vun Robert Falcon Scott an John Scott Keltie (1840–1927), leiten Geograph vun de RGS, van‘ 28. März 1908.</ref> De McMurdo Sound wurr an’n 29. Januar 1908 reckt, doch entgegen de eegentlich Plaan kunn de ''Nimrod'' wegen dicht Packies nich bit to de old Basis vun de Discovery-Expeditschoon up de [[Hut-Point-Halfinsel]] vördringen. Stattdessen wurr dat Winterquartier wieder nöördlich an dat [[Kap Royds|Cape Royds]] up de Westsiet vun de [[Ross-Insel]] erricht.<ref>Shackleton, ''The Heart of the Antarctic'', [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n86/mode/2up S. 52–56.]</ref> Trotz widriger Bedingungen weer de Stimmung ünner de Expeditschoonsdeelnehmer bannig good. Dat leeg nich toletzt an Shackleton sien Männer. Philip Brocklehurst hett völ later seggt, dat Shackleton de Fähigkeit beseet, ''jeden Expeditschoonsdeelnehmer sien Wertschätzen spören to laaten. He sörg dorför, dat wi uns wichtiger föhlen deen, as wi eegentlich ween kunnen.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 248. Ziteert Originaldokument: Philip Brocklehurst in‘ Gespräch mit James Fisher van‘ 16. Dezember 1955, SPRI MS 1456/95.</ref> === Tweed Marsch na Süden === [[Bild:Shackleton nimrod 86.jpg|miniatur| Shackleton na den fehlslahn Marsch to’n Süüdpool an Bord vun de ''[[Nimrod (Schipp)|Nimrod]]'' (März 1909)]] ''De groot Reis na Süden''<ref>Mills, ''Frank Wild'', S. 72.</ref>, as [[Frank Wild]] den „Angreep“ up den Süüdpool betekent hett, fung den 29.&nbsp;Oktober 1908 an. Up’n 9. Januar 1909 sünd Shackleton, Wild, [[Jameson Adams]] un [[Eric Marshall]] na en sturen un gefohrelk Marsch bi 88°23'S süüdliche Breid ankomen un harrn dormit en nee Rekord upstellt; noch keen Minsch weer dichter an en vun de beid geograafsch Eerdpolen komen. De Süüdpool weer blots noch 180&nbsp;km wied weg, man kregen Unweer af, harrn to wenig Proviant, weren slecht uutrüst un mehr un mehr dood of. So sünd se nich wiederkomen. Shackleton schreev daalslaan: ''Wi hebbt daan, wat uns mögelk weer. Hebbt de süüdlichen Rekord um 366 Mielen un den nöördlichen um 77 överdrapen. […] un doch is dat all nix ahn Pool.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 306–307. Ziteert Originaldokument: Indrag in Ernest Shackleton sien Expeditschoonsdaagbook van‘ 9. Januar 1909, SPRI MS 1537/3/6.</ref> Up den Henweg harrn de veer Mann as Eerst dat Ross-Schelfies in vull Längt dörlopen, den [[Beardmore-Gletscher]] opdeckt un weren dann ok as Eerst up dat zentraal [[Polarplateau]] vördrungen.<ref>Mills, ''Frank Wild'', S. 82– 90.</ref> Up de Trüggweg to‘n McMurdo Sound, weern se dör de Nood dwungen man half Ratschoon to eten.<ref>Markham, ''The Lands of Silence'', [http://www.archive.org/stream/landsofsilencehi00markuoft#page/478/mode/2up/search/ S. 479]: Nah Meenen vun Markham weer de Shackleton kalkuleert Bedarf an Levensmiddel vun vörnherin ''ahn Twiefel in de Menge nich utreckend''</ref> So wurr dat to’n Weddloop gegen de Tied un den Hunger. Den 30.&nbsp;Januar hett Shackleton Wild, de an [[Bakterienruhr|Ruhr]] krank wurrn weer, en Keks överlaten, de eegentlich för hüm vörsehn weer, en goodmödig Teken to de Wild bemarken dee: ''Ick nehm an, nümms anners up de Welt kann wahrhaftig verstahn, welker Groothartigkeit un Sympathie dorin to’n Utdruck keem; ick weet dat, un Gott is mien Tüüg, dat ick dat nie vergeten do. Mit kien Geld vun de Welt harr man dissen Keks kopen kunnt.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 336. Ziteert Originaldokument: Indrag in dat Expeditschoosndaagbook vun Frank Wild, van‘ 31. Januar 1909, SPRI MS 944/1.</ref> De veer Mann sünd up de Hut-Point-Halfinsel Anfang März 1909 ankamen, jüst noch to de rechte Tied, dat de ''Nimrod'' se upnommen kunn. Nich alleen de Süüdrekord tellt to de Spood, den de Expeditschoon harr, man ok dat se för’t eerste Maal de Topp vun den Vulkan [[Mount Erebus]] tüschen den 5. un 11. März 1908 bestegen hebbt.<ref>Riffenburgh, Nimrod, S. 233–238.</ref> Dorto hebbt de Australiers [[Tannatt William Edgeworth David|Edgeworth David]] un [[Douglas Mawson]] tosamen mit den schottschen Dokter [[Alistair Mackay]] op’n 16.&nbsp;Januar 1909 as eerst den antarktischen Magneetpool bi 72°15′S, 155°16′O in dat noordoost [[Viktorialand]] reckt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 321. Ziteert Originaldokument: Tannat William Edgeworth David, ''Narrative'', in Ernest Henry Shackletons ''The Heart of the Antarctic'', [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n420/mode/2up S. 309-311.]</ref> Na dat Enn vun de Expeditschoon wurr Shackleton in Grootbritannien as Held fiert. De Beleevnissen wiels disse Reis hett he in dat Book ''The Heart of the Antarctic'' schreven. Sien Frau Emily see later: ''De eenzige Verkloren, de he [Shackleton] mi to dat Nichtrecken vun de Süüdpool geev, weer: „En levend Esel is beter as en dood Lööw, ne?“'' ''un hebb antwoort: „Natüürlich, mien Leevste, sowiet dat mi bedraapt.''<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 300.</ref> == Tied na de Nimrod-Expeditschoon (1909–1914) == === Verehren dör de Apenlichkeit === [[Bild:Shackleton lecture poster.jpg|miniatur|Veranstaltensplakat to en vun Shackleton sien apenlich Vördrääg]] Na sien Trüggkehr vun de Nimrod-Expeditschoon kreeg Shackleton hööchste Ehren. . [[Eduard VII.|König Edward VII.]] hett hüm an’n 12. Juli 1909 to‘n [[Royal Victorian Order|Commander of the Royal Victorian Order]] ernannt un hüm an’n 13. Dezember vun dat sülvig Johr to’n Ridder slaan.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 272.</ref><ref>[[The London Gazette]] [http://www.london-gazette.co.uk/issues/28321/pages/9763 Nr. 28321, S. 9763] vom 24. Dezember 1909.</ref> Vun de Royal Geographical Society kreeg he de Polarmedaille in Gold,<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/168/mode/2up S. 168.]</ref> aber mit den tovör heravwürdigen Henwies an den Hersteller: ''Wi stellt anheim, de Medaille nich so groot to maken, as de, de Capt. Scott kreegen hett.''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 251. Ziteert ut en Breef vun John Scott Keltie an Cuthbert Bayes (de de Medaille makt hett) van‘ 19. April 1909.</ref> Clements Markham harr sien Infloot bi de Gelehrtensellschopp geltend maakt, um Shackleton för de sien braken Verspreeken tegenöver sien [[Protegé]] Scott aftostraafen. Anner Expeditschoonsdeelnehmer wurrn mit de sülvern Utführen vun de Medaille ehrt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 379.</ref> Up besünner Empfehlen vun den [[Georg V. (Vereinigtes Königreich)|Prince of Wales]] wurr Shackleton to‘n „Younger Brother“ vun de britisch Sellschopp för Seefohrt un Meereskunn ''Trinity House'' ernannt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/160/mode/2up S. 161.]</ref> Ok in den Kring vun anner Polarforscher as [[Fridtjof Nansen]] un [[Roald Amundsen]] kreeg he Respekt un Anerkennen. Amundsen schreev överschwänglich: ''De engelsch Natschoon hett dör Shackleton sien Doon in de Antarktisforschen en Sieg schafft, de nie weer överdrapen wurrn kann.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 395. Ziteert Originaldokument: Breef vun Roald Amundsen an John Scott Keltie van‘ 25. März 1909, SPRI MS 1456/16.</ref> Afsiets vun de offiziell Utteknungen wurrn Shackleton sien Leistungen von de britisch Apenlichkeit mit groot Begeisterung upnommen. Den gesamten Sömmer 1909 wurr he fiert un ehrt, hull Vördrääg, to’n Eeten, Abendsellschapen un inlaaden. Sien Popularität kreeg he dorto dör sien eenfak Uptreden, denn he weer ständig drup daal, de Leistungen vun de anner Deelnehmers vun sien Expeditschoon heruttostellen.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 376.</ref> Verscheeden Eenzelpersonen un Gruppen hebbt versöcht, hüm as Spraakröhr för hör eegen Interessen to verinnahmen. Dat gull ok wat för de irisch Presse. De ''Evening Telegraph'' (ut [[Dublin]]) harr as Upmaker: ''South Pole Almost Reached By An Irishman'', un ok de ''Dublin Express'' schreev Shackleton sien Spood de sein irisch Arvdeel to.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 298–299.</ref> Bannig völ nüchterner full dorgegen de koopmännisch Bilanz vun sien Expeditschoon ut. De Reis hett £&nbsp;45.000 (2009: 3,9 Mio.&nbsp;€) köst un Shackleton kunn utstahn Darlehen un Bürgschaften nicht torügg betallen. De britisch Regeeren hett hüm dör en apenlich Toschuss vun £&nbsp;20.000 (2009: 1,7 Mio.&nbsp;€) vör den unmiddelboren finanziellen Ruin bewohrt. Man nimmt an, dat hüm aber ok de Rest stunnd wurr un nahderhen ok nich mehr infordert wurr.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 314–315.</ref> === Ünnernehmerisch Tätigkeiten un nee Upgaven === [[Bild:HRM EHS fp.jpg|miniatur|Sir Ernest Shackleton mit sien dreejohrig Söhn [[Edward Shackleton|Edward]] in dat Johr 1914]] Af 1910 ünnernehm Shackleton utdehnt Vördragsreisen un apenlich Uptreden un stell sien gooden Roop in den Deenst vun sozial Projekte. Dorneben versöch he sück ok weer as Geschäftsmann, indem he sück to’n Bispeel an en Tabakfirma<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 351–352.</ref> un an den Verkoop vun Sammelbreefmarken mit den Updruck „King Edward VII Land“ in Erinnerung an en wiels de Nimrod-Expeditschoon mit Hülp vun de neeseelännsch Post in’t Winterquartier inricht Postamt bedeeligen dee.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 312.</ref> Buterdem hett he up Gewinne ut en Bedeeligungskonzession an en Goldmine in [[Ungarn]] hoopt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/184/mode/2up S. 184.]</ref> Kien een vun disse Ünnernehmen schmeet völ Gewinn af. Den Levensünnerholt för sien Familie, de sück dör de Gebort vun sien tweet Söhn [[Edward Shackleton|Edward]] in’n Juli 1911 vergröttern dee, hett he in’n Wesentlichen dör betahlt Vördrääg bestreeden. Intüschen wahn he mit sien Fru un de dree Kinner in [[Sheringham]]. De Idee, en wiedere Expeditschoon in de Antarktis to leiten, harr Shackleton in de Tied ut verscheeden Grünnen upgeven.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 282: An‘ 6. Juni 1910 kolporteert de [[Toronto Star]] en Expeditschoonsreis vun Shackleton tosommen mit den kanaadschen Generalgouverneur [[Albert Grey, 4. Earl Grey|Albert Grey]] to dat Utforschen vun de [[Hudson Bay]].</ref> Vun unschätzboren Wert för sien fröheren Weggefährten [[Douglas Mawson]] weer dorgegen sien Hülp bi dat Middelbeschaffen för de [[Australasiaatsch Antarktisexpeditschoon|Austraalsch-Ozeaansch Antarktisexpeditschoon]] (1911–1914).<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 393.</ref><ref>Mawson, ''The Home of the Blizzard'', Vol. I, [http://www.archive.org/stream/homeofblizzardbe01mawsuoft#page/n25/mode/2up S. xv.]</ref> De Wedderupnahm vun sien Forschertätigkeit hung in’n Wesentlichen vun de Ergevnisse vun de [[Terra-Nova-Expeditschoon]] (1910–1913) vun sien Kontrahenten [[Robert Falcon Scott]] af.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 278–279: An Bord vun de ''[[RMS Lusitania]]'' up den Weg nah New York hett Shackleton in‘ März 1910 tegenöver Reportern de Hoopen ütert, all 1911 mit en wiedere Expeditschoon anfangen to können.</ref> De sien Expeditschoonsschipp weer in’n Juli 1910 in [[Cardiff]] in See staken. In’n Fröhjohr 1912 keem de Nahricht herut, dat [[Roald Amundsen]] den Süüdpool erobert harr. Vun Scott sien tragisch Schicksal wuss man to dissen Tietpunkt noch nix. Shackleton hett sück en Projekt towendt, dat oorsprünglich de schottsch Antarktisforscher [[William Speirs Bruce]] plaant harr, mangels Geldgever aber weer upgeev: En transkontinentale Antarktisdörqueren vun de Küst vun dat [[Weddell-Meer]] över den Süüdpool weg bit to’n McMurdo Sound. Bruce weer blied doröver, dat Shackleton sien Plääns övernehm, de sück in zentraal Punkten mit de vun den düütschen Forschungsreisenden [[Wilhelm Filchner]] in’n Mai 1911 start Expeditschoon översnieden deen.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 367.</ref> In’n Dezember 1912 kreeg Shackleton de Nahricht, dat Filchner mit sien Reis scheitert weer. Dordör weer för hüm de Weg free för de ''letzt groot Herutfordern vun de Antarktisreisen}}''.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n13/mode/2up/ S. vii.]</ref> == Endurance-Expeditschoon (1914–1917) == [[Bild:South - the story of Shackleton's last expedition, 1914-1917 - The Leader (cropped).jpg|miniatur|Shackleton an Boord vun de ''[[Endurance]]'' (fotografeert vun [[Frank Hurley]])]] Shackleton hett den neen Anloop to’n Süüdpool sülvstseker de Naam ''Imperial Trans-Antarctic Expedition'' geven.<ref>[http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?toDate=1913-12-29&fromDate=1913-12-29&currentPageNumber=1&resultsPerPage=10&sortBy=default&offset=0&viewName=&addFilters=&removeFilters=&addCat=&queryKeywords=shackleton&sectionId=1040&currPgSmartSet=1&pageId=ARCHIVE-The_Times-1913-12-29-06&articleId=ARCHIVE-The_Times-1913-12-29-06-001&origPageId=ARCHIVE-The_Times-1913-12-29-06&origArticleId=ARCHIVE-The_Times-1913-12-29-06-001&xmlpath=&pubId=17&totalResults=2&addRefineFilters=&removeRefineFilters=&addRefineCat=&additionalKeyword=&next_Page=false&prev_Page=false&date_dd_From=29&date_mm_From=12&date_yyyy_From=1913&date_dd_to_range=29&date_mm_to_range=12&date_yyyy_to_range=1913&date_dd_from_precise=29&date_mm_from_precise=12&date_yyyy_from_precise=1913&isDateSearch=false&dateSearchType=range&refineQuerykeywordText= The Times, 29. Dezember 1913, S. 6] (afroopen an‘ 21. Dezember 2010): '' Ick hebb mi de Freeheit nommen, de Expeditschoon „The Imperial Trans-Antartic Expedition“ to nömmen, wiel ick föhl, dat nich allen de Minschen vun disse [britisch] Inseln, sonnern uns Angehörigen in all Länner ünner den [[Union Jack]] bereit sünd, de Dörführen vun dat gesamt Forschensprogramm, den mien Kameraden u nick sülvst verplicht sünd, to ünnerstütten.''</ref> Sien Afsichten harr he den 29.&nbsp;Dezember 1913 in en Breef an de [[The Times|London Times]] künnig maakt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n243/mode/2up S. 195.]</ref> Vörsehn weren twee Mannschapen, de jeed för sik vörgeiht. De eerst (de so nömmt ''Weddell Sea Party'') Shackleton as Baas sull mit dat Expeditschoonsschipp ''[[Endurance]]'' dör de Weddelllsee bit to de Vahsel-Bucht (77°49'S, 35°7'W) an’n Rand vun dat [[Filchner-Ronne-Schelfies]] vördringen, vun wo ut söss Mann upbreeken sullen, de Antarktis to dörlopen. De tweet mit [[Aeneas Mackintosh]] as Baas sull mit en anner Schipp, de ''[[Aurora (1876)|Aurora]]'', to‘n [[McMurdo-Sund|McMurdo]] Sound fohren. De Updrag vun disse Mannschap (de so nömmt ''Ross Sea Party'') weer, över de Längt vun dat [[Ross-Schelfies]] un na Mögelkeit bitt to de Münn vun de [[Beardmore-Gletscher]] Depots mit Nehrensmiddel un Brennstoff antoleggen, dat de Männer, de vun de Vahsel-Bucht kommen, den Loop dör den antarktischen Kontinent över en Gesamtstreck vun etwa 2800&nbsp;km fardig maken köönt.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n13/mode/2up/ S. vii–xv.]</ref> Anners as bi de Nimrod-Expeditschooon weer dat för Shackleton nu licht to Sponsoren antowarven. De schottsch Ünnernehmer James Caird (1837–1916) un anner riek Geschäftslüüd hebbt Bidrääg in fievstellig Hööcht bistüert.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 375–377.</ref> Ok de britisch Regeeren bedelig sück mit £&nbsp;10.000 (2009: 800.000&nbsp;€).<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/198/mode/2up S. 198.]</ref> Trotz de finanziell Stütt weer ok disse Expeditschoon weer ünnerfinanzeert, wo sünners Aeneas Mackintosh bi de Organisatschoon vun de ''Ross Sea Party'' mit to ringen harr.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 306 und 316: De [[Daily Mail]] hett in hör Utgaav van‘ 10. Januar 1920 de Gesamtkösten up etwa £&nbsp;80.000 (in 2009: etwa 2,85&nbsp;Mio.&nbsp;€) instuuft. Mackintosh weer dwungen, in Australien wiedere Investoren antowarben, um dat Expeditschonsschipp ''Aurora'' utrüsten to können.</ref> Vööl Lüüd harrn en bannig Interess. Mehr as 5000 Männer hebbt sük bi Shackleton för de Deelnahm an de Expeditschoon beworven.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 308.</ref> Sien Utwahlkriterien weren mitünner egensinnig. In den Gloven, dat Charakter un Temperament wichtiger weren as technisch Wetenü,<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 386.</ref> stell he sien Bewarvers faken unverwacht Fragen. Vun den Physiker [[Reginald James]] wull he bispeelswies weten, of de singen kunn. Bi annern hett he dat eenfach so besloten un na den eersten Indruck fastleggt.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 312.</ref> Buterdem hett he vun jeden Expeditschoonsdeelnehmer verwacht, unafhängig vun de sien eegentlich Upgaav, ok leger Arbeiden, as dat Deckschrubben to övernehmen.<ref>Alexander, ''Endurance'', S. 16.</ref> An’n 3. August 1914 is Grootbritannien in den [[Eerste Weltkrieg|eersten Weltkrieg]] intreden. Shackleton hett doruphen sien Expeditschoonsschipp ''Endurance'' samt Utrüsten un Mannschap för de britisch Admiralität freegeven. Den eer dormalig [[Lord High Admiral|Eerst Lord]] [[Winston Churchill]] geev man de Order ut, dat Shakleton de Expeditschoonsreis wieder vörbereiden sull.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n21/mode/2up S. xiv]. Shackleton kreeg blots een Stünn nah sien Angebot en Telegramm vun de Admiralität mit een eenzig Wort: ''Wiedermaken''</ref> So leep de ''Endurance'' den 8. August mit Kurs Süüd ut den Haben vun [[Plymouth (Devon)|Plymouth]] ut. Shackleton hett England an’n 27. September verlaten, later denn in [[Buenos Aires]] to de Mannschap to stöten.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 324–325.</ref> === Ünnergang vun de ''Endurance'' === [[Bild:Endurance Final Sinking.jpg|miniatur|Dat ünnergahn Expeditschoonsschipp ''[[Endurance]]'' in’ November 1915]] De ''Endurance'' is den 5.&nbsp;Dezember 1914 vun [[Süüdgeorgien]] so as dat ok plaant weer na Süüd to in de [[Weddellsee]] fohren. Fröher as verwacht is dat Schipp man up Drievies stött, wat de Mannschopp afhollen het, wieder vörantokommen. An’n 19. Januar 1915 weer de ''Endurance'' denn süüdööstlich to de Küst vun [[Prinzregent-Luitpold-Land]] un in Sichtwiet to de Filchner-Ronne-Schelfiestafel komplett vun [[Seeies]] umsloten.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n67/mode/2up S. 29–30.]</ref> De Tietplaan, wann se in de Vahsel-Bucht ankommen wullen, weer nich mehr intohollen. Shackleton hett dorüm an’n 24. Februar besloten, dat Schipp för to’n Överwintern kloortomaken.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n75/mode/2up S. 36.]</ref> In de neegst Maanden is de ''Endurance'' in’t Ies fangen, dat langsaam na Noordwest to drift. As in’n September dat Ies so na un na upbreken dee, weer de Schippsrump den Iesmassen utsett, de sück dör de Iesdrift uptooornen.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n113/mode/2up S. 63–66.]</ref> Bit dorhen harr Shackleton noch immer hoopt, dat dat Schipp ut dat Ies rutkommen dee un se weer na Oosten in Richt Vahsel-Bucht fohren können. An’n ''Schicksalsdag'',<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n129/mode/2up S. 74.]</ref> as Shackleton den 27.&nbsp;Oktober 1915 later betekend hett, hett he dat Schipp upgeven. De Expeditschoonsdeelnehmer hebbt de ''Endurance'' mit Proviant un Utrüsten verlaten un hebbt up dat Ies en Winterqartier upricht (dat so nömmt ''Camp Ocean'').<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n129/mode/2up S. 75–76.]</ref> Den 21.&nbsp;November is dat vun dat Ies körtdrückt Schipp sunken.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n161/mode/2up S. 99.]</ref> An de twee Johr lang kampeer de Mannschap up en groot [[Iespalt]] un hett hoopt, dat de Iesdrift eer to dat Pauleteiland, dat rund 400&nbsp;km wietweg weer, bringt, up de dat en Lager geev, dat [[Otto Nordenskjöld]] achterlaten hett.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n157/mode/2up S. 95.]</ref> Nadem dat man vööl Maal fehlslaan weer, na dat Eiland to Foot to kommen, leet Shackleton, de sien Vertroen noch immer up den Iesdrift sett, up en anner Iespalt en wieder Quartier (dat so nömmt ''Camp Patience'') uprichten.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n173/mode/2up S. 107.]</ref> Den 17. März 1916 weren se bit up 97&nbsp;km an dat Pauleteiland rankommen,<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 366.</ref> man se kunnen wegen de Iesmassen, de nich to överwinnen weren, dat Eiland denn doch nich recken. Den 9. April is hör Iespalt utnannerbraken. Shackleton hett denn besloten, in de dree Nootboten, de se mit harrn, up dat nächst Fastland he Wedder hett he dorbi mit sien Sülvstlosigkeit övertüügt. He hett [[Frank Hurley]] sien Hannschen överlaten, nadem de sien Hannschen bi de Bootsfohrt verloren harr. Shackleton muss uthollen, dat sien Hann verfrüst.<ref>Perkins, ''Leading at the Edge'', S. 36.</ref> Na fiev pinelk Daag sünd de 28 Männer, de heel un dall dood of weren, toletzt op [[Elephant Island]] ankommen. Dat weer dat eerste Maal na 497 Daag up See un Ies, dat se weer fast Grund ünner hör Fööt harrn.<ref>Heacox, ''Shackleton – The Antarctic Challenge'', S. 136.</ref> === In’t Biboot na Süüdgeorgien === [[Bild:AllSafeAllWell.jpg|miniatur|Affohrt vun [[Elephant Island]] in de ''[[James Caird (Schipp)|James Caird]]''<ref>Murphy et al., ''Mit der Endurance in die Antarktis'', S. 196–197: Shackleton hett in sien Book ''South'' dit Foto mit ''All safe! All well!'' betitelt (kiek [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n343/mode/2up S. 242]). As sück aber herutstellt hett, harr [[Frank Hurley]] disse Nitrozelluloseupnahm verännert, um de Rettung an‘ 30. August 1916 dortostellen. In Wirklichkeit wurr dat Foto an Ostersönndag (24. April 1916) bi de Affohrt vun de ''James Caird'' maakt.</ref> ]] Elephant Island het nich inladen an Land to gahn un leeg afsiets vun de bekannt Schippsrouten. So hett Shackleton besloten, en Seereis över 800&nbsp;Seemeilen (rund1500&nbsp;km) in en apen Boot to de Walfangstatschonen in [[Süüdgeorgien]] to wagen, Hülp to halen.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n237/mode/2up S. 158–160.]</ref> Nadem dat he sik mit sien Stellvertreder [[Frank Wild]] harr, hett he dat Noodfaalboot ''[[James Caird (Schipp)|James Caird]]'' utsöcht, dat de Schippstimmermann [[Harry McNish]] för de Fohrt klor maakt hett. Kaptein [[Frank Worsley]], [[Thomas Crean]], de Matrosen [[John Vincent]] un [[Timothy McCarthy]] as ok McNish hebbt Shackleton begleit. De Letzte harr sück na den Ünnergang vun de ''Endurance'' för korte Tied den Befehlen vun Shackleton weddersett. Ofschons Shackleton hüm dorför later bi dat Utteken mit de Polar-Medaille utsluten dee, bruuk he in dissen Momang da Könen vun den egenwilligen Schotten.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 475–476 und S. 656.</ref> De Mannschap vun de ''James Caird'' nehm Nehrensmiddel för maximal veer Week mit,<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n243/mode/2up S. 164–165.]: Nipp und nau Tosommenstellung vun de Nehrensmiddel.</ref> wiel Shackleton annohmen harr, dat se binnen disse Tied in Süüdgeorgien ankoomt oder togrunnen gahn.<ref>Alexander, ''Endurance'', S. 137.</ref> An’n Oostersönndag, den 24. April 1916, sünd de söss Mann in See staken. In de 15 Dagen dorop sünd se mit hör lütt Boot, dat jümmerto in Gefohr leep to kentern, na Oost to dör den starken Seegang in de Süüdatlantik fohren. Mit Worsley sien Navigatschoonskünsten keem de Küst vun Süüdgeorgien op den 8. Mai in Sicht, man Storm un starken Seegang hebbt eerstmaal ophollen antoleggen un an Ladn to gahn.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/226/mode/2up S. 226.]</ref> Toletzt sünd se doch noch bi de [[King Haakon Bay]] up de minschenloos Süüdsiet vun dat Eiland ankamen. Na en paar Daag, in de se sück wat verhaalt harrn, hett Shackleton besloten, dat senich mehr versöökt in’n Boot to de Walfangstatschonen in’n Noorden hentokomen. Dorför wull he dwars över Süüdgeorgien lopen, man op en Streek, de tovör noch kien een begahn hett.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 574.</ref> Ahn McNish, Vincent un McCarthy hebbt sück Shackleton, Crean un Worsley vun dat Lageran de ''Cave Cove''<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n265/mode/2up S. 182.]</ref> up den Weg maakt un sünd an’n 20. Mai 1916 na 36&nbsp;Stünn över de zentraal Bargen bi de Walfangstatschoon in [[Stromness (Süüdgeorgien)|Stromness]] ankamen.<ref>Worsley, ''Shackleton's Boat Journey'', S. 211–212.</ref> De eerste, de den Marsch vun Shackleton, Worsley un Crean ok maakt hett, weer in’n Oktober 1955 de britisch Forscher [[Duncan Carse]] (1913–2004). Den Verdeenst un de Möh vun de dree waak to hollen, schreev he: ''Ick weet nich, wu se dat kloorkregen hebben, blots, dat se dat kloorkregen hebben – dree Mann ut dat Heldentietöller vun de Polarforschung mit en 50 [[Foot (Eenheit)|Foot]] lang Reep tüschen hör – un dat Biel vun den Timmermann.''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 386.</ref> === Noodhülp för de Lüüd up Elephant Island === [[Bild:Elephant island party.jpg|miniatur|De Expeditschoonsdeelnehmer, de up Elephant Island strandt weren (Frank Hurley un Perce Blackborow fehlen)<ref>Murphy et al., ''Mit der Endurance in die Antarktis'', S. 209: [[Perce Blackborow]] leeg mit froren Than in de Schuulhütt. Frank Hurley, de dit Foto an‘ 10. Mai 1916 maakt hett, hett dat ''de bunteste un ungepflegteste Ansammlung, de je up en Plaat projizeert wurr.''</ref> ]] Unmittelbor na de eegen Rettung hett Shackleton en Schipp utsandt, dat McNish, Vincent un McCarthy in King-Haakon-Bay upnehm. Wielsdessen hett he sück ok drum kümmert, dat de up de Elephant Island strandt Lüüd rett wurrn. De eerst dree Versöök hebbt wegen schlecht Iesverhältnisse nich klappt. Toletzt hett he sück an de [[Chile|chileensch]] Regeeren wendt, de hüm den [[Schlepper (Schipp)|Schlepper]] ''[[Yelcho#Yelcho (1906)|Yelcho]]'' ünner dat Kommando vun [[Luis Pardo]] to Verfügung stell. De ''Yelcho'' reck Elephant Island an’n 30. August 1916 un kunn all 22 dor bleven Expeditschoosndeelnehmer vun de ''Weddell Sea Party'' wohlbehollen an Bord nehmen.<ref>Alexander, ''Endurance'', S. 166–169 und S. 182–195.</ref> De ''[[Ross Sea Party]]'' harr dat weniger glückelk drapen. De Grupp um [[Aeneas Mackintosh]] weer an dat [[Kap Evans|Cape Evans]] strandt, nadem dat Expeditschoonsschipp ''[[Aurora (1876)|Aurora]]'' in’n Storm vun den Anker losreeten wurr un afdreev. De an Bord verbleeven Mannschap is denn na Neeseeland torüchfohren, wiel en Trüggkehr to de [[Ross-Insel]] wegen en Schaden an de [[Ruder]]anlaag un upgrund vun den insetten Winter nich mögelk weer. In’n Dezember 1916 gung Shackleton in Neeseeland an Bord, um sück an de Rettung vun de in de Antarktis verbleeven Mannlüüd to bedeeligen. Trotz groot Entbehren harr de ''Ross Sea Party'' hör Upgaaven bi dat Anleggen vun de nu nich mehr bruukt Depots erfüllt. As de ''Aurora'' an’n 10. Januar 1917 Cape Evans recken dee, muss Shackleton erfohren, dat Mackintosh, [[Arnold Spencer-Smith]] un [[Victor Hayward]], dorbi to Dood komen weren.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 634–641.</ref> == Deelnahm an den Eersten Weltkrieg un Nahkriegstiet (1917–1920) == [[Bild:HRM_EHS_p256.jpg|miniatur|Major Ernest Shackleton]] Shackleton keem na Vördrääg över de Endurance-Expeditschoon in Australien un den USA in’n Mai 1917 na England torügg. To disse Tiet hett he all an en swaak Hart leden. De Anaam is, dat he sien Liev mit de Strapazen vun sien Expeditschonen överanstrengt hett. Buterdem fung he an, immer mehr to supen.<ref>Alexander, ''Endurance'', S. 192</ref><ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 653.</ref> Mit intüschen 43 Johr weer he eegentlich to old för den Militärdeenst. Doch hett he sück, as sien Kameraden up de Endurance-Expeditschoon ok, as Kriegsfreewilligen för den Frontinsatz in Frankriek meld.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 649.</ref> Dorför reis he toeerst in’n Oktober 1917 in’n diplomatischen Updrag vun den dormaligen britischen Informatschoonsminister [[Edward Carson]] na Buenos Aires de chileensch un argentiensch Regeeren to övertügen, dat de beid Länner up Sieden vun de Allieerten in de Krieg intreedt.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 658–659.</ref> De Mission weer man vergevens un he keem in’n April 1918 torügg. In’n Updrag vun de ''Northern Exploration Company'' hett he sück denn up en Reis [[Spitzbergen (Inselgrupp)|Spitzbergen]] begeven. Daar sull he de Ümstänn för Bargbo op dat Eiland utkukeluren. Achter disse Schienfirma stunn dat brietsch Kriegsministerium, dat mit de Hülp vun Shackleton op dat Eiland, dat to dat neutraal Norwegen tohöör, en Militärbasis oprrichten wull.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 661–663.</ref> Up den Weg dorhen harr Shackleton, de intüschen to’n [[Major]] befördert wurrn weer, in [[Tromsø]], wohrschienlich en lichten [[Hartinfarkt]] kregen. Dat Lieden dwung hüm so na England torügg to gahn, wo he Enn August 1918 to en Materialtransportinsatz na [[Murmansk]] schickt wurr.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n311/mode/2up S. 257.]</ref> Mit den [[Wapenstillstand vun Compiègne (1918)|Wapenstillstand vun Compiègne]] gung de Eerste Weltkrieg den 11. November 1918 de facto to Enn. Shackleton keem in’n März 1919 na Huus torügg. He plaan sien Aktivitäten in Noordrussland wiedertomaken, dit mal de Weertschop in de Region to föddern. He hett denn ok wieder Investers söcht, doch dat weer all vörbi, as dee [[Bolschewiki]] in’n [[Russisch Börgerkrieg|Russischen Börgerkrieg]] de Macht övernohmen hebben.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 671–672.</ref> Shackleton hett denn weer Vördragsreisen maakt un in’n Dezember 1919 wurr sien Book to de Endurance-Expeditschoon mit den Titel ''South'' rutgeven.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 439–440.</ref> För sien militärischen Verdeensten in Noordrussland wurr Shackleton mit dat [[Offizierskrüüz]] vun den [[Order of the British Empire]] uttekent.<ref name="mi292">Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/292/mode/2up S. 292.]</ref> == Quest-Expeditschoon un Dood (1920–1922) == [[Bild:Shackleton Grave SouthGeorgia.jpg|miniatur|Dat Graff vun Shackleton in [[Grytviken]] ([[Süüdgeorgien un de Süüdlich Sandwichinseln|Süüdgeorgien]])]] In de Loop vun dat Johr 1920 fung Shackleton, de nu mehr un mehr vun sien velen Vördrääg mööd weer, över en darte eegen Expeditschoon natodenken. He hett in de Tied ernsthaftig an en Expeditschoon in de [[Beaufortsee]], de domaals noch nich gründlich ünnersöcht weer, nadacht un de kanaadsch Regeeren harr dor ok Interesse an.<ref name="fi441–446">Fisher,''Shackleton'', S. 441–446.</ref> Mit Geld, dat hüm sien Schoolfründ John Quiller Rowett (1874–1924) geven harr, hett he den norweegsch Robbenfanger ''Foca I'' köfft, den he den Naam ''Quest'' geev.<ref name="fi441–446"/> Ut Grünn, de he nich vertellt hett, änner Shackleton sien Afsicht, in de Arktis to reisen un plaan dorför en ''ozeanographisch un sub-antarktische Expeditschoon''.<ref name="fi441–446"/> Wat nipp un nau Sinn vun disse Reis wuss egentlich nümms. Shackleton see de Afsicht weer, den antarktischen Kontinent to umrunnen un na sub-antarktischen Eilannen to söken.<ref name=hu684>Huntford, ''Shackleton'', S. 684.</ref> Rowett hett sück verplicht, de gesamte Expeditschoon to betallen, de siether offiziell den Naam ''Shackleton-Rowett Expedition'' draggt un England an’n 24. September 1921 verlaten hett.<ref name=hu684/> Shackleton harr noch nich all sien Begleiders vun de Nimrod- un Endurance-Expeditschoon de verspraken Prämienutbetahlt. Dennoch hullen vööl vun de ehrn „Boss“, as se Shackleton nömmt hebbt, de Trüe un nehmen ok an disse Reis deel.<ref name=hu684/> As dat Expeditschoonsschipp na [[Rio de Janeiro]] keem, harr Shackleton sachts en Hartinfarkt.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 687.</ref> He hett man uutslaan, dat Doktes hüm richtig ünnersöcht, so dat de Reis för de ''Quest'' wiedergung un dat Schipp an’n 4. Januar 1922 in den Haben vun [[Grytviken]] ([[Süüdgeorgien]]) inleep. In de Nacht reep Shackleton den Schippsdokter [[Alexander Macklin]] na sück henwei, umdat he sück nich good föhl un Rüggpien harr.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 476–478.</ref> So as Macklin dat vertellt hett he Shackleton seggt, da de överarbeit weer un dat he en regelt Leven führn un dat Alkoholsupen upgeven sull. Bloots en lütt Sett later, tegen 3:30&nbsp;Ühr<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/276/mode/2up S. 277.]</ref> (na anner Borns um 2:50&nbsp;Ühr<ref>Wild, ''Shackleton's Last Voyage'', [http://www.archive.org/stream/shackletonslastv00wilduoft#page/n107/mode/2up S. 65.]</ref> ) an’n Mörgen vun den 5.&nbsp;Januar 1922, kreeg Shackleton weer en Hartinfarkt un bleev dood. Macklin stell bi de Autopsie vun de Liek as Doodsoorsaak en [[Arteriosklerose]] in de [[Koronaradern]] fast, de sück verschlimmert harrn, um dat Shackleton sien Liev allgemeen so angrepen weer.<ref name="al193">Alexander, ''Endurance'', S. 193.</ref> [[Leonard Hussey]], so as ok Macklin en Veteran vun de Endurance-Expeditschoon, wull de Liek na Grootbritannien överföhren. In [[Montevideo]] kreeg he man en Naricht vun Shackleton sien Fru Emily, dat se hör Mann in Süüdgeorgien begraven sullen. Hussey maak sük mit de Dodenkist up den Weg un föhr mit den Damper ''Woodville''<ref name="al193"/> na Grytviken torügg. Hier hebbt se Shackleton den 5. März na en kört Andacht in de [[Evangeelsch-lutherisch Karken|lutherisch]] Kark op dat Eiland up den [[Dodenhoff|Karkhoff]] bisett.<ref name="fi481–483">Fisher, ''Shackleton'', S. 481–483.</ref><ref>Wild, ''Shackleton's Last Voyage'', [http://www.archive.org/stream/shackletonslastv00wilduoft#page/n255/mode/2up S. 176.]</ref> In sien Daagbook schreev Macklin an’n 4. Mai 1922, dat na sien Ansicht dat ook de Wunsch vun Shakleton wesen weer; een Grafft alleen op en Eiland dicht bi de Antarktis''.''<ref>[http://www.christies.com/LotFinder/lot_details.aspx?pos=10&intObjectID=1753391&sid= Lot Description 224, Christie’s London, 18. April 2000] (afroopen an‘ 6. Januar 2010).</ref> Wiel de ''Quest'' Grytviken al verlaten harr, weer Hussey mit welk norweegsch Seelüüd de eenzige vun Shackleton sien olen Belgeiders, de bi de Zeremonie dorbi weer.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/278/mode/2up S. 278–279.]</ref> == Nahwirken == [[Bild:Shackleton.jpg|miniatur|Statue vun Shackleton an dat Hööftbowark vun de [[Royal Geographical Society]] in [[Kensington (London)|Kensington]]]] Noch vör de Överführen vun Shackleton sien Liek na Süüdgeorgien wurr he in de ''Kark to de Hillig Dreefaltigkeit'' vun Montevideo upbahrt<ref>[http://www.freezeframe.ac.uk/collection/photos-shackleton-rowett-antarctic-expedition-1921-22/p2002-28-908 P2002/28/908], Foto vun Shackleton sien upbahrt Sarg. Scott Polar Research Institute (SPRI) (afroopen an‘ 19. Februar 2010).</ref> un mit vull militärisch Ehren verafscheedt. Todem funn an’n 2. März 1922 in’n Biween vun König [[Georg V. (Vereenigt Königriek)|Georg V.]] un wieder Liddmaaten vun de Königsfamilie en Gedenkgoddesdeenst in de [[Saint Paul’s Cathedral|Sankt Pauls Kathedrale]] statt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/280/mode/2up S. 280.]</ref> Binnerhalv vun dat nächst Johr hett sien Früend Hugh Robert Mill (1861−1950)<ref name="fi26"/> de eerste Biographie mit den Titel ''The Life of Sir Ernest Shackleton'' schreven. Gewinne ut den Verkoop vun dit Book gungen an Shackleton sien Familie zugute, denn he harr Schulden vun £&nbsp;40.000 (2009: 1,8 Mio.&nbsp;€). Todem wurr en Gedenkstiften inricht, um de Utbillen vun sien Kinner betallen to können.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 485.</ref> In den folgend Johrteihnten wurr de Popularität vun Shackleton dör de vun sien Rivalen Captain Scott överstrahlt. Alleen in Grootbritannien wurrn för Scott mehr as 30 Denkmalen, Statuen un sogor en Karkenfenster anfertigt.<ref >Jones, ''The Last Great Quest'', S. 295–296.</ref> Eerst 1932 geev dat ok för Shackleton en vun [[Edwin Lutyens]] entworfen Denkmal an de Fassade vun dat Bowark vun de Royal Geographical Society in [[Kensington (London)|Kensington]],<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 481 (Foto), 486–487. Lutyens Entwurf wurr vun den engelsch Bildhauer Charles Jagger (1885–1934) as bronzen Statue umsett. Oorsprünglich sull de Statue as Denkmal up en Sockel freestahnd upstellt wurrn. Wiel sück aber in London kien passend Stäe dorför finnen lett, nehm man dat Angebot vun de Royal Geographical Society an, de Statue in en Fassadennische an dat Hööftbowark vun de Sellschopp uptostellen.</ref> doch doröver herut geev dat man blots wenig anner apenlich Gedenkveranstalten. De Presse interesseer sück mehr för den up tragisch Oord un Wies wiels den Trüggweg vun den Süüdpool to Dood komen Scott. En Heft vun veertig Sieden in’n Rahmen vun de Reeg ''Great Exploits'' (so völ as: ''Groot Heldentaten'') ut den Verlag [[Oxford University Press]] van 1943 bleev bit wied in de 1950er Johren rin dat eenzig vörhannen Druckwark över Shackleton neben de Biographie vun Mill.<ref>Barczewski, ''Antarctic Destinies'', S. 209.</ref> 1957 hebbt Margery (1913–1992) un James Fisher (1912–1970) en völbeacht Biographie ünner den Titel ''Shackleton'' schreven un 1959 folg Alfred Lansing (1921−1975) mit sein Book ''Endurance: Shackleton’s Incredible Voyage''.<ref>Dat Book wurr in den düütschen Spraakruum ünner den Titel ''[http://www.randomhouse.de/book/edition.jsp?edi=47555 635 Tage im Eis: Die Shackleton-Expedition]'', Goldmann Verlag 2000, herutbrocht.</ref> Dat weren de eerst beid in en ganzen Reeg vun Böker, de Shackleton in en bannig positiven Lucht stahn leeten. To glieker Tied änner sück ok de Sicht up Scott, de in Roland Huntford sien Book ut dat Johr1979 ''Scott and Amundsen'' in en vernichten Afreeken sien Tipp funn.<ref name="ba282">Barczewski, ''Antarctic Destinies'', S. 282.</ref> Disse negativ Dorstellen vun Scott wurr allgemeen akzepteert<ref>Fiennes, ''Captain Scott'', S. 482.</ref>, wiel de Heldentypus, as he vun Scott dorstellt wurr, nich mehr in dat Werteverständnis vun dat utgahn 20. Johrhunnert passen dee.<ref name="ba282"/> Binnerhalv wenig Johr harr Shackleton in dat apenlich Ansehn Scott överhalt. So wurr Shackleton in de vun de [[British Broadcasting Corporation|BBC]] produzeert Sennen ''[[100&nbsp;Greatest Britons]]'' (so völ as: ''De 100 gröttsten Briten'') 2002 up Platz&nbsp;11 wählt. Scott keem dorgegen blots up Platz Platz&nbsp;54.<ref>Barczewski, ''Antarctic Destinies'', S. 283.</ref> To Anfang vun dat nee Johrduusend wurrn de Fähigkeiten vun Shackleton, in en vermeentlich utwegloos Situatschoon sien Ünnergeven to Hööchstleistungen to motiveeren, ok vun Managementratgevers opdeckt, de sück mit sien Führensqualitäten un dat Överdragen up den Beropsalldag utnannersetten (kiek ok [[Coaching]]). All rund en half Johrhunnert tovör hett hüm [[Jameson Boyd Adams|Jameson Adams]], de stellvertreten Baas vun de [[Nimrod-Expeditschoon]], Shackleton as den ''ahn Inschränken bedüüdenst Führer, de jemals över Goddes Eer wannel''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 123. Ziteert Originaldokument: Jameson Adams in‘ Gespräch mit James Fisher van 5. Oktober 1955, SPRI MS 1456/63.</ref> betekent. An Universitäten in Großbritannien un den USA wurrn Shackleton sien Führungsmethoden to’n Inholt vun bedrievwertschaplich.<ref name="ba294–295">Barczewski, ''Antarctic Destinies'', S. 294–295.</ref> Dorneben gifft dat intüschen tallriek reformpädagogisch Scholen (so nömmt ''Shackleton Schools'') na dat Vörbild vun dat [[Outward Bound]], in de de Shackleton tomeeten Charaktereegenschapen as Standhaftigkeit, Verantwortungsbewusstsein un Kreativität in’n Rahmen vun en [[Erlebnispädagogik|erlebnispädagogischen]] Ünnericht vermiddelt wurrn.<ref name="ba294–295"/> Shackleton sien Drööm vun en transkontinental Durchqueren vun de Antarktis keem eerst rund 40 Johr later dör den [[Mount Everest|Everesteerstbestieger]] [[Edmund Hillary]] un den engelsch Polarforscher [[Vivian Fuchs]] bi de ''[[Commonwealth Trans-Antarctic Expeditschoon]]'' (1955−1958).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.hillac.de/zei_b230.htm |wayback=20110227234701 |text=''The Commonwealth Trans-Antarctic Expedition 1956-1958'', |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} Zeitblick Nr. 23, Mai/Juni 2007 (afroopen an‘ 14. Januar 2010).</ref> tostannen. [[Ranulph Fiennes]] hett dat in’n Rahmen vun de ''Transglobe Expedition'' (1980–1981) wedderhalt.<ref>Ranulph Fiennes, {{Webarchiv|url=http://www.transglobe-expedition.org/page/the-antarctic |wayback=20100102050128 |text=''Transglobe Expedition – The Antarctic'' |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 14. Januar 2010).</ref> Beid Expeditschonen funnen ünner enormem technischen Upwand statt. 1989/1990 hebbt [[Reinhold Messner]] un [[Arved Fuchs]] de Antarktis eerstmals in’n klassischen Stil dörquert.<ref>Reinhold Messner, [http://www.reinhold-messner.de/popup_4_2_1.html ''Panorama Antarktis''] (afroopen an‘ 14. Januar 2010).</ref> Arved Fuchs hett dorto 2000 buterdem die Bootsfohrt vun Shackleton vun [[Elephant Island]] na Süüdgeorgien in en Nahbau vun de ''James Caird'', allerdings mit Hülp vun modern Navigatschoons- un Kommunikatschoonstechnik maakt. Ferner ünnernehm he bi de sülvig Expeditschoon den Marsch vun Shackleton, Worsley un Crean dör Süüdgeorgien.<ref>Arved Fuchs, {{Webarchiv|url=http://www.arved-fuchs.de/shackleton/sh2000.htm |wayback=20120301113743 |text=''Shackleton 2000'' |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 8. Januar 2010).</ref> To’n Johreswessel 2008/2009 funn ünner de Leitung vun Henry Worsley (en Nahkommen vun Kapitän [[Frank Worsley]]) de ''Shackleton Centenary Expeditschoon'' statt, bi de up de Sporen vun de Nimrod-Expeditschoon de historsch Marsch in Richt Süüdpool wedderhalt un de dormals noch fehlen 97 Meilen kompletteert wurrn.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.shackletoncentenary.org/ |wayback=20090901183746 |text=„Shackleton Centenary Expedition“ |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 21. Februar 2011).</ref> An’n 20. November 1998 wurr an dat ''Scott Polar Research Institute'' (SPRI) vun de [[Universität Cambridge]] de ''Shackleton Memorial Library'' apen maakt, in de Originaldokumente to Shackleton sien Forschensreisen upbewohrt sünd.<ref>[http://www.spri.cam.ac.uk/library/building/ The Shackleton Memorial Library], Scott Polar Research Institute (SPRI), University of Cambridge, Lensfield Road, Cambridge CB2 1ER (afroopen an’ 2. November 2010).</ref> In dat kulturhistorsch Museum vun [[Athy]], nich wied vun sien Gebortsoort weg, wurrd sied2001 in’n Rahmen vun en jedes Johr in’n Harvst stattfinnen Veranstalten an Ernest Shackleton un sien Verdeensten um de Polarforschen erinnert.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.shackletonmuseum.com/autumn_school/ |wayback=20100223011235 |text=Shackleton Autumn School |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, Athy Heritage Centre-Museum (afroopen an‘ 5. Januar 2010).</ref> Bi Polarkrüüzfohrten to de [[Antarktisch Halfinsel]] un na Süüdgeorgien hörrt Besöök vun ''Point Wild'' up Elephant Island un an Shackleton sien Graff intüschen to dat Plichtprogramm. Dat Bewohren vun de an’n [[Kap Royds|Cape Royds]] wiels de [[Nimrod-Expeditschoon]] upricht Hütt, de in Neeseeland as internatschonal Kulturarv ansehn wurr, liggt in Hann‘ vun de ''New Zealand Antarctic Heritage Trust''.<ref>[http://www.norwaysforgottenexplorer.org/AHT/CapeRoyds/ Shackleton's Expedition Base], ''New Zealand Antarctic Heritage Trust'', Christchurch (afroopen an‘ 7. Januar 2010).</ref> De Dood vun Shackleton weer to glieker Tied ok de Endpunkt vun dat so nömmt ''Golden Tietöller vun de Antarktisforschung'', en Epoche vun Opdeckensreisen to en natuurwetenschaplich un geograafsch Erforschen vun den noch wietgahn unbekannt antarktischen Kontinents ahn moderne Hülpmiddel.<ref name="KTL"/> In dat Vörwoort vun sien Book ''The worst Journey in the World'' hett de Polarforscher [[Apsley Cherry-Garrard]] de Bedüüden vun hör Hööftfiguren as folgt heruthaben:''Geevt mi Scott as wetenschaplich-geografischen Expeditschoonsbaas, […] geevt mi Amundsen för en gau un effizient Polarexpeditschoon, aber geevt mi Shackleton, wenn dat so utsücht, as wenn dat Schicksal tegen mi is, u nick en Utweg söök.''<ref>Cherry-Garrard, ''The worst Journey in the World'', Vol. I, [http://www.archive.org/stream/worstjourneyinwo01cher#page/n13/mode/2up/ S. viii.]</ref> == Weetensweertes == === Utteknungen === För sien Verdeensten um de Erforschen vun de Antarktis kreeg Shackleton tallriek Utteknungen un Ehrenliddmaatschapen in dat In- un Utland. An’n 28. Juni 1909 nehm he in’n Ansluss an de [[Nimrod-Expeditschoon]] in de [[Royal Albert Hall]] de Polarmedaille in Gold ut de Hann‘ vun den [[Georg V. (Vereenigt Königriek)|Prince of Wales]] entgegen<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 250–251.</ref> un an’n 13. Dezember 1909 wurr he vun [[Eduard VII.|König Edward VII.]] dör [[Ridderslag]] in den Adelsstand hoben. Daröver herut weer Shackleton Dräger vun folgend zivil Orden:<ref name="mi292"/><ref name="NYT1922"/> * [[Royal Victorian Order|Commander of the Royal Victorian Order]] (Grootbritannien, 1909) * [[Nordstern-Orden]] ([[Sweden]], 1909) * [[Dannebrog-Orden]] ([[Däänmark]], 1909) * [[Sankt-Olav-Orden]] (Norwegen, 1909) * [[Ehrenlegion|Offizierskrüüz vun den Orden vun de Ehrenlegion]] (Frankriek, 1909) * [[Russisch Orden vun de Hillig Anna]] ([[Russland]], 1910) * [[Orden vun de Iesern Kroon]] (Italien, 1910) * [[Kroonorden (Preußen)|Preußisch Kroonorden]] (Düütschland, 1911) * Order of Merit (Chile, 1916) An’n 9. Juli 1901 wurr Shackleton in den Bund vun de [[Freemüereree|Freemüererree]] upnommen. Sien Loge weer de ''Navy Lodge No. 2616'' vun de [[Vereenigte Grootloge vun England]].<ref>[http://www.freemasonry.bcy.ca/biography/shackleton_e/shackleton_e.html Ernest Henry Shackleton as Freemüerer]. Websteed vun de Grand Lodge of British Columbia and Yukon (afroopen an’ 3. September 2010).</ref> In’n Juni 1914 kreeg he vun de [[University of Glasgow|Universität Glasgow]] de Ehrendokterwürde (engelsch: ''honorary degree of LL.D.'').<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/198/mode/2up S. 199.]</ref> === Benennen vun geograafsch Objekten na Shackleton === [[Bild:De gerlache shackleton sverdrup crater.jpg|miniatur|hochkant|De Shackleton-Krater an’n Süüdpool vun den Maand (Upnahm vun de Sonde [[Clementine (Sonde)|Clementine]] van 1994)]] * [[Robert Falcon Scott]] hett en vergletschert Daal in dat [[Transantarktisches Gebirge]], dat den Umkehrpunkt vun den Marsch na Süüden wiels de [[Discovery-Expeditschoon]] (1901–1904) dorstellen dee, ''Shackleton Inlet'' nömmt.<ref>Scott, ''The Voyage of the Discovery'', Vol. II, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/308/mode/2up/ S. 308.]</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://usarc.usgs.gov/drgs/dir2/c82195s1.jpg |wayback=20120308122748 |text=Shackleton-Inlet |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, topographisch Koort up de Websteed vun dat ''United States Geological Survey'' (afroopen an’ 31. Dezember 2011). Dat Inlet (in de Koort baben rechts) markeert de Münn vun den ''Nimrod-Gletscher'' in dat [[Ross-Schelfies]].</ref> * Dör [[Jean-Baptiste Charcot]] wurr wiels de veerte franzöösch Antarktisexpeditschoon (1908–1910) en Barg an de Westküst vun de antarktisch Halfinsel ''Mount Shackleton''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.forum.jamescairdsociety.com/media/mt%20shackleton%20spare.jpg |wayback=20121019232807 |text=Mount Shackleton |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, Foto vun dan Barg up de Websteed vun de James Caird Society (afroopen an’ 31. Dezember 2011).</ref> nömmt. Den sülvigen Naam dragen ok twee Tippen in [[British Columbia]]<ref>{{Webarchiv|url=http://peakbagger.tripod.com/Climbs/Tusk/Tusksummit6.jpg |wayback=20160305080525 |text=Mount Shackleton |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (in’ Achtergrund) in British Columbia, Kanada (afroopen an’ 17. Juni 2010).</ref> un [[Western Australia]]. * Bi sien [[Australasiatisch Antarktisexpedition|austraalsch Antarktis-Expedition]] (1911–1914) hett [[Douglas Mawson]] en Iestafel in den ööstlichen Deel vun de Antarktis [[Shackleton-Schelfies]] nömmt.<ref>Mawson, ''The Home of the Blizzard'', Vol. I, [http://www.archive.org/stream/homeofblizzardbe01mawsuoft#page/n189/mode/2up/ S. 79.]</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://nsidc.org/data/iceshelves_images/images/shack.jpg |wayback=20120503120341 |text=Shackleton-Schelfeis |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, Satellitenupnahm vun de Iestafel up de Websteed vun dat ''National Snow and Ice Data Center'' (afroopen an’ 31. Dezember 2011).</ref> En besünner Ironie vun dat Schicksal is, dat na kartografisch Studien vun sowjeetsch Wetenschapler van 1956 de ööstlich liggen ''Scott-Gletscher'' en Deel vun dat Shackleton-Schelfies is. * En vun dat [[United States Antarctic Program]] (1939–1941) ünner de Leitung vun [[Richard Evelyn Byrd|Richard E. Byrd]] in dat [[Königin-Maud-Gebirge]] opdeckt Gletscher drocht siether den Naam ''Shackleton-Gletscher''.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.rosssea.info/pix/big/Shackleton-GlJ-Isbell.jpg |wayback=20120119061544 |text=Shackleton-Gletscher |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, Foto vun den Gletscher up rosssea.info (afroopen an’ 18. März 2010).</ref> De wurrd intüschen anstäe vun den 50 km wieder westlich liggen [[Beardmore-Gletscher]] as Upstiegsroute to dat [[Polarplateau]] bruukt. * En wiels de [[Commonwealth Trans-Antarctic Expedition]] 1956 opdeckt Gebirge süüdööstlich vun dat [[Filchner-Ronne-Schelfies]] drocht de Naam [[Shackleton Range]].<ref>{{Webarchiv|url=http://usarc.usgs.gov/drgs/dir2/c80020s1.jpg |wayback=20120308034626 |text=Shackleton Range |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, topographisch Koort up de Websteed vun de ''United States Geological Survey'' (afroopen an’ 17. Juni 2010).</ref> * Ok en [[Maandkrater|Krater]] an den Süüdpool vun den Maand is na Shackleton nömmt wurrn. In dat Johr 2011 wurr de [[Asteroid]] [[(289586) Shackleton|Shackleton]] na hüm nömmt. En vullständig Översicht vun na Shackleton nömmt Öörd un vun de, de mit hüm in Verbinnen stahn, is in de ''Low-Lattitude Antarctic Gazetteer - Series 2''<ref>[http://www.antarctic-circle.org/llag.shackleton.htm Low-Lattitude Antarctic Gazetteer – Series 2] (afroopen an’ 24. Januar 2010).</ref> un up de Websteed ''GeoNames.com''<ref>[http://www.geonames.org/advanced-search.html?q=shackleton&country=&featureClass=&continentCode= Geographisch Objekte, de nah Ernest Shackleton nömmt sünd], Informatschonen up GeoNames.com (afroopen an’ 6. Oktober 2011).</ref> to finnen. === Shackleton in Lyrik un Prosa === * De Gewaltmarsch över dat Süüdgeorgisch Gebirge weg na de körperlich un seelisch möör maken Fohrt in en Rettungsboot in’ Rahmen vun de Endurance-Expeditschoon hebbt den amerikaansch-britischen Lyriker [[T. S. Eliot]] to en Strophe vun sien Gedicht ''The Waste Land'' (so völ as: ''Dat wöste Land'') anreegt:<ref>T. S. Eliot, ''The Waste Land'', [http://www.std.com/~raparker/exploring/thewasteland/table/poem.html#lq359 Zeile 359–365] (afroopen an’ 20. Mai 2010)</ref> Who is the third who walks always beside you?<br /> <small>„Well is de Darte, de neben Di geiht?</small><br /> When I count, there are only you and I together<br /> <small>Wenn ick dat tell, sünd dat blots Du un ick tosamen.</small><br /> But when I look ahead up the white road<br /> <small>Doch wenn ick na vörn de witt Straat lang kiek,</small><br /> There is always another one walking beside you<br /> <small>geiht immer noch well anners neben Di,</small><br /> Gliding wrapt in a brown mantle, hooded<br /> <small>gleitend, in en bruun Mantel gehüllt, vermummt.</small><br /> I do not know whether a man or a woman<br /> <small>Ick weet nich, of Mann oder Fru</small><br /> But who is that on the other side of you?“<br /> <small>Doch well is dat, de an Dien anner Sied geiht?</small> :Anlaat to disse Passage vun dat Gedicht weer de Vertellen vun Shackleton, dat sowohl he as ok sien twee Gefährten wiels den brutalen Gewaltmarsch över de verschneet Bargrüggen vun Süüdgeorgien immer weer dat Geföhl harrt harrn, vun en veert Wesen begeleit to wurrn.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n301/mode/2up S. 211.]</ref> T. S. Eliot, de ut vertellenstechnisch Grünnen in sien Gedicht blots vun twee Personen schrifft, is woll nich bekannt ween, dat de föhlt Anwesenheit vun en veert Persoon en later Tofögen to Shackleton sien Geschichte weer, um den Ganzen wat mehr Spiritualität to geven. * De Roman ''The Woman Thou Gavest Me'' vun den britischen Schriever Hall Caine (1853–1931) ut dat Johr 1913 is en fiktiv Biographie, de stark an de Levensgeschichte vun Shackleton bit to de Nimrod-Expeditschoon anlehnt is. Caine sien Protagonist ''Martin Conrad'' organiseert na de Deelnahm an en Schippsreis en eegen Expeditschoon in de Antarktis, um den Süüdpool to erobern.<ref>Hall Caine, [http://www.archive.org/stream/thewomanthougave00cainiala#page/n3/mode/2up ''The Woman Thou Gavest Me''], J. B. Lippincott, Philadelphia & London 1913 (afroopen an’ 24. November 2010).</ref> * Kört na Shackleton sien Dood 1922 keem de Roman ''Spinster of this Parish'' vun den britischen Schriever W. B. Maxwell (1866–1938) herut. Maxwell will in sien Book nich up Shackleton anspeelt hebben. De Charaktertüüg vun sien Hööftfigur, de Polarforscher ''Anthony Dyke'', un diverse Kapitel vun de sien fiktiv Levensgeschichte (to’n Bispeel dat Dörqueren vun den antarktischen Kontinent un de Striet mit en rivaliseeren Polarforscher) hebbt aber groot Ähnlichkeit mit Shackleton.<ref> W. B. Maxwell, [http://www.archive.org/stream/spinsterofthispa00maxw#page/n7/mode/2up ''Spinster of this Parish''], Gosset & Dunlap, New York 1922 (afroopen an’ 24. November 2010).</ref> Begünstigt dör den Dood vun Shackleton leet sück dat Book good verkoopen. Alleen 1922 geev dat fiev Uplagen, folgt vun en Volksutgaav 1923 un wiederen Uplagen in de Folgejohren.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 252.</ref> * Shackleton Bewunner de groot britisch Lyrikers vun dat 19. Johrhunnert as [[Alfred Tennyson, 1. Baron Tennyson|Alfred Tennyson]], [[John Keats]] un sünners [[Robert Browning]], ut deren Werken he bi apenlich Vördrääg geern [[Rezitatschoon|reziteeren]] dee oder deren Verse sück in sien Expeditschoonsberichten wedderfinnen doot. He sülvst hett ok versöcht to dichten. Bispelen dorför sünd de Gedichte ''Erebus''<ref>Shackleton et al., ''The Antarctic Book'', [http://www.archive.org/stream/antarcticbookwin00jamerich#page/n35/mode/2up S. 21–22.]</ref> un ''Aurora Australis''<ref>Shackleton et al., ''The Antarctic Book'', [http://www.archive.org/stream/antarcticbookwin00jamerich#page/n41/mode/2up S. 25.]</ref>, de he in dat Winterquartier vun de [[Nimrod-Expeditschoon]] verfaat hett. === Besünnerheiten === * As anner Polarforscher ok, kreeg Shackleton Ökelnaams un hett [[Pseudonym]]e bruukt. As Expeditschoonsbaas hebbt hüm sein Ünnergeven vull ''„The Boss“'' nömmt.<ref>Marr, ''Into the Frozen South'', [http://www.archive.org/stream/intofrozensouth00marruoft#page/n5/mode/2up „Publisher’s Note“.]</ref> [[Frank Wild]] un anner Früenden hebbt hüm ok ''„Shackles“'' oder ''„Shackle“'' roopen.<ref name="nick">[http://www.antarctic-circle.org/nicknames.htm ''Some Antarctic Nicknames''], ''The Antarctic Circle'', Websteed vun Robert B. Stephenson (Jaffrey, New Hampshire, USA) (afroopen an' 6. Januar 2010).</ref> Weniger begäng sünd de Titel ''„Old Cautious“'', de hüm wiels de [[Endurance-Expeditschoon]] wegen sien vermeentlich övervörsichtig Hanneln geven wurr,<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton, [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/220/mode/2up/ S. 221.]</ref> un ''„Nemo“'', den Shackleton sülvst as Pseudonym in Anlehnung an de Hööftfigur vun den Roman ''[[20.000 Meilen unter dem Meer]]'' vun [[Jules Verne]] bruukt hett.<ref name="nimrod44"/> Ut den umfangriek Breefverkehr mit sien Fru Emily sünd de [[Kosenaam|Kosenaams]] ''„Emicky“'', ''„Micky“'', ''„Mikeberry“'' un ''„Mikleham“'' bekannt, deren Oorsprung in Shackleton sien irisch Afstammen liggen.<ref name="nick"/> * Shackleton is de eeenzig Polarforscher, de twee Mal en Süüdrekord upstellt hett (''[[Discovery-Expeditschoon]]'', 30. Dezember 1902, gemeensam mit [[Robert Falcon Scott]] un [[Edward Adrian Wilson|Edward Wilson]]: 82°17’S (na neeer Bereken ehrder 82°11’S) un ''[[Nimrod-Expeditschoon]]'', 9. Januar 1909, gemeensam mit [[Frank Wild]], [[Jameson Adams]] und [[Eric Stewart Marshall]]: 88°23’S). * In’n Juli 1909 wurr Shackleton de Ehre todeel, as Wachsfigur bi [[Madame Tussauds]] utstellt to wurrn.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/162/mode/2up S. 162].</ref><ref>[http://einestages.spiegel.de/hund-images/2009/01/13/73/f1c2b39ad67bbb51b1f409090df3a4ad_image_document_large_featured_borderless.jpg Foto vun de Wachsfigur vun Ernest Shackleton bi Madame Tussauds] (afroopen an' 14. September 2010).</ref> * Eegens för sien Vörtragsreis dör Düütschland un Öösterriek in' Ansluss an de Nimrod-Expeditschoon af Januar 1910 hett Shackleton [[Düütsche Spraak|düütsch]] lernt. En Reporter schreev dorto: ''Seine Aussprache war derart gut, dass man nur schwerlich glauben kann, er [Shackleton] habe sich erst kürzlich mit der Sprache vertraut gemacht.''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 275.</ref> * Een vun de Schleddenhunnen, de [[Douglas Mawson]] bi sien [[Australasiatische Antarktisexpeditschoon|Antarktis-Expeditschoon 1911–1914]] insetten dee, droog de Naam ''„Shackleton“''. De is aber tosamen mit fiev wiederen Hunnen un den Polarforscher [[Belgrave Edward Sutton Ninnis|Belgrave Ninnis]] bi en Störrt in en Gletscherspalt an’n 14. Dezember 1912 tödlich verunglückt.<ref>Mawson, ''The Home of the Blizzard'', Vol. I, [http://www.archive.org/stream/homeofblizzardbe01mawsuoft#page/242/mode/2up S. 243–244.]</ref> * In de Tied na sien Heirat bit to sien Dood truck Shackleton mit sien Familie nich weniger as sössmal um. Mit Beginn vun sien Anstellung bi de ''Royal Scottish Geographical Society'' (RSGS) hebbt se in [[Edinburgh]] wahnt un toletzt in en Huus in [[Kensington (London)|Kensington]]. Dat Huus ''Mainsail Haul'' in [[Sheringham]], dat se 1910 betrucken harrn, weer 1919 in Besitt vun den Komponisten [[Ralph Vaughan Williams]], de de Musik to de Film ''[[Scotts letzte Fahrt]]'' (1948) maakt hett.<ref>[http://www.antarctic-circle.org/llag.shackleton.htm#184 ''Sites associated with Sir Ernest Shackleton''], ''The Antarctic Circle'', Websteed vun Robert B. Stephenson (Jaffrey, New Hampshire, USA) (afropen an’ 15. Januar 2012).</ref> * An' 18. Juni 1912 wurr Shackleton as Experte för dat Navigieren in polaren Water vun de Kommission to dat Ünnersöken vun den Ünnergang vun de ''[[RMS Titanic|Titanic]]'' ünner de Leitung vun [[Rufus Isaacs, 1. Marquess of Reading|Rufus Isaacs]] un [[Robert Finlay, 1. Viscount Finlay|Robert Finlay]] anhört.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 291–295.</ref> * Shackleton sall mehrere buterehliche Affären harrt hebben. Verbreeft is en tietwielig Verhältnis mit de US-amerikaansch Schauspelerin Rosalind Chetwynd (†&nbsp;1922).<ref>The Cherry Tree 2/2006 [http://homepage.mac.com/cherrytreelondon/page7/files/The%20Cherry%20Tree%202006-2.pdf S. 2–3] (afropen an’ 6. Januar 2010).</ref> * Shackleton harr en Neegen to'n Abergloven. So markeer de Tall 9 wedderkehrend wichtige Deelstrecken in sien Leven. An’n 9. April 1904 hett he sien Fru Emily un an’n 9. Januar 1909 reck Shackleton sien hööchst süüdlich Breedt wiels de Nimrod-Expeditschon. An’n 9. Juli 1913 weer he Trootüüg bi de Hochtiet vun sien Früend [[Philip Brocklehurst]]. En sülvern Utführen vun de Tall 9 weer an Shackleton sien Kabinendöör up dat Expeditschoonsschipp ''Quest'' anbrocht. De neegenarmig Steern wurr to sien persönlich Emblem, dat ok up sien Graffsteen verewigt is. Emily Shackleton is na mehrmaandig swoor Krankheit an’n 9. Juni 1936 storven.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 485–486.</ref><ref>[http://www.chinarhyming.com/wp-content/uploads/2010/03/Shackleton-grave-2-St-Giles-Church-Coldwaltham-300x225.jpg Emily Shackletons Grab] in Coldwaltham, [[West Sussex]] (afropen an’ 29. Juni 2010).</ref> * Up Shackleton sien Graff stunn tonächst blots en eenfack Holtkrüüz, dat 1928 dör en [[Granit]]stele ersett wurr.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 480–481.</ref> Up de Rücksiet vun de [[Stele]] is en Vers ut [[Robert Browning]] sien Gedicht ''The Statue and the Bust'' anbrocht: ''„I hold … that a man should strive to the uttermost for life’s set price“'' (so völ as: ''„Ick segg … en Mann sull um den Pries vun sien Leven na dat Üterste streven“'').<ref>[http://www.pbase.com/jaap_vink/image/131270490 Rücksiet vun Shackleton sein Graffsteen] (afropen an’ 28. Juni 2011).</ref> * De Eerstbestieger vun den [[Mount Everest]], Sir [[Edmund Hillary]], tell Ernest Shackleton to sien Vörbiller.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.achievement.org/autodoc/page/hil0int-3 |wayback=20080827160159 |text=„From beekeeper to world explorer“ |archiv-bot=2026-03-17 04:29:29 InternetArchiveBot }}, Interview mit Sir Edmund Hillary van’ 16. November 1991 in San Francisco (afropen an’ 11. Januar 2011).</ref> * Shackleton wurrr mehrfack in Feernsehfilmen un –serien dorstellt, to'n Bispeel vun [[David Schofield]] in den Film ''Shackleton'' (1982) oder vun [[James Aubrey]] in de Folge ''Poles Apart'' vun de bitisch TV-Serie ''Last Place on Earth'' (1985). An' bekanntesten is seker [[Kenneth Branagh]] in den Mehrdeeler ''Shackleton'' (2002).<ref>Internet Movie Data Base (imdb.de), [http://www.imdb.de/character/ch0044188/ Ernest Shackleton (Rull)] (afropen an’ 6. Januar 2010).</ref> * Na Shackleton wurr de van 1951 bit 1991 in den Deensten vun de [[Royal Air Force]] stahn [[Seeupklärer]] Typ [[Avro Shackleton|Avro 696]] nömmt. * Ünner den Projektnaam ''Eureka'' hett de Hamborger [[Multiinstrumentalist]] Frank Bossert 2009 dat [[Konzeptalbum]] ''Shackleton’s Voyage'' herutgeven, dat en musikalisch [[Reminiszenz]] an de Endurance-Expeditschoon dorstellt.<ref>Frank Bossert, {{Webarchiv|url=http://www.eureka-music.de/eureka.htm |wayback=20131203005929 |text=EUREKA |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afropen an’ 15. Januar 2010).</ref> * Veer Johr na deren Fund hebbt 2010 Mitarbeiter vun den ''New Zealand Antarctic Heritage Trust'' fiev Kisten mit [[Whisky]] un [[Cognac (Wienbrand)|Cognac]] burgen, de sied1909 ünner de bi de [[Nimrod-Expeditschoon]] up de [[Ross-Insel]] erricht Hütt verschütt weren.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.polarnews.de/antarktis/geschichte/210-shackleton-liebte-whiskey.html |wayback=20101005013428 |text=Shackleton liebte Whisky |archiv-bot=2026-04-05 04:55:41 InternetArchiveBot }}''. In: Polar News van’ 22. Dezember 2009 (afropen an’ 30. August 2010).</ref><ref>''[http://www.welt.de/lifestyle/article7069361/Ernest-Shackletons-Whisky-in-Antarktis-entdeckt.html Ernest Shackletons Whisky in Antarktis entdeckt]''. In: Welt Online van’ 6. April 2010 (afropen an’ 16. August 2010).</ref> ==Zitate vun un över Shackleton== ''Sir Ernest Shackleton is mit dat Teelsetten in sien [sic!] twee Antarktisexpeditschonen scheitert, doch in sein Scheitern harr he en grötteren Spood, as wenn he sien Teelen reckt harr. Ick seech hüm as den gröttsten vun all Führers vun de Abtarktis.'' [[Russell Owen]] (1898−1952), Born: ''The Antartic Ocean'', [http://www.archive.org/stream/antarcticocean002395mbp#page/n233/mode/2up S. 195] ''Um en grootoordigen Führer to ween, reckt dat nich, en starken Willen to hebben, [oder] en Vörbild in extrem Utdüer to ween. Letztlich weer dat Shackletons Fähigkeit to begeistern, de hüm to'n gröttsten Führer in de gesamt Historie vun de Antarktis maakt hett.'' Margery (1913–1992) un James Fisher (1912–1970), Born: ''Shackleton'', S. 220 ''Shackleton harr en bemarkenswert Gaav, richtig un flink Entscheedungen to drapen, de en Katastrophe afwennen deen, un sein Grött as Forscher is disse Gespür totospreken. De Spood vun sien Expeditschonen leeg hüm düchtih an' Hart, doch de Sekerheit und Gesundheit vun dejenigen, de ünner hüm deenen deen, keem an eerst Stäe, un de Tatsaak, dat he kien een vun sien Mann verloren hett, kann as de wunnerborste vun sien Taten un as sien gröttste Triumph ansehn weren.'' J. Gordon Hayes (1877–1936), Born: ''The Conquest of the South Pole'', S. 55 ''De Naam Sir Ernest Shackleton is för all Tieden in de Annalen vun de Antarktisforschung in Lettern ut Füer daalschreven.'' [[Roald Amundsen]] (1872–1928), Born: ''The South Pole Vol. II'', [http://www.archive.org/stream/southpoleaccount02amunuoft#page/114/mode/2up S. 114] ''För Shackleton weer de [[Discovery-Expeditschoon|National Antarctic Expedition]] en Gelegenheit un sonst nix. […] He weer wedder polaren Regionen besünners toneigt, noch beseet he en överragenden Forschergeist.'' Hugh Robert Mill (1861−1950), Born: ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n87/mode/2up S. 57] ''Man moot sück entscheeden, of man en Wetenschapler oder en spoodriek Expeditschoonsbaas ween will. Beides togliek is nich mögelk.'' Ernest Shackleton (1874−1922), Born: in Beau Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 409}} ''Överminschlich Anstrengungen sünd en Schiet wert, solang se nich to Resultaten führen.'' Ernest Shackleton (1874−1922), Born: in Elizabeth Knowles (Hrsg.), ''Oxford Dictonary of Quotation'', S. 647}} ''Schwierigkeiten sünd letztlich blots Dinge, de överwunnen weren moot.'' Ernest Shackleton (1874−1922), Born: ''The Heart of the Antarctic'', [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n272/mode/2up/ S. 189]}} ''Mannlüüd för gefährlich Reis söcht. Gering Lohn, bannig Koldheit, lang Maand komplett Dunkelheit, ständig Gefahr, sekere Trüggkehr ungewiss. Ehre un Anerkennung in' Erfolgsfall.'' Ernest Shackleton (1874−1922), Born: in Julian Watkins, ''The 100 Greatest Advertisements'', [http://books.google.de/books?id=YC6YKYyHVKwC&printsec=frontcover&dq=The+100+Greatest+Advertisements&source=bl&ots=ooREIngUEC&sig=qZIcqumzPppJo5HaFgBFgCbGyAg&hl=de&ei=IeXiTJrvN4mTswaGhsi0AQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDMQ6AEwAg#v=onepage&q=shackleton&f=false S. 1]<ref>[http://www.antarctic-circle.org/advert.htm The Antartic Circle]: De bipp un nau born vun dat villicht berühmteste Shackleton-Zitat is nich klor. Immer weer wurr seggt, Shackleton harr 1912 oder 1913 en gliekluudend Anzeige in de London Times oder en anner britisch Blatt in' Vörfeld vun de [[Endurance-Expeditschoon]] schalt. Dat kunn bither aber nich beleggt wurrn. (afroopen an' 16. November 2010).</ref> }} ==Ziteert Literatur == * Alexander, Caroline, Endurance, Bloomsbury Publishing, London, 1998 ISBN 0-7475-4123-X * [[Roald Amundsen|Amundsen, Roald]], The South Pole, [http://www.archive.org/stream/southpoleaccount02amunuoft#page/n7/mode/2up Vol. II], Verlag John Murray, London, 1912 (afroopen an’n 15. November 2010) * Barczewski, Stephanie, Antarctic Destinies, Hambledon Continuum, London, 2007, ISBN 978-1-84725-192-3 * [[Apsley Cherry-Garrard|Cherry-Gerard, Apsley]], The worst Journey in the World, [http://www.archive.org/stream/worstjourneyinwo01cher#page/n7/mode/2up Vol. I], Verlag Constable & Co., London, 1922 (afroopen an’n 6. Januar 2010) * Crane, David, Scott of the Antarctic, Verlag Harper Collins, London, 2005, ISBN 0007150687 * [[Ranulph Fiennes|Fiennes, Ranulph]], Captain Scott, Hodder & Stoughton, London, 2003, ISBN 0-340-82697-5 * Fisher, Margery and James, Shackleton, James Barrie Books, London, 1957 * Hayes, J. Gordon, The Conquest of the South Pole, Verlag Thornton Butterworth, London, 1932 * Heacox, Kim, Shackleton – The Antarctic Challenge, National Geographic, Washington D.C., 1999, ISBN 0792275365 * Huntford, Roland, Shackleton, Verlag Hodder & Stoughton, London, 1985, ISBN 0340250070 * Jones, Max, The Last Great Quest, Oxford University Press, Oxford, 2003, ISBN 0-19-280483-9 * Kimmel, Elizabeth Cody, Ice Story– Shackleton’s Lost Expedition, Clarion Books, New York, 1999, ISBN 0395915244 * Knowles, Elizabeth (Herutgeverin), Oxford Dictionary of Quotations, Oxford University Press, Oxford, 2009, ISBN 0199237174 * [[Clements Markham|Markham, Clements]], [http://www.archive.org/stream/landsofsilencehi00markuoft#page/n9/mode/2up The Lands of Silence], University Press, Cambridge, 1921 (afroopen an’n 4. Januar 2010) * [[James Marr|Marr, James]], [http://www.archive.org/stream/intofrozensouth00marruoft#page/n5/mode/2up Into the Frozen South], Verlag Cassell & Co., London, 1923 (afroopen an’n 25. November 2010) * [[Douglas Mawson|Mawson, Douglas]], The Home of the Blizzard, [http://www.archive.org/stream/homeofblizzardbe01mawsuoft#page/n217/mode/2up/search/Shackleton Vol. I]|Verlag William Heinemann, London, 1915 (afroopen an’n 26. Mai 2010) * Mill, Hugh Robert, [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n9/mode/2up The Life of Sir Ernest Shackleton], Verlag William Heinemann, London, 1923 (afroopen an’n 30. Dezember 2011) * Mills, Leif: Frank Wild, Verlag Caedmon of Whitby, Whitby, 1999, ISBN 0905355482 * Murphy, Shane et al., Mit der Endurance in die Antarktis, Verlag DuMont, Ostfilden, 2001, ISBN 3770158709 * [[Russell Owen|Owen, Russell]], [http://www.archive.org/stream/antarcticocean002395mbp#page/n3/mode/2up The Antartic Ocean], Verlag Whittlesey House, New York, 1941 (afroopen an’n 30. Dezember 2011) * Perkins, Dennis, Leading at the Edge, Verlag Mcgraw-Hill, New York, 2000, ISBN 0814405436 * Preston, Diana, [http://books.google.de/books?id=iXLkU2c8_QAC&printsec=frontcover&dq=preston+a+first+rate+tragedy&hl=de&ei=7oa5TPuWOsuTjAfWjP3ZDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false A First Rate Trategy], Verlag Constable & Co., London, 1997 (afroopen an’n 30. Dezember 2011), ISBN 0094795304 * Riffenburgh, Beau: Nimrod, Berlin Verlag, Berlin, 2006, ISBN 3-82700530-2 * Savours, Ann, The Voyages oft he Discovery, Verlag Catham Publishing, London, 2001, ISBN 1-86176-149-X * [[Robert Falcon Scott|Scott, Robert Falcon]], The Voyage of the Discovery, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/n9/mode/2up Vol. II], Verlag Macmillan, London, 1905 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * Shackleton, Ernest et al., [http://www.archive.org/stream/antarcticbookwin00jamerich#page/n9/mode/2up The Antarctic Book], Verlag William Heinemann, London, 1909 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * Shackleton, Ernest, [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n8/mode/2up The Heart of the Antarctic], Verlag William Heinemann, London, 1910 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * Shackleton, Ernest, [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n9/mode/2up South], Verlag Macmillan, New York, 1920 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * Tyler-Lewis, Kelly, The Lost Men, Verlag Bloomsbury Publishing, London, 2006, ISBN 9780747579724 * Watkins, Julian, [http://books.google.de/books?id=YC6YKYyHVKwC&printsec=frontcover&dq=The+100+Greatest+Advertisements&hl=de&ei=a-3iTIWkPMrCswaz-eD1DA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false The 100 Greatest Advertisements], Verlag Dover Publications, Mineola, 1959 (afroopen an’n 31. Dezember 2011), ISBN 978-0486205403 * Wild, Frank, [http://www.archive.org/stream/shackletonslastv00wilduoft#page/n7/mode/2up Shackleton’s Last Voyage], Verlag Cassell & Co., London, 1923 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * [[Edward Adrian Wilson|Wilson, Edward Adrian]], Diary of the Discovery Expedition, Verlag Blandford Press, London, 1975, ISBN 0-7137-0431-4 * Wilson, David M., Nimrod Illustrated, Verlag Reardon Publishing, Cheltenham, 2009, ISBN 1873877900 * [[Frank Worsley|Worsley, Frank]], Shackleton’s Boat Journey, Verlag Pimlico, London, 1999, ISBN 0-7126-6574-9 * Manuskriptsammlung vun dat Scott Polar Research Institute ([[Akronym]]: SPRI MS), Universität Cambridge. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == {{commons|Ernest Shackleton}} * [http://d-nb.info/gnd/118764950/about/html DNB Katalog] * [http://www.jamescairdsociety.com/ James Caird Society], umfaatend Websteed över Leven un Wark vun Ernest Shackleton (engelsch) * [http://www.365sterne.de/GrosseLogb/shackleton/start.html Ernest Shackleton], düütschspraakig Websteed vun Christian Wirth mit Informatschonen un Fotos to de Endurance-Expeditschoon * [http://toolserver.org/%7Eapper/pd/person/Ernest_Shackleton Personennaamdatei] {{DEFAULTSORT:Shackleton, Ernest}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Polarforscher]] [[Kategorie:Freemüerer]] [[Kategorie:Boren 1874]] [[Kategorie:Storven 1922]] dp6s32f76b1y5ymvzw4sdldkq3vnlgs 0 50780 1061734 1061322 2026-04-05T07:43:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061734 wikitext text/x-wiki [[Bild:GeorgeWeinClosedPianoCrop.JPG|rechts|miniatur|George Wein, 2009]] '''George Theodore Wein''' (* [[3. Oktober]] [[1925]] in [[Boston]], [[Massachusetts]]; † [[13. September]] [[2021]] in [[New York City]]<ref name="obit">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.local10.com/entertainment/2021/09/13/george-wein-newport-jazz-festival-co-founder-dies-at-95/ |titel=Nachruf |werk= |hrsg= |datum=2021-09-13 |zugriff=2021-09-14 |sprache=en }}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Jazz]]musiker un [[Impresario]]. == Biografie == Wein studeer Piano bi Margarett Chaloff, Sam Sax as ok [[Teddy Wilson]] un fung all in jung Johren an, sien Geld mit Jazzmusik to verdeenen. 1946 hett he mit [[Max Kaminsky (Musiker)|Max Kaminsky]] arbeit, 1947 mit [[Edmond Hall]], 1948 mit [[Wild Bill Davison]] un dornah mit [[Jimmy McPartland]], [[Bobby Hackett]], [[Jo Jones]], [[Vic Dickenson]] un annern. 1950 hett he mit den ''[[Storyville (Boston)|Storyville]]'' sien eersten Club in Boston apenmakt. Ünner den glieker Naam führ he sien eegen Platten-Label ''[[Storyville Records (USA)|Storyville]]'' bit 1965. Siet 1954 organiseer he dat [[Newport Jazz Festival]]. In de Loop vun de Tiet hett he tosommen mit sein Fru [[Joyce Wein]] anner wichtige Festivals, as de ''Grande Parade du Jazz'' in [[Nizza]], dat ''Playboy Jazz Festival at the Hollywood Bowl'', de ''New Orleans Jazz and Heritage Fair'' un dat ''Boston Globe Jazz Festival'' up den Weg brocht. Af 1964 weer he mit [[Ralf Schulte-Bahrenberg]] un [[Joachim Ernst Berendt]] an de Organisatschoon vun de ''[[Berliner Jazztage]]'' bedeeligt. Dorneben hett Wein wiederhen Musik makt un hett Jazz in sien Heimatstadt Boston ünnerricht. 1959 hett he mit en All Star-Grupp Europa besöcht. 2007 hett he de Rechte an dat Newport Jazz Festival un den [[Newport Folk Festival]] an de ''Festival Network LLC'' ünner de Leitung vun Chris Shields verköfft, de de Festivals mit verännert Konzept fortsetten dee. George Wein kreeg tallriek Utteknungen för sien Verdeenste um den Jazz. 2005 wurr he mit de [[NEA Jazz Masters Fellowship]] ehrt. == Diskografie == * ''Wein, Women And Song'' (1955) * ''The Magic Horn Of George Wein'' (1956) * ''George Wein & The Storyville Sextet – Jazz At The Modern'' (1960) * ''George Wein & The Newport All-Stars'' (1963) * ''George Wein Is Alive And Well In Mexico'' (1967) * ''George Wein’s Newport All-Stars’ (1969) * ''Tribute To Duke'' (1969) * ''The Newport Jazz Festival All-Stars'' (1984) * ''European Tour'' (1987) * Red Norvo: ''Swing That Music'' (Affinity, 1993) * Pee Wee Russell: ''We’re In The Money'' (Black Lion, 1953–54) == Literatur == * George Wein, mit Nate Chinen: ''Myself Among Others: A Life In Music'', da Capo Press, 2004, ISBN 0-306-81352-1 (Autobiografie) == Weblenken == * [http://arts.endow.gov/national/jazz/jmCMS/master.php?id=2005_07 Biographie] vun NEA Siet * [http://www.nytimes.com/2009/03/04/arts/music/04wein.html Probleme vun dat Newport Festival (2009)] * [http://d-nb.info/gnd/130004251/about/html DNB-Katalog] * [http://toolserver.org/~apper/pd/person/George_Wein Personennaamdatei] {{SORTIERUNG:Wein, George}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Musikproduzent]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Storven 2021]] nlh58g24sxlk0slb53if6qp70ibunuf 0 52830 1061728 1054248 2026-04-05T07:23:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061728 wikitext text/x-wiki '''Fritz Ligges''' (* [[29. Juli]] [[1938]] in [[Düörpm-Asseln|Asseln]]; † [[21. Mai]] [[1996]] in [[Herbern (Ascheberg)|Herbern]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] [[Völsiedigkeitsrieden|Völsiedigkeits-]] un [[Springrieden|Springrieder]] un Bundstrainer vun de Jöögd. Besünners spoodriek weer he in de 1960er bit 1980er Johren, as he ünner annern bi Olympisch Spelen Medaillen wunn. == Leven == Boren wurr Ligges as Söhn vun en Buernfamilie. Sien Vader hett [[Koltblüter (Peerd)|Koltblüter]] as Arbeitsdeerten för den Verkoop tücht un hull en paar Ponys. Up eben Ponys hett Ligges dat Rieden all in jung Johren lernt un ok den Umgang mit Peer allgemeen. He hett de Realschool in [[Düörpm]] besöcht un dornah en Landwertschapsschool. Later sull he den Hoff vun sien Vader övernehmen. Sien tweejohrig praktisch Utbillen up en landwertschaplichen Bedriev hett he denn aber afbraken, um sück vull un ganz up dat Rieden to konzentreeren. 1968 hett he sien Ehefru Ulrike (boren Lauterjung) heiraadt, mit de he twee Söhns harr. == Sportlich Loopbahn == 1959 hett he dor Spood up ländlich Turnieren up sück upmarksom makt un wurr vun den [[DOKR]] to Lehrgängen nah [[Warnduorp]] inladen, wo he ünner annern vun [[Hans Günter Winkler]] ünnerricht wurr. To disse Tiet leeg Ligges sien Hööftoogenmark noch up dat Völsiedigkeitsrieden. 1960 harr he sück all för de Olympisch Spelen qualifizeert wurr aber denn doch nich nommen, wiel man mehr erfohren Rieders nommen hett. 1961 un 1962 wunn he mit ''Föhn'' jeweils de Düütsch Meesterschap vun de Völsiedigkeitsrieder, dormals noch Military nömmt. Um sück optimal up de [[Olympisch Sömmerspelen 1964/Rieden|Olympisch Spelen 1964]] vörbereiten to können, is he 1962 mit sien Peer för twee Johr nah Warendorf trucken. De Qualifikatschoon un de Nomineeren klapp denn ok, ok wenn sien best Peerd ''Föhn'' verletzt weer un nich starten kunn. Up sien tweet Peerd ''Donkosak'' wunn he bi de Olympisch Spelen aber jeweils de Bronzemedaille in de Eenzel- un Mannschapswertung. Af denn hett he sück ok blots noch up de Springriederee konzentreert. Af 1967 wurr Ligges ok mehr un mehr Trainer, wobi he vun sien Riederkollegen den [[Ökelnaam]] "Daamentrainer" verpasst kreeg, wiel he överwiegend Amazonen ünnerrichten dee. För de [[Olympisch Sömmerspelen 1972/Rieden|Olympisch Spelen 1972]] in [[München]] kunn Ligges sück weer qualifizeeren He un sien Peerd ''Robin'' gullen in't Vörfeld as dat swachste Paar vun dat düütsch Quartett mit [[Gerd Wiltfang]], [[Hartwig Steenken]] un Hans Günter Winkler, weern aber nahderhen dat best düütsch Paar in den Mannschapskamp. De veer Rieders wunnen denn ok de Goldmedaille. Kört nah de Spelen hett sück sien Peerd ''Robin'' aber en Been braken un muss toletzt inslaapen wurrn. Dat weer denn mit en Grund dorför, dat sück Ligges noch mehr up de Utbillen vun jung Rieders un Peer konzentreeren dee. So wurr bispeelswies ok dat dormale Swiezer Talent [[Markus Fuchs (Rieder)|Markus Fuchs]] bi Ligges traineert. Parallel to sien Karriere fung Ligges ok mit de Tucht an un hett sien eegen [[Gestüt]] upbaut, de sien eerst Uthangensschild bit to sien Verkoop 1979 an Leon Melchior nah [[Zangersheide]] de Hingst ''Ramiro'' weer. Ebenfalls in dat Johr 1979 hett Ligges den Hoff vun sien Öllern verköfft un hett bi [[Mönster]] en nee Anwesen baut, wo dat ''Gestüt Ligges'' noch hüüd is. För de [[Olympisch Sömmerspelen 1984/Rieden|Olympisch Spelen 1984]] in [[Los Angeles]] hett he sück ok noch mal qualifizeert un wunn up ''Ramzes'' Mannschaps-Bronze. 1986 truck Ligges ut den aktiven Sport torüch un övernehm dat Amt vun den [[Bundstrainer]] vun de Junioren un Jung Rieders, mit de he bit 1996 all tosommen 34 Medaillen up internatschonalen Championaten winnen kunn 1990 wurr hüm vun de [[Deutsche Reiterliche Vereinigung|FN]] de Titel Riedmeester verleeht.<ref>http://www.pferd-aktuell.de/Anlage35473/BisherigeReit-undFahrmeister.pdf</ref> Buterdem hett he sück stark bi den [[Westfale|Westfäälschen Peerstammbook]] insett, to de sien Vörstand he teihn Johr lang hörr un wo he Liddmaat vun de [[Körung|Körkommission]] un vun dat [[Auktschoon|Auktschoonsteam]] weer. An' 21. Mai 1996 is Ligges an en Hartinfarkt in sien Heimatoort Herbern storven. In Erinnerung an hüm wurr 2010 in den [[Düörpm-Asseln|Düörpmer Stadtdeel Asseln]] en nee baut Straat as Fritz-Ligges-Straße nömmt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.derwesten.de/staedte/dortmund/nord-ost/Erinnerung-an-lachenden-Reiter-id3770848.html |wayback=20141101071321 |text=Fritz Ligges: Erinnerung an „lachenden Reiter“ |archiv-bot=2026-03-14 02:10:12 InternetArchiveBot }}, Anja Schröder för de [[Westdeutsche Allgemeine Zeitung]], 28. September 2010</ref> == Wat he schafft hett == <ref>[http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp''Datenbank up de Websteed vun dat IOC''] Mai 2006</ref><ref>[http://www.sport-komplett.de/sport-komplett/sportarten/r/reitsport/_historie.htm''www.sport-komplett.de''] Mai 2006</ref> * Olympisch Spelen: ** 1964 in [[Tokio]]: Bronzemedaille Mannschap, Bronzemedaille Eenzel up ''Donkosak'' in de Military ** 1972 in München: Goldmedaille Mannschap, Eenzelwertung 8. up ''Robin'' in't Springrieden ** 1984 in Los Angeles: Bronzemedaille Mannschap up ''Ramzes'' in't Springrieden *wiederee: ** 2x Düütsch Meester in't Military (1961 un 1962 jeweils up ''Föhn'') ** Sieger in' ''Großen Preis von Deutschland'' (1966 up ''Finette'') == Borns == <references /> == Literatur == * Eckhard F. Schröter: ''Das Glück dieser Erde …: Leben und Karriere deutscher Springreiter.'' Fischer, Frankfurt am Main 1980, ISBN 3-596-23019-5. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20160304040256/http://www.gestuetligges.de/deutsch/home_de.html Websteed vun dat Gestüt Ligges] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/li/fritz-ligges-1.html Fritz Ligges in de Datenbank vun Sportsreference.com (engelsch)] {{SORTIERUNG:Ligges, Fritz}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Völsiedigkeitsrieder]] [[Kategorie:Springrieder]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Düütschland)]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 1996]] h3l3rjv4jfttf7a7w263uvw69gdi9x9 0 54115 1061746 1054590 2026-04-05T09:37:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061746 wikitext text/x-wiki [[Bild:Grosventre01.png|miniatur|hochkant=1.8|Ehmalges Stammesrebeet vun de Gros Ventre un hüüdig Reservatschoon in Montana]] [[Bild:Edward S. Curtis Collection People 013.jpg|miniatur|200px|Gros Ventre Indianer 1909 vun [[Edward Curtis]]]] De '''Gros Ventre''' (segg: grow VAHNT, franzöösch. ‘Fett Buuk’), ok '''Atsina''' nömmt, sünd en [[Indianer]]-[[Volksstamm|Stamm]] vun de [[Algonkin-Spraaken|Algonkin-Spraakfamilie]] ut dat nöördlich [[Montana]] in den [[USA]]. De Naam ''Fett Buuk'' wurr hör vun de Franzosen geven, de hör Tekenspraak falsch düüd harrn. == Naam == De Gros Ventre hebbt sück sülvst '''''A’ani''''', '''''A’anini''''' oder '''''Ahahnelin''''' (segg: ah-ha-NEE-nin), wat ‘Volk vun de witt Toon (Eerd)’ bedüüd. De Beteken ''Atsina'' stammt wohrschienlich vun de mit hör verbünd [[Blackfoot]] un bedüüd ‘Moodig Volk’, wiels se vun de mit hör verwandt [[Arapaho]], de sück överleegen föhlen deen, verächtlich ''Hitunena'' - ‘Bettler’ bömmt wurrn. As de Gros Ventre gänzlich up de Plains trecken deen, wurrn se vun de Franzosen ok as ''Gens de Vache'' (Büffel-Volk) betekent.<ref>[http://www.inewhist.com/wn.html#tren Heritage Databank Consulting] {{Webarchiv|url=http://www.inewhist.com/wn.html#tren |wayback=20101031015057 |text=Heritage Databank Consulting |archiv-bot=2026-04-05 09:37:30 InternetArchiveBot }}</ref> Se weern todem noch ünner folgend Naams bekannt: ''Fall Indians'', ''Gros Ventre of the Prairie'', ''Minnetarees of Fort de Prairie'',<ref>de halfsesshaften [[Hidatsa]] wurrn faken as Gros Ventre oder Minnetarees betekent – dorum wurrn de Gros Ventre as Gros Ventre oder Minnetarees of the Prairie betekent</ref> ''Rapid Indians'', ''White Clay People''. == Levenswies == De Gros Ventre hörrn to de Kultur vun de [[Prärie-Indianer|Plains-Indianer]] un hör Hööftnehrensborn weer de [[Amerikaansch Bison]]. Noch Midden vun dat 19. Jorhunnert hemm up de Groot Ebenen vun Noordamerika an de 60 Million Deerten leevt. Bevör de Gros Ventre Peer harrn, hemm se up de Jagd en Büffelherde in Panik sett. De in wild Flucht wegg rönnen Deerten wurrn in en V-Form dwungen un to den Rand vun en Klippe dreeven, vun de se denn afstörten deen. An sückser Stäen keemen jeden Johr Dusende vun Büffel to Dood, faken so groot Mengen, dat de Gros Ventre dat völ Fleesch nich upbruken kunnen, ofschons en Deel dorvan dröögt un as Wintervörrat to [[Pemmikan]] verarbeit wurr. De Huuten hett man as Teltdecken för de [[Tipi]]s un för Kleedasch bruukt. Nah de Adaptschoon vun dat Peerd un de Füerwappen reck de Plainskultur ehr Hööchpunkt. De gröttere Beweglichkeit dör dat Peerd hett allgemeen de Levensqualität verbetert. Nu kunnen gröttere Tipis baut un mehr Levensmittel transporteert wurrn. == Historie == De Arapaho un Gros Ventre weern eenst en eenzig Stamm un hebbt in dat Daal vun den Red River in dat nöördlich [[Minnesota]] un angrenzend [[Kanada]] leevt. In dat fröh 17. Johrhunnert hebbt sück de Gros Ventre afspalt un de Arapaho trucken nah Süüden. To Tiet vun den eersten Kuntakt mit de Europäers um 1754 hebbt de Gros Ventre in de kanaadsch Prärie an' Böverloop vun den [[Saskatchewan River]] un sien Nebenströöms. Se weern siet lang Tiet Feende vun de [[Assiniboine]] un [[Cree]] un mussen för de flüchten, wiel hör Feende Füerwappen vun de [[Hudson’s Bay Company]] kreegen harrn. Doruphen hebbt de Gros Ventre 1793 de Afdeelen vun de Hudson’s Bay Company in South Branch House an' [[South Saskatchewan River]] dicht bi de hüüdig Stadt St. Louis angreepen un hebbt de daalbrennt. Dornah truck de Stamm süüdwärts an den [[Milk River (Montana-Alberta)|Milk River]] un hett sück mit de Blackfoot tosommen daan. Tegen 1870 is dat Bündnis mit den Blackfoot utnannergahn un de Gros Ventre muss bi hör eenstig Feenden, den süüdlichen [[Assiniboine]], Schul söken. == Reservatschoon == Vun de US-Regeeren weer 1878 de [[Fort-Belknap-Reservatschoon]] inricht wurrn, de sück de Liddmaaten vun de Gros Ventre mit hör ehmalge Feenden, de Assiniboine, deelen mussen. 1888 hebbt de Blackfoot, Assiniboine un Gros Ventre hör Land afrtreden un sünd in de Reservatschonen trucken. Um 1904 geef dat blots noch 535 Stammesliddmaaten. 1900 tell de Gesamtbevölkerung vun Fort Belknap 1.200 Personen, vun de blots noch 111 hör Moderspraak snacken kunnen. De Volkstellen vun all Gros Ventre in dat Johr 2000 ergeev 2.881 Stammesliddmaaten. Hüüd leven de 3.682 Stammesangehörigen in de Fort-Belknap-Reservatschoon, de se sück wiederhen mit de Assiniboine deelen. == Kiek ok == * [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]] == Literatur == * Raymond J. DeMallie (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Volume 13: ''Plains.'' Smithsonian Institution Press, Washington 2001, ISBN 0-16-050400-7. * Alvin M. Josephy jr.: ''500 Nations.'' Frederking & Thaler, München 1996, ISBN 3-89405-356-9. * Alvin M. Josephy jr.: ''Die Welt der Indianer.'' Frederking & Thaler, München 1994, ISBN 3-89405-331-3. * Colin Taylor u. a.: ''Indianer, Die Ureinwohner Nordamerikas.'' Bertelsmann, Gütersloh 1992. == Weblenken == {{Commons|Atsina|Atsina|}} * [https://web.archive.org/web/20070929202837/http://www.fortbelknapnations-nsn.gov/grosVentreHistory.php History of Gros Ventres] * [http://www.nationalgeographic.com/lewisandclark/record_tribes_096_19_19.html Atsina - Report of Lewis und Clark] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/naind/html/na_013700_grosventre.htm Encyclopedia of North American Indians] * [https://web.archive.org/web/20081211070427/http://www.mnsu.edu/emuseum/cultural/northamerica/gros_ventre.html History of Gros Ventres] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Montana]] m8pj9z59kb6h8yx4iii6sf64oz75z9b 0 55119 1061683 991262 2026-04-04T13:16:52Z Eastfrisian2 58044 1061683 wikitext text/x-wiki '''Hilmar Zill''' (* [[13. September]] [[1940]] in [[Meerane]]; † [[7. April]] [[2022]] in [[Rostock]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] Grafiker un Breefmarkenkünstler. As Breefmarkenkünstler fung sien Loopbahn noch in de [[DDR]] an, för de he mehrere Breefmarken schafft hett. Nah den Fall vun de Müer hett he denn ok för Düütschland Breefmarken gestalt. Bekannt is he ok för dat Herstellen vun Ziertellern. Zill leev un in [[Rostock]]. ==Weblenken== * [http://www.bildatlas-ddr-kunst.de/index.php?pn=person&id=564 Grunddaten] {{SORTIERUNG:Zill, Hilmar}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de DDR]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Grafiker]] [[Kategorie:Breefmarkenkünstler]] [[Kategorie:Boren 1940]] [[Kategorie:Storven 2022]] pxaikpka8qw9to1kknqvw02xyffc9g9 0 56280 1061712 921183 2026-04-05T04:55:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061712 wikitext text/x-wiki [[Bild:Ernest w lewis.jpg|Lewis (vör 1903)|miniatur]] '''Ernest Wool Lewis''' (* [[5. April]] [[1867]] in [[Hammersmith]], [[Middlesex]]; † [[19. April]] [[1930]] in [[Plymouth (Devon)|Plymouth]]) weer en [[Grootbritannien|britisch]] [[Tennis]]speler. == Loopbahn == 1892 wunn he gemeensam mit sien Landsmann [[Harold Sibthorpe Barlow]] de Konkurrenz in’t Herrendüppel bi de [[Wimbledon Championships]]. Nah en harten Kamp hebbt se de Twillingsbröers [[Wilfred Baddeley|Wilfred]] un [[Herbert Baddeley]] in veer Satzen mit 4:6, 6:2, 8:6, 6:4 besiegt. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20101224132532/http://tennis-aaron.de/tennis-spieler/spieler_666.htm Ernest Lewis up ''www.tennis-aaron.de''] * [http://www.tennisarchives.com/coureurfiche.php?coureurid=3736 Ernest Lewis up ''www.tennisarchives.de''] {{SORTIERUNG:Lewis, Ernest}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Tennisspeler]] [[Kategorie:Boren 1867]] [[Kategorie:Storven 1930]] lz5zovwwy0jrdfzppllqoqvot0gxksv 0 58576 1061710 981877 2026-04-05T04:51:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061710 wikitext text/x-wiki '''Erkelenz''' is en Stadt in't [[Rhienland]] un liggt 15 Kilometer süüdwestlich vun [[Mönchengladbach]] an' Noordrand vun de [[Kölner Bucht]] up half Weg tüschen Nedderrhien un Neddermaas. Se is en middlere kreisangehörige Stadt un de gröttste in den [[Kreis Heinsberg]] in [[Noordrhien-Westfalen]]. Dor leven 43.275 Inwahner (Stand: 31. Dez. 2020) up en Rebeet vun 117,35 km². Wiels de Stadt mehr as 1000 Johr Geschichte un Traditschoon hett, wurrn siet 2006 bit in dat Johr 2045 de östlich liggend Deelen vun dat Stadtrebeeet dör den [[Daagbau Garzweiler|Bruunköhlendaagbau Garzweiler II]] vun de [[RWE Power AG]] afdragen. Över fieftduusend Minschen ut teihn Oortschapen moot deshalb ümsiedelt wurrn. De ööstlichste Stadtdeel, dat Dörp [[Pesch (Erkelenz)|Pesch]], wurr 2010 afreeten un de nee Dörper Immerath (nee) un Borschemich (nee) an de Standöört Kückhoven un Erkelenz-Nord sünd wietgahnd anleggt. [[Bild:Erkelenz Lambertuskirche.jpg|miniatur|hochkant=1.35|Marktplatz mit Toorn vun de [[St. Lambertus (Erkelenz)|Lambertus-Kark]]]] === Weblenken === {{Commons}} {{Wikisource|Topographia Circuli Burgundici: Erckelens|Erkelenz in de Topographia Circuli Burgundici (Mathäus Merian)}} * [http://www.youtube.com/watch?v=CiataMxMkI4/ Kriegs-Video mit Szenen över de Innahm vun Erkelenz af 1:26 min] ([[Spiegel TV]]) * [http://www.bilder-aus-erkelenz.de/ Biller ut Erkelenz] * [http://www.limburg-bernd.de/DenkErk/Denkmalblatt.htm Denkmalen in de Stadt Erkelenz] * [http://www.kultur-erkelenz.de/ www.kultur-erkelenz.de] – Kulturelle Veranstaltungen * [https://web.archive.org/web/20130626001811/http://www.sankt-lambertus.de/index.php?gemeinde=2 St. Lambertus] – Websteed vun de Pfarre mit Informatschonen to den denkmalschuulten Karktoorn [[Kategorie:Noordrhien-Westfalen]] [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Stadt]] n1e8qcv1txjk2vofdpgi9y5h41isqpb 0 59714 1061720 920489 2026-04-05T07:05:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061720 wikitext text/x-wiki [[Datei:Bischof Franz-Peter Tebartz-van Elst.jpg|miniatur|hochkant|Franz-Peter Tebartz-van Elst (2012)]] '''Franz-Peter Tebartz-van Elst''' (* [[20. November]] [[1959]] in [[Twisteden]]) is en düütschen [[Röömsch-kathoolsche Kark|röömsch-kathoolschen]] [[Geestlichen]] un [[Theologie|Theologen]]. He weer [[Doomvikar]], [[Doomkaplan]] un [[Wiehbischop]] in [[Mönster]]. Van [[2008]] bit 2014 weer he [[Bisdom Limborg|Bischop vun Limborg]]. In' Harvst 2013 wurr he wegen düchtig steegen Baukösten för dat [[Diözesanes Zentrum Sankt Nikolaus|Diözesane Zentrum Sankt Nikolaus]] in dat Bisdom aber ok bundswiet kritiseert. An' 23. Oktober 2013 hett de [[Hillige Stohl]] verklort, dat Tebartz-van Elst sien Bischopsamt wegen de intreeden Situatschoon to Tiet nich utööven kunn. Man wüür hüm en Tiet buterhalv vun dat Bisdom gewähren, bit de [[Düütsche Bischopskonferenz]] (DBK) de Verantwortung för dat Anstiegen vun de Kösten prüüft harr. An' 26. März 2014 nehm [[Franziskus (Paapst)|Paapst Franziskus]] en Angebot vun den Bischop van' 20. Oktober 2013 to'n Amtsverzicht an.<ref>[http://press.vatican.va/content/salastampa/de/bollettino/pubblico/2014/03/26/0211/00470.html Pressemitteilung hinsichtlich der Diözese Limburg (Deutschland)], Presseamt des Heiligen Stuhls, 26. März 2014</ref> == Familie == Tebartz-van Elst is dat tweede vun fiev Kinner ut en Buernfamilie ut [[Twisteden]], wat hüdigendags en Oortsdeel vun den [[Wallfohrtsoort]] [[Kevelaer]] an’n [[Nedderrhien (Region)|Nedderrhien]] is.<ref>[http://www.bistumlimburg.de/bistum-limburg/bischof.html Webseite des Bistums Limburg] {{Webarchiv|url=http://www.bistumlimburg.de/bistum-limburg/bischof.html |wayback=20131019151227 |text=Webseite des Bistums Limburg |archiv-bot=2026-04-05 07:05:30 InternetArchiveBot }}</ref> Sien Broer [[Ludger Tebartz van Elst]] is Perfesser for [[Neurologie]] un [[Psychiatrie]] an de Universitäten [[London]] un [[Freiborg in’n Breisgau]] un bovenhen eersten Upperarzt vun de Afdeelung for Psychiatrie un [[Psychotherapie]] an dat [[Universitätsklinikum Freiborg]]. ==Wo he utbillt wurrn is un wat for’n Weg he in de Karken nahmen hett== Sien Abitur hett Tebartz-van Elst an dat St. Pius-Gymnasium in [[Coesfeld]] maakt. Achterna hett he [[Philosophie]] un [[Kathoolsche Theologie]] studeert an de [[Westfäälsche Willems-Universität]] in Mönster un an de [[Albert-Ludwigs-Universität Freiborg]]. An’n [[26. Mai]] [[1985]] is he to’n [[Preester]] wieht wurrn un in denn [[Kaplan]] wurrn in [[Altenberge]]. [[1988]] is he freestellt wurrn un scholl wieter studeern, unner annern vun 1988 bit [[1990]] an de [[University of Notre Dame]] in [[Indiana]] un in [[Frankriek]]. Vun 1990 bit 1996 weer he Doomvikar un Doomkaplan an den [[St. Paulus-Doom (Mönster)|St. Paulus-Doom]] in Mönster. 1996 is he to’n theoloogschen Dokter maakt wurrn mit en Schrift to dat Thema: ''Der [[Katechumenat|Erwachsenenkatechumenat]] in den Vereinigten Staaten von Amerika: eine Anregung für die Sakramentenpastoral in Deutschland''. 1996 hett he en Lehrupdrag an de Universität Mönster kregen. 1998 is he dor to’n Perfesser maakt wurrn mit siene Schrift: ''Gemeinde in mobiler Gesellschaft: Kontexte – Kriterien – Konkretionen''. Vun [[2002]] bit [[2004]] weer he Perfesser for [[Pastoraltheologie]] un [[Liturgiewetenschop]] an de [[Universität Passau]].<ref>[http://idw-online.de/pages/de/news87364 ''Abschiedsvorlesung von Professor Dr. Franz-Peter Tebartz-van Elst.''] In: ''[[Informationsdienst Wissenschaft]]'', 15. Oktober 2004.</ref> == Wiehbischop in Mönster== 2003 hett [[Paavst]] [[Johannes Paul II.]] Tebartz-van Elst to’n [[Titularbischop]] vun ''[[Girus Tarasii]]'' un to’n Wiehbischop vun Mönster benömmt. Wieht wurrn is he an’n [[18. Januar]] [[2004]] dör Bischop [[Reinhard Lettmann]]. 2005 hett de Grootmeester [[Carlo Furno]] vun den [[Ridderorden vun dat Hillige Graff to Jerusalem]] em to düssen Orden sien Grootoffizier benömmt. Vun 2007 af an is he Ehrendoomkapitular in dat [[Bisdom Mönster]]. <ref>[http://kirchensite.de/index.php?myELEMENT=143494 ''Lettmann verabschiedet Tebartz-van Elst.''] In: ''Bistum Münster, 25. Dezember 2007.</ref> == Bischop vun Limborg== Nadem dat Limboeger [[Doomkapitel]] 2007 den Paavst siene [[Terna (Dreemannvorslag)|Terna]] kregen harr, hett dat Tebartz-van Elst to’n Bischop wählt. Paavst [[Benedikt XVI.]] hett em denn to’n neen Bischop vun Limborg beropen. Sien Vorweser as Bischop is dor [[Franz Kamphaus]] ween.<ref>Radio Vatikan, 28. November 2007: [http://de.radiovaticana.va/storico/2007/11/28/der_neue_bischof_von_limburg_-_die_vita/ted-170298 ''Der neue Bischof von Limburg - die Vita.'']</ref> ==Enkeld Nahwiesen== <references/> {{SORTIERUNG:Tebartzvan Elst, Franzpeter}} [[Kategorie:Röömsch-kathoolsche Kark]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1959]] kcanxyqwjv3cgo6ovbsu12irrh9bb1c 0 65993 1061758 1026369 2026-04-05T10:13:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061758 wikitext text/x-wiki '''Heinrich Burchard Stegemann''' (* [[20. April]] [[1715]] in [[Dörpel]]; † [[1. Dezember]] [[1746]] in [[Hannover]]) weer en düütschen Verwaltungsbeamten. Stegemann is 1715 as Söhn von Anna Elisabeth, borene Siegfriedt (1674–30. Oktober 1733), un Johann Diederich Stegemann (6. Dezember 1667–3. Juni 1744) in Dörpel boren un an’n 21. April in de [[St.-Viti-Kark (Baarnstrup)|St.-Viti-Kark]] in [[Baarnstrup]] döfft worrn.<ref name="Pohlsander"/> He weer [[Arvherr]] to [[Dörgeloh (Varrel)|Dörgeloh]]. He weer von 1741 bet to sien Dood 1746 [[Kurförstendom Hannover|hannöverschen]] [[Intendantur Bremen|Intendant in Bremen]]. Stegemann hett an’n 8. Juni 1745 in [[Dörgeloh (Varrel)|Dörgeloh]] Anna Dorothea Heumann († 1771) freet.<ref name="Pohlsander">http://arch.vortmes.nl/documents/copo-021.pdf {{Webarchiv|url=http://arch.vortmes.nl/documents/copo-021.pdf |wayback=20160304202141 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 10:13:13 InternetArchiveBot }}</ref> == Footnoten == <references/>{{NDS wiki}}{{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Stegemann, Heinrich Burchard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Beamten]] [[Kategorie:Kurförstendom Hannover]] [[Kategorie:Boren 1715]] [[Kategorie:Storven 1746]] et1srt3xdvzcytvr052j7cffy1loc9d 0 66911 1061740 762800 2026-04-05T08:06:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061740 wikitext text/x-wiki {{Infobox Whisky-Brenneree | naam = Glen Flagler | bild = | bildtext = | land = [[Schottland]] | region = [[Schottische Lowlands|Lowlands]] <!-- | breed = | längde = | region-iso = GB-MRY--> | tyyp = Malt | status = stillleggt (1985) | besitter = Inver House | grünnt = 1964 | grünner = Publicker | architekt = | born = Lilly Loch | washstill = | intermediatestill = | spiritstill = | produkschoonsvolumen = | websteed = | nevenbox = }} '''Glen Flagler''' weer en [[Whisky]]-[[Brenneree]] in’n Moffat/Inver House-Brennereekumplex, Moffat, [[Airdrie (North Lanarkshire)|Airdrie]], [[North Lanarkshire]], [[Schottland]]. == Historie == Glen Flagler is 1964 vun den US-amerikaanschen Kunzern ''Publicker'' grünnt worrn, de to de Tiet Besitter vun ''Inver House'' weer. Dormols weern ünner dat Dack vun en ehmolige [[Papeermöhl]] butendem de Brenneree '''Killyloch''' un de Grain-Destille [[Garnheath]] tosamen vereent. Dorbi is ümstreden, wat Glen Flagler un Killyloch nu as enkelte Brennereen to sehn sünd oder tosamen höört. De Destille Glen Flagler geev dat man blots ruchweg 20 Johren un is dormit een vun de schottischen Brennereen mit de körtsten Produkschoonstiet. De gröttste Deel vun de Produkschoon weer för US-amerikaanschen [[Blend (Whisky)|Blend]]-Whiskys maakt. Liekers geev dta in de 1960er un 1970er Johren ok en poor Affüllen as [[Single-Malt-Whisky]]. De sünd vundaag nich mehr in’n Hannel to kriegen, man as Sammlerstückens woll noch to finnen. As in de USA de Nafraag na Blended Whisky nalaten de, hett Inver House 1985 besloten, de Destille dicht to maken. == Produkschoon == De Brenneree höör to dat schottische Whiskyrebeet [[Schottische Lowlands|Lowlands]] un hett dat Water för de Produkschonen – as all Brennereen ut dissen Kumplex – ut den Lilly Loch nahmen. Dat [[Molt]] keem vun de egen Wannerhopen-Molteree, de 1978 an de ''Associated British Malsters Ltd.''verköfft worrn is. == Kiek ok == * [[List vun de schottischen Brennereen]] == Borns == <references /> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20161025175321/http://www.maltmaniacs.org/ADHD/mm18.html#18-09 Glen Flagler / Killyloch Distillery Profile (engelsch)] {{Koordinaten|KOOR_NS=55.863187|KOOR_OW=-3.926668|WO=baven}} [[Kategorie:Whiskybrenneree]] [[Kategorie:Gifft dat nich mehr]] [[Kategorie:Whiskymarke]] [[Kategorie:Schottland]] 67lngk6ah9bu7rgh937zxab8e79geck 0 67820 1061748 1026217 2026-04-05T09:46:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061748 wikitext text/x-wiki {{Dörpbox |NAAM=Gösp |STAAT=Düütschland |LIGGT_IN= :[[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Neddersassen]] :[[Landkreis]]: [[Landkreis Oosterholt|Oosterholt]] :[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen]]: [[Gemeen Swonewebel|Swonewebel]] |WAPEN=keen |FLAGG= |KOORT= |FLACH= |HÖÖCHD= |HÖÖCHD_REF=NN |KOOR_NS=53.2378233 |KOOR_OW=8.5498023 |INWAHNERS= |INWAHNERS_TIET= |POSTLEETTALL=28790 |VÖRWAHL=04209 |WEBSTEED= }} '''Gösp''' ({{S|de|''Göspe''}}) is en Hoff in de [[Gemeen Swonewebel]] in’n [[Landkreis Oosterholt]], [[Neddersassen]]. De Oort höört polietsch von öllers to [[Ne’enkarken (Swonewebel)|Ne’enkarken]] mit to. == Geografie == De Möhl Gösp liggt an de Swonewebler Beek/Möhlenfleet. In’n Süden liggt dat Gelänn von de [[Lützow-Kasern]]. De Naveröörd sünd [[Hinnebeck]] in’n Noordoosten, [[Kroonsmoor]] in’n Oosten, [[Swonewebel]] in’n Süüdoosten, [[Ne’enkarken (Swonewebel)|Ne’enkarken]] in’n Süüdwesten un [[Rade (Swonewebel)|Rade]] in’n Noordwesten. == Historie == De [[Watermöhl]] von Gösp is 1430 von de Ridders von Stell boot worrn. De Ridders harrn de Möhl bet 1516. Denn hett de Besitter en poor Maal wesselt. 1823 hett Johann Laue de Möhl köfft. De hüdige Möhl is 1868 boot worrn. To de Tied is de ole Möhl kumplett afdragen worrn. Hermann Laue hett 1901 op de Watermöhl ok noch en [[Windmöhl]] opsett. Düsse Opsatz is 1913 in en Störm aver al wedder tweigahn. Ünner Hinrich Laue is de Bedriev 1954 instellt worrn.<ref>http://www.niedersaechsische-muehlenstrasse.de/index.php?id=214 {{Webarchiv|url=http://www.niedersaechsische-muehlenstrasse.de/index.php?id=214 |wayback=20160304210318 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 09:46:39 InternetArchiveBot }}</ref> Ok vondaag höört de Möhl noch de Familie Laue to. In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de [[Mairie Swonewebel]] in’n [[Kanton Vesack]] höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat [[Königriek Westfalen]] un von 1811 bet 1814 to dat [[Eerst Franzöösch Kaiserriek|Franzöösche Kaiserriek]] ünner [[Napoleon]] höört. De Oort hett vör 1885 to dat [[Amt Blomendal]] tohöört. Na 1885 weer dat in’n [[Kreis Blomendal]]. 1932 is dat Deel von’n [[Landkreis Oosterholt]] worrn. === Inwahnertall === {{Inwahnertall | 1793 / 1 Füürsteed // Christoph B. Scharf: ''Statistisch-Topographische Samlungen zur genaueren Kentnis aller das Churfürstenthum Braunschweig-Lüneburg ausmachenden Provinzen.'' 1791, Sied 84: https://books.google.de/books?id{{=}}jN5QAAAAcAAJ&pg{{=}}RA1-PA84 | 1812 / 20 // Albrecht Friedrich Ludolph Lasius: ''Der französische Kayser-Staat unter der Regierung des Kaysers Napoleon des Großen, im Jahre 1812, Band 1.'' Kißling 1813, Sied 106: http://books.google.de/books?id{{=}}Q_5OAAAAcAAJ&pg{{=}}PA106 | 1824 / 1 Füürsteed // C. H. Jansen: ''Statistisches Handbuch des Königreichs Hannover.'' 1824, Sied 214: http://books.google.de/books?id{{=}}tG0AAAAAcAAJ&pg{{=}}PA214 | 1848 / 12 Lüüd, 1 Huus // Friedrich W. Harseim, C. Schlüter: ''Statistisches Handbuch für das Königreich Hannover.'' 1848, Sied 132: http://books.google.de/books?id{{=}}eOI-AAAAcAAJ&pg{{=}}PA132 }} === Religion === Gösp is [[Evangeelsch-reformeerte Kark|evangeelsch-reformeert]] präägt un höört to dat Kaspel von de [[Michael-Kark (Ne’enkarken)|Michael-Kark]] in Ne’enkarken. För de [[Kathoolsche Kark|Kathoolschen]] is de [[St.-Ansgar-Kark (Swonewebel)|St.-Ansgar-Kark]] in Swonewebel tostännig. == Weertschop un Infrastruktur == === Verkehr === Gösp liggt en Stück af von de [[Landsstraat 149 (Neddersassen)|Landsstraat 149]], de in’n Westen na [[Rekum]] geiht un in’n Oosten na Swonewebel. De nächste Autobahn is de [[Bundsautobahn 27|Autobahn 27]]. De [[Opfohrt 14 (A 27)|Opfohrt 14 Swonewebel]] liggt so acht Kilometer in’n Oosten von Gösp. De nächste Bahnhoff is so bi söven Kilometer wied weg in’n Süüdwesten de [[Bahnhoff Farge]] an de [[Bahnlien Farge–Vesack]]. Dor föhrt de Lien RS&nbsp;1 von de [[Regio-S-Bahn Bremen/Neddersassen]], de von [[Farge]] bet na [[Veern]] geiht. == Footnoten == <references/>{{NDS wiki}} [[Kategorie:Oort|Gosp]] [[Kategorie:Landkreis Oosterholt|Gosp]] l37n46s9ol0wajv4opprftt8ygfq1w7 0 68860 1061718 1061315 2026-04-05T05:35:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061718 wikitext text/x-wiki [[Bild:Fort Wilhelm - Bremerhaven - 19th century.jpg|duum|Fort Willem 1833, von’n Haven ut keken]] Dat '''Fort Willem''' weer en [[Fort]] in [[Bremerhoben]], dat 1834 von dat [[Königriek Hannover]] as [[Küstenbefestigung]] anleggt worrn is un den nee anleggten Haven schulen schull. Dat Fort is 1866 opgeven un 1874 afbraken worrn. == Historie == [[Bild:Map of Bremerhaven 1849 2011 11 27 Hochhaus.jpg|duum|Bremerhoben 1849 mit Fort Willem an de Slüüs na’n Olen Haven]] In en Verdrag von 1827 hett dat Königriek Hannover en 88,7&nbsp;[[Hektar]] groten Striepen an dat rechte [[Werser]]över an [[Bremen]] verköfft, dat Bremen dor en ne’en Haven anleggen kann. In dissen Verdrag harr Hannover sik de militärsche [[Hoheit (Staatsrecht)|Hoheit]] över dat Rebeed vörbehollen. As 1830 dat eerste Becken von’n Haven&nbsp;– de [[Olen Haven (Bremerhoben)|Ole Haven]]&nbsp;– trech weer, hett Hannover op en 3&nbsp;[[Morgen (Eenheit)|Morgen]] groot Areal dicht bi de Slüüs na’n Haven an de Münn von de [[Geest (Stroom)|Geest]] en Fort boot.<ref name="Bessell S. 597" /> Hier harr ok al in de [[Franzosentied]] en [[Küstengeschütz|Küstenbatterie]] stahn. Dat Fort hett na [[Willem IV. (Vereenigt Königriek)|Willem&nbsp;IV.]], König von Hannover un dat Vereenigte Königriek von Grootbritannien un Irland, sien Naam kregen un is 1834 trech ween. Dat Fort weer ut [[Backsteen]], hett en beten mehr as en halven Kring billt un weer von en Graven ümgeven. Dat harr twee Etaaschen un weer utstatt mit 18 Geschütze<ref name="Dede 30" />. De Besatzung bestünn ut een [[Hauptmann]], een [[Leutnant]] un 44 Mann. To de Anlaag hett ok een [[Exeerplatz]] tohöört. Fort Willem schull den Haven gegen Angreep von See her sekern. De Bo harr aver mehr symboolschen as militärschen Sinn. Al kort nadem dat trech weer, is dat in Fraag stellt worrn, wat de Anlaag militärsch wat döggt. Georg Bessell schrifft in siene ''Geschichte Bremerhavens'': „[…] Man behauptete allgemein, es werde das Abfeuern seiner eigenen Kanonen nicht ertragen können.“<ref name="Bessell S. 272" /> An’n 24.&nbsp;Juni 1838 hett König [[Ernst August I. (Hannover)|Ernst August I.]] Fort Willem besöcht. In dat Fort is en Tied lang ok de [[Galjoonsfigur]] von dat däänsche Schipp ''[[Christian VIII. (Schipp, 1841)|Christian&nbsp;VIII.]]'' opbewohrt worrn, dat 1849 in dat [[Gefecht bi Eckernföör]] ünnergahn is. 1853 hett de Hartog [[Ernst II. (Sassen-Coburg un Gotha)|Ernst&nbsp;II. von Coburg-Gotha]] de Galjoonsfigur köfft un de is nich mehr in dat Fort opbewohrt worrn.<ref name="Bessell S. 392" /> As de Schippsverkehr tonehmen dee un na en poor Johren de grötteren Scheep de Kapazität von’n Olen Haven överstiegen deen, is 1847 en tweet Havenbecken boot worrn, de [[Ne’e Haven]]. De Arbeiden müssen aver stoppt warrn, as Hannover Inspruch inleggt hett, von wegen dat de ne’e Slüüs buten dat Rebeed weer, dat de Geschütze von Fort Willem recken kunnen un von wegen dat de ne’e Diek Angriepers Deckung beden kunn. Dorüm is 1848 bet 1849 mit de ''Dockbatterie'' en twete Befestigungsanlaag glieks an de Infohrt na dat ne’e Havenbecken von 1852 boot worrn. Bremen harr toseggt, dorto een Maal 10.000&nbsp;[[Daler]] un för den Ünnerholt von de Anlagen 1000&nbsp;Daler in’t Johr bitostüürn.<ref name="Bessell S. 367" /> Twüschen 1864 un 1865 is de ''Weserhauptbatterie'', de ok ''Toornfort'' nöömt worrn is, as drüdde hannöversche Küstenbefestigung an dat Noordenn von Bremerhoben anleggt worrn. === Enn === As 1866 de [[Düütsch Krieg|Krieg twüschen Prüßen un Öösterriek]] utbraken is, weer Bremen op de Sied von [[Preußen (Staat)|Prüßen]] un Hannover op de von [[Kaiserriek Öösterriek|Öösterriek]]. Dat geev aver keen Kämpf, Hannover hett siene Stellungen in Bremerhoben freewillig rüümt un prüüßsche Truppen kunnen al an’n 19.&nbsp;Juni de dree Befestigungen besetten. Alleen de ole Kummandant von Fort Willem, de as Letzten trüggbleven is, wull dat Fort blots „över sien Liek“ de Prüßen överlaten, hett sik denn aver doch von en prüüßschen Offzeer to en freedliche Övergaav överreden laten.<ref name="Bessell S. 462" /> An’t Enn von’n Juli 1866 sünd de Geschütze von de Batterien afboot worrn. 1867 hebbt se beslaten, de militärsch överhaalten Befestigungen aftobreken. To de Tied sünd bi [[Brinkamahoff]] un [[Langlütjen]], direkt in de Münn von de Werser vör Bremerhoben, al ne’e un stärkere Küstenforts anleggt worrn. In’n März 1868 sünd de dree Festungsanlagen an Bremen överdragen worrn. Prüßen hett dat Nutzungsrecht bet 1870 behollen, hett dor aver keen Bruuk von maakt. Na disse Tied kunn nu ok en Verbinnungskanaal twiüschen Olen un Ne’en Haven anleggt warrn, wat Hannover vörher ut militärsche Grünn aflehnt harr. Dat Toornfort is tiedwies noch as [[Cholera]]-[[Spital]] bruukt worrn bevör dat 1872 afreten worrn is.<ref name="Dede 34" /> Fort Willem is 1874 denn afbraken worrn.<ref name="Bessell S. 477" /> == Literatur == * Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' Verlag F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927 ([http://brema.suub.uni-bremen.de/content/titleinfo/21476?&query=Geschichte%20Bremerhavens Digitalisat]) == Weblenken == {{Commons}} == Footnoten == <references> <ref name="Bessell S. 272"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 272 </ref> <ref name="Bessell S. 367"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 367 </ref> <ref name="Bessell S. 392"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 392 </ref> <ref name="Bessell S. 462"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 462 </ref> <ref name="Bessell S. 477"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' =F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 477 </ref> <ref name="Bessell S. 597"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 597 </ref> <ref name="Dede 30">{{Internetquelle | url=http://www.klausdede.de/index.php?content=weserundjade&sub=30 | autor=Klaus Dede | werk=An Weser und Jade | titel=1830–1839 | zugriff=2013-01-11 }}</ref> <ref name="Dede 34">{{Internetquelle | url=http://www.klausdede.de/index.php?content=weserundjade&sub=34 | autor=Klaus Dede | werk=An Weser und Jade | titel=1860–1864 | zugriff=2013-01-11 }}</ref> </references> {{Koordinaten|KOOR_NS=53.538333|KOOR_OW=8.578611|WO=baven}} [[Kategorie:Festung]] [[Kategorie:Bremerhoben]] [[Kategorie:Gifft dat nich mehr]] 4pc2a0dsq6pw79rxoxbyp1mozl42q27 0 69713 1061745 1044304 2026-04-05T09:24:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061745 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Graue Aant(e); Griese Aant(e); Growe Aant(e) |TAXONL=Anas platyrhynchos |BILD= Mallard male female.jpg |BILDB= Graue Aante. Waart boven; Aante unnen |Subphylum=[[Warveldeerten]] (Vertebrata) |Classis=[[Vagels]] (Aves) |Ordo=[[Gösevagels]] (Anseriformes) |Familia=[[Aantenvagels]] (Anatidae) |Subfamilia= [[Echte Aanten]] (Anatinae) |Tribus= [[Swemmaanten]] |Genus= [[Aanten an sik]] |Species= Graue Aant |BESCHREVEN_DÖR= [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758) }} De '''Graue Aant(e)''' oder '''Growe Aant''' (''Anas platyrhynchos'') is en [[Vagel]] ut de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Aantenvagels]]. Se is in [[Europa]] de grottste [[Swemmaanten|Swemmaant]]. De [[Huusaant]] stammt vun ehr af. De [[Arpel|Waart]]en dreegt in de Hochtiedstied en staatsch [[Smuckkleed]] mit gröönmetallen Kopp, gelen Snavel un witten Halsring. De Seken fallt nich wieter up in ehre hellbrunen Feddern. Graue Aanten gifft dat in’n gröttsten Deel vun [[Eurasien]], ganz in’n Norden vun [[Afrika]] un in grote Deele vun [[Noordamerika]]. In [[Neeseeland]] un [[Australien]] sünd se vun Minschen utsett wurrn un bröödt dor in grote Tahl. Se sünd allerwegens so faken an to drepen, wiel se sik mit wenig tofreden geevt, wenn man bloß en Aart vun Water vörkamen deit. ==De Naam== Up Platt sünd de Naams „Graue Aant“ (ok „Griese Aant“) un „Growe Aant“ bekannt. Wohrschienlich is „Graue Aant“ nich so meent, datt dor akraat de Farv mit angeven weern schall, man dor schall bloß mit utdrückt weern, datt de Feddern vun de Aanten nich wieter upfallen doot. Mol af vun de Tied, wo se [[ruden]] doot, dreegt de Waarten en bunt Fedderkleed, man na dat Ruden sünd se, as de Seken ok, slicht bruun. Kann angahn, datt de Naam „Growe Aant“ dorvun kamen is, datt de Lüde nich verstahn hefft, worüm de Aanten nu just „graue“ Aanten heet. Dor hefft se versocht, datt (um) to düden: ut „grau“ is „groff“ wurrn. Ok den [[Hoochdüütsch|hoochdüütschen]] Naam „Stockaant“ gifft dat up Platt. Man düsse Naam hett sik ok up Hoochdüütsch eerst in dat 20. Johrhunnert dörsett‘.<ref>kiek bi de hoochdüütsche WP</ref> Den Naam „Wille Aant“ gifft dat ok up Platt, man he is for en [[Nokixel]] nich goot to bruken, vunwegen datt all Aarden vun Aanten, de free leven doot, sotoseggen „wille Aanten“ sünd, un nich bloß de Graue Aant. De Naam „Knüppelaant“, de ok woll to hören is, is wohrschienlich en „platte“ Oversetten vun dat hoochdüütsche „Stockente“. De wetenschoppliche Naam „Anas platyrhynchos“ is [[Ooldgreeksche Spraak|ooldgreeksch]] un bedutt „Plattsnavel-Aant“. == Utsehn== === Wie de Aanten utseht, wenn se utwussen sünd=== [[Datei:Colvert DSC01773.JPG|mini|Waart vun de Grauen Aanten in sien Slichtkleed. He verscheelt sik vun de Seken bloß man dör sien gelen Snavel]] Graue Aanten weert bit hen to 58 cm lang. Ehre Flunken spannt se vun Topp to Topp bit hen to 95 cm ut. Twuschen Juli un Augustmaand driggt de Waart sien [[Slichtkleed]] un kann slank mit dat Seken verwesselt weern. Bloß an de Farv vun den Snavel kann en sehn, wat for’n Geslecht de Vagel hett: De Snavel vun den Waart blifft fudderhen düütlich geel, man de Snavel vun dat Seken is dunkergrau bit bruun. De Feddern vun dat Seken driggt jummerweg bruun-graue Stippen. Vundeswegen sünd de Deerter an Land nich goot to sehn. Upfallen deit bloß de blaue Flunkenspegel, de just so utsütt, as bi de Waarten. === De Waarten ehr Hochtiedskleed=== [[Datei:Male Anas platyrhynchos breeding plumage side portrait.jpg|mini|links|Kopp vun en Waart in Hochtiedskleed]] [[Datei:Feder Erpellocke.JPG|mini|Krullfedder vun en Waart]] Dat Hochtiedskleed vun den Waart is gries mit brune Bost, brunen Ruggen un swatte [[Fedder (Biologie)|Feddern]] an’n Unner- un Uppersteert. De Kopp is metallgröön mit en witten Halsring dorunner, de Snavel is gröön-geel. An’n achteren Rand vun de Flunken sitt en metallblau Band mit witten Suum. Dat is de so nömmte [[Flunkenspegel]]. De swatten Feddern an de Spitz vun’n Steert sund uprullt to Waartkrullen. === Ruden=== [[Datei:Mallard02s1500.jpg|mini|Waart bi dat Ruden, da Hochtiedskleed is noch nich vull rutkamen.]] Bi dat [[Ruden]] verscheelt sik de enkelten Vagels, man ok de Populatschonen mank de Grauen Aanten bannig.<ref>Rutschke, S. 23.</ref> In Middeleuropa ruut de Waarten, de noch nich bröden doot un tuuscht twuschen Juli un August toeerst de Feddern an de Flunken ut. Dree bit fief Weken lang könnt se denn eerst mol nich flegen. In düsse Tied wert ok de annern Feddern utwesselt. Achtena kummt dat Hochtiedskleed tostanne un is denn in’n Dezembermaand feerdig. De Waarten, de al bröden doot, fangt al Midden Mai mit dat Ruden an. In düsse Tied sitt de Seken noch up’e Eier. De Seken fangt mit dat Ruden vun de Flunkenfeddern in’n Septembermaand an un tuuscht de annern Feddern twuschen Oktober un November ut.<ref>Rutschke, S. 22 un Kolbe S. 211.</ref> ==Wo de Grauen Aanten vörkamen doot== ===Wo se allerwegens up’e Welt tohuse is=== [[Datei:Anas platyrhynchos distribution map.png|mini|Hier kaamt de Aanten vör up’e Eer.]] De Graue Aante gifft dat up’e ganze Noordhalfkogel, vun [[Europa]] over [[Asien]] hen bit hen na [[Noordamerika]]. Bloß in den bütersten Norden, in de [[Tundra]] vun [[Kanada]] bit na [[Maine]] un wieter na Osten to bit [[Nova Scotia]] fehlt se. In’n Noordamerika is se sunnerlich in de so nömmte [[Prairie Pothole Region]] vun [[North Dakota|Noorth-]] un [[South Dakota]], [[Manitoba]] un [[Saskatchewan]] tohuse.<ref>Christopher S. Smith: ''Field Guide to Upland Birds and Waterfowl.'' Wilderness Adventure Press, Belgrade (Montana) 2000, ISBN 1-885106-20-3, S. 56.</ref> In Europa fehlt se bloß man up de hogen Barge. In de [[Alpen]] is se in opene Dalen bit hen to 1.000 m Hööchde noch faken to sehn, man bit hen to 2.000 m Hööchde hett se al brott.<ref>Bruno Caula, Pier Luigi Beraudo und Massimo Pettavino: ''Vögel der Alpen – Der Bestimmungsführer für alle Arten.'' Haupt Verlag, Bern 2009, ISBN 978-3-258-07597-6, S. 28.</ref> In Asien meidet die Stockente die kälteste Tundra und kommt bis in den Osten des Himalayas vor. Bröden deit se also bloß man in de [[Holarktis]]. Bloß over Winter steiht se denn ok to’n Bispeel in’t Siedland vun Noordindien un in [[China]] sien Süden. [[Datei:Flying mallard duck - female.jpg|mini|links|Graue Aaant in’e Luft, Seken]] [[Datei:Male mallard - natures pics.jpg|mini|hochkant|En Waart flüggt.]] Na Australien un Neeseeland hefft Minschen de Grauen Aanten henbrocht. Dor leevt se allerwegens dor, wo dat Klima so is, as se dat vun de Noordhalfkogel her kennen deit.<ref>Higgins, S. 1313.</ref> In Australien is se vunwegen dat Klima tämlich roor, man in Neeseeland warrt de Bestand midderwielen up mehr as 5 Mio. Vagels taxeert.<ref>Higgins, S. 1315.</ref> === Wat se to'n Leven bruken deit=== De Graue Aante is nich pingelig un kann allerwegens unner kamen, wo dat Water gifft. Graue Aanten swemmt up Seen, [[Diek (Water)|Dieke]], in [[Pool (Water)|Pööl]], Ströme, Beeken un Gravens. === In’e Stadt=== [[Datei:Stockentenschwarm.JPG|mini|Allerhand Graue Aanten up’n Pool in’e Stadt]] As bi de [[Amsel]] sütt dat ok bi de Grauen Aanten so ut, datt se jummers mehr in’e Stadt leven doot. [[Johann Friedrich Naumann]] hett vertellt, datt dat al in’t [[18. Johrhunnert]] anfung. Stadtaanten leevt up Waters, de dat in’e Stadt gifft, sunnerlich up Pööl un Dieken in Parks, man ok an Ströme un Beeken, de dor fleten doot. Ok up gröttere [[Diek (Water)|Sööte]] siedelt se sik an. Vunwegen, datt se allens freten doot un ehre Nester allerwegens henboon könnt, passt Graue Aanten goot na de Stadt. Faken boot se ehre Nester dor, wo Minschen dat nich vermoden weern, as up Balkone, Däcker vun Garagen oder Hoochhüser etcpp. An de wecken Öörd staht se midderwielen in’n Striet mit de [[Nilgoos|Nilgöse]], de siet eenige Tied na Düütschland kamen sünd un de wat starker sünd, wenn se de Brödelplätze verdeffendeern wüllt. == Feende== In de Natuur hett de Graue Aante [[Voss]], [[Waschboor]] un [[Griepvagels]] to’n Feend. [[Wannerrott]]en un [[Marder]]s hefft dat sunnerlich up de Eier afsehn. Vunwegen, datt in de Brödeltied de Seken faken freten weert, gifft dat in veele Populatschonen mehr Waarten, as Aanten. In Freeheit könnt Graue Aanten bit to 15 Johre oold weern. Unner Pleeg vun Minschen könnt se avers ok bit hen to 40 Johre oold weern. == Wat se freten doot== Graue Aanten freet allens, wat se runnerkriegen könnt. Fix kriegt se rut, wenn dat en bither unbekannt Freten gifft.<ref>Rutschke, S. 200.</ref><ref>Gooders un Boyer, S. 48.</ref> To’n groden Deel freet se Planten un Plantendeele. Geern mag se [[Saat]], Früchte, gröne Water- Land un Öwerplanten, man ok [[Weekdeerter]], [[Larve]]n, lüttje [[Kreefte]], [[Pielepogge]]n, Fischeier, lüttje [[Fische]] un [[Poggen]], Wörmer un Sniggen sluukt se daal. === Grunneln === [[Datei:Ducks eating.jpg|mini| Graue Aanten bi’t Grünneln]] Wenn se Freten unner Water söken doot, dükert de Grauen Aanten mit’n Kopp unner Water, slaht mit de Flunken un kippt denn na vörn over. So sünd de Grauen Aanten faken to sehn, de Steert kickt dor liekup bi ut’n Water. Düsse Aart, reten to finnen, warrt [[Grünneln]] nömmt. Bit to en halven Meter deep gaht de Aanten bi dat Grünneln. Mit den Snavel riet se dor de Plantendeele af, de se freten wüllt un drückt dor dat Water, dat se mit upnahmen hefft, dör de Hoornliest vun’n Snavel na buten. Düsse Deele vun’n Snavel warkt so, as en Sichter, wo dat Freten in backen blifft. == Wie se sik vermehren doot== === Hochtied un Kopulatschoon === [[Datei:Mallard with visible penis (cropped).jpg|hochkant|mini|[[Penis]] vun en Graue Aant]] De Vagels mank de Grauen Aanten, de in’n Winter nich wegtrecken doot, söökt sik normolerwiese al in’n Harfst en Partner. De Treckvagels maakt dat meist eerst in’t Vörjohr. Bi de meisten Populatschonen vun Graue Aanten gifft dat mehr Waarten, as Aanten. Vundeswegen is dat dor in’e Hochtiedstied bannig unruhig. De Waarten hefft gegen veele annere Vagels over, en [[Penis]] in ehre [[Kloaak (Biologie)|Kloaak]]. Vun de [[Phylogenese|Stammgeschicht]] her hannelt sik dat dor um en [[Analogie]] to den Penis vun de [[Söögdeerten]] bi. === Dat Nest === De Paare söökt sik gemeensom en Platz for dat Nest ut. Dat kann an’n Wall liggen, man ok bit to 2 oder 3 km vun’t Water af. Bi Graue Aanten kann dat Nest an ganz verschedene Stäen anleggt weern. Dor hannelt sik dat um en eenfache, flacke Kuhlen bi. De Aante drückt se in’n Unnergrund un staffeert dat mit growe Halmen ut.<ref>Nielsen, S. 7.</ref> Wenn dat Nest feerdig is un dat Bröden los geiht, verlett de Waart de Aant, unner Umstänn vunwegen siene bunte Farv. === Eier un Jungvagels=== [[Datei:Anas platyrhynchos ducklings.jpg|mini|Nest Eier un dree Küken, just ut’n Ei krapen]] [[Datei:Anas platyrhynchos MWNH 1048.JPG|miniatur|Ei, Sammlung [[Museum Wiesbaden]]]] [[Datei:Mallard ducklings.jpg|mini|links| Küken]] De Aante brott eenmol in’t Johr 7 bit 16 Eier ut un is dor 25 bit 28 Dage mit togange. Vun März af an warrt jedeen Dag een Ei leggt. Bit dat veer Eier sünd, passt de Aant dor nich sunnerlich up. Wenn de eersten veer Eier nich vun Röwers freten weert, maakt de Aante in düt Nest wieter un deckt de Eier vun nu af an af, wenn se dat Nest mol kort verlaten deit. Aanten büxt na sess bit twolf Stunnen dat Nest ut. Vun Anfang an könnt se swemmen. <ref>[http://www.lbv.de/service/naturschutztipps/entenbruten-auf-gebaeuden.html Landesbund für Vogelschutz in Bayern e.&nbsp;V. : Entenbruten auf Gebäuden<!-- Bot generated title -->] {{Webarchiv|url=http://www.lbv.de/service/naturschutztipps/entenbruten-auf-gebaeuden.html |wayback=20120326071328 |text=Landesbund für Vogelschutz in Bayern e. V. : Entenbruten auf Gebäuden<!-- Bot generated title --> |archiv-bot=2026-04-05 09:24:36 InternetArchiveBot }}</ref> In de eersten Stunnen vun ehr Leven loopt se den achterher, den se toeerst sehn doot. Normolerwiese is dat de Mudder, man se könnt ok up annere „Ollern“ präägt weern. Dat duert acht Weken, denn könnt de jungen Aanten flegen. Bi 50 bit 60 Dage blifft de Aante denn noch mit de Küken tosamen, ok wenn se al flegen könnt. So en Familie ut en Nest warrt „Schoof“ nömmt. == Stadtaanten== Stadtaanten passt ehre Jungen faken nich so goot up, as Aanten up’t Land. De Jungen loopt al na en poor Dage wiet vun de Mudder weg. Ok bi de [[Paarung]] föhrt de Stadtaanten sik anners up. Faken verfolgt en ganze Reeg vun Waarten enkelte Aanten un versöökt denn gemeensom, de Aante to [[Kopulatschoon (Biologie)|begatten]]. Dor stört sik faken en poor Waarten bi up en enkelte Aant, de up dat Water swemmen deit un drückt se dor dör unner Water. Dor kann de Aante bi versupen. In de wecken Populatschonen gifft dat dubbelt so veel Waarten, as Aanten, in’n ütersten Fall könnt dat ok teinmol so veel Waarten ween. == Treck== Wat dat Wannern angeiht, verscheelt sik de Grauen Aanten bannig. De Vagels, de in Oost- un Noordeuropa tohuse sünd, sünd tomeist [[Vageltreck|Treckvagels]]. Se wannert vun Oktober af an na Middel-, West- oder Süüdwesteuropa. Aanten, de in West- un Süüdeuropa tohuse sünd, treckt normolerwiese nich weg. Se sünd [[Standvagels]]. Vagels ut Middeleuropa blievt over Winter tohuse oder maakt bloß en korten Slag oder fleegt ok wieter weg na Süüdwesteuropa. ==Kiek ok bi== * [[List vun Vagels]] == Literatur == * Gerhard Aubrecht, Günter Holzer: ''Stockenten. Biologie, Ökologie, Verhalten.'' Österreichischer Agrarverlag, Leopoldsdorf 2000, ISBN 3-7040-1500-8. * Hans-Günther Bauer, [[Einhard Bezzel]] und Wolfgang Fiedler (Rutg.): ''Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel'', Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2. * Uwe Gille: ''Ein Beitrag zur quantitativen Anatomie der Vögel unter besonderer Berücksichtigung der Anatidae.'' [[Habilitation]]sschrift [[Universität Leipzig]], 1997. * P. J. Higgins (Rutg.): ''Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic Birds.'' Band 1, Ratites to Ducks, Oxford University Press, Oxford 1990, ISBN 0-19-553068-3. * John Gooders, Trevor Boyer: ''Ducks of Britain and the Northern Hemisphere.'' Dragon's World, Surrey 1986, ISBN 1-85028-022-3. * Hartmut Kolbe: ''Die Entenvögel der Welt.'' 5. Auflage. Ulmer, Stuttgart 1994, ISBN 3-8001-7442-1. * Scott Nielsen: ''Mallards.'' Voyageur Press, Stillwater 1992, ISBN 0-89658-172-1. * Erich Rutschke: ''Die Wildenten Europas. Biologie, Ökologie, Verhalten.'' Aula, Wiesbaden 1988, ISBN 3-89104-449-6. == Weblenken== {{Commons|Anas platyrhynchos|Graue Aant}} {{Wiktionary}} * [http://www.vogelfedern.de/ste.htmDe Graue Aant ehre Feddern] upropen an’n 16. Januar 2015 == Belege== <references /> [[Kategorie:Aanten an sik]] bhpykfy5gyp78zstm3aj3ma5cemk3i6 0 69804 1061757 920877 2026-04-05T10:13:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061757 wikitext text/x-wiki '''{{Roopnaam|Heinrich}} Hieronymus Biedenweg''' (* [[8. August]] [[1811]] in [[Ness (Landkreis Cuxhoben)|Ness]]; † [[12. Februar]] [[1880]] in [[Stood]]) weer en düütschen Jurist un Politiker. Biedenweg is 1811 as Söhn von Johann Friedrich Gottlieb Wilhelm Biedenweg (26. Oktober 1786–2. Dezember 1822) in Ness boren. [[Carl August Bernhard Biedenweg]] weer sien Unkel un [[Johann Peter Friedrich Biedenweg]] sien Broder. De „Marschendichter“ [[Hermann Allmers]] weer sien Vetter. He hett von 1832 bet 1834 [[Juristeree]] an de [[Universität Göttingen]] studeert un weer dor Maat von dat [[Corps Bremensia Göttingen|Corps Bremensia]].<ref>[[Carl Manfred Frommel]]: ''Die Mitglieder der Bremensia zu Göttingen vom 25. Februar 1811 bis zur Gegenwart''. Göttingen 1912, S. 81 (Nr. 81)</ref> 1839 is he [[Avkaat]] un denn Kanzlieprokurater bi de [[Justizkanzlie Stood]] worrn. Toletzt weer he Obergerichtsavkaat un Notar an dat [[Obergericht Stood]]. Bi de [[Wahl to dat Prüüßsche Aforntenhuus 1867|Wahl 1867]] to dat [[Prüüßsch Aforntenhuus|Prüüßsche Aforntenhuus]] weer he Kannedaat in’n [[Wahlkreis Hannover 31]] (Stoder Geestkreis) un hett den Wahlkreis mit 60,8&nbsp;% von de Stimmen wunnen. He weer denn von 1867 bet 1870 Afornten för de [[Natschonalliberale Partei]]. Bi de [[Wahl to dat Prüüßsche Aforntenhuus 1870|Wahl 1870]] weer he Kannedaat in’n [[Wahlkreis Hannover 36]] (Rodenborg, Zeven), kunn sik mit 49,6&nbsp;% von de Stimmen aver nich gegen [[Rudolf Kropp]] dörsetten. Bi de [[Wahl to dat Prüüßsche Aforntenhuus 1873|Wahl 1873]] weer he glieks in twee Wahlkreise Kannedaat. In’n [[Wahlkreis Hannover 33]] (Leh, Dorum, Hagen) hett he 10,2&nbsp;% von de Stimmen kregen un [[Anton Johann Julius Ferdinand Lentz]] is in dat Aforntenhuus intagen. In’n Wahlkreis Hannover 31 hett he 29,5&nbsp;% von de Stimmen kregen un müss sik [[Heinrich Holtermann]] slahn geven. Biedenweg hett an’n 10. Mai 1845 in [[Hamborg]] Wilhelmine Elisabeth Beyme (2. April 1823–10. Dezember 1848) freet.<ref>http://arch.vortmes.nl/documents/copo-026.pdf {{Webarchiv|url=http://arch.vortmes.nl/documents/copo-026.pdf |wayback=20160615164235 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 10:13:11 InternetArchiveBot }}</ref> == Footnoten == <references/> == Literatur == * [[Bernhard Mann (Historiker)|Bernhard Mann]]: ''Biographisches Handbuch für das Preußische Abgeordnetenhaus 1867–1918''. Düsseldorf 1988, S. 155 {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Biedenweg, Heinrich}} [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:NLP]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1811]] [[Kategorie:Storven 1880]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 6qum6upzkelnpu4bemvm0agljtp6top 0 71609 1061722 1054191 2026-04-05T07:11:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061722 wikitext text/x-wiki [[Bild:Franziska Preuß bei der Olympia-Einkleidung Erding 2014 (Martin Rulsch) 03.jpg|rechts|duum|Franziska Preuß 2014]] '''Franziska Preuß''' (* [[11. März]] [[1994]] in [[Wasserburg am Inn]]) is en [[Düüutschland|düütsch]] [[Biathlon|Biathletin]]. == Sportliche Loopbahn == Tonächst weer Preuß in de [[Lichtathletik]] aktiv, kreeg aber in' März 2009 vun hör Öllern en Gutschien för dat Programm „Biathlon erleben“ in [[Fritz Fischer (Biathlet)|Fritz Fischer]] sien Biathlon-Trainingscamp schunken. In de Folg nehm se up Anraaden vun Fischer in de Pingstferien an dat Stützpunkttraining in [[Ruhpolding]] deel.<ref>[http://www.ovb-online.de/wintersport/biathlon-karriere-schnelldurchlauf-1549742.html ''Biathlon-Karriere im Schnelldurchlauf'']. In: ''[[Oberbayerisches Volksblatt|OVB online]]'', 3. Januar 2012, afropen an' 24. Januar 2013.</ref> In hör tweet Biathlonsaison 2010/11 seker se sück bi de düütsch Meesterschapen (Klassifizeeren J17) den Titel in' Sprint un doröver herut tweet Plätze sowohl in dat Eenzel as ok mit de Staffel. Sluutend wunn se ok noch de Gesamtwertung vun den Düütschlandpokal 2011 (J17) un keem dordör ok in de C/D Kader vun den Düütschen Skiverband. Hör bitlang gröttsten Erfolge gelungen Preuß in Januar 2012, as se bi de eerst [[Olympisch Jöögd-Winterspelen 2012/Biathlon|Olympisch Jöögd-Winterspelen]] dree Gold- un een Sülvermedaille winnen kunn un to de spoodriekste Athletin vun de Wettkämpen wurr. Bi de etwa een Maand later folgen Juniorenweltmeesterschapen in dat finnisch [[Kontiolahti]] leep se in' Eenzel up den teihnten un mit de Staffel up den sössten Platz. In' Sprint reck se Platz 36 un in de Verfolgung Rang 29. In' September 2012 seker se sück bi de Düütsch Juniorenmeesterschapen in [[Oberhof]] Platz een in' Massenstart un Platz twee in' Speziallangloop. Dör good Leistungen in' Düütschlandpokal qualifizeer se sück Anfang Januar 2013 för de Junioren-Weltmeesterschapen in [[Obertilliach]].<ref>[http://www.ovb-online.de/wintersport/franziska-preuss-nominiert-2700187.html ''Franziska Preuß ist für die WM nominiert'']. In: ''[[Oberbayerisches Volksblatt|OVB online]]'', 15. Januar 2013, afropen an' 23. Januar 2013.</ref> t'n Uptakt belegg se bi den Sieg vun hör Mannschapskollegin [[Laura Dahlmeier]] Rang fiev in' Sprint un hett sück in de ansluuten Verfolgung as ok in dat Eenzelrennen jewiels de Bronzemedaille haalt. Mit de Staffel wurr se denn noch Eerste un wunn so hör darte Medaille bi disse Veranstaltung. Hör eersten Start in' Fruenberiek hett se in' Februar 2013 bi de Biathlon-Europameesterschapen in Bansko bestreeden. Nah en nich so gooden Eenzelwettkamp reck se in' Sprint den fievten Platz. In dat ansluuten Verfolgungsrennen kunn se sück up den tweeten Platz verbetern un wurr achter de poolsch Starterin [[Monika Hojnisz]] Viezeuropameesterin. Gröttste Spood bi de EM wurr de Staffelwettkamp, in de se mit [[Nicole Wötzel]], [[Vanessa Hinz]] un [[Karolin Horchler]] vör dat Team ut Tschechien Europameesterin wurr. Bi de Düütsch Meesterschapen in [[Langdorf]] un Ruhpolding hett se in September 2013 jewiels den Titel in de Verfolgung, in' Eenzel un in' Massenstart haalt. To'n Anfang vun de Saison 2013/14 wurr Preuß in den Weltcup-Kader beropen. In hör eerst Rennen, en Eenzel in [[Östersund]], keem se up den 44. Platz.<ref>[http://services.biathlonresults.com/Results.aspx?RaceId=BT1314SWRLCP01SWIN Ergevnisliste Eenzel Östersund 28. November 2013]</ref> In Annecy-Le Grand Bornand gelung hör en 6. Platz in' Sprint un in' Staffelrennen schaff se as Startlöperin, tosommen mit [[Andrea Henkel]], [[Franziska Hildebrand]] un [[Laura Dahlmeier]], hör eersten Weltcupsieg. An' 12. Januar 2014 schaff se in [[Ruhpolding]] in de Verfolgung mit een Fehler un mit en bannig good Loopleistung den 4. Platz un somit hör best Karriereresultat. In' Februar 2014 nehm se an de [[Olympisch Winterspelen 2014/Biathlon|Biathlon-Wettbewarfen]] bi de [[Olympisch Winterspelen 2014|XXII. Olympisch Winterspelen]] in [[Sotschi]] deel, ahn dor aber en vörderen Platz to beleggen. In de Saison 2014/15 nehm Preuß weer an' Weltcup deel un wunn as Slusslöperin in [[Hochfilzen]], tosommen mit hör Teamkolleginnen [[Luise Kummer]], [[Franziska Hildebrand]] un [[Vanessa Hinz]], hör darten Staffel-Weltcupsieg. In [[Ruhpolding]] wurr Preuß in' Massenstart Tweet un wunn dormit hör eerst Weltcup-Medaille in en Eenzelrennen. Mit [[Franziska Hildebrand]], [[Vanessa Hinz]] un [[Laura Dahlmeier]] wunn se bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2015]] dat Damenstaffelrennen un in' Massenstart de Sülvermedaille achter [[Walentyna Semerenko]] (Ukraine) un vör [[Karin Oberhofer]] ut Italien. Wiel [[Veronika Vítková]] un [[Kaisa Mäkäräinen]] achter hör in't Teel keemen, övernehm se as jüngste Biathletin dat root Trikot in' Massenstart. An' Enn' vun de Saison wunn se ok de Weltcupwertung in' Massenstart un keem in de Gesamtweltcup up den negenten Platz. De Saison 2015/16 gung för Preuß ähnlich spoodriek los. Vun de eerst acht Rennen kunn se veer ünner de best Teihn afsluuten. An de Wettkämpe in Ruhpolding kunn se wegen en Hoorreet in dat Steßbeen nich mehr deelnehmen. De harr se sück all bi den eersten Weltcup in dat sweedsch Östersund totrucken, en Diagnose geev dat aber eerst later. Nah en längere Paus nehm se eerst weer in dat kanaadsch Canmore an Weltcuprennen deel. Se reck dor in‘ Sprint den sössten Rang un wunn gemeensam mit Franziska Hildebrand, [[Arnd Peiffer]] un [[Simon Schempp]] de Mixedstaffel. In Presque Isle wurr se in de Staffel gemeensam mit Luise Kummer, [[Miriam Neureuther|Miriam Gössner]] un Karolin Horchler Dart. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2016]] in dat norweegsch Oslo wunn se in de glieker Besetten as in Canmore de Sülvermedaille mit de Mixedstaffel un gemeensam mit Franziska Hildebrand, Maren Hammerschmidt un Laura Dahlmeier Bronze in‘ Staffelwettkamp. Trotz de Tatsaak, dat se nich all Rennen bestrieden kunn, reck se in den Gesamtweltcup aber noch Platz 12 un keem in' Verfolgungsweltcup noch up Platz 9. Mit en veerten Platz bi dat eerste Rennen vun de Saison, den Eenzelwettkamp in dat [[Sweden|sweedsch]] [[Östersund]], is se spoodriek in de Biathlon-Weltcup Saison 2016/17 un seker sück dormit ok all glieks de Nomineeren för de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2017|Weltmeesterschapen]] in [[Hochfilzen]]. Wegen mehrere Erkrankungen nehm se aber denn nich an de Wettkämpe in [[Pokljuka]], [[Oberhof]] un [[Rasen-Antholz|Antholz]] deel. Liekers reck se, insbesünnere mit dree Top-10-Platzeeren in [[Nové Město na Moravě]], good Ergevnisse un wunn gemeensam mit [[Vanessa Hinz]], [[Maren Hammerschmidt]] un [[Laura Dahlmeier]] dat Staffelrennen bi den Heimweltcup in Ruhpolding. Anfang Februar muss se aber doch de Deelnahm an de Weltmeesterschapen afseggen, wiel se nah Ruhpolding noch mal an Gripp krank wurrn is, eenfack nich fit noog weer, um an de Wettkämpe deeltonehmen. == Privatleven == Preuß leevt in [[Albaching]]. Se hett de ie Staatliche Fackböverschool (FOS) in hör Gebortsoort Wasserburg am Inn besöcht un 2012 dat Fackabitur afleggt. An' 1. August 2012 wurr se in dat Toll-Ski-Team upnommen un fung en Utbillen as ''Zollwachtmeisteranwärterin'' an. == Weblenken == {{Commons}} * [http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTGER21103199401 Franziska Preuß in de Datenbank] vun de [[IBU]] (engelsch) * [http://www.deutscherskiverband.de/detail_athleten_de,1073,467890,detail.html Franziska Preuß bi den Düütschen Skiverband] * [http://www.zoll.de/DE/Der-Zoll/Zollskiteam/Unser-Team/Biathlon/Preuss-Franziska/preuss-franziska_node.html Franziska Preuß] bi de [[Bundstollverwalten]] * [https://web.archive.org/web/20160305134913/http://biathloncamp.de/index.php?id=110 Franziska Preuß] up de Internetpräsenz vun dat ''Biathloncamp Fritz Fischer'' * [https://web.archive.org/web/20161104141955/http://sc-haag.de/Franzi_Preu%C3%9F.html Informatschonen, sammelt Presseberichte un Ergevnisse vun Franziska Preuß] up de Internetsiet vun den SC Haag == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Preuss, Franziska}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Biathlet (Düütschland)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Düütschland)]] [[Kategorie:Boren 1994]] he49qq72xlhw5sfswjtqdntpwyyh0gp 0 75518 1061708 1051375 2026-04-04T22:15:24Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1061708 wikitext text/x-wiki <noinclude> <div style='margin-top:5px;border-top:3px solid #2F74D0;font-size:8pt'>Diese Wikidata Liste der Söhne und Töchter von [[Gemeen Buxthu]] (und den untergeordneten Verwaltungseinheiten, z.B. [[Ooldklooster]]) wird automatisch aus Wikidata gefüllt. Personen ohne Artikel in der Plattdeutschen Wikipedia sind kursiv gekennzeichnet und direkt mit dem Datensatz in Wikidata verlinkt. Um eine Person in diese Liste aufzunehmen, muss sie in Wikidata mit Geburtstag und Geburtsort (Buxthu oder untergeordneten Verwaltungseinheiten) versehen sein. Taucht ein existierender Plattdeutschen Wikipedia-Eintrag für eine Person hier nicht auf, liegt hierzu höchstwahrscheinlich kein oder ein unvollstädiger Wikidata-Eintrag vor. Bitte gern in Wikidata anlegen, mit dem Plattdeutschen Artikel verlinken, komplettieren und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). Taucht eine Persone hier fälschlicherweise auf, liegt das an den Wikidata Einträgen für dessen Geburtsort und der Zuordnung des Geburtsorts zu den darüberliegenden Verwaltungseinheiten (siehe z.B. [https://www.wikidata.org/wiki/Talk:Q5906 Verwaltungsgliederung Landkreis Stade] ). Bitte genau Belege prüfen und ggf. in Wikidata den Geburtsort ergänzen und den alten nicht löschen, sondern als "Missbiligter Rang" kennzeichnen (siehe [[q:Q819293|F. C. S. Schiller (Q819293)]]). Die Liste wird über die [[Vörlaag:Person Row]] (Name, Geburtsjahr, Todesjahr und Liste der Tätigkeiten) formatiert. Bei Tätigkeiten ohne Plattdeutsche Bezeichnung (Label) können dort Wikidata-IDs auftauchen, diese bitte gern in Wikidata übersetzen und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). </div></noinclude> {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item (wdt:P19/wdt:P131*) wd:Q14868 . OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=label,p569,p570,p106,?birthtimeprecision,item |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1511697|Gerhard Halepaghe]]'' | p569 = 1430<br/>1420 | p570 = 1485-04<br/>1485 | p106 = ''[[:d:Q250867|kathoolschen Preester]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1511697|Q1511697]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1611936|Hermann Langenbeck]]'' | p569 = 1452 | p570 = 1517-05-01 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1611936|Q1611936]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94755420|Hans Rambau]]'' | p569 = 16th century | p570 = 1579-04-12 | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q94755420|Q94755420]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55126120|Johann Risler]]'' | p569 = 1589 | p570 = 1653 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q55126120|Q55126120]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55680983|Heinrich Dassov]]'' | p569 = 1592-03-03 | p570 = 1645-07-08 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55680983|Q55680983]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94935799|Heinrich Plate]]'' | p569 = 1596 | p570 = 1620-09-03 | p106 = ''[[:d:Q48282|student]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q94935799|Q94935799]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137336421|Johann Heinrich von Brobergen]]'' | p569 = 1624 | p570 = 1671-11-26 | p106 = ''[[:d:Q514725|Landraad]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137336421|Q137336421]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94922033|Justus Dozem]]'' | p569 = 1628 | p570 = 1704 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q94922033|Q94922033]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55676122|Johann Knüttel]]'' | p569 = 1634-11-09 | p570 = 1694-08-12 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55676122|Q55676122]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137326335|Andreas Hermann Helberg]]'' | p569 = 1648-03-21 | p570 = 1685 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137326335|Q137326335]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19310085|Tobias Reimers]]'' | p569 = 1653 | p570 = 1716 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q19310085|Q19310085]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27567999|Michael Berns]]'' | p569 = 1657-09-22 | p570 = 1728-01-15 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q27567999|Q27567999]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q121539775|Johann Drewsen]]'' | p569 = 1667 | p570 = 1734 | p106 = ''[[:d:Q3362826|papermaker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q121539775|Q121539775]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18222923|Otto Matthaei]]'' | p569 = 1670 | p570 = 1750 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q18222923|Q18222923]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55876090|Heinrich Heisling]]'' | p569 = 1670 | p570 = 1733 | p106 = ''[[:d:Q1339249|syndic]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q55876090|Q55876090]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136865134|Johann Franz Pilgrim]]'' | p569 = 1670-07-25 | p570 = 1703-02-22 | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q131717117|Schoolmeester an en Gymnasium]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q136865134|Q136865134]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55682792|Johann Sigmund Pilgram]]'' | p569 = 1682-12-10 | p570 = 1739-01-25 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55682792|Q55682792]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112505259|Heinrich Klüver]]'' | p569 = 1686 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q112505259|Q112505259]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55875586|Otto Ernst Gregorius Schieferlein]]'' | p569 = 1704-10-22 | p570 = 1787-05-08 | p106 = [[Komponist]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55875586|Q55875586]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55678608|Christian Hieronymus Kramer]]'' | p569 = 1721-05-21 | p570 = 1794-07-28 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55678608|Q55678608]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132890868|Johann Otto Wichmann]]'' | p569 = 1730-11-02 | p570 = 1796-02-05 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q132890868|Q132890868]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q72938390|Otto Christian Schuchmacher]]'' | p569 = 1738-04-12 | p570 = 1793-03-29 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q72938390|Q72938390]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15455031|Johann Hinrich Röding]]'' | p569 = 1763-05-01 | p570 = 1815-04-22 | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15455031|Q15455031]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q28480539|Georg Müller]]'' | p569 = 1767 | p570 = 1847-11-21 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q28480539|Q28480539]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55681404|Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]]'' | p569 = 1788-10-08 | p570 = 1844-11-04 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55681404|Q55681404]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Christian Lodemann]] | p569 = 1805-01-13 | p570 = 1878-02-01 | p106 = ''[[:d:Q57398663|administrative lawyer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q99746568|Q99746568]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Denicke]] | p569 = 1856-01-02 | p570 = 1943-10-30 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1597022|Q1597022]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1555696|Gustav Buchholz]]'' | p569 = 1856-02-16 | p570 = 1916-06-26 | p106 = ''[[:d:Q3332711|Mediävist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1555696|Q1555696]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47003049|Margarete Winter]]'' | p569 = 1857-01-22 | p570 = 1934-03-07 | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q47003049|Q47003049]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63891365|August Denicke]]'' | p569 = 1863 | p570 = 1928-06-11 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q63891365|Q63891365]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1666994|Otto Lemmermann]]'' | p569 = 1869-07-01 | p570 = 1953-07-28 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1666994|Q1666994]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q102219468|Karl G. J. Kübel]]'' | p569 = 1881-12-10 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q102219468|Q102219468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q100601|Werner Issel]]'' | p569 = 1884 | p570 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q100601|Q100601]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137134700|Ewald Eiserwag]]'' | p569 = 1888-02-23 | p106 = ''[[:d:Q13418253|Philoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137134700|Q137134700]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94884194|Friedrich Gumpert]]'' | p569 = 1889-04-05 | p570 = 20th century | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q94884194|Q94884194]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20980275|Jutta Bossard-Krull]]'' | p569 = 1903-07-06 | p570 = 1996-10-13 | p106 = ''[[:d:Q7541856|ceramicist]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20980275|Q20980275]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23060711|Hermann Blumenthal]]'' | p569 = 1903-07-11 | p570 = 1941-08-08 | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23060711|Q23060711]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1578841|Hans Brockmann (Altkloster)]]'' | p569 = 1903-10-18 | p570 = 1988-05-01 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1578841|Q1578841]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94912880|Heinz A. Hoppe]]'' | p569 = 1907-05-06 | p570 = 1986-08-24 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q94912880|Q94912880]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1615535|Karl Stackmann]]'' | p569 = 1922-03-21 | p570 = 2013-11-04 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1615535|Q1615535]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1222537|Dieter Müller-Wodarg]]'' | p569 = 1922-05-31 | p570 = 2009-08-10 | p106 = [[Diplomat]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1222537|Q1222537]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1602322|Helga Wex]]'' | p569 = 1924-07-05 | p570 = 1986-01-09 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1602322|Q1602322]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q38178631|Horst Wegener]]'' | p569 = 1926-08-16 | p570 = 2006-02-25 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q38178631|Q38178631]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15818848|Günther Boyer]]'' | p569 = 1927-10-29 | p570 = 2012-04-08 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15818848|Q15818848]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Lisa Peters]] | p569 = 1933-12-17 | p570 = 2010-05-09 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1827775|Q1827775]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q46131160|Claus D. Grupp]]'' | p569 = 1934-08-05 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q46131160|Q46131160]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136963547|Reiner Schöning]]'' | p569 = 1935 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136963547|Q136963547]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Augustin]] | p569 = 1937-10-30 | p570 = 2025-02-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1596612|Q1596612]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q363071|Adolf Köhnken]]'' | p569 = 1938-01-28 | p570 = 2017-08-05 | p106 = ''[[:d:Q16267607|Klassischen Philoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q363071|Q363071]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q117357104|Helmut Roscher]]'' | p569 = 1938-09-04 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q117357104|Q117357104]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Christian Fuhst]] | p569 = 1939-11-28 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q13188213|Q13188213]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15858097|Harmen Thies]]'' | p569 = 1941 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q11486702|Architekturhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q15858097|Q15858097]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133758696|Hartmut Behnke]]'' | p569 = 1941 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133758696|Q133758696]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133686424|Henning Drecoll]]'' | p569 = 1942 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133686424|Q133686424]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95191569|Helga Lühning]]'' | p569 = 1943 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95191569|Q95191569]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133325462|Hans Heinrich Ahlfeld]]'' | p569 = 1943 | p106 = [[Börgermeester]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133325462|Q133325462]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137135172|Hartwig Abraham]]'' | p569 = 1943 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137135172|Q137135172]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q74977|Ralf Drecoll]]'' | p569 = 1944-09-29 | p570 = 2012-09-23 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q74977|Q74977]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1717527|Jürgen Oelkers]]'' | p569 = 1947-03-21 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1717527|Q1717527]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95193759|Arnhild Kantelhardt]]'' | p569 = 1948 | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95193759|Q95193759]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133344811|Heinz Klein]]'' | p569 = 1948 | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133344811|Q133344811]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15480131|Joachim Detjen]]'' | p569 = 1948-06-11 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15480131|Q15480131]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15431728|Bernd Raebel]]'' | p569 = 1948-07-28 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15431728|Q15431728]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Traute Römisch]] | p569 = 20th century | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q13188945|Q13188945]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1222603|Dieter Perlowski]]'' | p569 = 1950-04-13 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1222603|Q1222603]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2588525|Wolf-Joachim Clauß]]'' | p569 = 1950-05-14 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2588525|Q2588525]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133584958|Uwe Prink]]'' | p569 = 1952 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133584958|Q133584958]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131867446|Richard Detje]]'' | p569 = 1954 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q131867446|Q131867446]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1896074|Maria Leister]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q15117302|Volleyballspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1896074|Q1896074]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15431471|Arnis Vilks]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q15431471|Q15431471]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q59911973|Axel Jahnz]]'' | p569 = 1957-07-19 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q59911973|Q59911973]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84357660|Cornelia Klettke]]'' | p569 = 1958-04-30 | p106 = ''[[:d:Q2504617|romanist]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q84357660|Q84357660]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29960731|Jörn Staecker]]'' | p569 = 1961-04-27 | p570 = 2018-12-15 | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q52231239|medieval archaeologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q29960731|Q29960731]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15850742|Thomas Glagow]]'' | p569 = 1961-07-07 | p106 = ''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]''<br/>''[[:d:Q130857|DJ]]''<br/>''[[:d:Q2722764|Radiomoderator]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15850742|Q15850742]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15822320|Jürgen Stackmann]]'' | p569 = 1961-09-12 | p106 = ''[[:d:Q2462658|Manager]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15822320|Q15822320]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58464197|Raymond Unger]]'' | p569 = 1963 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q58464197|Q58464197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84732672|Thomas Wandschneider]]'' | p569 = 1963-11-07 | p106 = ''[[:d:Q134619568|para badminton player]]''<br/>''[[:d:Q13141064|Badmintonspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q84732672|Q84732672]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2337780|Stefan Studer]]'' | p569 = 1964-01-30 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2337780|Q2337780]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133361075|Martin Pundt]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q133744|tour operator]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133361075|Q133361075]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q16294812|Stefan Kroll]]'' | p569 = 1965-06-27 | p106 = ''[[:d:Q1493121|Militärhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488392|Koortenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488465|Regionalhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q16294812|Q16294812]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63092983|Volker Schomerus]]'' | p569 = 1965-08-08 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q63092983|Q63092983]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95238110|Andreas Babel]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95238110|Q95238110]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112357069|Dörte Mehlert]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q112357069|Q112357069]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132958897|Antje Zare]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q3104508|cultural manager]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132958897|Q132958897]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130775410|Reto Klar]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130775410|Q130775410]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137159345|Markus Rinio]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137159345|Q137159345]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108127497|Jörg Köpke]]'' | p569 = 1967-01-29 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q108127497|Q108127497]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131775376|Anne Steiner]]'' | p569 = 1968 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q131775376|Q131775376]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1352375|Joern Martens]]'' | p569 = 1968-02-17 | p106 = ''[[:d:Q2442108|Toonmeester]]''<br/>''[[:d:Q156839|Kock]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q1352375|Q1352375]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136757249|Verena Unbehaun]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136757249|Q136757249]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132981854|Elke Ferlemann]]'' | p569 = 1971 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132981854|Q132981854]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133686486|Ute Alexandra Jastrow]]'' | p569 = 1971 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133686486|Q133686486]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136580858|Peer Bornmann]]'' | p569 = 1972 | p106 = ''[[:d:Q118154409|general practitioner]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136580858|Q136580858]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Jan Graf]] | p569 = 1973 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q13188486|Q13188486]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2643610|Alexandra Kui]]'' | p569 = 1973-03 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 10 | item = [[:d:Q2643610|Q2643610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113832855|Kathi Franko]]'' | p569 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q974144|educator]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q113832855|Q113832855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132804787|Jobst Augustin]]'' | p569 = 1974 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132804787|Q132804787]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15782258|Alexander Mierzwa]]'' | p569 = 1974-06-04 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15782258|Q15782258]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133016389|Harald Klindworth]]'' | p569 = 1974-12-15 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133016389|Q133016389]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q68973|Michael Stolle]]'' | p569 = 1974-12-17 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]''<br/>''[[:d:Q13464497|Staffhoogspringer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q68973|Q68973]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95211253|Janina Gerkens]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95211253|Q95211253]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113796988|Meike Rieckmann-Berkenbrock]]'' | p569 = 1975-07-26 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q113796988|Q113796988]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110468|Aylin Esener]]'' | p569 = 1975-08-24 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q110468|Q110468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133494162|Felix Mader]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q21244999|forestry scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133494162|Q133494162]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133700711|Stephanie Oehr]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133700711|Q133700711]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132983092|Christian Thiele]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132983092|Q132983092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133436960|Wencke Armsen]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133436960|Q133436960]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q73734|Nils Winter]]'' | p569 = 1977-03-27 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q73734|Q73734]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42428981|Nicole Gozdek]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q42428981|Q42428981]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q122198391|Sebastian Kempert]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q122198391|Q122198391]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133095897|Frederik Bockelmann]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133095897|Q133095897]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2642761|Alexander Nouri]]'' | p569 = 1979-08-20 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q628099|Footballtrainer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2642761|Q2642761]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18027791|Sebastian Lühr]]'' | p569 = 1979-09-30 | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18027791|Q18027791]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42315894|Stefan Sick]]'' | p569 = 1981 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Kameramann]]<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q42315894|Q42315894]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q51315338|Jan Steinhoff]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q51315338|Q51315338]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q64737811|Doris Anselm]]'' | p569 = 1981 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q64737811|Q64737811]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130828249|Jana Windwehr]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130828249|Q130828249]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133072824|Christian Viets]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133072824|Q133072824]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133411892|Sonja Yeh]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q26759595|communication scholar]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133411892|Q133411892]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2475762|Ulrich Faßnacht]]'' | p569 = 1981-05-10 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2475762|Q2475762]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133096819|Christoph Hiller]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q83434844|process technician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133096819|Q133096819]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133394252|Anna Stenzel]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133394252|Q133394252]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133704211|Alkje Twellmeyer]]'' | p569 = 1982 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133704211|Q133704211]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133069574|Felix Lindner]]'' | p569 = 1982-09-05 | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133069574|Q133069574]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63323246|Grit Paulussen]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q63323246|Q63323246]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130771093|Claas Wilke]]'' | p569 = 1983 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130771093|Q130771093]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133022583|Jannis Harjus]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q2505739|hispanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133022583|Q133022583]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136579452|Jan Peetz]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136579452|Q136579452]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137338672|Florian Boseniuk]]'' | p569 = 1983 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137338672|Q137338672]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95222101|Malte Grosche]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q1757008|assistant director]]''<br/>''[[:d:Q18535215|recording supervisor]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95222101|Q95222101]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132807020|Torsten Münsterberg]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132807020|Q132807020]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133095309|Lennart Bartolitius]]'' | p569 = 1984 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133095309|Q133095309]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133328096|Christoph Ehlers]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133328096|Q133328096]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137308895|André König]]'' | p569 = 1984 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137308895|Q137308895]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133337610|Frederik Heins]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133337610|Q133337610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133340092|Florian Schmidt]]'' | p569 = 1985 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133340092|Q133340092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q26721172|Felix Ahrens]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q26721172|Q26721172]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829597|Birte Meinschien]]'' | p569 = 1986 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130829597|Q130829597]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133497075|Sebastian Faby]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133497075|Q133497075]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56558673|Julius Robin Weigel]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q56558673|Q56558673]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133511151|Verena Hauschildt]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q111395776|nutritional scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133511151|Q133511151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137317903|Eike Thomsen]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137317903|Q137317903]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137320829|Stefan Wendt]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137320829|Q137320829]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q22937468|Marcel Eris]]'' | p569 = 1988-03-02 | p106 = ''[[:d:Q17125263|YouTuber]]''<br/>''[[:d:Q57414145|online streamer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q22937468|Q22937468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133348549|Axel Wolfgang Sturm]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133348549|Q133348549]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133508635|Eike Jan Hauschild]]'' | p569 = 1989 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133508635|Q133508635]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133511943|Britta Buck]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133511943|Q133511943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136865830|Lisa-Katharina Heyhusen]]'' | p569 = 1989 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136865830|Q136865830]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136991167|Mareike Töpperwien]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136991167|Q136991167]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137347195|Julius Brandt]]'' | p569 = 1989-05-24 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137347195|Q137347195]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1391712|Jannik Löhden]]'' | p569 = 1989-07-16 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1391712|Q1391712]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136583499|Julian Reese]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136583499|Q136583499]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136977017|Tobias Höhne]]'' | p569 = 1990 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136977017|Q136977017]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137336303|Daniel Stöhlker]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137336303|Q137336303]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23565287|Lisa Prior]]'' | p569 = 1990-12-29 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23565287|Q23565287]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56886651|Isabell Kaiser]]'' | p569 = 1992-07-24 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q56886651|Q56886651]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Nico Matern]] | p569 = 1992-11-27 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q18515558|futsal player]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q26213484|Q26213484]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133432667|Carolin-Maria Linker]]'' | p569 = 1993 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133432667|Q133432667]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q41627151|Maximilian Saßerath]]'' | p569 = 1993-09-16 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q41627151|Q41627151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29963197|Sebastian Firnhaber]]'' | p569 = 1994-04-18 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q29963197|Q29963197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133488353|Sarah-Sophie Jacob]]'' | p569 = 1995 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133488353|Q133488353]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136859222|Alexandra Linke]]'' | p569 = 1995 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136859222|Q136859222]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27485720|Jasper Frahm]]'' | p569 = 1996-03-07 | p106 = ''[[:d:Q2309784|Radrennfohrer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q27485720|Q27485720]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23565298|Paula Prior]]'' | p569 = 1997-02-25 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23565298|Q23565298]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58845821|Lucas Firnhaber]]'' | p569 = 1997-04-23 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q58845821|Q58845821]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q107380400|Natalie Axmann]]'' | p569 = 1997-11-03 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q107380400|Q107380400]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61791619|Leonie Wesselow]]'' | p569 = 1998-04-07 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q61791619|Q61791619]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18019951|Emily Vogel]]'' | p569 = 1998-04-26 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18019951|Q18019951]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56417961|Dominik Axmann]]'' | p569 = 1999-06-30 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q56417961|Q56417961]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q88965837|Franziska Fischer]]'' | p569 = 1999-08-18 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q88965837|Q88965837]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124219279|Charlotte Densch]]'' | p569 = 2002-07-25 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q124219279|Q124219279]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137779626|Lilli Frey]]'' | p569 = 2006-02-25 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137779626|Q137779626]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95216113|Ole Hellwig]]'' | p106 = ''[[:d:Q1826375|line producer]]'' | item = [[:d:Q95216113|Q95216113]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110726462|Timm Moritz Marquardt]]'' | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' | item = [[:d:Q110726462|Q110726462]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130789058|Klemens Kaatz]]'' | p106 = ''[[:d:Q486748|pianist]]'' | item = [[:d:Q130789058|Q130789058]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132962077|Stephan Wesch]]'' | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q132962077|Q132962077]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132970862|Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]]'' | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q132970862|Q132970862]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132977459|David Wehner]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132977459|Q132977459]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133025771|Anika Bargsten]]'' | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q133025771|Q133025771]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133088891|Thomas Zill]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133088891|Q133088891]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133323504|Franz Paul Schumacher]]'' | p106 = ''[[:d:Q105492608|law student]]'' | item = [[:d:Q133323504|Q133323504]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133330687|Dietrich Martin Matthaei]]'' | p106 = ''[[:d:Q115784837|theology student]]'' | item = [[:d:Q133330687|Q133330687]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133334898|Arne von Eitzen]]'' | item = [[:d:Q133334898|Q133334898]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133383364|Ramona Behrendt]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133383364|Q133383364]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136866960|Paul Andreas Matthaei]]'' | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]'' | item = [[:d:Q136866960|Q136866960]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137007078|Ann-Marie Heinonen]]'' | item = [[:d:Q137007078|Q137007078]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137036030|David Alexander Bröhan]]'' | p106 = ''[[:d:Q3640160|marine biologist]]'' | item = [[:d:Q137036030|Q137036030]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137054783|Michael Römmich]]'' | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q137054783|Q137054783]] }} {{Wikidata list end}}{{NDS Wiki}} 3aces95wpr1va3yw4fza34puaq9jzjg 0 77081 1061755 1061331 2026-04-05T10:02:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061755 wikitext text/x-wiki Een '''Harr''' ([[hoochdüütsch]]: ''Harde'', fröher'': ''Herde'', [[däänsch]]/[[Norwegsche Spraak|norwegsch]]: ''herred'', [[Noordfreesch]]: ''Hiird, [[sweedsch]]: ''härad'') weer een däänsch Verwaltenseenheit. Harren geev dat tomindst vun fröhen [[Middelöller]] an bit 1867. == Harrenrebeet == [[Datei:Administrative division of denmark in medieval times.jpg|thumb|Harren in Däänmark in't Middelöller]] [[File:Zeelandia Insula with subdivision by Blaeu 1665.jpg|thumb|Harren (''herrit'') op de Eiland ''[[Seeland (Däänmark)|Seeland]]'' 1665]] [[Datei:Slesvig-counties.png|thumb|Harden in't Landsdeel ''Sleswig'' un op de Eiland ''Fehmarn'' bit 1867]] De Verwalteneenheit ''Harr'' ward binah in dat ehmoligen Königriek Däänmark inföhrt woorn. Na hütigen Grenzen finn een ehmoligen Harren in: * [[Däänmark]]: heel * [[Sweden]]: in't Süüden * [[Norwegen]]: in't Süüden * [[Sleswig-Holsteen]]: Landsdeel ''Sleswig'' un op ''[[Fehmarn]]''. König [[Erich vun Pommern]] föhrte Harren twüschen 1405 un 1407 ok in [[Finnland]] in. == Etymologie == De Etymologie is nich kloor. Mehrst ward annömmen, dat dat Woord ut ''hær'' = „Schoof“, „Hood“ un ''ride'' (= „rieden“) ([[Ooldhoochdüütsch|ohd.]]: ''hariraida'', ''heriraita'') tosammensett worrn is. Dat Bedüden-Entwickeln kann so vun „riedend Schoof“ över „Schoof, de to de glieken Stell riedet“ hin to „Rebeet vun een gemeenen Versammeloort, [[Thing]]-Platz, [[Opper]]-Steed“ verloopen sien. Na een Alternativvörstellen könnt ''riedend Schoof'' ok as een militärsch Eenheit för'n Seedelnreebet meent sien. Een anner Alternativvörstellen över de Etymologie vun ''Harr'' stellt 'n Tosamenhang to Schippsbesatten her: Na öllersten angelsässisch un freesch Borns warr de Begreep ''hær'' för 36 Mann Schippbesatten bruukt, na middelöllerschen Borns för 42 Mann. Utgangen warrt, dat een Harr dat Rebeet weer, wo in de [[Iesentied]] de Besatten för een Schipp tosamen stellt worrn kunnt, laater för een bit veer Schippen. == Geschicht == Eerstmoligen Nawies för de Begreep (däänsch: ''herred'' gifft dat dörch een Breef vun [[Knut de Hilligen]] in't Johr 1085,<ref>[[:w:dk:Herred|Däänsch Wikipedia]]</ref> annöömt warrt aver, dat dat Harren all lang gifft. In't Middelöller weer Harren keen militärsch Rebeeten mehr, man Rechtskreise üm een Harren-[[Thing]] 'rüm. De Thing weer de Inwahnerversammeln, laater ok dat ordentlichen Gericht för de Harr. De vun de Landsherrn beropten [[Harrenvogt]] weer de Thing-Baas wesen. Een Reeg vun Seedeln höört in düsse Tied to een Harr. == Literatur == * ''Herred.'' In: ''Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder fra vikingetid til reformationstid.'' Band 6: ''Gästning – hovedgard.'' Rosenkilde og Bagger, København 1961. == Weblinks == {{Commons|Category:Hundred (county division)|Harr}} * {{internetquelle |url=http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/harde.htm |hrsg=Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte |titel=Harde |zugriff=25. Oktober 2010 }} {{Webarchiv|url=http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/harde.htm |wayback=20140408052342 |text=Harde |archiv-bot=2026-04-05 10:02:56 InternetArchiveBot }} == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Typ vun subnatschonale Eenheiten]] [[Kategorie:Typ Verwaltensrebeet]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Sweden]] [[Kategorie:Norwegen]] bau27wlevt2t9czguwc5613sjpja5s6 0 81562 1061779 1055061 2026-04-05T10:53:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061779 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Huusflege; Huusfleeg |TAXONL=Musca domestica |BILD=Common house fly, Musca domestica.jpg |BILDB=Huusflege |Dominio=[[Eukaryota]] |aR1vör= Regnum |aR1=[[Veelzellers]] (''Metazoa'') |Divisio= [[Geweevdeerter]] (''Eumetazoa'') |Subdivisio= [[Tweesiedendeerter]] (''Bilateria'') |aR5vör= Superphylum |aR5=[[Ehrdermünner]] (''Protostomia'') |Superphylum= [[Huututtreckers]] (''Ecdysozoa'') |Phylum=[[Liddfööt]] (''Arthopoda'') |Subphylum= [[Tracheendeerter]] (''Tracheata'') |Superclassis= [[Sessfööt]] (''Hexapoda'') |Classis=[[Insekten]] (''Insecta'') |Superordo=[[Neeflunken]] (''Neoptera'') |Ordo=[[Tweeflunken]] (''Diptera'') |Subordo=[[Flegen]] (''Brachycera'') |Familia= [[Echte Flegen]] (''Muscidae'') |Species=Huusflege (''Musca domestica'') |BESCHREVEN_DÖR=[[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 |UTSTORVEN= }} De '''Huusflege''' oder '''Huusfleeg''' (''Musca domestica''; [[Latien|lat.]] ''musca'' „Flege“, ''domesticus'' „vun’t Huus“) is en [[Flegen|Flege]] ut de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Echte Flegen|Echten Flegen]] (Muscidae). ==Kennteken == Dat Lief lett just na de annern Echten Flegen. As [[Mundwarktüüch]] hett de Huusflege en [[Suugrüssel]] un kann door mit lecken un sugen. Adulte Huusflegen weert sess bit seven Millimeters lang. Dat Lief is grau mit veer Striepen langs de Bost. An’e Unnersieten is se wat geel, Arms un Föhlsprieten sünd swatt, un dat Lief sitt vull mit Haare. Se hett rode [[Facettenoog|Facettenogen]]. Bi de Seken is dat Lief en beten grötter un de Ogen staht en beten wieter vun’nanner af as bi de Heken. In’e Roh sünd de [[Flunken (Insekten)|Flunken]] in en engen Winkel afspreet. Vun’t Utsehn könnt se mit de [[Stallflege]]n dör’annersmeten weern. == Wo se vorkamen deit== ''Musca domestica'' is meist up de ganze Welt tohuse. Bloß in’e [[Wööste]]n, um den [[Pol]] umto un in’e hogen Barge is se nich antodrepen. Meist leevt se nich wietaf vun’n [[Homo sapiens|Minschen]], vunwegen, datt dat dor an’n meisten to freten gifft. For de [[Forschung]] un as Foder for de Deerter weert Huusflegen ok tücht‘. ==Wie se leven deit == De Huusflege leevt 6 bit hen to 42 Dage. Dat hangt vun de [[Temperatur]] un vun dat Freten af. Meist leevt de Seken en beten länger, as de Heken. De beste Temperatur liggt twuschen 20 un 25 °C. Wenn se unner 15 °C liggt, geiht dat los, un de Deerter könnt sik minner rögen. Vundeswegen sünd de meisten Huusflegen ok in’n Sommer togange. Flegen könnt se mit en Snelligkeit vun bi 2,9 Meters in’e Sekunne (bi 10 km/h). De Flunken slaht se dor in’e Sekunne bi 180-330 mol.<ref>Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Rutg.), Spezielle Zoologie, Teil 1, Gustav Fischer Verlag, Jena, 1996, Siete 629</ref> Flegen könnt [[Bottersüer]] röken as en Henwies up Rottels, un ok for Schiete hefft se en Neese. An de Endle’e vun de Fööt sitt [[Chemorezepter]]s an, dor könnt se [[Zucker]] mit smecken. Ehre Eier leggt se af in Rottels un in Schiete, wo de [[Budden]] in freten doot. De adulten Flegen suugt an all [[Fleetstoff]]e, wo se sik vun nehren könnt. Ok dröge Stoffe nehmt se sik vor, wenn de in Water uptolösen sünd, un gaht dor mit ehr Spee bi, as an Zucker. == Wie se wassen un riepen doot== De Huusflegen maakt en kumplette [[Metamorphose]] dör. Dor höört veer Phasen to: Ei, dree Stopen as Budde, [[Poppe (Insekten)|Poppe]] un adulte Flege. In’n Sommer leggt de Flege en poormol twuschen 150 un 400 Eier in’n Afstand vun dree bit veer Dage. Wenn allens goot steiht, könnt se so bit hen to 15 Generatschonen in’t Johr tostanne bringen. De Budden bruukt 12 bit 25 Stunnen, ehr dat se ut de Eier utkruupt. Se hefft keen Kopp un keen Been un weert bit hen to 12 mms groot. Nadem se ut de Poppen utkrapen sünd, paart se sik al dree Dage later un sünd praat to’n Eierleggen. Wenn dat sunnerlich goot steiht, kann dat in man bloß 7 Dage passeern, datt ut dat Ei en Flege wurrn is. In’n Döörsnitt duert dat avers 3 bit 4 Weken. == De Huusflege driggt Krankheiten over== [[Datei:Stubenfliege.JPG|mini|De Huusflege – Numms will ehr in siene Stuve hebben]] Huusflegen weert allgemeen as [[Untüüch]] ankeken. Ofschoonst se sik putzen doot, deent se doch as [[Vekter (Biologie)|Vekters]] for de Utlösers vun Krankheiten. So dreegt se allerhand [[Infektschoonskrankheit]]en over, as [[Roden Loop]], [[Typhus]], [[Cholera]], [[Salmonellose]]n, [[Kinnerlahmte]], [[Klauenrott]] u. a. Datt se Süken over dreegt, hangt tosamen mit ehr Freten, sunnerlich, datt se sik up Schiete vun Minschen un Deerter störten doot, un ok Sweet un [[Mateerje]] versmaht se nich. Fudderhen laat se ehre Budden [[Aas (Fleesch)|Aas]] freten un leggt dor ehre Eier an af.<ref>Katharina Schmitt, Forensische Entomologie – Die Entwicklung nekrophager Insekten zur Bestimmung der Leichenliegezeit, 2010, Online=[http://benecke.com/pdf/Katharina_Schmitt_Facharbeit_Forensische_Entomologie_Benecke_Com.pdf benecke.com]</ref> == Flegenbudden as Proteinbringer== Hen un wenn weert de Budden vun Huusflegen tücht, um Deerter to fodern. De Budden treedt denn an de Stell vun [[Fischmehl]] un sünd en [[Eiwitt|eiwittrieke]] Kost for de Deerter. Grundlaag for de Buddentucht is [[Blood]] ut [[Slachthuus|Slachthüser]].<ref>[http://www.efeedlink.com/contents/03-26-2012/2127c983-4074-40ee-bb5d-767af611b9a5-b351.html ''AgriProtein's managing director sees maggots as next protein alternative''] {{Webarchiv|url=http://www.efeedlink.com/contents/03-26-2012/2127c983-4074-40ee-bb5d-767af611b9a5-b351.html |wayback=20170917014325 |text=''AgriProtein's managing director sees maggots as next protein alternative'' |archiv-bot=2026-03-14 03:24:58 InternetArchiveBot }}</ref> AgriProtein hett for düsse Idee 2013 den Innovatschoonspries for Afrika kregen.<ref>[http://innovationprizeforafrica.org/winners-news-release/ ''Innovation Prize for Africa Winner Uses Flies and Waste to Make Food''] {{Webarchiv|url=http://innovationprizeforafrica.org/winners-news-release/ |wayback=20130916212426 |text=''Innovation Prize for Africa Winner Uses Flies and Waste to Make Food'' |archiv-bot=2026-04-05 10:53:27 InternetArchiveBot }}</ref> == Literatur == * Jason H. Byrd, James L. Castner: ''Forensic Entomology. The Utility of Arthropods in Legal Investigations.'' Taylor & Francis Group, LLC 2010, ISBN 978-0-8493-9215-3. * Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Rutg.): ''Spezielle Zoologie, Teil 1.'' Gustav Fischer Verlag, Jena 1996, ISBN 3-437-20515-3. == Belege== <references /> == Weblenken == {{Commons|Category:Musca domestica|Huusflege}} [[Kategorie:Flegen]] [[Kategorie:Untüüch]] 9xk8f41sj5y6lpwj66i0mremg27cx6a 0 83463 1061787 1031044 2026-04-05T11:16:29Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1061787 wikitext text/x-wiki <noinclude> <div style='margin-top:5px;border-top:3px solid #2F74D0;font-size:8pt'>Diese Wikidata Liste der Söhne und Töchter von [[Ritzbüttel]] wird automatisch aus Wikidata gefüllt. Personen ohne Artikel in der Plattdeutschen Wikipedia sind kursiv gekennzeichnet und direkt mit dem Datensatz in Wikidata verlinkt. Um eine Person in diese Liste aufzunehmen, muss sie in Wikidata mit Geburtstag und Geburtsort (Buxthu oder untergeordneten Verwaltungseinheiten) versehen sein. Taucht ein existierender Plattdeutschen Wikipedia-Eintrag für eine Person hier nicht auf, liegt hierzu höchstwahrscheinlich kein oder ein unvollstädiger Wikidata-Eintrag vor. Bitte gern in Wikidata anlegen, mit dem Plattdeutschen Artikel verlinken, komplettieren und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). Taucht eine Persone hier fälschlicherweise auf, liegt das an den Wikidata Einträgen für dessen Geburtsort und der Zuordnung des Geburtsorts zu den darüberliegenden Verwaltungseinheiten (siehe z.B. [https://www.wikidata.org/wiki/Talk:Q5906 Verwaltungsgliederung Landkreis Stade] ). Bitte genau Belege prüfen und ggf. in Wikidata den Geburtsort ergänzen und den alten nicht löschen, sondern als "Missbiligter Rang" kennzeichnen (siehe [[q:Q819293|F. C. S. Schiller (Q819293)]]). Die Liste wird über die [[Vörlaag:Person Row]] (Name, Geburtsjahr, Todesjahr und Liste der Tätigkeiten) formatiert. Bei Tätigkeiten ohne Plattdeutsche Bezeichnung (Label) können dort Wikidata-IDs auftauchen, diese bitte gern in Wikidata übersetzen und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). </div></noinclude> {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item (wdt:P19/wdt:P131*) wd:Q13188820. OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=label,p569,p570,p106,?birthtimeprecision,item |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133367749|Joachim Vosse]]'' | p569 = 1726 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133367749|Q133367749]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20979846|Wilhelm Reye]]'' | p569 = 1833-04-22 | p570 = 1912-02-15 | p106 = ''[[:d:Q211346|Psychiater]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20979846|Q20979846]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110059|Theodor Reye]]'' | p569 = 1838-06-20 | p570 = 1919-07-02 | p106 = ''[[:d:Q170790|Mathematiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>''[[:d:Q901|Wetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q110059|Q110059]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2575563|Wilhelm Walther]]'' | p569 = 1846-01-07 | p570 = 1924-04-24 | p106 = ''[[:d:Q1743122|Karkenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2575563|Q2575563]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q54168290|Otto-Georg Beckmann]]'' | p569 = 1879-06-19 | p570 = 1967-07-05 | p106 = ''[[:d:Q43845|Ünnernehmer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q54168290|Q54168290]] }} {{Wikidata list end}} 9wbpd0saxvalszlba9pf00e7k8udjy1 0 93999 1061759 921971 2026-04-05T10:18:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061759 wikitext text/x-wiki '''Helen Hull Jacobs''' (* [[6. August]] [[1908]] in [[Globe (Arizona)|Globe]], [[Arizona]]; † [[2. Juni]] [[1997]] in [[New York City|New York]]) weer en [[USA|US-amerikanische]] [[Tennis]]spelerin. == Karriere == Se hörr to de best Tennisspelerinnen vun de 1930er Johren. In disse Tiet wunn se 1932 bit 1935 veermal de amerikaansch Tennismeesterschapen (hüüd [[US Open]]) in‘ Eenzel un in‘ Düppel un stunn todem veermal in dat Eenzel in’t Finale. Buterdem wunn se 1936 dat Dameneenzel in [[Wimbledon Championships|Wimbledon]], in dat se de Düütsche [[Hilde Krahwinkel-Sperling|Hilde Sperling]] slahn dee un stunn todem noch fiev wiedere Male in’t Endspeel. Se harr dat Pech in de glieker Tiet as [[Helen Wills Moody]] to spelen. Vun de elf Upnannerdrapen kunn Helen Jacobs blots een Partie winnen. Helen Jacobs leev mit hör Levensgefährtin Virginia Gurnee tosommen.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B04E7DF1639F937A35755C0A961958260 NYTimes: Paid Notice:Deaths Jacobs, Helen Hull]</ref> 1962 wurr se in de in de [[International Tennis Hall of Fame]] upnommen. 1933 wurr Jacobs mit de [[Associated Press Athlete of the Year|Sportler vun dat Johr]]-Utteknung vun [[Associated Press]] ehrt. == Weblenken == * [https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/helen-hull-jacobs Helen Hull Jacobs in de Datenbank vun de International Tennis Hall of Fame (engelsch mit Bild)] * [https://web.archive.org/web/20160217181524/http://itahalloffame.org/inductees/helen-hull-jacobs/ Intercollegiate Tennis Association Profil vun Jacobs] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|LCCN=n/50/27973|VIAF=91866043}} {{SORTIERUNG:Jacobs, Helen Hull}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Storven 1997]] [[Kategorie:Tennisspeler]] 2ob3ilfjsa98flgykrkqs8z077p5eiu 0 129199 1061713 1061312 2026-04-05T04:59:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061713 wikitext text/x-wiki [[Datei:Esther Duflo - Pop!Tech 2009 - 001 (cropped).jpg|mini|Esther Duflo up de [[Poptech]]-Konferenz 2009]] '''Esther Caroline Duflo''' (* [[25. Oktober]] [[1972]] in [[Paris]]) is en [[Frankriek|franzöösch]]-[[USA|amerikaansch]] [[Ökonom]]in un [[Hochschullehrer]]in an dat [[Massachusetts Institute of Technology]], wo se de Abdul-Latif-Jameel-Professur för [[Armotsbekämpen]] un [[Entwicklungsökonomie]] innehett. De Swoorpunkt vun hör Forschung liggt up mikroökonomischen Themen in [[Entwicklungsland|Entwicklungslänner]], dorünner dat Verhollen vun Huushollen, Bildungspolitik, Togang to Finanzdeenstleistungen, Gesundheitspolitik un de Bewertung vun wertschapspolitischer Maatnahmen.<ref>[http://economics.mit.edu/faculty/eduflo/short economics.mit.edu]</ref> Duflo hett up Tofall footen Feldexperimente to dat Beoordeelen vun politisch Maatnahmen maatgevend wieder entwickelt, bi de Minschen per Tofallsprinzip in Gruppen indeelt un licht verännert verscheeden Bedingungen utsett wurrn, um to erkennen, welker Politik welke Folgen hemm.<ref name="faz-2018-10-05">{{Internetquelle |url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wer-wird-wirtschaftsnobelpreistraeger-15822176.html |titel=Wer wird Wirtschaftsnobelpreisträger? |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ.net]] |datum=2018-10-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20181006011223/http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wer-wird-wirtschaftsnobelpreistraeger-15822176.html |archiv-datum=2018-10-06 |abruf=2019-10-14 }}</ref> [[The Economist]] hett hör 2008 to de acht inflootriekskten Ökonomen vun de Welt tellt.<ref>[http://www.economist.com/businessfinance/displayStory.cfm?story_id=12851150 ''International bright young things.''] In: ''The Economist.'' 30. Dezember 2008.</ref> Dat Magazin [[Time]] hett hör 2011 to de 100 inflootrieksten Personen vun de Welt tellt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066106,00.html |titel=The 2011 Time 100 |titelerg=Esther Duflo |autor=Rana Foroohar |werk=Time |datum=2011-04-21 |zugriff=2012-10-17 |sprache=en |format= }}</ref> Hör Book ''Poor Economics'' wurr vun de Financial Times to dat Wertschapsbook vun dat Johr 2011 nömmt.<ref>{{Internetquelle |titel=Wie Armut abgeschafft werden kann |autor=Christine Mattauch |werk=Zeit-Online |datum=2012-08-30 |zugriff=2012-10-17 |sprache=de |url=http://www.zeit.de/wirtschaft/2012-08/ester-duflo-entwicklungshilfe-armut-oekonomie |format=}}</ref> De dormalige US-Präsident [[Barack Obama]] hett hör 2012 in den präsidentialen Beratungsraat för globale Entwicklung beropen. Hör Upgaav weer, den US-Präsidenten un hoochrangig Liddmaaten vun de Regeeren to beraaden.<ref>{{Internetquelle |titel=President Obama announces intent to appoint Esther Duflo to Global Development Council |titelerg=MIT development economist nominated for presidential policy council |datum=2013-01-03 |zugriff=2019-12-24 |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2013/obama-duflo-global-development-council.html |werk=MIT news |hrsg=Massachusetts Institute of Technology}}</ref> Linke Kritiker schmieten hör vör, de Disziplineeren vun de arm Lüüd statt sellschopplich Verännern to vertreeden. De makroökonomischen un politisch-strukturellen Oorsaken vun de Armoot weern kien Gegenstand vun hör Analyse un se wull kien Umverdeelen vun de sellschopplichen Ressourcen togunsten vun de Armen.<ref>Gerhard Klas: [http://www.jungewelt.de/2013/07-22/018.php ''Kampf gegen Armut?''] In: ''junge Welt.'' 22. Juli 2013.</ref> 2019 kreeg se gemeensam mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]] un [[Michael Robert Kremer]] as tweet Fru nah [[Elinor Ostrom]] (2009) un bither jüngste Priesdrägerin den [[Nobelpreis för Wertschapswetenschapen]].<ref name="nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2019/duflo/facts/ ''Esther Duflo'']. nobelprize.org. Afropen an’n 22. Dezember 2019.</ref> == Leven == === Kindheit un Utbillen === Esther Duflo is de Dochter vun de Ärztin Violaine Duflo un den Mathematiker [[Michel Duflo]]. Se hett an de [[Grande école]] [[École normale supérieure]] studeert un hett hör Studium 1994 mit de Maîtrise in Geschichte un Volkswertschapslehre (VWL) afslooten. 1995 hett se hör Hööftstudium an de [[École des hautes études en sciences sociales]] (EHESS) mit en [[Diplôme d’études approfondies|DEA]] in Volkswertschapslehre afslooten. Dornah is Duflo an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) wesselt un het dor 1999 mit de [[Dissertatschon]] ''Dree Essays in Empirischer Entwicklungsökonomie'' (''Three Essays in Empirical Development Economics'') hör Doktertitel kreegen. === Beroplich Werdegang === Nahdem se hör Doktertitel in Volkswertschapslehre kreegen harr wurr Duflo [[Assistant Professor]] för VWL an dat MIT, bevör se 2002 to’n [[Associate Professor]] un 2004 to en vullwertig Perfesser för VWL befördert wurr. Van 2001 bit 2002 lehr Duflo as [[Gastperfesser]]in an de [[Princeton University]]. 2003 hett se gemeensam mit [[Sendhil Mullainathan]] un [[Abhijit Vinayak Banerjee]] an dat MIT dat [[Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab|Poverty Action Lab]] grünnd, de sien Direktorin Duflo 2004 wurr. Dat Poverty Action Lab is en Forschungsnettwark, dat sück mit de Entwicklung vun nee Methoden to de Armotsbekämpen un de Bewertung vun wertschapspolitischen Maatnahmen dör [[Randomiseerte kontrolleerte Studie|randomiseerte kontrolleerte Feldexperimente]] befaat <ref>[http://www.povertyactionlab.org/History povertyactionlab.org]</ref> un 2005 in Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab umnömmt wurr. 2015 hemm dor mehr as 100 Wetenschapler arbeit.<ref name="Ratzesberger">Pia Ratzesberger: ''‚Ich bin nicht einfach zu schocken.‘ Esther Duflo gehört zu den einflussreichsten Ökonominnen und will die globale Armut bekämpfen - ihr eigener Wohlstand hat sie immer schon belastet.'' In: [[Süddeutsche Zeitung]], Nr. 244, 23. Oktober 2015, S. 24.</ref> 2005 kreeg Duflo de nee schafft Abdul-Latif-Jameel-Professur för Armotsbekämpen un Entwicklungsökonomie aan dat MIT. Neben hör Lehr- un Forschungsarbeit arbeitet se siet 2007 as Redakteurin för de wertschapswetenschapliche Facktietschriften [[Annual Review of Economics]] un [[American Economic Journal#American Economic Journal: Applied Economics|The American Economic Journal: Applied Economics]], wobi se Mitgrünnerin vun de letztere Publikatschoon is. Tovör weer Duflo redaktschonell för de [[Review of Economics and Statistics]] (2002–2007), dat [[Journal of Development Economics]] (2004–2006), dat [[Journal of Economic Perspectives]] (2004–2007) un dat [[Journal of the European Economic Association]] (2002–2006) tätig. 2019 wurr se mit den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] uttekent. == Forschung == Nah de wertschapswetenschapliche Publikatschonsdatenbank [[Research Papers in Economics|IDEAS]] hörrt Duflo in dat Gesamtranking düütlich to de best 1 % Ökonomen (Rang 110, Stand Oktober 2015).<ref>[http://ideas.repec.org/top/top.person.all.html#pdu166 Gesamtranking vun de wertschapswetenschapliche Publikatschonsdatenbank IDEAS (engelsch)]</ref> Ok ünner Kriterien as „Antall an Publikatschonen“ oder „Antall an Zitaten“ hörrt Duflo to de best 5 % vun de in de Datenbank erfaaten Ökonomen. De an’n fakensten ziteert Artikel vun Duflo drocht den Titel ''How Much Should We Trust Differences-in-Differences Estimates'' (2002) un wurr tosommen mit [[Marianne Bertrand]] un [[Sendhil Mullainathan]] verfaat.<ref>[http://ideas.repec.org/e/pdu166.html Autorenprofil vun Esther Duflo up IDEAS (engelsch)]</ref> In dissen Artikel analyseeren Bertrand, Duflo un Mullainathan de ''[[Differenz-vun-Differenzen-Ansatz|Differenz-vun-Differenzen-Schätzung]] (DIDE)'', en [[Schätzmethood (Statistik)|Schätzmethood]] för Kausalbetrecken, un kommen to den sluss, dat de DvD-Ansatz in sien herkömmlichen Gebruuk den [[Standardfehler]] vun de schätzt Wirkung vun den ünnersöökten Ingreep düchtig ünnerschätzt. Um den [[Autokorrelatschoon]]sproblem to begegnen, hemm Bertrand, Duflo un Mullainathan absluutend dree Lösungsvörslääg maakt: en Tosommenfall vun de Daten in Tietrüüm vör un nah den Ingreep, den Gebruuk vun en speziellen [[Kovarianzmatrix]] oder en Anpassung vun de [[Randomiseeren]]sinterferenz-Testmethoden.<ref>Marianne Bertrand, Esther Duflo, Sendhil Mullainathan (2004): {{Webarchiv|url=http://www.nber.org/papers/w8841.pdf?new_window=1 |wayback=20160304082842 |text=''Should We Trust Differences-in-Differences Estimates?'' (engelsch) |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}</ref> Duflo hör Institut hett Studien to [[Mikrokredit]]en in mehreren Lännern dörführt un funn, dat de Infloot völ minner weer, as faken annommen.<ref name="Ratzesberger" /> De Wetenschaplerin snackt sück dorför ut, in de [[Entwicklungshülp]] Nahwiesen för den Spood vun bestimmt Maatnahmen intofordern, bevör man disse in’n grooten Stil umsett.<ref name="Ratzesberger" /> == Ehrungen un Utteknungen == * 2003: Elaine Benett Prize for Research * 2005: [[Prix du meilleur jeune économiste de France]]<ref name="Preis2010">{{Internetquelle |url=http:// https://lecercledeseconomistes.fr/evenements/prix-du-meilleur-jeune-economiste-2005/ |titel=Prix du meilleur jeune économiste 2005 |hrsg=lecercledeseconomistes.fr |sprache=fr |datum=2005-05-19 |zugriff=2019-12-25}}</ref> * 2005: Bronzemedaille vun dat [[Centre national de la recherche scientifique]] (CNRS) * 2009: Calvó Almengol International Prize vun de [[Barcelona Graduate School of Economics]] * seit 2009: [[MacArthur Fellowship]] * siet 2009: Fellow vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2010: [[John Bates Clark Medal]] för hör Arbeit mit [[Feldexperiment]]en, de de Wirksamkeit vun wertschapspolitisch Maatnahmen vergliekbar maken * 2010: [[Ehrendokter]] vun de [[Université catholique de Louvain]] * 2011: Medaille de l'Innovation vun dat [[Centre national de la recherche scientifique|CNRS]] * 2011: David N. Kershaw Award vun de [[Association for Public Policy Analysis and Management|APPAM]] * 2011: Thomas C. Schelling Award vun de [[Harvard Kennedy School]] * 2013: [[Dan-David-Pries]] * 2014: Albert-O.-Hirschman-Pries vun dat [[Social Science Research Council]]s (mit Abhijit Vinayak Banerjee).<ref>Social Science Research Council: ''{{Webarchiv|url=http://www.ssrc.org/hirschman/2014-statement-of-commendation |wayback=20140403124450 |text=The Albert O. Hirschman Prize, 2014. |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}'' Afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2015: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries#Sozialwetenschapen|Prinzessin-von-Asturien-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.fpa.es/es/comunicacion/esther-duflo-premio-princesa-de-asturias-de-ciencias-sociales.html |wayback=20191019210833 |text=Esther Duflo, Premio Princesa de Asturias de Ciencias Sociales |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}; afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2015: A.SK Social Science Award vun dat [[Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung|Wissenschaftszentrums Berlin für Sozialforschung]](WZB)<ref>[https://www.wzb.eu/de/pressemitteilung/ask-social-science-award-2015-fuer-esther-duflo ASK Social Science Award für Esther Duflo]; afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2016: Utwärtig Liddmaat vun de [[British Academy]] * 2017: Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2019: [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]]<ref name="nobel"/> == Privatleven == Esther Duflo hett sowohl de franzöösch Staatsbörgerschap as ok siet 2012 de vun de USA. Se is siet 2015 mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]] verheiraadt<ref>{{Literatur |Autor=Soutik Biswas |Titel=The Nobel couple fighting poverty cliches |Datum=2019-10-15 |Online=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50048519 |Abruf=2019-11-30}}</ref>, de ebenfalls Perfesser för Volkswertschapslehre is un mit den Duflo bi mehreren vun hör Forschungsarbeiten tosommenarbeit hett; se hemm twee gemeensam Kinner.<ref>John Gapper: [http://www.ft.com/cms/s/2/81804a1a-6d08-11e1-ab1a-00144feab49a.html#axzz2Fb9gXSJO ''Lunch with the FT: Esther Duflo.''] In: ''The Financial Times.'' 17. März 2011.</ref> == Warken (Utwahl) == * mit Rema Hanna: ''Monitoring works. Getting teachers to come to school.'' CEPR, [[London]] 2006. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Aging and death under a dollar a day.'' NBER, Cambridge, Mass. 2007. *mit Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan: ''How Much Should We Trust Differences-in-Differences Estimates'', Quarterly Journal of Economics, Band 119, 2004, S. 249–275 * ''Giving credit where it is due.'' In: ''The journal of economic perspectives. A journal of the AEA.'' Band 24 (2010), {{ISSN|0895-3309}}, S. 61–80. * ''Requiescat in pace? The consequences of high-priced funerals in South Africa.'' In: David A. Wise (Hrsg.): ''Explorations in the economics of aging.'' University Press, [[Chicago]], Ill. 2011, ISBN 978-0-226-90337-8, S. 351–373. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Poor Economics. A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty.'' PublicAffairs, New York 2011, ISBN 978-1-58648-798-0. ** deutsche Ausgabe: ''Poor Economics: Plädoyer für ein neues Verständnis von Armut.'' ISBN 978-3-8135-0493-4. * ''Is decentralized iron fortification a feasible option to fight anemia among the poorest?'' In: David A. Wise (Hrsg.): ''Explorations in the economics of aging''. University Press, Chicago, Ill. 2011, ISBN 978-0-226-90337-8, S. 317–344. * [http://www.zeit.de/zeit-wissen/2011/05/Interview-Duflo-und-Banerjee/komplettansicht?print=true Interview] vun de [[Die Zeit|Zeit]] mit Banerjee un Duflo, 2011 * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Poor Economics. Barefoot Hedge-Fund Managers, DIY Doctors and the Surprising Truth about Life on Less than 1 $ a Day''. Penguin Books, London 2012, ISBN 978-0-7181-9366-9. * ''Kampf gegen die Armut''. Ut dat Franzöösche vun Andrea Hemminger. Suhrkamp Verlag, Berlin 2013. ISBN 978-3-518-29664-6. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems'', Juggernaut Books, 12. November 2019. Themen: Einsichten aus der aktuellen ökonomischen Forschung zu breiten Themenfeldern wie Migration, Sozialhilfe, Umweltschutz, und Handel. Ein kurzer Teil beinhaltet auch ein Plädoyer für ein finanzierbares kleines [[Bedingungsloses Grundeinkommen]] (Universal Ultra Basic Income - UUBI) für Schwellen- und Entwicklungsländer am Beispiel Indien. ISBN 978-0-2413-0689-5.<ref>[https://thewire.in/books/abhiji-banerjee-esther-duflo-ubi-excerpt-nobel-prize ''Excerpt: Abhijit Banerjee and Esther Duflo on Which Kind of UBI Could Work in India''] (englisch), The Wire (India), 2019</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{IMDb|nm4880811}} * [http://economics.mit.edu/faculty/eduflo/ Website vuin Esther Duflo am MIT] * {{Internetquelle |url=http://www.college-de-france.fr/site/esther-duflo/index.htm#content.htm |titel=Esther Duflo : Chaire Savoirs contre pauvreté-AFD (2008–2009) |hrsg=[[Collège de France]] |sprache=fr |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://ideas.repec.org/e/pdu166.html |titel=Esther Duflo: Research output |werk=[[Research Papers in Economics|IDEAS/RePEc]] |sprache=fr |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=Esther Duflo |url=https://www.youtube.com/watch?v=DK6Xfq2ZiKs |titel=Policies, politics. Can Evidence Play a Role in the Fight against Poverty? |hrsg=IGIER – 20th Anniversary Conference |datum=2011-06 |kommentar=Vortrag über evidenzbasierte Armutsbekämpfung |format=wiedergegeben auf [[YouTube]], 1:06 Stunde |sprache=en |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} *Esther Duflo's Nobel Preis Vortrag: [https://www.youtube.com/watch?v=KFRnY-5K5OU Field Experiments and the Practice of Policy] 2019 *Utführlich Interview (mit düütsch Översetten) in de SRF Sendung Sternstunde Philosophie, 2017: [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/aus-dem-archiv-mit-methode-die-armut-besiegen-esther-duflo-und-abhijit-banerjee?id=15d7c385-ab10-412b-a315-1045339bb573 Mit Methode die Armut besiegen] (tosommen mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]]) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=12925312X|LCCN=no/00/65980|VIAF=74926739}} {{SORTIERUNG:Duflo, Esther Caroline}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1972]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] day7i8yg4gmragsf3tyei4g5jbh3mps 0 135355 1061738 1061324 2026-04-05T07:57:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061738 wikitext text/x-wiki [[Bild:Bielefeld_vom_Johannisberg.jpg|duum|Builefeld vor 1872]] De Ort [[Builefeld]] liggt in'n Nordausten vun [[Noordrhien-Westfalen|Nordrhuin-Westfailen]]. De Geschichte gait truügge bet in dat 9. Johrhunnert, os Stadt is Builefeld owwer erst [[1214]] grünnet weoren. Wat denn nau ollens passairt is, dat kann enner hiar in düssen Artikel fuinen. == Grünnen un Füdderkuomen in dat Middeloller == [[Bild:Bielefeld, Alter Markt 1980.jpg|duum|Alter Markt (1980)]] Oll inne Midden vun dat [[9. Johrhunnert]] weor vun den Eort schruiwen, os den Klauster Corvey äine Biurnstuie ''in Bylanuelde'' giäwen weoren is.<ref>Reinhard Vogelsang: Geschichte der Stadt Bielefeld. 1. Band: Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>, S. 31</ref><ref>Hans Adolf Kastrup: ''Zur Erwähnung Bielefelds in einer Corveyer Traditionsnotiz aus dem 9. Jahrhundert''. In: 75. Jahresbericht des Historischen Vereins für die Grafschaft Ravensberg (1984/85), S. 7–65 [https://www.stadtarchiv-bielefeld.de/Portals/0/PDFs/LgB%20digital/JBHVR/75JBHV1984-85.pdf Digitalisat]</ref> Innen Johr [[1214]] hät de [[Greve|Grof]] Herrmann II. vun Ravensberg de Stadt [[Builefeld]] denn grünnet. Builefeld lag an de Snot vun'en Süden vun de [[Ravensbiärg|Grofskop Ravensbiarg]], un Hermann woll med de Statt suine Macht siäker maken. Iut den Johr 1214 gifft et n Verdragg tüsken Hermann un den Klauster Marienfeld, in den dat erste Mol iawer de Statt Builefeld schruiwen is.<ref>{{Internetquelle |autor=Jochen Rath |url=https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/2014/01/01/01012014 |titel=1214: Ersterwähnung Bielefelds als Stadt |werk=Historischer "RückKlick" |hrsg=[https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/alle-artikel/ Stadtarchiv Bielefeld] |datum=2014 |zugriff=2019-07-05}}</ref> Teo düsse Tuit haur Builefeld teon [[Kiarkspel Heepen]]. Inner Naichte vun de Aultstädter Nicolaikiarke gaff et ümme 1230 äine Klius, wo äin Kaplan iut [[Heepen]] äinmol inne Wiäken n Gottesdeenst häil. [[1234]] kraig Builefeld twar n äigenen Pastaur, owwer jäider Builefelder Hiusholt mosse an Ollerhuiligen n Grosken uppen Alter inner [[Kark (Huus)|Kiarke]] teo Heepen leggen, bet de Builefelder med Heepen os Mudderkiarke inverstohn wören. [[1236]] is de Builefelder Kiarke denn unafhängig weoren. In dat Kiarkenbeok teo Heepen stait: "Anno 1236 is de Kerke sünte Nicolaus up de Olenstatt Bielevelde affesündert van der Kerken tho Hepen mit Vullborde des Hochwürdigen in Godt, Biscop Bernhard tho Paderbornen".<ref name="vormbaum">{{Internetquelle |autor=Friedrich Vormbaum |url=https://sammlungen.ulb.uni-muenster.de/hd/content/titleinfo/307756 |titel=Die Grafschaft Ravensberg und die Stadt und vormalige Abtei Herford in ihren alten Ämtern, in ihren jetzigen landräthlichen Kreisen und in ihren Geschichten und Sagen, Leipig 1864, S. 45-47 |werk=ULB Münster |hrsg= |datum= |abruf=2020-03-29 |sprache=}}</ref> De Aultstädter Nicolaikiarke is denn innen 14. Johrhunnert bobbet weoren. Grof Hermann vun Ravensbiarg dai iut den Eort Builefeld äine Kaupmannsstatt un de Hauptstatt vun de [[Graafschop|Grofskop]] maken. Wuil Builefeld an den wichtigen Pass iawer den [[Osning]] lagg, wo aule Hannelswiage duür gengen, wuoß de Statt baule teo äine wichtige Wertskop- un Finanzstuie, un viäle Kaupluüe iut de Giägend un iut den naigen [[Mönster]] kaime do hen. Med den Hannel weoren de Kaupluüe ruiker un med ennen auk Grof Hermann. Builefeld hät sik dat [[Stadtrecht]] vun Mönster giäwen, un dat is läder vun den Grof Otto III. vun Ravensbiarg in äiner Urkunde vun [[1287]] fasteleggt weoren.<ref>Heinrich Gottfried Gengler: ''Regesten und Urkunden zur Verfassungs- und Rechtsgeschichte der deutschen Städte im Mittelalter''. Erlangen 1863, [http://books.google.de/books?id=NdkcAAAAMAAJ&pg=PA219 S. 219–223.]</ref> Os dat domoals Meode hadde, gaff et Muürn un Wadergrabens ümme de Statt. De Deors wören blaut an'en Dage uapen. Wo de Muürns wören, dat kann enner fandage nau an'en Strodennamen säin. Do gift et Ulmenwall, Siekerwall, Niederwall, un olle de annern. Dat Zentrum was domoals de Aule Markt med den Rothius un de naige Nicolaikiarke. Dat aule Rathaus is vandage dat Theater am Alten Markt. Wat de Builefelder seo os aulet Rothius kinnen, is dat Rothius an'en Niederwall, dat se 1904 bobbet häwwet.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=http://www.bielefeld.de/de/ti/geschichte/ |titel=Homepage der Stadt Bielefeld, Geschichte |abruf=2014-03-16 }}</ref> Ümme 1240 hätt man anfangen, de Sponburg uppen Sponbiarg teo bobben. Se finnet sik dat erste Mol in äiner Urkunde vun [[1256]]. Os de Burg ferch was, hätt de Grof vun Ravensbiarg se vor sik un suine Luüe os Behiusung nuamen. De Burg soll auk den Pass iawer den Osning un de Statt schütsen. Domoals soch de Burg owwer nau gans anners iut os niu. Se was n Rechteck med ner 45 mol 85 Meter langen Muür, un binnen äin Taurn med Stallen, Wuohn- un Wahrgebaiden. Vun [[1293]] an kaime Handwiarker no Builefeld, de an de Sponburg bowwen daie. Se daie tüsken den Deors vun de Statt un de Sponbiarg wuohnen. Os denn jümmer mair Minsken kaime, is iut den Huüsern vun den Handwiarkern an'e "Breite Strasse", äin par Adelshoöwen in de Naichte vun de "Kreuzstrasse" un de Nuigstätter Marienkiarke de Nuigstatt weoren. Auk ümme de Nuigstatt gaff et äine Muürn. De Snot tüsken Ault- un Nuigstatt was de Lutter. Bäide Däile vun Builefeld hedden nich blaut äigene Stattmuürn, se hedden auk n äigenen [[Börgermeester|Büörgermester]] un Stattrote. Erst innen Johre [[1520]] weoren Ault- un Nuigstatt tohaupe leggt un et gaff denn blaut no äinen Büörgermester un 12 Stattrote, 9 iut de Aultstatt un 3 iut de Nuigstatt. Teo de Tuit hadde Builefeld 3.000 Inwuohner.<ref name="vormbaum" /><ref name=":0" /> Os de Grofen vun Ravensbiarg iutstuorben wören, geng de Grofskop un domedde auk Builefeld [[1346]] an de [[Grofskop Berg]] un [[1423]] an dat [[Hertogdum Jülich-Berg]]. Seo was Builefeld wuid weg vun den Lannesheren un was fruiger os annere Stätte. Auk de Kruige innen laden [[Middeloller]] hedden n Buagen ümme de Statt maket. Na ja, nich gans, owwer Builefeld kamm medden bloöen Auge weg. Seo geng et den Luüen, mäist Handwiarker un Kaupluüe, jümmer biader. Af den 15. Johrhunnert dai Builefeld auk bui de [[Hanse]] medmaken. == Reformatscheon un Dartigjohrger Kruig == [[1498]] weor dat Jostbiargklauster vun den Franziskanern bobbet, owwer oll 12 Johre läder wiagen den wuiden Weg inne Statt un wiagen Malässen medden Wader upgiäwen un an'en "Klosterplatz" inner Aultstadt nuig bobbet. Dat aule Gebaide an'en Jostbiarg was oll innen [[16. Johrhunnert]] inne Dutten, un vandage kann enner blaut nau de Grundmuürn bekuiken. Af den Johr [[1542]] kamm de [[Reformatscheon]] auk no Builefeld un de [[Ravensbiärg|Grofskop Ravensbiarg]]. De Pasteore vun de Nikolaikiarke un de Marienkiarke fenge an, de Priage up de evangelske Ort to haulen un duütske Läider to singen, ofschons de Heren vun′t Marienstift dat partiu nich wolle.<ref>Reinhard Vogelsang: ''Geschichte der Stadt Bielefeld.'' 1. Band: ''Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts''. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>, S. 110.</ref> Dat Franziskanerklauster blaif owwer [[Röömsch-kathoolsche Kark|katholsk]], un de Franziskaner iawernaime de Pliage vun de Katholsken innen gansen Ravensbiarger Lanne. Innen Mai [[1829]] dai de [[Preußen (Staat)|preußiske]] Küöning dat Klauster dicht maken. Dat Klaustergebaide is denn äin Däil vun dat Gymnasium weoren, un de Klausterkiarke ne katholske Pfarrkiarke.<ref>Diodor Henniges: <nowiki>''</nowiki>Geschichte des Franziskanerklosters Bielefeld.<nowiki>''</nowiki> In: <nowiki>''</nowiki>Beiträge zur Geschichte der Sächsischen Franziskanerprovinz vom heiligen Kreuz.<nowiki>''</nowiki> Band II, Düsseldorf 1908, S. 126–151<nowiki><br /></nowiki>Diodor Henniges: <nowiki>''</nowiki>Zur Aufhebung des Klosters Bielefeld 1829 (Ein Zitat aus der Aschaffenburger Kirchenzeitung No. 13, Jahrgang 1835).<nowiki>''</nowiki> In: <nowiki>''</nowiki>Beiträge zur Geschichte der Sächsischen Franziskanerprovinz vom heiligen Kreuz.<nowiki>''</nowiki> Band IV/V, Düsseldorf 1911/12, S. 206 f.<nowiki><br /></nowiki>Diodor Henniges: <nowiki>''</nowiki>Ein trauriger Gedenktag (100 Jahre nach der Auflösung des Klosters Bielefeld).<nowiki>''</nowiki> In: <nowiki>''</nowiki>Vita Seraphica.<nowiki>''</nowiki> 10, 1929, S. 126–137.</ref> De Süsterkiarke was bet 1616 de Klausterkiarke vun dat Augustinerklauster Mariental, 1657 kamm se de [[Reformeerte Kark|evangelsk-reformairte]] Gemeinde in Builefeld teo. 1609 häwwet sik de Iarben vun den Lannesheren in Jülich-Kleve derbe striäden. Dobui is denn rutkuomen, dat de [[Ravensbiärg|Grofskop Ravensbiarg]] med Builefeld vort erste an de [[Mark Brandenburg]] geng. 1612 gaff äin derbet Airnbiäwen, dat in Builefeld viäl kaputt maket hadde. Innen [[Dartigjöhrigen Krieg|dartiggjohrgen Kruige]] kaime Tropps iut [[Nedderlannen|Holland]], [[Spanien]], [[Sweden|Schweden]] un [[Frankriek|Frankruik]] no Builefeld un naime sik de Sponburg teo äigen. De Saldoden iut Spanien häwwet 1623 vun de Burg med Kaneonen in de Statt schuaden. 1636 häwwet Schweden un Hessen baule äin ganset Johr lang de Burg beliargert, bet de Spanier 1637 aftrocken un se de Burg kriäge. In düssen Johren is auk de [[Pest]] no Builefeld kuomen. Do an send ümme 350 Luüe stuorben. No den Kruig 1648 blaif Ravensbiarg bui de Mark Brandenburg, wat denn [[1666]] innen Verdragg richtig fasteleggt weor. Dat is denn auk bet 1947 seo bluiwen, blaut dat de Mark Brandenburg läder [[Brannenborg-Preußen]] häide. De Lannesheren wören de Hohenzollern. Innen 17. Johrhunnert weor Builefeld teo de Linnenstatt, wuil et domoals viäl Linnenhannel gaff. De Biurn in de Grofskop daie mäistentuits dat [[Linnen]] anbowwen, wuil et dovor Geld vun'en Statt gaff. Up den Hiawen daie se doriut denn os Linnenwiawer Linnen trechte maken un denn verkaupen. De Biurn hedden nich seo viäl dovun, owwer de Kaupluüe send dobui ruik weoren. Dat kann sik enner vandage nau an den Huüsern an'en Aulen Markt bekuiken.<ref name=":0" /> Auk dat Linnenwiawerdenkmal doöt an düsse Tuit manen. Af den 19.Johrhunnert weor et vor de Biurn owwer derbe siur med den Linnen. Et gaff upmol Maschuinen, de dat Linnen flinker un bui wuidem nich seo duür trechte maken können. De Biurn daie kium nau Geld vor iar Linnen kruigen un hedden graude Naut. Viäle send denn auk iut den Ravensbiarger Lanne no Amerika trocken, ümme n biaderet Liäwen teo fuinen. == Industrialesairung un Kaiserruik == Ümme 1860 kamm de [[Tobak]] no Ravensbiarg. De [[Tobakfabruik Crüwell]] in Builefeld was äine vun de gans wichtigen in Duütsland. Crüwell gaff viäle Arbäiden an de Landluüe, de denn teo Hius produtschairen un wuir Geld verdainen können. Dat Zentrum vun de Tobakprodukscheon was owwer in [[Buüne]]. 1847 kamm auk de [[Iesenbahn|Uisenbahn]] no Builefeld, un wuil domedde mäir Waren kaime un genge, gaff et baule auk mäir Fabruiken. De Ravensbiarger Spinneruigge was in de biadste Tuit de gröddste Flassspinneruigge in Europa. Oll ümme 1870 was Builefeld med 11% oller Spillen un Würkestelle dat Zentrum vun de duütske Textilindustrie. Auk de Maschuinenbeo kamm jümmer mäir an t Laupen. Vandage is Builefeld de fifftgröddste Maschuinenbeo-Eort in Duütsland. [[1891]] dai [[August Oetker]] nau in suiner Awwetäike inner Niedernstrode Backpulver trechte maken un verkaupen, vandage is doriut is äin grauder Konzern weoren. 1867 weoren de [[Von Bodelschwinghschen Anstalten Bethel]] grünnet. Bet teon 1. Oktober 1878 gehaur Builefeld teon Kruis Builefeld un is denn ne kruisfruigge Statt weoren. 1900 gaff et de erste Tram un vun 1901 bet 1954 förde de Builefelder Kruisbahnen no Schildske, Werther un Enger. 1904 kamm nau de Bahn no [[Hameln]] doteo. Et gaff med de Tuit jümmer mäir Inwuohner. Innen Januar 1848 wören dat 8.150, innen Johre 1914 oll 82.580. Dobui send auk de Inwuohner vun Quelle un Gadderbaum, de bet 1914 auk teo Builefeld doteo kuomen send. == Weimarer Republik un Nationalsozialismus == No den [[Eersten Weltkrieg|ersten Weltkruige]] gaff de Statt-Sparkasse Builefeld Nautgeld heriut.<ref>{{Literatur |Autor=Walter Grasser, Albert Pick |Titel=Das Bielefelder Stoffgeld 1917–1923 |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag=Erich Pröh |Ort=Berlin |Datum=1972 |ISBN= |Seiten=}}</ref> Dat wören Schuine iut Linnen, Samt odder Suide, un enner konn se bet teon Johre 1923 vun de Sparkasse kruigen. Et mössen owwer viäle, viäle Minsken graude Naut luin, un 1919 schog et, dat viäle dovun, de niks mäir teo bicken hedden, uppen Wiäkenmarkt in Builefeld kaime un sik den Markt teo äigen maken wollen. Owwer de Ruikswuir kamm un hätt up de Luüe schuaden, bet se wuir weg gon send. 1920 genge iawer 10.000 Luüe up de Strode, ümme sik giägen de laige sozeale Loge teo wennen. Tüskenduür is stumps de Beliagerungsteostand in Builefeld iutreopen weoren. Innen 20er Johren vun't 20. Johrhunnert was [[Rudolf Stapenhorst]] [[Börgermeester|Büörgermester]].Häi hät med mäiren Gemäinen in t Builefelder Ümland verhannelt. An'en Enne wören olle domedde inverstohn, n Däil vun Builefeld teo weren. Dobui kaime auk Schildske, Suiker, Gellershagen un Stieghorst teo Builefeld. An'en 1. Oktober 1930 hadde Builefeld 130.000 Inwuohner un weor de 50. duütske Graudstatt. 1938 daie in Builefeld ümme 900 Jiuden wuohnen. Se hedden inne Turnerstrode ne schoöne [[Synagoge]], de 1905 inwuijjet weor. Inner [[Riekspogromnacht|Ruiksprogromnacht]] an'en 9./10. November 1938 häwwet de Nazis de Synagoge dalbrennt. Et diurte 4 Stunnen, bet de Fuürwuir kamm, un os de Nazis dat wollen, hätt de Fuürwuir dat Fuür nich iutmaket, blaut de annern Huüser rundümme de Synagoge schützt. De Wuohnungen vun'en [[Joden|Jiuden]] häwwet de Nazis mäistendäils me Läiwe loden, owwer 17 Lans un Kontors, de mäist inner Binnenstatt wören, häwwet se verwoöst un plünnert. Viäle Jiuden send in t Iutland weglaupen. An'en 13. Dezember 1941 häwwet de Nazis de ersten Jiuden no [[Riga]] schickt, denn kaime nau mol 8 Deportatscheonen no [[Auschwitz]], [[Warschau]] un [[Theresienstadt]]. Vun de 450 Jiuden, de de Nazis deportairt häwwet, send blaut 60 an t Liäwen bluiwen.<ref>{{Internetquelle |autor=Jochen Rath |url=https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/2008/11/01/01/01112008 |titel=9.&nbsp;November 1938, Die Pogromnacht in Bielefeld |werk=Historischer "RückKlick" |hrsg=[https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/alle-artikel/ Stadtarchiv Bielefeld] |datum=2008 |abruf=2020-03-29 |sprache=}}</ref> Innen [[Tweeten Weltkrieg|2. Weltkruig]] send jümmer mäir Builefelder Saldoden weoren un et gaff deswiagen jümmer wäiniger Arbäider. Dorümme hätt man 14.721 Luüe, mäistendäils iut de [[Ukraine]] un [[Polen]], no Builefeld brocht un teo r Arbäid twungen.<ref>Zu Zwangsarbeitern aus Polen: Wojciech Kwieciński: ''Lebens- und Arbeitsbedingungen polnischer Zwangsarbeiter in Deutschland am Beispiel der Bielefelder Region.'' In: ''Ost-westlicher Dialog – Dialog Wschodu i Zachodu : Polnische Woche – Tydzień polski.'' Saarbrücken 2015, {{Webarchiv|url=http://universaar.uni-saarland.de/monographien/volltexte/2017/160/pdf/Saravi_Pontes_5_OA.pdf |wayback=20200609021226 |text=(Volltext) |archiv-bot=2026-03-14 02:29:17 InternetArchiveBot }}, S. 69ff. (auch als Print)</ref> De ersten Bomben send in Builefeld innen Juni 1940 dalfalen, owwer nau ohne gröddere Malessen. De laigeste Angruip was an'en 30. September 1944. An den Dage send 649 Minsken stuorben un de gröddste Däil vun'e Aultstatt un viäle historiske Gebaide send inne Dutten gohn. Innen März 1945 weor de Viadukt in Schildske med ner Bombe bino gans kaputt maket. Innen Kruige send in Builefeld mäir os 1.300 Minsken vun Bomben daud maket weoren un ümme 15.600 Wuohnungen inne Dutten gon. An'en 4. April 1945 häwwet de Amerikaner Builefeld binoh ohne Struit innuamen. Ümme ne Wiäken läder send de Briten kuomen un häwwet ne britiske Militärregairung insett.<ref name=":0" /> == Wuirupbobben un Füdderkuomen bet vandage == No den Kruig geng et denn wuir laus domedde, ollens wuir upteobobben. Viäle kaputte Gebaide kaime gans weg un nuige weoren bobbet. De Stadt sog denn auk gans anners iut os vor den Kruige. De [[Industrie]] is auk wuir upbobbet weoren, de [[Weertschop|Wertskop]] kamm wuir inne Gänge. Blaut de [[Textilindustrie]] weor jümmer wäiniger. 1945 weor de Ruiksbahn-Generaldirekscheon grünnet, de vor de Uisenbahn in de britisken Zone teostännig was. 1945/46 kamm auk de Sammelstuie vor Norichten iawer Foörer vun Kraftfoartuügen<ref>[http://www.stern.de/auto/verkehr-50-jahre-strafen--punkte-und-akten-3785254.html ''50 Jahre Strafen, Punkte und Akten.''] In: ''[[Stern (Zeitschrift)|Stern]]'' 17. Juli 2001, abgerufen am: 25. Juli 2017.</ref> un de Sammelstuie vor Norichten iawer Kraftfoartuüge vun Berlin un Peine no Builefeld.<ref>{{Webarchiv|text=Kraftfahrt-Bundesamt Vorgängerbehörden|url=https://www.kba.de/DE/DasKBA/Aus_der_Geschichte_des_KBA/Vorgaengerbehoerden/vorgaengerbehoerden_node.html|wayback=0171125030327}}</ref> 1951/52 trock de Sammelstuie no [[Flensborg]] un häit vun do an Kaftfahrt-Bundesamt.<ref>{{Webarchiv|text=Kraftfahrt-Bundesamt Zeittafel|url=https://www.kba.de/DE/DasKBA/Aus_der_Geschichte_des_KBA/Zeittafel/zeittafel_node.html|wayback=20170808165349}}</ref> Wuil et no n Kruige viäle Flüchtlinge un Häimatferdriabene gaff, hadde Builefeld innen Johre 1955 oll 155.000 Inwuohner. De Katholsken send aukjümmer mäir weoren, un in den 50er un 60er Johren häwwet se 10 katholske Pfarrkiarken nuigg bobbet. 1969 weor de [[Universität Builefeld]] grünnet. Innen Westen vun'e Statt an'en [[Osning]] is denn dat Gebaide dovor bobbet weoren. Lange Tuit was de Uni Builefeld äine vun wäinigen Haugscheolen, de olle Fakultäten unner äinen Dack hedden. Intüsken hät de Uni owwer seo viäle Studäirenden, dat niu doch ne ganse Ruige vun nuigen Gebaiden bobbet send. 1973 is de Kruis Builefeld med teo de kruisfruige Statt Builefeld kuomen. Dommedde geng de Inwuohnertall haug up iawer 300.000 Luüe. 1991 is de Stattbann ferch weoren. Iawer 20 Johre hät dat diurt, olle de Tunnels teo bobben, domedde de Stattbann inner Binnenstadt unner de Airn foören konn.<ref name=":0" /> == Kuik auk == [[De Buabersten fun Builefeld|De Buabersten vun Builefeld]] == Boöker == * Reinhard Vogelsang: Geschichte der Stadt Bielefeld *# Band Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>. *# Band Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>. *# Band Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>. * Gertrud Angermann: Stadt-Land-Beziehungen. Bielefeld und sein Umland, 1760–1860 unter besonderer Berücksichtigung von Markenteilungen und Hausbau. (= Beiträge zur Volkskultur in Nordwestdeutschland. Band 27). F. Coppenrath Verlag, Münster 1982, <nowiki>ISBN 3-88547-175-2</nowiki>. [http://www.lwl.org/voko-download/BilderNEU/422_027Angermann_MU.pdf (Volltext]; PDF; 66,8&nbsp;MB) == Weblenken == * {{Internetquelle |autor=Stadtarchiv Bielefeld |url=https://www.stadtarchiv-bielefeld.de/Stadtgeschichte/Online-Ausstellungen/ |titel=Online-Ausstellungen zur Stadtgeschichte |abruf=2019-07-05}} * {{Internetquelle |autor=Stadtarchiv Bielefeld |url=https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/alle%20Artikel/ |titel=''Portal "Historischer RückKlick"'' |abruf=2019-07-05}} * {{Internetquelle |autor=Stadtarchiv Bielefeld |url=https://www.stadtarchiv-bielefeld.de/Best%C3%A4nde/Landesgeschichtliche-Bibliothek/LgB-digital/JBHVR |titel=''Portal "Jahresberichte des Historischen Vereins für die Grafschaft Ravensberg zu Bielefeld''" (1877-1999) |datum=2019 |abruf=2019-07-05}} == Wo man nokuiken kann == <references responsive="" /> {{Schreven op|Ravensbiarger Platt}} [[Kategorie:Historie]] [[Kategorie:Builefeld]] ghsc7w4nbt02x4vi50eerg2mbfshdv6 0 145725 1061730 1061318 2026-04-05T07:35:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061730 wikitext text/x-wiki [[Datei:Rostock Gedenkstätte revolutionärer Matrosen 2.jpg|mini|hochkant|Gedenkstäde von de revolutschoonärn Matrosen]] [[Datei:Rostock Gedenkstätte revolutionärer Matrosen 1.jpg|mini|Sietansicht mit Relief]] Dei '''Gedenkstätte revolutionärer Matrosen''' an'n [[Rostocker Stadthaben]] erinnert an dei revolutschoonärn Matrosen tau'n Enn von de [[Eerste Weltkrieg|Ierste Weltkrieg]]. Erschaffen wür dat Denkmal von de Künster [[Wolfgang Eckardt]] un [[Reinhard Dietrich]] un an'n 16. September 1977 wür dat inweiht.<ref name="hirsch">{{Webarchiv | url=http://hirsch-gastronomie.de/matrosendenkmal.htm | wayback=20141006113643 | text=matrosendenkmal}}</ref> Dei monumental Gedenkstäde besteiht ut ein Sockel mit ein 20 Meter lang Reliefwand (makt von Reinhard Dietrich) un ein Bronzeskulptur, dei 9 Meter hoch is. Dei Denkmalanlag ahn Skulptur wür all 1970 upmakt un hett ein Utstellenrum, welk öwer siet 1985 tau is. Tau de DDR-Tiet hett dat Matrosendenkmal för Gedenkveranstalten tau de Erinnerung an dei Dütsch-Sowjetsch Fründschaft un dei [[Novemberrevolutschoon]] 1918, utlöst dörch de [[Kieler Matrosenupstand]], deint.<ref>{{Internetquelle | url= http://www.myheimat.de/rostock/politik/kuenstlerische-aufarbeitung-eines-historischen-ereignisses-der-matrosenaufstand-am-ende-des-ersten-weltkrieges-d2378638.html | titel= Künstlerische Aufarbeitung eines historischen Ereignisses: Der Matrosenaufstand am Ende des Ersten Weltkrieges | autor=Myheimat | werk= | datum= | zugriff=2014-09-30}}</ref> Entgägen de verbreeten Meenen stellt dat Denkmal nich dei upständsch un 1917 tau'n Dod verordelen Matrosen [[Max Reichpietsch]] un [[Albin Köbis]] dor. Dit wier in ein ierste Konzeptschoon andacht. De Bildhauer Wolfgang Eckardt hett sik öwer gägen de Anspruch sett von de [[SED]]-Funktschoonär un hett dei bied namlos Mannslüd ahn Mondierung un Wapen makt, üm dütlich tau maken, dat politisch Verännerung ok ahn Gewalt dörchsett ward könen.<ref name="hirsch" /> Dei gröttste Bronzeskulptur von Rostock is siet 2013 dörch ein Tun säkert un bruk ein Sanierung. An'n 28. Januar 2016 hett sik de Kunstbirat von de Hansestadt Rostock mit de Sanierung von de marode Denkmal befat, dei nu in Angriep nahm warden söl.<ref>{{Internetquelle| url=http://www.das-ist-rostock.de/stadtleben/auch-das-ist-rostock/1724-1724/| titel=Wie sieht „dezentrales Erinnern“ aus?| autor=Frank Schlößer| werk=| datum=| zugriff=2016-01-30| offline=ja| archiv-url=https://web.archive.org/web/20160130154558/http://www.das-ist-rostock.de/stadtleben/auch-das-ist-rostock/1724-1724/| archiv-datum=2016-01-30}}</ref> Dat Denkmal ward na de aktuell Plans in dei niege Äuwerpromenade integrert. Dei Utstellenrüm ünner de Denkmal sünd lut Michaela Selling, Kulturamtledderin, nich tau redden un sölen verfüllt warden. Dei Stufen an de Kaikant sölen bet tau'n Matrosendenkmal hochtagen warden, dei Gräunflagg warde nie makt. Ok is förseihn, dei Verbinnen von de Denkmal tau'n Kieler Matrosenupstand von 1918 up Tafeln dortaustellen. Dei Sanierung ward 3,5 Millionen Euro kosten un söl in'n Johr 2020 anfängen.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/politik/kommunen-rostock-matrosendenkmal-wird-saniert-35-millionen-euro-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-180330-99-696718 Matrosendenkmal wird saniert: 3,5 Millionen Euro]</ref> == Einzelnawiese == <references /> == Weblinks == {{Commonscat|Gedenkstätte für Revolutionäre Rote Matrosen (Rostock)|Gedenkstätte revolutionärer Matrosen}} {{Coordinate|NS=54.094114|EW=12.112734|type=landmark|region=DE-MV}} [[Kategorie:Rostock]] [[Kategorie:Kunst]] j1vf8dtov7whhl6bbu6rrxejq3uo863 0 146604 1061793 1055291 2026-04-05T11:49:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061793 wikitext text/x-wiki [[Datei:Jean-François Millet (1814-1875).jpg|mini|Jean-François Millet (1814–1875), Sülvstporträt 1845/46. Köhlen un swaart Kried]] [[Datei:Jean - François Millet - Selbstbildnis - 7948 - Kunsthistorisches Museum.jpg|mini|''Sülvstbildnis'', um 1850, [[Österreichische Galerie Belvedere|Belvedere]], Wien]] [[Datei:Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|mini|Jean-François-Millet: Fotografie vun [[Nadar]], um 1857]] '''Jean-François Millet''' (* [[4. Oktober]] [[1814]] in den Weiler Gruchy in [[Gréville-Hague]], [[Normandie]]; † [[20. Januar]] [[1875]] in [[Barbizon]]) weer en franzöösch Maler vun den [[Realismus (Kunst)|Realismus]]. Neben [[Camille Corot]] is he en vun de führend Künstler vun de [[School vun Barbizon]]. == Leven un Wark == Millet wurr as Söhn vun en wohlhebbend Buur, Jean-Louis Nicolas Millet (ut [[Saint-Germain-le-Gaillard (Manche)|Saint-Germain-le-Gaillard]]) un sien Ehefru Aimée Henriette Adélaïde Henry boren. Schoolünnerricht kreeg he dör den Abt ''Herpent''. Mit Billigung un Ünnerstütten vun sien Öllern nehm he in [[Cherbourg-Octeville|Cherbourg]] bi de Künstlers Alfred Mouchel un Jean-Charles Langlois sien eerst künstlerisch Studien up. De Gemeend Cherbourg hett hüm en Stipendium tokommen laaten, dat hüm de Fortsetten vun sien Studien an de École des Beaux-Arts in [[Paris]] bi [[Paul Delaroche]] mögelk maaken dee. In’n [[Louvre]] studeer he de Olt Meester [[Andrea Mantegna]], [[Giorgione]], [[Michelangelo]] un [[Nicolas Poussin]] un hett Teknungen nah hör Vörbild anfertigt. 1837 entstunnen sien eersten Öölgemälde. 1840 weer he to’n eersten Mal mit en Bild up den [[Pariser Salon]], de offiziell Leistungsschau vun de jewiels aktuellen franzööschen Künstler, vertreeden. 1841 hett he Pauline-Virginie Ono heiraadt, de aber all an’n 21. April 1844 storven is. Tüschen 1841 un 1847 hett he, tüschen Paris un Cherbourg pendelnd, Porträts vun Familienangehörigen un Persönlichkeiten ut Cherbourg as ok Gemälde mit mythologisch Szenen malt. Ofschons sien Porträts ut de Johren en fien, empfindsam Behanneln vun de Farven un dat Lucht wiesen, leev he in swoor wertschaplich Verhältnissen. Vör allen sien mythologischen, stilistisch an dat [[Rokoko]] anlehnt Szenen sünd bi dat Publikum up spöttische Kritik stött. Sien Bild ''Ödipus'' van 1847 funn aber dat Interesse un de Tostimmung vun den anerkannten Kritiker [[Théophile Thoré]]; de hett Millet mit den spaansch Malern un Bröers [[Antoine Le Nain|Antoine]], [[Louis Le Nain|Louis]] un [[Mathieu Le Nain]] vergleeken. Dat Bild weer aber ok dat letzte ut disse Schaffensphase. Millet hett sück dornah de buurlich Arbeitswelt towennd. In dat Revolutschonsjohr 1848 hett sien Gemälde ''Le Vanneur'' (de Kornschüttler) en Sensation up den Pariser Salon utlöst: Republikaansch gesinnt Kunstfrüenden weern dorvan begeistert, börgerlich Krinken hemm dat Bild kumplett aflehnt. De republikaansch Minister Ledru Rollin hett dat Bild köfft. [[Datei:Jean-François Millet (II) 013.jpg|miniatur|Der Sämann (1850): En Bild, dat [[Vincent van Gogh]] to en Kopie in sien eegen Stil anreegt hett<ref>[http://filehorst.de/d/bkmnEkCq Jean-François Millet – Vincent van Gogh] (franzöösch), afropen an’n 12. November 2016</ref>]] Wegen de groot Choleraepidemie van 1830 truck Millet 1849 mit sien Angehörigen in dat südlich vun Paris an’n Rand vun den Wald vun [[Fontainebleau]] liggend Dörp [[Barbizon]]. Af den 1850er Johren kunn he vun den Verkoop vun sien Biller in wertschaplich seker Verhältnisse leven. Sien realistisch Biller vun de hart Buurnarbeitswelt, bispeelswies ''Les Glaneuses'' (De Ährenleserinnen) vun 1857, hemm hüm gelegentlich den Roop vun en Revolutschonär inbrocht, wo he sück aber ggen verwohrt hett. Mit sien Werk ''Mann mit der Hacke'' hett he sück in de Johren 1860–1862 weer mit de Arbeitswelt vun Buurn befaat. Dat Bild hett he för en Salon in dat Johr 1863 malt. Af 1863 hett he sück, ünner anner beinfloot dör sien engen Früend [[Théodore Rousseau]], de Landschapsmaleree towendt. Biler as dat 1868–1873 entstaahn ''Printemps'' (Fröhjohr) nehmen all Stilelemente vun den [[Impressionismus]] vörweg. 1867 wurr en groot Tosommenstellung vun sien Warken up de [[Weltutstellung 1867|Weltutstellung]] in wiest. 1868 wurr he mit den Orden vun en Ridder vun de [[Ehrenlegion]] uttekent. In sien laat Levensjohren, etwa af 1865, hett Millet en ganze Reeg vun Pastellteknungen anfertigt. Sien laat Landschapsbiller un Teknungen mit hör mystisch Lucht hemm hüm in de Nähe vun den [[Symbolismus (Bildende Kunst)|Symbolismus]] rückt. 1874 kreeg he den Updrag to dat Utmalen vun en Kapell in‘n [[Panthéon (Paris)|Panthéon]]. De aber hett he aber nich afsluuten kunnt. François Millet is, nah weekenlang quälende Hoosten- un [[Migräne]]anfälle slapp wurrn, in’n Januar 1875 in dat Öller vun 60 Johren in Barbizon storven un wurr up de Karkhoff vun [[Chailly-en-Bière]] begraven, wo ok [[Théodore Rousseau]] sien letzt Ruhestäe funnen hett. Millet sien Gemälde weern un sünd deelwies immer noch düchtig beleevt. ''Les Glaneuses'' (De Ährenleserinnen) bispeelswies wurr faken as Kunstdruck herstellt un as prieswert Wandsmuck verköfft. == Warken (Utwahl) == [[Datei:Les glaneuses (Millet)-acquaforte.jpg|mini|Jean-François Millet, ''Les Glaneuses'' (Radeerung), post 1857]] [[Datei:Jean-François Millet (II) 005.jpg|mini|Jean-François Millet, ''La Fournée'' (Ööl up Lienwand), 1854, Museum Kröller-Müller, Otterlo]] [[Datei:The Plain of Chailly with Harrow and Plough, Jean-François Millet.jpg|mini|''De Ebene vun Chailly mit Egg un Ploog'', 1862, [[Öösterrieksch Galerie Belvedere|Belvedere]], Wien]] * 1847: ''Oedipe détaché de l’arbre par un berger '' (Ödipus, vun en Deertenhöder vun den Boom befreet) * 1848: ''Le Vanneur'' (De Kornschwinger), [[London]], [[National Gallery (London)|National Gallery]] * 1848: ''[[:Datei:Jean-François Millet (II) 008.jpg|Le Vanneur]]'' (De Kornschwinger), Paris, [[Musée d’Orsay]] * 1850: ''Le Semeur'', (De Sämann), [[Boston]], [[Museum of Fine Arts, Boston|Museum of Fine Arts]] * um 1850: ''Sülvstbildnis'', Wien, [[Öösterrieksch Galerie Belvedere|Belvedere]] * 1857: ''[[:Datei:Jean-François Millet (II) 002.jpg|Les Glaneuses]]'' (De Ährenleserinnen), Paris, Musée d’Orsay * 1857/59: [[Dat Angeluslüüden]], Paris, Musée d’Orsay * 1858/60: ''[[:Datei:Jean-François Millet (II) 007.jpg|La petite bergère]]'' (Da lütt Deertenhöderdeern), Paris, Musée d’Orsay * 1862: ''De Ebene vun Chailly mit Egg un Ploog'', Wien, Belvedere * 1868/73: ''[[:Datei:Jean-François Millet (II) 006.jpg|Le printemps]]'' (Fröhjohr), Paris, Musée d’Orsay * 1871/74: ''[[:Datei:MilletKirche.jpg|L’Église de Gréville]]'' (De Kark vun Gréville), Paris, Musée d’Orsay * 1872/73: ''[[:Datei:Jean-François Millet, Le parc à moutons, clair de lune.jpg|Le parc à moutons, clair de lune]]'' == Literatur == * Robert L. Herbert, Roseline Bacou, Michel Laclotte (Kurat.): ''Jean-François Millet''. Ausstellungskatalog, Editions des Musées Nationaux, Paris, 1975 * Dario Durbé, Anna M. Damigella: ''Corot und die Schule von Barbizon''. Pawlak, Herrsching 1988, ISBN 3-88199-430-0. * André Fermigier: ''Jean-François Millet – Die Entdeckung des 19. Jahrhunderts''. Skira/Klett-Cotta, Stuttgart, 1979, ISBN 3-88447-047-7. * Ingrid Hessler: ''Jean-François Millet – Landschaftsdarstellung als Medium individueller Religiosität''. Dissertation, Universität München, 1983. * Estelle M. Hurll: ''Jean François Millet. A Collection of Fifteen Pictures and a Portrait of the Painter, with Introduction and Interpretation'', New Bedford, MA, 1900. [Mögelk Neeuplaag:] ISBN 1-4142-4081-3. * Lucien Lepoittevin: ''Jean François Millet − Au-delà de l’Angélus''. Editions de Monza. Paris, 2002, ISBN 978-2-908071-93-1. * Lucien Lepoittevin: ''Jean François Millet – Images et Symboles''. Éditions ISOÈTE Cherbourg, 1990, ISBN 2-905385-32-4. * Lucien Lepoittevin: ''Une Chronique de l’amitié. Correspondance intégrale du peintre J.F.Millet. Le Vast 2005. '' * Alexandra R. Murphy: ''Jean-François Millet''. Ausstellungskatalog, Museum of Fine Arts, Boston, Mass. 1984, ISBN 0-87846-242-2. * Alexandra R. Murphy, Richard Rand, Brian T. Allen, James Ganz, Alexis Goodin: ''Jean-François Millet – drawn into the light''. Ausstellungskatalog, Yale Univ. Press, New Haven, London, 1999, ISBN 0-300-07925-7. * Lauren Manouevre: ''Jean-François Millet – pastels et dessins''. Bibliotheque de l’Image, Paris, 2002, ISBN 2-914661-40-1. * Alfred Sensier: ''La vie et l’œuvre de Jean-François Millet''. Editions des Champs, Bricqueboscq 2005, ISBN 2-910138-17-8 (nee Uplaag vun dat Wark van 1881) * Andrea Meyer: ''Deutschland und Millet''. Deutscher Kunstverlag, Berlin und München 2009. ISBN 978-3-422-06855-1. * Hugues Plaideux: ''L’inventaire après décès et la déclaration de succession de Jean-François Millet.'' in ''Revue de la Manche'', t. 53, fasc. 212, 2e trim. 2011, b. 2–38. * Hugues Plaideux: ''Une enseigne de vétérinaire cherbourgeois peinte par Jean-François Millet en 1841.'' in ''Bulletin de la Société française d’histoire de la médecine et des sciences vétérinaires'', n° 11, 2011, b. 61–75. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons|Jean-François Millet (II)|Jean-François Millet}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118582550 Indrag bi de DNB] * [http://www.zeno.org/Kunstwerke/A/Millet+(II),+Jean-François Warken vun hüm bi Zeno.org] * [https://web.archive.org/web/20060426194309/http://www.barbizon-france.com/Pages/Barbizon/peintur/jfmill/bio.html Biografie] [franzöösch) * [https://web.archive.org/web/20161118072626/http://www.kronberger-maler.de/maler/millet.html Künstlerporträt] {{Normdaten|TYP=p|GND=118582550|LCCN=n/50/33212|VIAF=59179782}} {{SORTIERUNG:Millet, JeanFrancois}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Boren 1814]] [[Kategorie:Storven 1875]] [[Kategorie:Landschapsmaler]] [[Kategorie:Realismus]] hm6hr3gt095brlmrxfku4ctlkeapxm1 0 151198 1061761 1061333 2026-04-05T10:22:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061761 wikitext text/x-wiki [[Bild:Hans Junkermann (1962).jpg|rechts|duum|Hennes Junkermann (1962)]] '''Hans''' „Hennes“ '''Junkermann''' (* [[6. Mai]] [[1934]] in [[Tönisvorst|St. Tönis]]; † [[11. April]] [[2022]]<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.rad-net.de/ajax.aspx/content/6b38dcb8-5d0b-442d-93ed-d846b2d06edc.html |titel=Trauer um Hennes Junkermann |werk=rad-net.de |datum=2022-04-12 |abruf=2022-04-12}}</ref>) weer en düütsch Radrennfohrer. He weer Profi van 1955 bit 1973. Tweemal – 1959 un 1962 – hett he de [[Tour de Suisse]] wunnen. Gemeensam mit [[Rudi Altig]], [[Karl-Heinz Kunde]] un [[Rolf Wolfshohl]] hett he in de 1960er Johren den düütschen Profiradsport präägt. == Sportlich Loopbahn == [[Datei:28.07.10-H.Junkermann (cropped).jpg|duum|rechts|Junkermann in dat Johr 2010]] Bevör Hennes Junkermann to’n Radsport keem, hett he [[Football]] speelt. He weer dor Afwehrspeler, „eine Rolle, die er auch auf dem Rad fortzusetzen schien. Denn Angriffsfreude und Risikobereitschaft gehörten wahrlich nicht zu seinen hervorstechendsten Eigenschaften“.<ref name="witte">{{Literatur |Autor=Udo Witte |Titel=Campionissimo, Monsieur Chrono, Kannibale & Co. Profi-Straßenradrennen nach 1945. |TitelErg=Band 2: 1960–1975 |Verlag=BoD |Datum=2015 |ISBN=978-3-7386-1692-7 |Seiten=97}}</ref> He gull as „Schattenmann“, den die fehlende Bereitschaft, einmal selbst das Heft in die Hand zu nehmen, manche Spitzenpositionierung gekostet habe.<ref name="witte" /> Bi de [[UCI-Straaten-Weltmeesterschapen|Straatenweltmeesterschap 1954]] up den [[Klingenring]] in [[Solingen]] keem Junkermann up den 10. Platz bi de [[Amateur]]e, een Johr tovör keem he up Platz 32 in dat WM-Rennen. Doruphen geev dat Versöök vun DDR-Funktschonären, hüm (as ok [[Horst Tüller]] un [[Emil Reinecke]], de dat Angebot- tietwielig – annommen hemm) för de DDR aftowarfen.<ref>{{Literatur |Autor=Peter Zetzsche |Titel=Friedensfahrt und Tour de France – Emil Reinecke |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Einbeck |Datum=2011 |ISBN= |Seiten=25}}</ref> Wiel he aber unbedingt Profi wurrn wull, bleev he in’n Westen.<ref name="rad-net-264075" /> In dat Johr dorup wurr Junkermann Berufsfohrer. In de folgend 18 Johren is he in verscheeden Profi-Rennställen gemeensam mit en Reeg vun anner Radsportgrötten as [[Rik Van Looy]], [[Charly Gaul]], [[Federico Bahamontes]] un Rudi Altig fohren. 1956 wurr Hennes Junkermann fieft bi de [[Tour des Suisse]]. 1957 wunn he dat renommeerte Rennen [[Meesterschap vun Zürich]]; wenig Weeken later keem he bi de Tour de Suisse weer up den fievten Platz, 1958 wurr he Tweet achter [[Pasquale Fornara]]. 1959 wunn he dit Rennen vör [[Henry Anglade]] un [[Federico Bahamontes]]. In dat Johr 1962 kunn he dissen Erfolg wedderhalen vör [[Franco Balmamion]], [[Aldo Moser]], [[Gilbert Desmet]] un annern. Teinhmal hett he dit Rennen bestreeden, toletzt 1970 as he den teihnten Platz beleggen dee. Söben Mal gung Junkermann bi de [[Tour de France]] an den Start un keem dreemal ünner de best Teihn. Sien best Platzierung weer Rang veer iin dat Johr 1960. Bi de Tour de France 1962 muss Junkermann – as wiedere 13 Fohrer ok – wegen en vermeentlich Fischvergiftung upgeeven. In Erinnerung blifft sien Utspröök: „Hätt isch misch doch dä Fisch nit jejesse.“<ref>{{Literatur |Autor=Jürgen Löhle |Titel=Die Tour de France. Deutsche Profis und ihre Erfolge |Verlag=Delius & Klasing |Ort=Bielefeld |Datum=2017 |ISBN=978-3-667-10922-4 |Seiten=22}}</ref> 2013 hett he in en Interview de Ansicht vertreeden, dat sück dat dorbi um „Sabotage“ hannelt harr.<ref name="westen" /> „Die wollten nicht, dass ein kleiner Deutscher die Tour gewinnt.“<ref name="derweste-679821" /> De dormaligen Folgen weern, dat Hoteliers ut [[Bagnères-de-Luchon|Luchon]] dormit droht hemm, de Tour-Tross nie mehr to empfangen, wenn de Gerüchte um dat Eeten nich richtig stellt würrn.<ref name="enzy">{{Literatur |Autor=Bürte Hoppe |Titel=Tour de France. Enzyklopädie |Verlag=Die Werkstatt |Ort=Göttingen |Datum=2008 |ISBN=978-3-89533-577-8 |Seiten=186}}</ref> Tour-Direkter [[Jacques Goddet]] hett doruphen disse Fohrer in de [[L’Équipe]] [[Doping]] ünnerstellt, kunn aber kien Bewiesen dorto vörleggen.<ref>{{Literatur |Autor=Ralf Schröder/Hubert Dahlkamp |Titel=Nicht alle Helden tragen Geld, Die Geschichte der Tour de France |Auflage=4 |Verlag=Die Werkstatt |Ort=Göttingen |Datum=2011 |ISBN=978-3-89533-829-8 |Seiten=130}}</ref> Dorgegen hemm den annern Dag de [[Sportlicher Leiter|Sportlichen Leiter]] protesteert.<ref name="enzy" /> Bi sien Deelnahm an de Tour de France 1972 kreeg Junkermann nah en up Ephedrin positiven [[Doping]]proov en Tietstraaf van 10 Minüüt, ansluutend hett he wegen en bronchialen [[Sweer (Medizin)|Sweer]] upgeeven.<ref name="westen">[http://www.derwesten.de/nrz/region/niederrhein/aergern-sie-sich-noch-nicht-die-tour-gewonnen-zu-haben-herr-junkermann-id8164783.html Ärgern Sie sich noch, nicht die Tour gewonnen zu haben, Herr Junkermann? derwesten.de 8. Juli 2013]</ref><ref>Ralf Meutgens: ''Doping im Radsport'', Kiel 2007, S. 256.</ref> Ok up de Bahn weer Hennes Junkermann spoodriek: He is bi 96 [[Sössdaagrennen]] antreeden, van de he söss winnen kunn, de meesten gemeensam mit [[Rudi Altig]]. Gemeensam mit Altig wurr he 1965 ok Europameester in dat [[Tweeer-Mannschapsfohren]], 1970 wunn he den europääschen Titel in’t [[Derny]]rennen.<ref name="kultur-b-Hennes_J">{{Internetquelle |url=http://www.kultur-buch.de/sixdays/junkermann.html |titel=Hennes Junkermann – Erfolge bei Sechstagerennen |autor= |werk=kultur-buch.de |datum= |zugriff=2017-08-09}}</ref> In de Loop van sien Karriere is Hennes Junkermann 19 Mal bi Straatenweltmeesterschapen antreeden un reck dorto 15 düütsch Meestertitel up de Bahn un de Straat. == Nah den Radsport == Nah Afsluss van sien Profiloopbahn in’n Mai 1973 hett Hennes Junkermann as [[Trainer]] un Teamleiter vun den RC Olympia Dortmund un den RSV City Neuwied arbeit un harr tietwies ok latere Radprofis as [[Erik Zabel]] un [[Rolf Aldag]] in sien Team. Junkermann leevt in [[Krefeld]] (Stand 2017). 2019 fier he sien 85. Gebortsdag bi goot Gesundheit; he fohrt wiederhen jeden Dag Rad.<ref name="rad-net-264075">{{Internetquelle |url=https://www.rad-net.de/index.php?newsid=32640&menuid=75 |titel=Junkermann feiert seinen 80. Geburtstag |autor= |werk=rad-net.de |datum=2014-05-06 |zugriff=2017-08-09}}</ref><ref name="derweste-679821">{{Internetquelle |url=https://www.derwesten.de/sport/rastloser-hennes-junkermann-wird-75-id679821.html |titel=Rastloser Hennes Junkermann wird 75 |autor=Der Westen |werk=derwesten.de |datum=2009-05-06 |zugriff=2017-08-09 }}</ref> == Wat he schafft hett (Utwahl) == {| width="100%" | valign=top width=50% align=left | === Straße === '''1957''' * [[Meesterschap vun Zürich]] '''1958''' * een Deelstreck [[Tour de Suisse]] '''1959''' * Gesamtwertung un een Deelstreck Tour de Suisse * Düütsch Meester in’t Straatenrennen '''1961''' * Düütsch Meester in’t Straatenrennen '''1962''' * Gesamtwertung un twee Deelstrecken Tour de Suisse * een Deelstreck [[Critérium du Dauphiné|Critérium du Dauphiné Libéré]] '''1963''' * [[Rund um den Henninger-Turm]] | valign=top width=50% align=left | === Bahn === '''1958''' * Düütsch Meester in’n Eenerverfolgung '''1960''' * [[Sössdaagrennen Köln]] (mit [[Klaus Bugdahl]]) * Sössdaagrennen in Mönster (mit [[Fritz Pfenninger]]) * [[Sössdaagrennen Düörpm]] (mit [[Klaus Bugdahl]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Klaus Bugdahl]]) '''1961''' * Bronzemedaille Europameesterschap – Tweeer-Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) '''1962''' * [[Berliner Sössdaagrennen]] (mit [[Rudi Altig]]) * Sössdaagrennen in Mönster (mit [[Rudi Altig]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) '''1963''' * Sössdaagrennen in Essen (mit [[Rudi Altig]]) '''1964''' * Sössdaagrennen in Essen (mit [[Rudi Altig]]) * Sössdaagrennen in Frankfort (mit [[Rudi Altig]]) * [[Sössdaagrennen Köln]] (mit [[Peter Post (Radsportler)|Peter Post]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) '''1965''' * Europameester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Horst Oldenburg]]) '''1970''' * Europameester – Steherrennen '''1972''' * Bronzemedaille Derny-Europameesterschap |} ==Teams== * 1955 Bauer * 1956-1957 Bertin-the Dura * 1958 Molteni (Radsportteam) * 1959 Faema-Guerra * 1960-1961 Gazzola * 1962-1964 Wiel`s-Groene Leeuw * 1965 Margnat-Paloma-Inuri-Dunlop * 1966-1967 Torpedo (Radsportteam) * 1968-1970 Batavus-Alcina * 1971 Ruberg * 1972 Rokado == Weblinks == {{Commons|Hans Junkermann|Hennes Junkermann}} * [https://web.archive.org/web/20200705064918/http://www.memoire-du-cyclisme.eu/palmares/junkermann_hans.php ''Palmarès'' – Liste van de Erfolge un Platzeerungen] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=1500 Hennes Junkermann in de Datenbank van Radsportseiten.net] * [https://www.procyclingstats.com/rider.php?id=172188 Hennes Junkermann in de Datenbank van ProCyclingStats (engelsch)] * [https://histo.letour.fr/HISTO/us/TDF/coureur/3579.html Hennes Junkermann in de Datenbnak van de Tour de France] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Junkermann, Hennes}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1934]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Düütschland)]] [[Kategorie:Bahnradfohrer]] ky17e9i2g07wrbw459d8cb0r915gigx 0 152654 1061763 1061335 2026-04-05T10:36:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061763 wikitext text/x-wiki [[Datei:USA Südosten-Hitchiti.png|mini|300px|Stammesrebeet vun de Hitchiti in dat 17. Johrhunnert.]] De '''Hitchiti''' weern en Indianerstamm vun Noordamerika, de sien Spraak to de [[Muskogee-Spraaken|Muskogee-Spraakfamilie]] hörrn dee. In dat 18. Johrhunnert leeg dat Wahnrebeet in den hüüdigen [[US-Bundsstaat]] [[Georgia]] un de Angehörigen hemm in en Stadt mit glieker Naam leevt. De Stamm weer Naamgever för de ''Hitchiti-Spraak'', de vun tallriek Stämmen in dat zentraal südlich Georgia snackt wurr. De överleeven Hitchiti wurrn in dat 19. Johrhunnert vun de [[Muskogee (Volk)|Creek]] upnommen un integreert. De [[Mikasuki]] as Snacker vun de [[Hitchiti-Mikasuki-Spraak]] kreegen 1962 de bundsstaatliche Anerkennung as ''[[Mikasuki|The Miccosukee Tribe of Indians of Florida]]''.<ref Name="Hitchiti1">{{internetquelle|titel=Hitchiti Indians|url=http://peachstatearchaeologicalsociety.org/index.php/11-culture-historic/249-hitichiti-indians|zugriff=15. Dezember 2016}}</ref> == Wahnrebeet == In dat 17. Johrhunnert leeg hör Wahnrebeet woll an den Ünnerloop vun den [[Ocmulgee River]] nich wiet vun de hüüdig Stadt [[Macon (Georgia)|Macon]] in Georgia, as dat up fröh engelsch Landkoorten to sehn is. Nah 1715 trucken se in dat [[Henry County (Alabama)|Henry County]] in [[Alabama]], up den Weg to hör bekanntst Wahnoort, de Stadt ''Hitchiti'' an dat Oostufer vun den [[Chattahoochee River]], ungefähr 6 km ünnerhalv vun ''Chiaha''. Um 1839 weern all Stämme vun de Region mit Dwang umsiedelt wurrn un leevten jetzt in [[Indianerreservatschoon|Reservatschonen]] in dat dormalig [[Indianerterritorium]], dat hüüdige [[Oklahoma]]. De Hitchiti wurrn hier nah un nah vun de Creek-Föderatschoon integreert.<ref Name="Hitchiti1" /> == Spraak == De ''Hitchiti-Spraak'' weer en vun tallriek Dialekten, de in de Muskogee-Spraakfamilie snackt wurrn. In de Kolonialtiet hemm völ överweegend in Georgia leevend Stämme dissen Dialekt snackt, as de [[Apalachicola (Volk)|Apalachicola]], [[Chiaha]], [[Chiahudshi]], Hitchiti, [[Occonee]], [[Sawokli]] un [[Sawokliushi]] in Georgia un de [[Miccosukee]] in [[Florida]]. Tallriek Oortsnaams stammen ut disse Spraak un Wetenschapler vermoden, dat de [[Spraakfamilie]] dorüm över en völ grötter Rebeet verdeelt weer. Hitchiti is mit en ähnlich Spraak, dat [[Mikasuki]], verwandt un de Snacker vun beid Dialekte können sück ggensiedig verständigen. Wetenschaplich hörrn beid Spraaken to dat [[Hitchiti-Mikasuki]] un wurrn to de östlich Ünnergrupp vun de groot Muskogee-Spraakfamilie tellt.<ref Name="Hitchiti1" /> == Geschichte == Lang Tiet bevör de Europäer nah Georgia keemen, hemm dor de Angehörigen vun de Hitchiti leevt un hör Wahnrebeet gung över den gesamten zentralen, südlichen Deel vun den hüüdigen US-Bundsstaat. Se weern kien [[Nomaden]], ofschons hör Angehörigen in’n gesamten Süden vun Georgia ünnerwegens weern. De Stamm wurr selten in historsch Dokumenten nömmt un de eerste Bericht stammt ut dat Johr 1733, as tweei Repräsentanten vun den Stamm Hööftlinge vun de Creek begleiten deen, um [[Gouverneur]] [[James Oglethorpe]] in [[Savannah (Georgia)|Savannah]] to drapen. As de US-[[Indianeragent (USA)|Indianeragent]] [[Benjamin Hawkins]] de Hitchiti 1799 besöken dee, kunn he faststellen, dat sück de Stamm in twee Siedlungen updeelt harr. De ''Hitchitudshi'' oder Little ''Hitchiti'' hemm up beid Sieden vun den Flint River ünnerhalv vun de Inmünnen vun den [[Kinchafoonee Creek]] leevt, wiels de ''Tutalosi'' an‘n Kinchafoonee Creek etwa 32&nbsp;km westlich vun de Hitchitudshi siedeln deen.<ref Name="Hitchiti2">{{internetquelle|titel=Hitchiti Indian Tribe|url=https://www.accessgenealogy.com/native/hitchiti-indian-tribe.htm|zugriff=15. Dezember 2016}}</ref> De Spraak vun de Hitchiti wurr nich blots in hör Siedlungen an‘n Chattahoochee River snackt, sonnern ok in den Städten vun den Lower Creek, as ''Chiaha'', ''Chiahudshi'', ''Oconee'', ''Sawokli'', ''Sawokliudshi'' un in ''Apalachicola'', as ok in Siedlungen an‘n [[Flint River (Apalachicola River)|Flint River]] un bi den ''Mikasuki'' in Florida. Ut verscheeden Oortnaams is fast to stellen, dat ok in wiederen Rebeeden vun Georgia un Florida Hitchiti snackt wurr. Disse Spraak, de ähnlich as de Spraak vun de Creek is, aber en [[Archaik|archaischere]] Form upwiest, wurrd ok as so nömmt ''wievlich Spraak'' betekent. Mögelkerwies hemm ok de [[Yamasee]] Hitchiti snackt, dat gifft aber kien nipp un nau Nahwies doröver, ov se nich doch en eegen Spraak harrn oder de Spraak vun de [[Guale]] snackt hemm.<ref Name="Hitchiti2" /> De indigene Bevölkerung vun Georgia wurr um 1839 dwangswies in dat Indianerterritorium umsiedelt. De Hitchiti wurrn en Deel vun de Creek Nation, hemm aber Överreste vun hör Spraak un Kultur behollen. De Mikasuki, de mit Angehörigen vun de Lower Creek nah Florida inwannert sünd un dor dat Volk vun de [[Seminolen]] bildt hemm, kunnen sück as eegenständiger Stamm nee organiseeren. Se kregen 1957 vun Florida de staatliche Anerkennung un 1962 de bundsstaatliche Anerkennung as ''The Miccosukee Tribe of Indians of Florida''. Se snacken deelwies noch hüüd hör traditschonelle Spraak, as ok eenige Angehörige vun de Seminolen. Eenige Nahkommen vun de Hitchiti sünd hüüd över den gesamten Staat Georgia verstreet.<ref Name="Hitchiti2" /> == Literatur == * Frederick W. Hodge: ''Handbook of American Indians'', 1906. * Raymond D. Fogelson (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 14: ''Southeast.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 2004, ISBN 0-16-072300-0. == Weblinks == * [http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/muskhogean/hitchitihist.htm Hitchiti Indian Tribe History] * [https://www.accessgenealogy.com/native/hitchiti-indians-of-georgia.htm Hitchiti Indians of Georgia] == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Kiek ok == * [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]] [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:Georgia]] [[Kategorie:Florida]] 7fgvszhfmfnyv9rf6k4hrb8l5oep19g 0 152868 1061756 1061332 2026-04-05T10:10:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061756 wikitext text/x-wiki '''Heiko Gauert''' (* [[20. April]] [[1949]] in [[Eckernföör]]) is en [[plattdüütsch]]en Journalist, Schriever un Schoolmeester. == Leven == Gauert is 1949 in Eckernföör boren. As Journalist is Gauert vör allen för’n [[Sleswig-Holsteensch Zeitungsverlag|Sleswig-Holsteenschen Zeitungsverlag]] aktiv, ünner annern mit de Weken-Kolumne ''Aktuell op Platt'', un för’n [[Noorddüütsch Rundfunk|Noorddüütschen Rundfunk]], to’n Bispeel för ''[[Hör mal’n beten to]]''. As plattdüütschen Schriever hett he ünner annern de Böker ''Amor an de Diek'' un ''Sünnschien un Wulken'' rutbröcht. Bet 2012 hett he över 350 Vördrääg in ganz Noorddüütschland, aver vör allen in [[Sleswig-Holsteen]] hollen. Dor mank weren üm un bi 300 Optreed mit sien Programm ''Op Plattdüütsch heet dat Moin'', in dat he populärwetenschoplich över Geschicht un Belang von de plattdüütsche Spraak berichten deit un en Reeg Textbispelen to’n Nadenken un Smüüstern gifft. Gauert höört vun 2010 bet 2022 to’n [[Bundesraat för Nedderdüütsch]]. Tosätzlich is he Maat von’n [[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat för Sleswig-Holsteen]], von’n Biraat Nedderdüütsch in’n Sleswig-Holsteenschen Landdag un in’n Utschuss för Nedderdüütsch un Freesch bi’n [[Sleswig-Holsteensch Heimaatbund|Sleswig-Holsteenschen Heimaatbund]].<ref>{{Internetquelle | zugriff= 2015-10-20 | url=http://www.shz.de/lokales/eckernfoerder-zeitung/ein-jahrhundert-plattdeutsch-id230375.html | titel= Eckernförder Zeitung: ''Ein Jahrhundert Plattdüütsch Gill'' von’n 3. März 2012}}</ref> He engascheert sik dor besünners, plattdüütsche Spraakkumpetenz över de staatlichen Bildungsinrichtungen ünner de Lüüd to bringen. Heiko Gauert hett lang in [[Silzen]] leevt. He weer Schoolbaas von de Wilhelm-Käber-Gemeenschopsschool in [[Hohenlocksteed]].<ref>[http://www.vhs-holo.de/ VHS Hohenlocksteed]</ref> 2014 is he in Penschoon gahn. Nu leevt Gauert in [[Damp (Sleswig-Holsteen)|Damp]] un is Baas von de „Plattdüütsch Gill Eckernför Johann Hinrich Fehrs“. == Ehren == 2013 hett Gauert de Verdeenstmedallje von’n [[Verdeenstorden von de Bundsrepublik Düütschland]] kregen. == Warken == * ''Sünnschien un Wulken''. Verlag Jung, Kiel, 2004, ISBN 3-89882-042-4 * ''Amor an de Diek und andere Geschichten auf Hochdeutsch un op Plattdüütsch''. Fresenborg-Verlag, St. Peter- Ording, 1999, ISBN 3-932359-04-6 * {{Internetquelle | zugriff= 2015-10-20 | url= http://www.verbraucherbildung.de/downloads/archiv_vi-broschuere-Jugend_und_Konsum.pdf | titel= Jugend, Werbung und Konsum: ein Beitrag zur Konsumkompetenz von Jugendlichen. | titelerg= Stiftung Verbraucherinstitut, Berlin, 2000, ISBN 3-923798-87-3 }} {{Webarchiv|url=http://www.verbraucherbildung.de/downloads/archiv_vi-broschuere-Jugend_und_Konsum.pdf |wayback=20160304064325 |text=Jugend, Werbung und Konsum: ein Beitrag zur Konsumkompetenz von Jugendlichen. |archiv-bot=2026-04-05 10:10:05 InternetArchiveBot }} * ''Werbung, Jugend und Konsum : handlungsorientierter Unterricht in der Verbraucherbildung''. Stiftung Verbraucherinstitut, Berlin, 1996, ISBN 3-923798-57-1 == Footnoten == <references/> == Weblenken == {{PBuB|1435}} {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Gauert, Heiko}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Boren 1949]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] 7koanyj1sdejpf6jgbppjcgt6v43az0 0 154209 1061706 1061311 2026-04-04T20:07:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061706 wikitext text/x-wiki [[Datei:Emmanuelle Charpentier.jpg|mini|Emmanuelle Charpentier (2015)]] '''Emmanuelle Marie Charpentier''' (* [[11. Dezember]] [[1968]] in [[Juvisy-sur-Orge]], [[Frankriek]]<ref>[http://www.fpa.es/en/communication/emmanuelle-charpentier-and-jennifer-doudna-princess-of-asturias-award-for-technical-and-scientific-research.html Emmanuelle Charpentier and Jennifer Doudna, Princess of Asturias Award for Technical and Scientific Research] {{Webarchiv|url=http://www.fpa.es/en/communication/emmanuelle-charpentier-and-jennifer-doudna-princess-of-asturias-award-for-technical-and-scientific-research.html |wayback=20201022060113 |text=Emmanuelle Charpentier and Jennifer Doudna, Princess of Asturias Award for Technical and Scientific Research |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}</ref> as ''Emmanuelle Marie Louvandrié'') is en franzöösch [[Mikrobiologie|Mikrobiologin]], [[Genetik]]erin un [[Biochemie|Biochemikerin]]. 2020 wurr hör för de Entwicklung vun de „Genscheer“ [[CRISPR/Cas-Methode|CRISPR/Cas9]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tagesspiegel.de/wissen/ehrung-fuer-zwei-crispr-entdeckerinnen-chemienobelpreis-geht-an-berliner-forscherin-emmanuelle-charpentier/26252372.html |titel=Chemienobelpreis geht an Berliner Forscherin Emmanuelle Charpentier |abruf=2020-10-07 |sprache=de}}</ref> tosommen mit [[Jennifer Anne Doudna]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken. Siet 2018 is se Baas vun de „Max-Planck-Forschungsstelle für die Wissenschaft der Pathogene“ in Berlin, tovör weer se siet 2015 Direkterin an dat Berliner [[Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie]].<ref>[https://www.aerzteblatt.de/archiv/188239/Emmanuelle-Charpentier-Pathogenen-auf-der-Spur ''Emmanuelle Charpentier: Pathogenen auf der Spur.''] aerzteblatt.de, April 2017; afropen an’n 8. Oktober 2020</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.gwk-bonn.de/fileadmin/Pressemitteilungen/pm2017-04.pdf |wayback=20171027183141 |text=''Neue Forschungseinrichtungen in der Bund-Länder-Förderung''. |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} (PDF) Pressemitteilung der GWK, 7. April 2017; afropen an’n 8. Oktober 2020</ref><ref>[http://biooekonomie.de/nachrichten/mit-genschere-zum-institut ''Mit Genschere zum Institut – Die Entdeckerin der Genschere CRISPR-Cas, Emmanuelle Charpentier, erhält in Berlin ein eigenes Institut – eine sogenannte Max-Planck-Forschungsstelle.''] biooekonomie.de, 18. April 2017</ref> == Leven == Charpentier studeer af 1986 [[Biologie]], [[Mikrobiologie]] un [[Genetik]] an de [[Universität Pierre un Marie Curie]] in Paris, wo se 1995 för hör Forschungsarbeiten an dat [[Institut Pasteur]] en Doktertitel ([[Ph.D.]]) in Mikrobiologie kreeg. Ab 1996 gung se as [[Postdokterand]]in an de [[Rockefeller University]], an dat [[New York University]] Langone Medical Center, an dat Skirball Institute of Biomolecular Medicine (all in New York to Huus) un an dat [[St. Jude Children’s Research Hospital|St&nbsp;Jude Children’s Research Hospital]] in [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], [[Tennessee]]. 2002 is se an de [[Max F. Perutz Laboratories]] vun de [[Universität Wien]] un [[Medizinische Universität Wien|Medizinisch Universität Wien]] wesselt, wo se tonächst as Gastperfessersche, af 2004 as ''Assistant Professor'' un nah hör [[Habilitatschoon]] in Mikrobiologie 2006 as ''Associate Professor'' anstellt weer. 2009 gung Charpentier an de [[Universität Umeå]] in Sweden. Hier hett se an dat ''Laboratory for Molecular Infection Medicine Sweden MIMS'' en nee Arbeitsgrupp upbaut un kreeg en Professur ''(Associate Professor)''. Dat MIMS is Deel vun „The Nordic [[European Molecular Biology Laboratory|EMBL]] Partnership for Molecular Medicine“ mit Partner-Laboren in Finnland (FIMM), Däänmark (DANDRITE) un Norwegen (NCMM).<ref>[http://www.embl.de/research/partnerships/remote/nordic/ embl.de]</ref> Van 2013 bit 2015 weer Charpentier Perfessersche an de [[Medizinische Hoochschool Hannover]] un hett de Afdeelen ''Regulation in Infection Biology'' an dat [[Helmholtz-Zentrum för Infektschonsforschung]], Brunswiek, leit. 2014 kreeg se en [[Alexander von Humboldt-Professur]] an de [[Medizinische Hoochschool Hannover]].<ref>[http://www.mpg.de/9343740/infektionsbiologie-charpentier mpg.de]</ref> De dree Institutschonen in Umeå, Hannover un Brunswiek arbeiten tosommen. Bit Enn’n 2017 weer se an de Universität Umeå, Sweden, wieder as Gastperfessersche tätig. Siet 2015 is Charpentier Direktersche vun de Afdeelen ''Regulation in der Infektionsbiologie'' an dat [[Max-Planck-Institut för Infektschonsbiologie]] in Berlin un is sietdem ok wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]].<ref>''[http://www.mpg.de/9334764/emmanuelle-charpentier Emmanuelle Charpentier wird Direktorin am Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie in Berlin.]'' Pressemitdeelen vun de [[Max-Planck-Sellschop]] van‘n 23. Juli 2015.</ref> Siet 2018 is se de Grünnendirektersche vun de Max-Planck-Forschungsstäe för de Wetenschap vun de Pathogene. De Max-Planck-Forschungsstäe is administrativ vun dat Max-Planck-Institut för Infektschonsbiologie unafhängig.<ref>{{Internetquelle |autor=Joachim Fahrun |url=https://www.morgenpost.de/berlin/article211843167/Kandidatin-fuer-Nobelpreis-erhaelt-Top-Bedingungen.html |titel=Kandidatin für Nobelpreis erhält Top-Bedingungen |werk=Berliner Morgenpost |hrsg= |datum=2017-09-07 |sprache=de |abruf=2018-09-04}}</ref> Se is Honorarpefessersche an de [[Humboldt-Universität zu Berlin]]. == Wirken == Emmanuelle Charpentier gellt as innovative Forscherin up dat Rebeet vun de Regulatschonsmechanismen, de Infektschonsperzessen un Immunität vun pathogenen Bakterien togrund liggen. Hier liggt hör Fokus up de [[Genregulatschoon]] up de Ebene vun de bakteriellen) [[Ribonukleinsüer]] (RNA) un de [[Molekularbiologie|molekularbiologischen]] Erforschung vun [[Infektschoon|Infektschonen]]. Se forscht to de Fähigkeit vun [[Bakterien|bakteriell]] Krankheitserreger, sück gegen frömd –to’n Bispeel in de Bakterienzelle indrungen– DNA, to’n Bispeel för [[Bakteriophagen]], to verteidigen. Mit hör Erkenntnissen up dat Rebeet vun de RNA-vermiddelt Regulatschoon dör dat [[CRISPR/Cas-System]] hett Emmanuelle Charpentier de Grundlaag för de Entwicklung vun en Technik schafft, mit de teelt Genverännern dörführt wurrn könnt ([[CRISPR/Cas-Methood]], 2012 herutbrocht mit [[Jennifer Doudna]]).<ref>M. Jinek, K. Chylinski, I. Fonfara, M. Hauer, J. A. Doudna, E. Charpentier: ''A programmable dual-RNA-guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity''. In: ''[[Science]]'', Band 337, 2012, S.&nbsp;816–821, PMID 22745249</ref> Siet 2015 tell [[Thomson Reuters]] hör wegen de hooch Tall vun hör [[Zitat]]schonen to de Favoriten up en [[Nobelpries för Chemie]] ([[Thomson Reuters Citation Laureates]]).<ref name="sciencew-2015">{{Internetquelle |url=http://sciencewatch.com/nobel/2015-citation-laureates-infographic |titel=2015 Citation Laureates Infographic |werk=sciencewatch.com |datum= |abruf=2017-06-14}}</ref> 2020 kreeg se den „för de Entwicklung vun en Methood to de Genom-Editierung“ gemeensam mit [[Jennifer Doudna]] tospraaken. == Utteknungen (Utwahl) == === Akademien === <div style="column-width:30em"> * 2014: Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]]<ref>[http://www.embo.org/news/press-releases/press-releases-2014/embo-enlarges-its-membership-for-50th-anniversary ''EMBO enlarges its membership for 50th anniversary''.] [[European Molecular Biology Organization]]; afropen an’n 10. November 2014.</ref> * 2015: Liddmaat vun de [[American Academy of Microbiology]] * 2015: Liddmaat vun de [[Leopoldina]] * 2015: Wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]]<ref>[https://www.mpg.de/9334764/emmanuelle-charpentier Emmanuelle Charpentier wird Direktorin am Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie in Berlin], afropen an‘n 15. November 2017</ref> * 2015: Utwärtig Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kva.se/en/nyheter/tre-nya-ledamoter-invalda-i-akademien-november |titel=Three new members elected to the Academy |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2015-11-19 |sprache=en |abruf=2018-09-25}}</ref> * 2016: Liddmaat vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2016: Korrespondeerend Liddmaat in’t Utland vun de [[Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.oeaw.ac.at/oesterreichische-akademie-der-wissenschaften/wissenschaft-gesellschaft/article/oeaw-waehlte-26-neue-mitglieder/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=13190e0b9cc0b51a0ea94737604c626d |wayback=20171003175253 |text=ÖAW wählte 26 neue Mitglieder |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2017: Liddmaat vun de franzöösch [[Académie des sciences]]<ref>[http://www.academie-sciences.fr/pdf/membre/election_051217.pdf Dix-huit nouveaux membres élus à l'Académie des sciences]. Pressemitdeelen van’n 6. Dezember 2017, afropen an’n 12. Oktober 2020.</ref> * 2017: Utwärtig Liddmaat vun de Königlich Sweedsch Akademie vun de Ingenieurwetenschapen (IVA)<ref>{{Webarchiv|url=https://www.iva.se/publicerat/emmanuelle-charpentier-ny-ledamot-av-iva/ |wayback=20201018123230 |text=Emmanuelle Charpentier ny ledamot av IVA |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}. Pressemitdeelen van’n 27. September 2017, afropen an’n 28. Februar 2018.</ref> * 2017: Utwärtig Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2017: Liddmaat vun de [[American Association for Cancer Research]] Academy<ref>[http://www.aacr.org/Newsroom/Pages/News-Release-Detail.aspx?ItemID=1011#.WpcWF2aZM_W American Association for Cancer Research Announces 2017 Class of Fellows of the AACR Academy]. Pressemitdeelen van’n 17. März 2018, afropen an’n 28. Februar 2017</ref><ref>https://www.aacr.org/about-the-aacr/newsroom/news-releases/aacr-congratulates-emmanuelle-charpentier-and-jennifer-a-doudna-on-the-2020-nobel-prize-in-chemistry/ Mitdeelen van’n 7. Oktober 2020, afropen an’n 12. Oktober 2020</ref> * 2017: Liddmaat vun de Düütsch Akademie vun de Technikwetenschapen ([[acatech]]) </div> === Ehrendokterwürden === <div style="column-width:30em"> * 2016: [[École polytechnique fédérale de Lausanne|École Polytechnique Fédéral de Lausanne]]<ref>[https://actu.epfl.ch/news/l-epfl-fete-ses-nouveaux-diplomes/ L'EPFL fête ses nouveaux diplômés], in franzöösch, afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2016: [[New York University]] (USA)<ref>[http://www.nyu.edu/about/news-publications/news/2016/march/darren-walker-ford-foundation-president-to-speak-at-nyus-commencement.html Darren Walker, Ford Foundation President, to Speak at NYU’s Commencement], afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2016: [[Katholieke Universiteit Leuven]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.kuleuven.be/communicatie/congresbureau/evenementen/patroonsfeest/2016/laudatio/laudatio-voor-professors-jennifer-doudna-and-emmanuelle-charpentier |titel=Laudatio voor Professors Jennifer Doudna and Emmanuelle Charpentier |werk=kuleuven.be |datum= |abruf=2017-10-04}}</ref> * 2017: [[Hong Kong University of Science and Technology]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ |titel=HKUST Holds 25th Congregation Conferring Honorary Doctorates on Four Distinguished Academics and Community Leaders |werk=ust.hk |datum=2017-11-17 |sprache=en |abruf=2017-11-17 }}</ref> * 2017: [[University of Western Ontario]]<ref>{{Internetquelle |autor=Adela Talbot |url=http://news.westernu.ca/2017/10/charpentier-embrace-mobility-open-new-perspectives/ |titel=Western News – Charpentier: Be open to new perspectives |werk=news.westernu.ca |datum=2017-10-26 |sprache=en |abruf=2017-11-01}}</ref> * 2017: [[Universität Umeå]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.umu.se/sok/nyhetsarkiv/nyhetsvisning/internationellt-valrenommerade-forskare-blir-hedersdoktorer.cid282818 |titel=Internationellt välrenommerade forskare blir hedersdoktorer – Umeå universitet |werk=umu.se |datum= |sprache=sv |abruf=2017-10-04 }}</ref> * 2018: [[Université catholique de Louvain]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180423173825/https://uclouvain.be/en/research-institutes/isv/dhc.html Doctor honoris causa and ISV 20th anniversary]</ref> * 2018: [[University of Cambridge]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.darwin.cam.ac.uk/news/darwin-hosts-professor-emmanuelle-charpentier |wayback=20200201093416 |text=Darwin hosts Professor Charpentier |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 14. Dezember 2018</ref> * 2018: [[University of Manchester]]<ref>[https://www.manchester.ac.uk/discover/news/businessman-scientists-actor-and-architect-university-foundation-day/ Businessman, scientists, actor and architect honoured as University marks its Foundation Day], afropen an’n 13. Oktober 2020</ref> </div> === Priesen === <div style="column-width:30em"> * 2009: [[Theodor-Körner-Pries]] * 2011: [[Erik K. Fernström-Pries]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.umu.se/nyheter/fernstrompriset-2011-till-infektionsforskare_5833120/ |titel=Fernströmpriset 2011 till infektionsforskare |werk=umu.se |datum=2011-06-09 |sprache=sv |abruf=2018-09-25}}</ref> * 2014: [[Gabbay Award]] (mit [[Feng Zhang]] und [[Jennifer Doudna]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.brandeis.edu/rosenstiel/gabbayaward/current.html |wayback=20171214182114 |text=Gabbay Award – Current Winners |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} bei der [[Brandeis University]]; afropen an’n 16. Juli 2014</ref> * 2014: Göran Gustafssonpriset vun de [[Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen|Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>[https://www.kva.se/sv/pressrum/pressmeddelanden/goran-gustafssonprisen-2014 Göran Gustafssonprisen 2014]; afropen an’n 25. September 2018</ref> * 2014: [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] (mit Jennifer Doudna)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.pauljanssenaward.com/sites/default/files/pdf/2014_DPJA_Winner_Announcement_Press_Release.pdf |wayback=20170808183234 |text=Jennifer Doudna, Ph.D. and Emmanuelle Charpentier, Ph.D Win 2014 Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} (PDF; 41&nbsp;kB) bi pauljanssenaward.com; afropen an’n 24. Juni 2014</ref> * 2014: [[Alexander von Humboldt-Professur]] (2014–2019)<ref>[http://www.humboldt-foundation.de/web/ahp-2014.html Alexander von Humboldt-Professur – Die Preisträger 2014] bi de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]]; afropen an’n 24. Juni 2014</ref> * 2015: [[Wetenschapspries Neddersassen]] * 2015: [[Massry-Pries]] (mit [[Philippe Horvath]] un Jennifer Doudna) * 2015: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] (mit Jennifer Doudna) * 2015: [[Gruber-Pries für Genetik]] (mit Jennifer Doudna) * 2015: [[Carus-Medaille]] vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]] * 2015: [[Familie-Hansen-Pries]] (Bayer Foundations) * 2015: [[Ernst-Jung-Pries]] * 2015: [[Louis-Jeantet-Pries]] för Medizin<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2015&laureat=81 |wayback=20171115224726 |text=Winner of the 2015 Louis-Jeantet Prize for medicine |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, [[Fondation Louis-Jeantet]], afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2015: [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2016: [[Meyenburg-Pries]] * 2016: [[Wilhelm-Exner-Medaille]] * 2016: [[Canada Gairdner International Award]] * 2016: [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2016: [[Tang Prize]] för Biopharmazeutische Forschung (mit [[Feng Zhang]] un Jennifer Doudna)<ref>[http://www.tang-prize.org/en/media_detail.php?cat=23&id=568 Tang Prize 2016]</ref> * 2016: [[HFSP Nakasone Award]] (mit Jennifer Doudna) * 2016: Ritter des [[Ordre national du Mérite]]<ref>{{IDW-online|ID=653517|Autor=Marie de Chalup|Titel=Verleihung an Prof. Emmanuelle Charpentier durch den französischen Staatssekretär Thierry Mandon|Institution=Wissenschaftliche Abteilung, Französische Botschaft in der Bundesrepublik Deutschland|Datum=1. Juni 2016|Zugriff=1. Juni 2016}}</ref> * 2016: [[Otto-Warburg-Medaille]]<ref>{{IDW-online|ID=649117|Autor=Anke Lischeid|Titel=Prof. Emmanuelle Charpentier erhält Otto-Warburg-Medaille 2016|Institution=Gesellschaft für Biochemie und Molekularbiologie|Datum=8. April 2016|Zugriff=11. Oktober 2016}}</ref> * 2016: [[UNESCO-L’Oréal-Pries]] * 2016: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]] (mit Jennifer Doudna)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.uni-frankfurt.de/59828505/2016 |titel=Paul Ehrlich und Ludwig Darmstaedter-Preisträger und -Nachwuchspreisträger 2016 |werk=uni-frankfurt.de |datum=2016-03-14 |abruf=2016-12-07}}</ref> * 2016: [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]] * 2016: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] * 2017: Orden [[Pour le Mérite]] för Wetenschapen un Künste<ref>[https://www.bundesregierung.de/breg-de/aktuelles/orden-pour-le-m%C3%A9rite-waehlt-neues-mitglied-438414 ''Orden Pour le mérite wählt neues Mitglied.''] Pressemitdeelen van’n 15. November 2017, afropen an’n 9. April 2019.</ref> * 2017: [[Albany Medical Center Prize]] (mit Jennifer Doudna, [[Luciano Marraffini]], [[Francisco Juan Martínez Mojica]] un Feng Zhang) * 2017: [[Japan-Pries]] (mit Jennifer Doudna) * 2017: [[Innovationspreis#Der Deutsche Innovationspreis|Der Deutsche Innovationspreis]] in der Kategorie „Future Thinker“<ref>[http://www.der-deutsche-innovationspreis.de/award/rueckblick-2017/ Rückblick 2017]; afropen an’n 8. April 2018.</ref> * 2018: [[Kavli-Pries]] (mit Jennifer Doudna, [[Virginijus Šikšnys]])<ref>{{Webarchiv|url=http://kavliprize.org/sites/default/files/TKP%202018%20Press%20release%20GERMAN.pdf |wayback=20201019161848 |text=Der Kavli-Preis geht an die Wissenschaft zur Entstehung der Sterne, die Neurowissenschaften des Hörens und an ein Werkzeug zur Genom-Editierung |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}; afropen an’n 7. Juni 2018</ref> * 2018: [[Akener Ingenieurpries]] * 2018: V de Vida Award vun de Spaansch Gemeenschap gegen Krebs (AECC)<ref>[https://www.aecc.es/sites/default/files/content-file/AECC-adjudica-2018.pdf La AECC adjudica, en 2018, 160 ayudas para investigar el cáncer por un total de 17,6M€], afropen an’n 27. September 2018</ref> * 2018: [[Berliner Wetenschapspries]] * 2018: [[Öösterrieksch Ehrenteeeken för Wetenschap un Kunst]] * 2018: [[Harvey-Pries]] (mit Jennifer Doudna, Feng Zhang)<ref>[https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ Harvey-Preis 2018] {{Webarchiv|url=https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ |wayback=20191109121844 |text=Harvey-Preis 2018 |archiv-bot=2026-03-24 15:30:41 InternetArchiveBot }}</ref> * 2019: [[Scheele-Pries]] * 2019: Richard-Ernst-Medaille der [[ETH Zürich]]<ref>[https://www.ethz.ch/de/news-und-veranstaltungen/eth-news/news/2019/03/richard-ernst-medaille-emmanuelle-charpentier.html Ehre für Entdeckerin von Crispr/Cas], afropen an’n 23. März 2019</ref> *2019: Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun den Verdeenstorden vun de Bundsrepubliek Düütschland<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/DE/Frank-Walter-Steinmeier/2019/10/191002-Verdienstorden-TdDE.html |titel=www.bundespraesident.de: Der Bundespräsident / Reisen und Termine / Ordensverleihung zum Tag der Deutschen Einheit |abruf=2019-09-29}}</ref> *2020: [[Carl-Friedrich-Gauß-Medaille]] *2020: [[Wolf-Pries]] in Medizin (mit Jennifer Doudna) *2020: [[Lars Onsager Lecture]] *2020: [[Nobelpries för Chemie]] (mit Jennifer Doudna) </div> == Literatur == * {{Literatur |Autor=Alison Abbott |Titel=The quiet revolutionary: How the co-discovery of CRISPR explosively changed Emmanuelle Charpentier’s life |Sammelwerk=[[Nature]] |Band=532 |Nummer=7600 |Datum=2016-04-27 |Seiten=432–434 |DOI=10.1038/532432a}} == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier.html Emmanuelle Charpentier] an dat Institut für ''Molecular Infection Medicine Sweden'' an de [[Universität Umeå]] * [https://web.archive.org/web/20181124020004/http://www.mfpl.ac.at/de/forschung/ehemalige-forschungsgruppen.html Emmanuelle Charpentier] an den [[Max F. Perutz Laboratories]] in [[Wien (Stadt)|Wien]], Öösterriek == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=113951301X|LCCN=n2015189283|VIAF=107144782974607052156}} {{SORTIERUNG:Charpentier, Emmanuelle}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] bxq4d7ujxyoqk2bah8ymknnv9hhhl0s 0 168379 1061687 1051322 2026-04-04T13:19:21Z Eastfrisian2 58044 /* Storven */ 1061687 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == === Politik un Sellschap === * [[1. Januar]]: [[Ignazio Cassis]] hett de Nahfolge vun [[Guy Par­me­lin]] as Bundspräsident vun de [[Swiez]] antreeden. * [[2. Januar]]: Nahdem de Gaspries düchtig höhger sett wurrn weer, kummt dat in [[Kasachstan]] to gewaltsamen Protesten mit mehreren Doden, de to'n Rückträe vun de Regeeren un to'n Ingreep vun russisch Truppen führen. * [[24. Februar]]: Dat [[Russland|russisch]] Militär hett mit en umfaaten Angreep up de [[Ukraine]] anfungen. * [[8. Juli]]: de fröhere japaansch Premierminister [[Shinzō Abe]], kummt bi en Anslag to Dood. * [[23. Oktober]]: [[Xi Jinping]] wurrd för en darte Amtstiet as Generalsekretär vun de Kommunistisch Partei vun China bestätigt. * [[25. Oktober]]: [[Rishi Sunak]] is to'n Premierminister vun dat Vereenigt Königriek nöömt wurrn, nahdem he tovör to'n Vörsitter vun de Conservative Party wählt wurrn weer. He lööst [[Liz Truss]] af. === Kunst un Kultur === * [[29. Mai]]: Dat plattdüütsche Magazin ''[[De Noorden op Platt]]'' is dat eerste Maal uutstraalt worrn.<br /> ===Sport=== * [[4. Februar]]: In Peking fangen de Olympisch Winterspelen an. === Weertschap === === Religion === === Katastrophen un Terroransläge === * [[21. März]]: In'n Südwesten vun de Volksrepubliek China is en Boeing 737 mit 132 Minschen an Bord afstörrt. Överleevt hett dat nümms. * [[29. Oktober]]: Bi en Massenpanik in'n Tosommenhang mit Halloween-Fierlichkeiten kommt in [[Seoul]] mindst 153 Minschen to Dood. == Boren == == Storven == * [[2. Januar]]: [[Eric Walter Elst]], belgisch Astronom (* [[1936]]) * [[6. Januar]]: [[Robert Falkenburg]], US-amerikaansch un brasiliaansch Tennisspeler (* [[1926]]) * [[10. Januar]]: [[Nils Århammar]], sweedsch Linguist un Frisist (* [[1931]]) * [[11. Januar]]: [[Anatoli Nikolajewitsch Aljabjew]], sowjeetsch Biathlet (* [[1951]]) * [[19. Januar]]: [[Hans-Jürgen Dörner (Footballspeler)|Hans-Jürgen Dörner]], düütsch Footballnatschonalspeler för de DDR un Footballtrainer (* [[1951]]) * [[19. Januar]]: [[Hardy Krüger]], düütsch Schauspeler un Schriever (* [[1928]]) * [[23. Januar]]: [[Božidar Đurašević]], Schachspeler ut Serbien (* [[1933]]) * [[24. Januar]]: [[Hubertus Kramer]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Noordrhien-Westfalen (* [[1959]]) * [[30. Januar]]: [[Frans Aerenhouts]], belgisch Radrennfohrer (* [[1937]]) * [[2. Februar]]: [[Joe Diorio]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1936]]) * [[8. Februar]]: [[Klaus Immer]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* [[1924]]) * [[8. Februar]]: [[Luc Montagnier]], franzöössch Viroloog un Nobelpriesdräger (* [[1932]]) * [[10. Februar]]: [[Manuel Esquivel]], Politiker ut Belize un Premierminister (* [[1940]]) * [[20. Februar]]: [[Oleksandr Sydorenko]], sowjeetsch Swemmsportler (* [[1960]]) * [[27. Februar]]: [[Hans-Christian Biallas]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* [[1956]]) * [[1. März]]: [[Claus Seibel]], düütsch Fernsehjournalist (* [[1936]]) * [[7. März]]: [[Geoffrey Thorndike Martin]], britisch Ägyptoloog (* [[1934]]) * [[5. April]]: [[Sidney Altman]], kanaadsch Chemiker un Nobelpriesdräger (* [[1939]]) * [[9. April]]: [[Joachim Göschel]], düütschen Spraakwetenschopper (* [[1931]]) * [[10. März]]: [[Jürgen Grabowski]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1944]]) * [[13. März]]: [[William Hurt]], US-amerikaansch Schauspeler (* [[1950]]) * [[6. April]]: [[Karol Divín]], tschechoslowaaksch un slowaaksch Ieskunstlöper (* [[1936]]) * [[7. April]]: [[Hilmar Zill]], düütsch Grafiker un Breefmarkenkünstler (* [[1940]]) * [[11. April]]: [[Hennes Junkermann]], düütsch Radrennfohrer (* [[1934]]) * [[17. April]]: [[Rinje Bernd Behrens]], plattdüütsch Schriever (* [[1934]]) * [[21. April]]: [[Mwai Emilio Stanley Kibaki]], Staatspräsident vun Kenia (* [[1931]]) * [[3. Mai]]: [[Harm Ottenbros]], nedderlannsch Radrennfohrer (* [[1943]]) * [[13. Mai]]: [[Benjamin Roy Mottelson]], US-amerikaanisch-däänsch Physiker un Nobelpriesdräger (* [[1926]]) * [[3. Juni]]: [[Grachan Moncur III]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1937]]) * [[15. Juni]]: [[Jan Klijnjan]], nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* [[1945]]) * [[23. Juni]]: [[Christina Baas-Kaiser]], nedderlannsch Iesflinklöperin (* [[1938]]) * [[26. Juni]]: [[Arthur Charles Gossard]], US-amerikaansch Physiker (* [[1935]]) * [[28. Juni]]: [[Martin Bangemann]], düütsch Politiker un Bundsminister (* [[1934]]) * [[3. Juli]]: [[Robert Floyd Curl]], US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* [[1933]]) * [[7. Juli]]: [[Jacob Nena]], Politiker ut Mikronesien (* [[1941]]) * [[14. Juli]]: [[Jürgen Heinsch]], düütsch Footballnatschonalspeler för de DDR (* [[1940]]) * [[14. Juli]]: [[Pleun Strik]], nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* [[1944]]) * [[20. Juli]]: [[Bernard Labourdette]], franzöösch Radrennfohrer (* [[1946]]) * [[21. Juli]]: [[Uwe Seeler]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1936]]) * [[25. Juli]]: [[David Trimble]], noordirisch Politiker un Freedensnobelpriesdräger (* [[1944]]) * [[26. Juli]]: [[Sy Johnson]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1930]]) * [[30. Juli]]: [[Nichelle Nichols]], US-amerikaansch Schauspelersche un Singersche (* [[1932]]) * [[7. August]]: [[Anatoli Wassiljewitsch Filiptschenko]], sowjeetsch Kosmonaut (* [[1928]]) * [[8. August]]: [[Max Bollwage]], düütsch Grafikdesigner, Schriftsetter, Kalligraf, Lehrer un Schriever (* [[1927]]) * [[9. August]]: [[Donald Edward Machholz]], US-amerikaansch Amateurastronom un Kometenopdecker (* [[1952]]) * [[12. August]]: [[Wolfgang Petersen]], düütsch Speelbaas un Filmproduzent (* [[1941]]) * [[13. August]]: [[Inse-Marie Ortgies]], düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen (* [[1944]]) * [[25. August]]: [[Herman Van Springel]], belgisch Radrennfohrer (* [[1943]]) * [[30. August]]: [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]], sowjeetsch-russisch Politiker und Freedensnobelpriesdräger (* [[1931]]) * [[8. September]]: [[Elisabeth II. (Windsor)|Elisabeth II.]], Königin vun Grootbritannien (* [[1926]]) * [[20. September]]: [[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]], düütschen Germanist (* [[1944]]) * [[22. September]]: [[Norbert Johannimloh]], plattdüütsch Schriever (* [[1930]]) * [[30. September]]: [[François Remetter]], franzöösch Footballnatschonalspeler (* [[1928]]) * [[3. Oktober]]: [[Simon Hallenbarter]], Swiezer Biathlet (* [[1979]]) * [[4. Oktober]]: [[Jürgen Sundermann]], düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* [[1940]]) * [[9. Oktober]]: [[Jack Thiessen]], kanaadsch Spraakwetenschopper, Germanist, Kulturaktivist un Schriever (* [[1931]]) * [[12. Oktober]]: [[Konstantin Landa]], russisch Schachspeler (* [[1972]]) * [[13. Oktober]]: [[James Alton McDivitt]], US-amerikaansch Ruumfohrer (* [[1929]]) * [[14. Oktober]]: [[Dieter Dieckhoff]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* [[1929]]) * [[6. November]]: [[Edward Christian Prescott]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* [[1940]]) * [[17. November]]: [[Hartmut Cyriacks]], plattdüütsch Översetter un Schriever (* [[1955]]) * [[30. November]]: [[Davide Rebellin]], italieensch Radrennfohrer (* [[1971]]) * [[7. Dezember]]: [[Jann-Peter Janssen]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* [[1945]]) * [[8. Dezember]]: [[Albert Brenner]], US-amerikaansch Szenenbillner un Artdirector (* [[1926]]) * [[12. Dezember]]: [[Iván Faragó]], ungaarsch Schachspeler (* [[1946]]) * [[16. Dezember]]: [[Hans-Peter Hallwachs]], düütsch Schauspeler, Synchroon- un Hörspeelspreker (* [[1938]]) * [[17. Dezember]]: [[Mike Hodges]], britsch Speelbas un Dreihbookschriever (* [[1932]]) * [[29. Dezember]]: [[Pelé]], brasiliaansch Footballspeler un Politiker (* [[1940]]) * [[30. Dezember]]: [[Rex Hartwig]], austraalsch Tennisspeler (* [[1929]]) * [[31. Dezember]]: Josef Ratzinger, later Paapst [[Benedikt XVI.]] (* [[1927]]) == Nobelpriesen == * [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Medizin oder Physiologie]]: [[Svante Pääbo]] * [[Nobelpries för Physik|Physik]]: [[Alain Aspect]], [[John Francis Clauser]] un [[Anton Zeilinger]] * [[Nobelpries för Chemie|Chemie]]: [[Carolyn Ruth Bertozzi]], [[Morten Peter Meldal]] un [[Karl Barry Sharpless]] * [[Nobelpries för Literatur|Literatur]]: [[Annie Ernaux]] * [[Fredensnobelpries|Freeden]]: [[Ales Bjaljazki]], [[Memorial (Minschenrechtsorganisatschoon)|Memorial]] un [[Center for Civil Liberties]] * [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen|Weertschapswetenschapen]]: [[Ben Shalom Bernanke]], [[Douglas Warren Diamond]] un [[Philip Hallen Dybvig]] [[Kategorie:Johr]] [[Kategorie:21. Johrhunnert]] 541nhjiljnmv2jeu0cxpd8ayc0g0y9m 0 171346 1061739 1054443 2026-04-05T08:02:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061739 wikitext text/x-wiki [[Bild:Giovanni van Brocnkhorst 20240803.jpg|rechts|duum|Giovanni van Bronckhorst (2024)]] '''Giovanni Christiaan „Gio“ van Bronckhorst''' (* [[5. Februar]] [[1975]] in [[Rotterdam]], [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]) is en ehmalger nedderlannsch Footballspeler un hüüd Footballtrainer mit [[Molukken|molukksch]]-[[Indonesien|indoneesch]] Wuddels. Mit [[Feyenoord Rotterdam]] weer van Bronckhorst [[KNVB-Pokal|Nedderlannsch Pokalsieger]], mit den [[Glasgow Rangers|Rangers]] [[Scottish Premier League|Schottischer Meester]] un [[Scottish FA Cup|Pokalsieger]], mit den [[FC Arsenal]] [[Premier League|Engelsch Meester]] un [[FA Cup|Pokalsieger]]. Mit den [[FC Barcelona]] wunn he de [[Primera División|Spaansch Meesterschap]] un de [[UEFA Champions League]]. Toletzt stunn he weer bi sien Stammvereen Feyenoord in Rotterdam ünner Verdrag. De in‘t [[Middelfeldspeler|Middelfeld]] un as Linksverteidiger insett Natschonalspeler weer Kapitän vun Feyenoord un de nedderlannsch Footballnatschonalmannschap, de he in sien letzt Turnier in dat Finale vun de [[Footballlweltmeesterschap 2010|Weltmeesterschap 2010 in Südafrika]] führen dee. Siet sien Tiet bi den FC Barcelona wurrd he kört ''Gio'' ropen. == Vereen == === Anfänge in de Eredivisie === Van Bronckhorst keem as Kind vun [[LMO Rotterdam]] to Feyenoord, wo he in de folgend 11Johren all Jöögdmannschapen dörleep. Hier kreeg he ok 1993 sien eersten Profiverdrag. In sien eerst Saison keem he dor aber noch nich togang un wurr an den Ligakonkurrenten [[RKC Waalwijk]] utlehnt, wo ok all de Rotterdamer [[Alfred Schreuder]] vör de Saison wesselt weer. Van Bronckhorst hett 12 Spelen maakt, in de he twee Doren scheeten dee. Dat Team kunn in de Relegatschoon de Klass hollen. De Leistungen vun van Bronckhorst weern so goot, dat man hüm weer nah Feyenoord torüchhaalt hett. An‘n 21.&nbsp;September 1994 stunn he bi den 4:0-Sieg in [[SC Heerenveen|Heerenveen]] in dat linke Middelfeld neben [[Henrik Larsson]], [[Regi Blinker]], [[Henk Fräser]] un Routinier [[Arnold Scholten]] eerstmals in dat root-witt Trikot vun de Rotterdamer up den Platz. An dat Enn’n vun de Saison 1994/95 kunn he mit Feyenoord, to de Tiet traineert vun [[Willem van Hanegem]], sien eersten Titel fiern, den Gewinn vun den [[KNVB-Pokal]]. In dat folgend Johr wurr he Stammspeler, aber en Titel hett he weder ünner van Hanegem noch vun de sien Nahfolgers [[Arie Haan]] un [[Leo Beenhakker]] hett he dornah eerstmal nich mehr wunnen. === Wessel nah Grootbritannien === To de Saison 1998/99 is van Bronckhorst – gemeensam mit sien Natschonalmannschapskameraden [[Arthur Numan]] vun [[PSV Eindhoven|PSV]] – to den schottschen Spitzenclub [[Glasgow Rangers|Rangers FC]] nah [[Glasgow]] wesselt, wo hör Landsmann [[Dick Advocaat]] jüst dat Traineramt övernommen harr. DE Investitschonen vun Stahlmagnat un Rangers-Boss [[David Murray (Ünnernehmer)|David Murray]] hemm sück tonächst betahlt maak: De Club wunn in de Saison 1998/99 de schottsch Meesterschap, wunn den Pokal un ok den Ligapokal un stunn dormit düütlich beter as de Konkurrent [[Celtic Glasgow|Celtic FC]]. In de folgend Saison wunne se nochmal de Meesterschap und ok den Pokal. Nah de Saison 2000/01 stunnen se an dat Saisonenn’n ahn Titel dor; van Bronckhorst is denn to’n engelschen Viezmeester [[FC Arsenal]] nah [[London]] wessel, wor [[Arsène Wenger]] jüst de Mannschap umbauen dee. Hier sull he in’t Middelfeld [[Emmanuel Petit]] ersetten, harr aber mit [[Sylvain Wiltord]], [[Freddie Ljungberg]], [[Ray Parlour]] un in de folgend Saison [[Eduardo César Gaspar]] un [[Gilberto Silva]] starke Konkurrenz. Dorto keem noch en Kneebesehren, de hüm wiet torüchschmieten dee. Letztlich keem he bi de Englänner nich so richtig togang, ok wenn Arsenal 2002 dat Double winnen dee un 2003 den Pokal. === Tiet bi den FC Barcelona === To de Saison 2003/04 is van Bronckhorst in de [[Primera División]] to’n [[FC Barcelona]], wo sien ehmalger [[Bondscoach]] [[Frank Rijkaard]] dat Traineramt övernommen harr. Bi Rijkaard harr he all in de Natschonalmannschap links in de Afwehr speelt; disse Rull övernehm he nu ok bi de Katalanen in en Afwehr, in de to disse Tiet ünner annern ok [[Carles Puyol]], [[Phillip Cocu]], [[Rafael Márquez]] un [[Michael Reiziger]] spelen deen. Wiel för Spanier un Katalanen „van Bronckhorst“ nich uttosnacken weer, kreeg he en nee Naam – as ''Gio'', de Afkörten vun sien Vörnaam, keem he up den Hööchstpunkt vun sien footballerisch Schaafen. De nedderlannsch Fraktschoon – neben Gio, Cocu, Reiziger un Trainer Rijkaard weern in de Saison 2003/04 noch [[Patrick Kluivert]], [[Marc Overmars]] un [[Edgar Davids]], later ok [[Mark van Bommel]] – un Weltklassespeler as [[Ronaldinho]] un nah 2004 [[Samuel Eto’o]], [[Deco]] oder [[Ludovic Giuly]] hemm Barça torüch an de Tipp vun den spaanschen un europääschen Football torüchführt. Nah den tweeten Platz 2004 wurr dat Team 2005 un 2006 Spaansch Meester, dorto keem de Champions-League-Sieg 2006. === Enn’n vun sien Loopbahn bi sien Stammvereen === To de Saison 2007/08 gung he torüch to Feyenoord, wo he vun de Positschoon vun den Linksverteidiger –de de vun [[AZ Alkmaar|AZ]] to glieker Tiet wesselt [[Tim de Cler]] övernehm – weer in’t Middelfeld wessel. Mit de Rotterdamern kunn he 2008 noch eenmal den KNVB-Pokal winnen. Ofaschons he blots noch in de Natschonalmannschap as Linksverteidigerupleep, hett hüm sien ehmalger Mannschapskamerad vun Barcelona, [[Lionel Messi]], Anfang 2009 up disse Positschoon as „besten linken Verteidiger der Welt“ in sien fiktive Weltutwahl wählt. Nah de [[Football-Weltmeesterschap 2010|WM 2010]] hett he sien aktiv Loopbahn afslooten.<ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/intligen/startseite/524971/artikel_Gio-macht-nach-der-WM-Schluss.html ''Gio'' macht nach der WM Schluss] auf [[Kicker-Sportmagazin|kicker.de]]</ref> == Natschonalmannschap (1996–2010) == [[Bondscoach]] [[Guus Hiddink]] hett den jungen Feyenoord-Speler 1996 eerstmals in de nedderlannsch Natschonalmannschap beropen, ok hier weer as Middelfeldspeler. Sien eerst Lännerspeel hett he an’n 31. August 1996 in Amsterdam gegen de Mannschap vun Brasilien maakt, gtüschen Routiniers as [[Frank de Boer|Frank]] und [[Ronald de Boer]] un [[Dennis Bergkamp]]. Ok sien Vereenskamerad [[Jean-Paul van Gastel]] hett dorbi sien eerst Lännerspeel maakt un in de letzt Minüüt vun dat Lännerspeel sien eerst Door schaaten (Elfmeter to’n 2:2 Endstand). Bi de Football-Weltmeesterschap 1998 stunn he woll in den WM-Kader, keem aber nich to’n Insatz. In sien teihnt Lännerspeel hett hüm Bondscoach [[Frank Rijkaard]] eerstmals as Linksverteidiger in de Startformatschoon sett. He löös up disse Positschoon Arthur Numan af, de hüm nu blots noch ersetten dee, wenn van Bronckhorst nich spelen dee. So nehm he ok an de Football-Europameesterschap 2000 deel. För de WM 2002 weer de nedderlannsch Natschonalmannschap nicht qualifizeert. Dorför kunn he an de Football-Weltmeesterschap 2004 un de Europameesterschap 2008 deelnehmen. Bi de [[Football-Weltmeesterschap 2010]] reck de nedderlannsch Mannschap ünner de Führung vun van Bronckhorst Führung dat Finale. Dor weer de Mannschap eerst in de Verlängerung gegen Spanien mit 0:1 ünnerleegen. Van Bronckhorst wurr in de 105. Minüüt för [[Edson Braafheid]] utwesselt, dat weer denn dat letzt Speel in sien Loopbahn. In 106 Lännerspelen hett he 6 Doren schaaten. För den WM-Erfolg 2010 wurr he nah dat Turnier vun Königin [[Beatrix (Nedderlannen)|Beatrix]] to’n Ridder slahn.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sport1.de/de/sp1at/artikel_262780.html |wayback=20160304042006 |text=Ritterschlag für van Bronckhorst |archiv-bot=2026-03-14 02:32:30 InternetArchiveBot }}, up Sport1.de van’n 13. Juli 2010</ref> Siet 2007 hett van Bronckhorst [[Edwin van der Sar]] bi de sien Afwesenheit as [[Mannschapskapitän]] vertreeden, nah de sien Rückträe 2008 övernehm he de Kapitänsrull. == Loopbahn as Trainer == Nah sien aktiv Loopbahn wurr van Bronckhorst Trainer bi Feyenoord. To de Saison 2015/16 hett he de eerste Mannschap övernommen un wunn ok glieks den Pokal. Twee Johr later hett he sogor dat Double (Meesterschap un Pokal) haalt. To’n 1. Juni 2019 wurr [[Jaap Stam]] sien Nahfolger as Cheftrainer.<ref>[https://www.feyenoord.nl/nieuws/nieuwsoverzicht/jaap-stam-wordt-nieuwe-hoofdtrainer-feyenoord---060319 ''Jaap Stam wordt nieuwe hoofdtrainer van Feyenoord''], feyenoord.nl, afropen an’n 6. März 2019</ref> == Utteknungen == * 2010 wurr he in Rotterdam neben de Triathletin [[Yvonne van Vlerken]] to’n „Sportler vun dat Johr“ wählt * [[Orden von Oranien-Nassau|Ridder vun den Orden vun Oranien-Nassau]] as Kapitän vun den Viezweltmeester 2010 == Weblinks == {{commons|Giovanni van Bronckhorst}} * [https://web.archive.org/web/20210509042321/https://www.fr12.nl/nieuws/10972-de-carri-re-van-giovanni-van-bronckhorst.html ''De carrière van Giovanni van Bronckhorst''] * [https://web.archive.org/web/20091229143208/http://www.voetbalstats.nl/nedxi/sp624.html Giovanni van Bronckhorst sien Lännerspeelstatistik] * [http://www.vi.nl/Spelers/Speler.htm?dbid=11208&typeofpage=84137 Giovanni van Bronckhorst sien Ligenstatistik] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Bronckhorst, Giovanni Van}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Boren 1975]] [[Kategorie:Footballspeler (Nedderlannen)]] [[Kategorie:Footballtrainer]] p0omm1scvl91wneqqvj1k2qkdllox69 0 172697 1061790 1061341 2026-04-05T11:42:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061790 wikitext text/x-wiki '''Jann-Peter Janssen''' (* [[12. Februar]] [[1945]] in [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]]; † [[7. Dezember]] [[2022]] in [[Siemswold]])<ref>{{Internetquelle |url=https://engelke-neumann.gemeinsam-trauern.net/begleiten/jann-peter-janssen |titel=Wir trauern um Jann-Peter Janssen |hrsg=Engelke Naumann Bestattungen |sprache=de |abruf=2022-12-09 }}</ref>) weer en düütsch [[Politiker]] ([[SPD]]). He weer van 1998 bit 2005 stellvertredend Vörsitter vun den ''Utschuss för Tourismus'' vun den Düütschen Bundsdag. == Leven un Beroop == Nah den Besöök vun de [[Volksschool]] hett Janssen en Lehre to’n [[Schippbau]]er maakt un dornah sien [[Wehrdeenst]] afleist. Ansluutend wurr he as Bandarbeiter bi de [[Volkswagen AG]] anstellt, wo he sluutend van 1982 bit 1996 Vörsitter vun den [[Bedrievsraat]] in dat Wark [[Emden]] weer. Nah den Dood vun sien eerst Ehefru is Jann-Peter Janssen siet 2006 in tweet Ehe verheiraadt un hett twee Kinner ut de eerst Ehe. He leevt hüüd in de [[Ihl|Gemeend Ihl]]. == Partei == Janssen is 1969 in de SPD intreeden un weer dorbi besünners bi de [[Jusos]] aktiv; toletzt weer he 2. Vörsitter vun den SPD-Ortsvereen Nörden. == Afordneter == Janssen hörr van 1972 bit 1986 un nochmals van 2001 bit 2005 den Raat vun de Stadt Nörden an. Van 1994 bit to dat Daalleggen vun sien Mandat an‘n 24. Januar 2005 weer he Liddmaat vun den Düütschen Bundsdag un dor van 1998 bit 2005 stellvertredend Vörsitter vun den Utschuss för Tourismus. Enn’n 2004 wurr bekannt, dat Janssen entgegen sien oorsprünglich Angaven ok över dat Johr 1994 herut noch en Gehalt vun de Volkswagen AG betrucken harr. He hett doruphen an’n 14. Januar 2005 verklort, up sien Bundsdagsmandat verzichten to wullen un hett dat Mandat daalleggt. För Janssen is denn [[Lars Klingbeil]] över de Landeslist nahrückt.<ref>{{Der Spiegel|ID=38998434|Titel=Diener zweier Herren|Jahr=2005|Nr=3|Seiten=22–27|Datum=2005-01-17}}</ref> Jann-Peter Janssen is immer as direkt wählt Afordneter vun den Wahlkreis Auerk-Emden in den Bundsdag intrucken. == Weblinks == * [http://webarchiv.bundestag.de/archive/2007/0206/mdb/mdb15/bio/J/janssja0.html Biographie] bi den Düütschen Bundsdag == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1104728672|LCCN=|NDL=|VIAF=84146824560207630145}} {{SORTIERUNG:Janssen, Jannpeter}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Politiker]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] [[Kategorie:SPD]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] t3qcg3osqn92vjnlcj1lrpn8svoyicm 0 174358 1061754 1061330 2026-04-05T10:01:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061754 wikitext text/x-wiki '''Hans Henning Holm''' (* [[20. November]] [[1908]] in [[Nindorf (bi Hohenwestedt)|Nindorf]]; † [[25. März]] [[1977]] in [[Hamborg]]) weer en düütsch [[Schriever]], de ok Bühnen- un Hörspeelstücke schreven hett. == Leven == Hans Henning Holm hett 1928 sien Abitur an de Holstenschool in Neemünster afleggt un dornah Anglistik un romaansche Spraken an de [[Universität Kiel]] studeert. Ansluutend hett he as Översetter, Lektor, Redakteur un Schriever in’t Utland arbeit. Sien Deelnahm an den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] broch hüm in amerikaansch Fangenschap. Nahdem he freelaaten wurrn weer, hett he vörövergahn bi dat Hamborger Finanzamt arbeit. 1952 keem he to de dormaligen [[NWDR]]. Van 1960 bis 1973 weer he de Baas vun de Plattdüütsch Afdeelen vun den [[NDR]]. In disse Eegenschap ünnerstunn hüm ok de Sennen ''[[Hör mal ’n beten to]]'', för de he taallriek Bidrääg schreven hett. Dorneben hett Holm plattdüütsch Hörspelen, Theaterstücke un Vertellsels verfaat un weer maatgevend an den Upbau vun den Hamborger Schriftstellerverband bedeeligt, den he tietwies ok as tweet Vörsitter anhörrn dee.<ref>[http://www.shz.de/lokales/ostholsteiner-anzeiger/besinnen-op-hans-henning-holm-he-sorg-foer-hoegen-id1722746.html Karla Weiß: ''Hans Henning Holm: He sorg för Högen'', Ostholsteiner Anzeiger van’n 12. Oktober 2011], afropen an’n 19. Juli 2015</ref><ref name="ins">{{PBuB|569}}</ref> 1973 is he in Ruhestand gahn. To Erinnerung an sien Wark wurrd siet 1988 de [[Hans-Henning-Holm-Pries]] vun de Neddersassisch Sparkassenstiftung<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.nsks.de/nsks/denkmalpflege/niederdeutsch/h_h_h_preis/ |titel=Niedersächsische Sparkassenstiftung - Niederdeutsch |werk= |hrsg= |datum=2017-02-13 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170214003930/http://www.nsks.de/nsks/denkmalpflege/niederdeutsch/h_h_h_preis/ |archiv-datum=2017-02-14 |zugriff=2017-02-13 |sprache=de }}</ref> för besünnere Leistungen in’n Rahmen vun plattdüütsch Hörspelen vergeven. Holm sülvst kreeg 1957 sowohl den [[Freudenthal-Pries]] as ok den [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]], letzteren för sien epische Dichtung ''Dat Stunnenglas''.<ref name="ins" /><ref>[http://www.abendblatt.de/archiv/1957/article202979751/Plattdeutsch-Schluessel-zur-Heimat.html ''Plattdeutsch: Schlüssel zur Heimat'', Hamburger Abendblatt van’n 14. August 1957], afropen an’n 19. Juli 2015</ref> Hans Henning Holm weer verheiraadt un harr en Söhn. == Warken == === Theaterstücke === * De naakte Adam (UA: [[Ohnsorg-Theater]], 11. Januar 1959) * Dat Modell (UA: Ohnsorg-Theater, 2. Mai 1965) * De Pelz (UA: Ohnsorg-Theater, 4. Mai 1965) * Swatt is Trumpf (Sössunsösstig) * Schatten vun güstern (UA: Ohnsorg-Theater, 23. Oktober 1966) * Landleben * Quartett to drütt * Eenstimmig === Vertellsels === * Dat Stunnenglas * Dat Fabelbook (later nee upleggt ünner den Titel ''Depe Insichten'') * Hör mal’n beten to * De Tiet, de löppt * Dor stunn in ole Tieden * Damals in Neumünster (Lebenserinnerungen) * Plattdütsch, een Weltspraak * De Lebenskrink === Böker === * 1943: Der Schwan vom Avon, Amandus Verlag === Hörspelen === ==== As Schriever ==== * 1951: Wat waard hier späält? – Regie: [[Werner Perrey]], mit [[Hans Mahler]], [[Magda Bäumken]], [[Otto Lüthje]], [[Hilde Sicks]], [[Rudolf Beiswanger]], [[Erna Raupach-Petersen]], [[Heinz Lanker]] u. a. * 1954: Wokeen kennt mi? – Regie: [[Günter Jansen (Speelbaas)|Günter Jansen]], mit Hans Mahler, Erna Raupach-Petersen, Otto Lüthje u. a. * 1965: De Seelenköper – Regie: [[Friedrich Schütter]], mit [[Hartwig Sievers]], [[Jochen Schenck]], [[Heidi Mahler]], Heinz Lanker, [[Ernst Grabbe]], [[Heini Kaufeld]], [[Gisela Wessel]], [[Edgar Bessen]], [[Hanno Thurau]], [[Reiner Brönneke]] u. a. * 1967: Schatten vun güstern – Regie: [[Günther Siegmund]], mit Jochen Schenck, Gisela Wessel, Hilde Sicks, Heini Kaufeld un [[Ingrid von Bothmer]] * 1967: De Arvschopp – Regie: Günter Jansen, mit Otto Lüthje, Erna Raupach-Petersen, Rudolf Beiswanger, Hilde Sicks, [[Karl-Heinz Kreienbaum]], [[Günter Lüdke]], [[Bruno Vahl-Berg]], [[Willem Fricke]], Günther Siegmund, [[Karl Otto Ragotzky]] u. a. * 1969: Kuckuckseier – Regie: Günther Siegmund, mit Hilde Sicks, Ernst Grabbe, Hanno Thurau, Rudolf Beiswanger u. a. ==== Hörspeelbearbeitungen ==== * 1963: [[Hermann Kölln]]: Twee Dören – Regie: Rudolf Beiswanger * 1963: [[Magna Petersen]]: Küselwind – Regie: Rudolf Beiswanger * 1965: [[Hermann Boßdorf]]: Dat Schattenspeel – Regie: Heini Kaufeld * 1965: Hermann Boßdorf: Kramer Kray – Regie: Günther Siegmund * 1966: [[Adolf Woderich]]: De Börgermeisterstohl – Regie: Heinz Lanker * 1968: [[Bertel Budtz Müller]]: De Lüd vun Norderstrand (Översetten) – Regie: Heini Kaufeld * 1968: [[Charles Haugbøll]]: De Windbütel (Översetten) – Regie un Spreker: [[Curt Timm]] == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblinks == * [https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=569 Indrag] in de Datenbank Die niederdeutsche Literatur * [http://hoerspiele.dra.de/ Hans Henning Holm] in de ARD-Hörspeeldatenbank == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=116965231|LCCN=n/88/634693|VIAF=37681140}} {{SORTIERUNG:Holm, Hans Henning}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Storven 1977]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] phy0tcctyqlk83az9lig7jvl1qcv3hs 0 174898 1061733 1061321 2026-04-05T07:43:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061733 wikitext text/x-wiki [[Datei:Oláh György előadása 8299.jpg|mini|George A. Olah, in‘n Oktober 2009]] '''George Andrew Olah''', eegentlich ''György Oláh'' (* [[22. Mai]] [[1927]] in [[Budapest]]; † [[8. März]] [[2017]] in [[Beverly Hills]])<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://hungarytoday.hu/news/olah-gyorgy-nobel-prize-awarded-hungarian-american-chemist-dies-aged-89-56604 |titel=George Oláh, Nobel Prize Winning Hungarian-American Chemist, Dies at 89 |werk=[[Hungary Today]] |hrsg=Magyarország Barátai Alapítvány |datum=2017-03-09 |zugriff=2017-03-09 |sprache=en }}</ref> weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Chemiker]] vun [[Ungarn|ungarsch]] Herkunft. 1994 wurr he mit den [[Nobelpries för Chemie]] uttekent == Leven == Olah is in Ungarn upwussen un hett an de [[Technische un Wertschaftswetenschapliche Universität Budapest]] bi [[Géza Zemplén]] studeert. Dat Studium insluutend Promotschoon hett he in blots veer Johren schafft un he wurr 1949 Dozent<ref>''Nachrichten aus der Chemie'', 65, Mai 2017, S. 582, [[GDCh]]</ref><ref>In sien Erinnerungen (J. Org. Chem., 17, 2005) hett he de Positschoon as Assistant Professor beschreeven. As Schöler vun Zemplén (wenn ok mit anner Forschungsricht) seech sück Olah ok as wetenschaplich Enkel vun [[Emil Fischer]], den Lehrer vun Zemplén.</ref> bi Zemplén. Hier hett Olah sück mit organischen Fluoriden befaat, worto hüm Zemplén ok den Balkon vun dat Institut to’n Gebruuk överleet. Nahdem de ungarsch Volksupstand daalslahn wurrn weer, is he 1956 mit sien Familie – nah en körten Upenholt in [[London]] – nah [[Kanada]] utwannert. Dor hett he siet 1957 bi [[Dow Chemical]] in [[Sarnia]], [[Ontario]] arbeit. Olah sien Pionierarbeiten to de [[Carbokation|Carbokationen-Chemie]] fungen wiels disse acht Johren bi Dow an. 1965 gung he an de [[Case Western Reserve University]] in [[Cleveland]], [[Ohio]], bevör he 1977 an de [[University of Southern California]] wesselen de. 1971 wurr he in den USA inbörgert. He weer Perfesser för Organische Chemie an de University of Southern California in [[Los Angeles]] as ok Direkter vun dat ''Loker Hydrocarbon Research Institute''. In de letzt Johren hett he prominent de Inführung vun en [[Methanolwertschap]] propageert, bi de [[Methanol]] as sauberer un effizienter Energiedräger köstengünstig Ööl un Gas ersetten sull. Insbesünnere sull Methanol ok ünner Tohülpnahm vun [[Regenerative Energie|weer nee maakend Energieborns]] synthetiseert wurrn.<ref>[https://www.heise.de/tr/artikel/Methanol-statt-Wasserstoff-278239.html ''Methanol statt Wasserstoff''], Interview im ''Technology Review'', 10. März 2006.</ref> ==Ehrungen== Olah wurr 1994 mit den [[Nobelpries för Chemie]] för sien Arbeit up dat Rebeet vun de [[Carbokation|Carbokationen ]] uttekent. 2005 kreeg he de [[Priestley-Medaille]], de hööchste Utteknung vun de [[American Chemical Society]]. Todem wurr he all 1976 in de [[National Academy of Sciences]], 2001 in de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle| url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=George+A.+Olah&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced| titel=Member History: George A. Olah| hrsg=American Philosophical Society| zugriff=2018-11-01| sprache=en| kommentar=mit biographiscchen Anmerkungen}}</ref> un 2002 in de [[American Academy of Arts and Sciences]] upnommen. 1989 wurr he California Scientist of the Year. 1993 kreeg he den [[Chemical Pioneer Award]] un 1997 wurr he utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]]. Nah hüm is de [[George A. Olah Award in Hydrocarbon or Petroleum Chemistry]] nöömt wurrn, vörher ACS Award in Petroleum Chemistry, den Olah sülvst 1964 kreeg. == Arbeitsrebeeden == Olah wurr besünners för de Ünnersöken vun [[Carbokation]]en un togehörige [[Onium-Verbinnnen]] in de organischen Chemie bekannt, de as [[reaktive Tüschenstuuf]]en uptreeden un nah Stabiliseeren mit [[Supersüür]] dorstellt wurrn könnt. Dat hett he utführlich in sien Nobelvörlesen 1994 dorstellt ''(My search for carbokations and their role in chemistry)''.<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1994/olah-lecture.html Olah, Nobelvorlesung]</ref> Dorbi wurrn in sien Labor ok de besünner Eggennschapen vun de [[Magische Süür]] opdeckt (se zerleggt Köhlenwaterstoffketten as bi [[Paraffin]] in [[Butylgrupp|''tert''-Butyl]]-Kationen). He hett sück ok mit Reaktschonsmechanismen, [[Substitutschonsreaktischoon]]en, [[Friedel-Crafts-Reaktschoon]]en un [[Metallorganische Chemie|organische-Metall]]- un Fluor-Verbinnnen befaat. Olah weer af den 1960er Johren in de johrteihntlang Debatte tüschen [[Saul Winstein]] un [[Herbert Charles Brown]] um den nichtklassischen Charakter vun de Carbokationen vun dat 2-Norbornyl-Kation (en [[Norbornan]]-Derivats) verwickelt, wobi dat Olah un sien Grupp dör NMR-Studien bit in de 1980er Johren gelung, de meesten Chemiker vun den nichtklassischen Charakter (Carbokation) to övertüügen (de endgültige Nahwies gelung 2013 dör Röntgenkristallographie)<ref>[https://www.chemistryworld.com/opinion/the-nonclassical-cation-a-classic-case-of-conflict/6368.article Mark Peplow, Chemistry World, 20. Juli 2013]</ref><ref>F. Scholz, D. Himmel, F. W. Heinemann, P. v. R. Schleyer, K. Meyer, [[Ingo Krossing|I. Krossing]]: ''Crystal Structure Determination of the Nonclassical 2-Norbornyl Cation.'' Science, Band 341, 2013, S. 62–64 ([http://science.sciencemag.org/content/341/6141/62 Abstract]).</ref>. Toletzt hett he sück mit en künftige [[Methanolwertschap] befaat, wiel de fossile Energiereserven weniger wurrn. Dorbi wurr sowohl de Gewinnen ut Biomasse un Holt as ok ut fossilen Energiedrägern as Kohle (bi Behandlung mit Supersüüren) un ut Kohlendioxid plaant. [[Carbon Recycling International]] hett hör up Iesland upricht Anlaag to Methanolgewinnung nah G.&nbsp;A. Olah nöömt. [[Datei:Norbonyl problem.svg|mini|Nich-Klassische (A) un Klassische (B) Sichtwies vun dat 2-Norbornyl-Kations]] == Warken (Utwahl) == * G. A. Olah, P. v. R. Schleyer (Hrsg.): ''Carbonium Ions'', 5 Bände, Wiley 1968 bis 1972 * G. A. Olah: ''Carbocations and electrophilic reactions'', Wiley 1974 * G. A. Olah: ''Halonium Ions'', Wiley 1975 * G. A. Olah, L. Malhotra, S. Narang: ''Nitration'', VCH, Weinheim 1989 * G. A. Olah, D. R. Squires: ''Chemistry of energetic materials'', Academic Press 1991 * G. A. Olah, K. K. Laali, Q. Wang, G. K. S. Prakash: ''Onium Ions'', Wiley, 1998. * G. A. Olah: ''A Life of Magic Chemistry'', John Wiley & Sons, 2001. * G. A. Olah, A. Molnar: ''Hydrocarbon Chemistry'', 2. Aufl., Wiley, 2003. * G. A. Olah, G. K. Surya Prakash (Hrsg.): ''Carbocation Chemistry'', Wiley, 2004. * G. A. Olah, A. Goeppert, Surya Prakash: ''Beyond Oil and Gas: The Methanol Economy'', Wiley-VCH, Weinheim 2005, ISBN 978-3-527-31275-7, ISBN 3-527-31275-7 * G. A. Olah, G. K. Surya Prakash, Jean Sommer, Arpad Molnar: ''Superacid Chemistry'', 2. Auflage, Wiley 2009 (zuerst 1985 als ''Superacids'') * G. A. Olah, G. K. Surya Prakash, Arpad Molnar, Kenneth Wade, Robert E. Williams: ''Hypercarbon Chemistry'', 2. Auflage, Wiley 2011 * G. A. Olah: ''Crossing Conventional Boundaries in Half a Century of Research'', Journal of Organic Chemistry, Band 70, 2005, S. 2413–2429 * G. A. Olah, Douglas A. Klumpp: ''Superelectrophiles and their chemistry'', Wiley 2007 == Literatur == * Thomas Mathew: ''George Andrew Olah (1927–2017).'' In: ''[[Nature]].'' Band 544, Nr. 7649, 2017, S. 162, [[doi:10.1038/544162a]] == Weblinks == {{Commons|György Oláh (chemist)|George A. Olah}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=123159172 DNB-Katalog] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1994/summary/ George Olah up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=52214 Akademisch Stammboom (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=123159172|LCCN=n/84/800249|VIAF=54209893}} {{SORTIERUNG:Olah, George Andrew}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1927]] [[Kategorie:Storven 2017]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 525f4y9eysyvgecr8xtg7ubbpgm9rkf 0 175256 1061716 1061313 2026-04-05T05:19:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061716 wikitext text/x-wiki [[Bild: Rund um Köln 2019 102.jpg|rechts|duum|Felix Gall (2019)]] '''Felix Gall''' (* [[27. Februar]] [[1998]] in [[Nußdorf-Debant]]) is en [[Öösterriek|öösterrieksch]] [[Radrennfohrer]]. == Sportliche Loopbahn == Felix Gall hett van Kind of an verscheeden Sportaarden as [[Klautern]], [[Tennis]], [[Skisport|Skifohren]] un [[Taekwondo]] bedreeven. Dör Schoolkameraden, de [[Triathlon]] bedrieven deen, keem he to’n Radsport.<ref name="regio">{{Internetquelle |url=https://www.regionalsport.at/fr%C3%BChst%C3%BCck-bei-dir/fr%C3%BChst%C3%BCck-bei-dir-g/gall-felix-oeterreichs-erster-radweltmeister/ |titel=Felix Gall schrieb Sportgeschichte |werk=regionalsport.at |abruf=2019-03-17 }}</ref> 2015 wurr Gall öösterrieksch Junioren-Meester in‘t Straatenrennen. In’n Harvst vun dat Johr wurr he in dat US-amerikaansch [[Richmond (Virginia)|Richmond]] Junioren-Weltmeester in’t Straatenrennen Torüch to Huus wurr he vun rund 1000 Minschen in sien Heimatoort empfangen, kreeg en Radsport-Stipendium, en Föhrerschienkurs un en nee Rennrad.<ref name="radsport-2796">{{Internetquelle |autor=Martin Roseneder |url=https://www.radsportverband.at/index.php/aktuelles/radsport-news/strasse/2796-grosser-empfang-von-weltmeister-felix-gall-in-osttirol |titel=Großer Empfang von Weltmeister Felix Gall in Osttirol |werk=radsportverband.at |datum=2015-10-02 |abruf=2019-03-17}}</ref> 2016 wunn Felix Gall den Junioren-Wettbewarf ''Trofeo Dorigo Porte'', in dat Johr dorup kreeg he en Verdrag bi dat [[Development Team Sunweb]]. 2018 wurr he öösterrieksch U23-Meester in’t Straatenrennen. In’n März 2019 hett he sien eersten Spood bi en Elite-Rennen haalt, as he de tweet Deelstreck un de Gesamtwertung vun de [[Istrian Spring Trophy]] wunn. Nah dree Johren in dat Nahwussteam un twee in den WorldTour-Kader vun [[Team DSM]], geev Gall 2021 bekannt, in dat kamen Johr to dat [[AG2R Citroën Team]] to wesseln.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/2000129028992/ex-junioren-weltmeister-gall-ab-2022-fuer-radprofiteam-ag2r-unterwegs |titel=Ex-Junioren-Weltmeister Gall ab 2022 für Radprofiteam AG2R unterwegs |werk=derstandard.at |datum=2021-08-19 |abruf=2021-09-11}}</ref> Eegentlich harr sien Verdrag bi DSM noch en Johr mehr loopen sull, nahdem dat aber immer weer to Spannungen tüschen ünnerscheedlich Fohrers un de Teamleitung keem, hett Gall sien Verdrag all Enn’n 2021 uplööst.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cyclingmagazine.de/2021/10/28/streit-zwischen-team-dsm-und-ilan-van-wilder-landet-vor-gericht/ |titel=Streit zwischen Team DSM und Ilan Van Wilder landet vor Gericht |werk=cyclingmagazine.at |datum=2021-10-28 |abruf=2021-09-11}}</ref> 2022 reck Gall mit dat [[AG2R Citroën Team]] den sössten Platz in de Gesamtwertung vun de [[Tour of the Alps]]. Sie gröttste Spood bit 2023 weer de Gewinn vun de 17. Deelstreck (de Königsdeelstreck) bi de Tour de France 2023 vör [[Simon Yates (Radsportler)|Simon Yates]], [[Pello Bilbao]], [[Jonas Vingegaard]], [[David Gaudu]] un annern. == Wat he schafft hett == ;2015 * Junioren-Weltmeester – Straßenrennen * [[Datei:MaillotAustria.PNG|20px]] Öösterrieksch Junioren-Meester – Straatenrennen ;2016 * Trofeo Dorigo Porte (Junioren) ;2018 * [[Datei:MaillotAustria.PNG|20px]] Öösterrieksch U23-Meester – Straatenrennen ;2019 * Gesamtwertung un en Deelstreck [[Istrian Spring Trophy]] ;2023 * een Deelstreck [[Tour de Suisse]] * een Deelstreck [[Tour de France]] == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=115174 Felix Gall up Radsportseiten.net] * [https://www.procyclingstats.com/rider.php?id=195749 Felix Gall in de Datenbank vun ProCyclingStats.com] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Gall, Felix}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Boren 1998]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Öösterriek)]] 5zryrwcuupgn3us1057b4nbhm650j3x 0 175939 1061794 1061344 2026-04-05T11:54:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061794 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jeffrey Dahmer HS Yearbook.jpg|duum|Dahmer med 18 Joren (1978)]] '''Jeffrey Lionel Dahmer''' (* [[21. Mai|21. Meu]] [[1960]] in Milwaukee, [[Wisconsin]]; † [[28. November]] [[1994]] in Portage, Wisconsin) was eun [[USA|US-amerikaansken]] Serienmöörder. De Polizeiunnersoik konn enne no süine Fastnome in’n Juli 1991 van den 17 Moorden, deu heu teostoon hadde, 16 Moorde nowüisen. De Moordoffers, ollens Männer un Jungkeerls, stammen iut de homosexuelle Szene in Milwaukee. Süin [[Modus Operandi]] was büi meust ollen Moorden de sülve: Eurst locke heu dat Offer in süin Apartment, bedäuve et, missbriuke dat Offer sexuell un wörge et daud. Nodem begung Dahmer [[Nekrophilie|nekrophile]] Undoden an de Lüike un make upletst Fotografien woans heu de Lüike in Stücke sneid. Faken hege heu den Kopp un annere Lüivdeule up un att in welke Fälle Deule van süine Offers, wat enne auk den Nomen ''The Milwaukee Cannibal'' oder ''The Milwaukee Monster'' inbrochte. Ofscheon Dahmer Diagnosen för verscheudene psychske Stäurnissen kriegen hadde, ordeule dat Sworengericht in Milwaukee, dat Dahmer vull schulddüchtig was un beschlaut de häugste mügelike Straffe van 15 lievenslangen Früiheudsstraffen. In Ohio, wo Dahmer süin eurst Offer moord hadde, kreig heu noch eunmool eune lievenslange Früiheudstraffe. 1994 sleog eun annerer Insate in’r Justizanstalt den domools 34 Jore aulen Dahmer daud. Dahmer tellt teohaupe med [[Ted Bundy]], [[John Wayne Gacy]] und [[Richard Ramírez]] weltwüid teo den bekanntesten Serienmöörders in’n 20. Joorhunnerd. Anners os viele annere Serienmöörders ruige heu süin Deon, arbeude med de Polizeiunnersoik teohaupe un stund viele Moorde teo, deu de Polizei sunner süin Bekentnisse nich hädde updecken können. Heu see faken dat heu olleune för süine Deon instoon mott un nich süine Öllern, nich de Sellskop oder de Behöörden schüllig sind. == Lieven == === Kinnertüid === Dahmer worde den 21.&nbsp;Meu 1960 in’n ''Evangelical Deaconess Hospital'' in Milwaukee os de öllste Sune van den Eueluiden Joyce Annette (boren: Flint) und Lionel Herbert Dahmer boren.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Jahr=1993|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Seiten=26}}</ref> Süin Vadder was do Student in’r Analytsken Chemie an’r [[Marquette University]].<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=25}}</ref> No Lionel Dahmer leid süine Friu tüidens de Swangerskop an Krämpen un hadde dorümme Morphin un Barbiturate van üren Dokter kriegen. Heu was sik vermeoden, dat de Medikamente den Embryo wat andoon hebbet.<ref>{{Literatur|Autor=Anil Aggrawal|Titel=Necrophilia: Forensic and Medico-legal Aspects|Verlag=CRC Press|Ort=Boca Raton|Jahr=2011|ISBN=978-1-4200-8913-4|Seiten=127}}</ref> De Modder van Dahmer streit dat af un see, dat weure olleun de Versoik, dat seu auk schüllig an den Verbreken van üren Sune weure.<ref>{{Literatur|Autor=Derf Backderf|Titel=My Friend Dahmer|Jahr=2012|Seiten=206}}</ref> No de Geboord kreig seu eune postpartale Depresscheon un leid auk in den teokumen Joren an verscheudenen psychsken un lüivliken Krankheuden, deu seu deulwüise beddehuddersk maken un üür afhängig no Medikamente maken.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=32, 34, 39f.}}</ref> Lionel Dahmer was vöör ol up süine Karriere iut un faken iuthiusig. Seo kam et, dat beude Öllern üren Sune nich viel beachten konnen.<ref>{{Literatur|Autor=Catherine Purcell, Bruce A. Arrigo|Titel=The Psychology of Lust Murder: Paraphilia, Sexual Killing, and Serial Homicide|Jahr=2006|Verlag=Elsevier|Ort=San Diego|ISBN=012370510X|Seiten=74}}</ref> In’n September 1962 taug de Famüilie no [[Ames]], [[Iowa]]. Door begunn de Vadder van Dahmer süine Promotscheon an’r Iowa State University.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=28f.}}</ref> In’n März 1964 hadde de veur Jore aule Dahmer Operatscheon wegen eunen Leustenbroik. No düssen Believenisse woss dat betteo unbesorgde un kralle Kind teo eunen stillen un swüigsomen Jungen.<ref>{{Internetquelle |autor=Michael Anft |url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-1994-03-09-1994068149-story.html |titel=Dahmer's dad puts blame on himself |hrsg=Baltimore Sun |datum=1994-03-09 |abruf=2023-10-07 |sprache=en}}<br/>{{Literatur |Autor=J. Arturo Silva u.a.|Titel=The Case of Jeffrey Dahme: Sexual Serial Homicide from a Neuropsychiatric Development Perspective|Sammelwerk=Journal of Forensic Sciences|Band=37|Nummer=6|Datum=November 2002|Seiten=2|Online=http://murderpedia.org/male.D/images/dahmer-jeffrey/docs/jeffrey-dahmer-silva-et-al.pdf|Abruf=2023-10-07}}</ref> In’n Härvest 1966 kreig Lionel Dahmer den Doktorgrood un fund eune Stelle os Chemiker büi eune Fabrik in Akron, Ohio. De Famüilie taug dorümme no [[Doylestown (Ohio)|Doylestown]], dat dicht büi lee. Dahmer gung door van Oktober 1969 an up de ''Hazel Harvey Elementary School.'' Heu besochte de Scheole man wedderstrievesk un gull för trüggehöllern. Up’n Scheolhove knüppe heu nich viele Kontakte med anneren Kinnern.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=33f.}}</ref> In süine früige Tüid hadde Dahmer man doch eun poor Spilkumpanen un meune, wenn heu trüggekeik: <blockquote>''When I was a little kid I was just like anybody else.''<ref>{{Literatur |Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=31}}</ref><br/>„Os lütke Kind was ek just seo os olle anneren.“</blockquote> Nodem süin jüngst Breoder David den 18. Dezmeber 1966 boren was, tügen de Dahmers 1968 in eun Hius med eunen grauten Waldgrundstücke in [[Bath (Ohio)|Bath]], Ohio. Dahmer wessel de Scheole un gung no de ''Bath Elementary School.''<ref>{{Literatur |Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=34}}</ref> 1970 brochte süine Modder eune Tüid lang in eune psychiaterske Klinik teo. Dahmer gav sik sülvenst de Schuld an den Teostand van süine Modder un de Probleume inr Eue van süinen Öllern.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=39f.}}</ref> Süine Öllern hadden ol jümmers dull strieden, man de Krankheud van Joyce Dahmer belaste de Eue noch stärker. Den Strüid und auk de Gewald, de auk männigmool de Polizei slichten mosste, kreig Dahmer faken med.<ref>{{Internetquelle |autor=Robert Dvorchak |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-08-11-mn-635-story.html |titel=Murder in Milwaukee: Experts Struggle to Explain Dahmer's Compulsion : Crime: His behavior was always on the edge, childhood acquaintances say. But no one intervened to help him, and his problems escalated. |hrsg=Los Angeles Times |datum=1991-08-11 |abruf=2023-10-07 |sprache=en-US}}</ref> Vanaf süin teggenden Lievensjore taug heu sik iut süine Famüilie trügge un brochte eunen grauten Deul van süine Tüid olleune in’n Holte teo. De Minsken ümme enne rümme schienen enne lüikerwel, süine Sproke was faken drünig un eunsülvig, süine Oord teo laupen un süine heule Posituur stüiv un unbehelpsk.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=37, 42f.}}<br /> {{Literatur |Autor=J. Arturo Silva et al. |Titel=The Case of Jeffrey Dahmer: Sexual Serial Homicide from a Neuropsychiatric Development Perspective |Sammelwerk=Journal of Forensic Sciences |Band=47 |Nummer=6 |Datum=2002-11 |Seiten=2 |Online=http://murderpedia.org/male.D/images/dahmer-jeffrey/docs/jeffrey-dahmer-silva-et-al.pdf |Abruf=2018-03-09}}</ref> Wenn auk dat Interesse van Dahmer in düsse Aktiviteuten nich lange diure, versochte süin Vadder enne för verscheudene Sportoorden teo begeustern un enne no de Paddfinner teo schicken den Jungen teo helpen iut süine Eunsoomheud wegteokumen.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=33–35}}</ref> De eunigen Dinger, deu Dahmer van Kinnertüid an lüiden mochte, weuren de Knoken un Därms van dauden Deuren. Heu sammele daude Insekten, Vügel un lüttke Gnaagdeure, bewore ünen in Formaldehyd up un hege ünen achter den Hiuse in eunen Schoppen up. Vanaf twelv Joren begunn heu langs de Strote dicht büi den Grundstücke dat Sammeln van Kadavern. Anners os viele annere Serienmöörder mochte heu dat Martern oder Däuden van Deuren man nich lüiden.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=32, 36-37}}</ref> === Jüügdtüig un High School === Teo’n Anfang van süine Puberteut worde Dahmer süine Homosexualiteut kloor. Heu verswüige süine sexuelle Iutrichte man, sunnerlik vöör süinen Vadder, deu üür nich akzepteurd hädde.<ref>{{Literatur |Autor=Ian Barnard |Titel=Queer Race: Cultural Interventions in the Racial Politics of Queer Theory (Gender, Sexuality, and Culture) |Verlag=[[Peter-Lang-Verlagsgruppe|Peter Lang Publishing Inc.]] |Ort=New York |Datum=2004 |ISBN=0-8204-7088-0 |Seiten=131}}</ref> Med 14 Joren hadde heu süine eursten gewalddädigen sexuellen Fanatsien van eunen afsliut unnerdanigen un oonmächtigen Mann, den heu unner sik hebben woll. Düsse Fantasien keumen in’n Laupe van’r Tüid väker un stärker up. Upletst weuren auk Biller van [[Nekrophilie|nekrophilen]] Undoden un den Iuteunstückeln van Lüiken in düsse Fantasien.<ref>{{Literatur |Autor=Catherine Purcell, Bruce A. Arrigo |Titel=The Psychology of Lust Murder: Paraphilia, Sexual Killing, and Serial Homicide |Verlag=Elsevier |Ort=San Diego |Datum=2006 |ISBN=0-12-370510-X |Seiten=75–76}}</ref> Dahmer beschreiv süine Situatscheon detüid med den Wöördern: <blockquote>''[It] just got worse and worse. I didn’t know how to tell anyone about it.''<ref name="sins2">{{Internetquelle |autor=Paula Chin |url=https://people.com/archive/sins-of-the-son-vol-41-no-11/ |titel=Sins of the Son |werk=People |datum=1994-03-28 |abruf=2018-01-01}}</ref><br/> „[Et] worde slichtweg leiger un leiger. Ek wusste nich, woans ek door eunen van vertellen solle.“</blockquote> Med 15 Joren make heu Plaans süine Fantasien woorteomaken. Heu liure eunen Jogger, deu regelmotig an den Hiuse van den Dahmers länges kam, med eunen Knüppel up un woll enne oonmächtig sloon. Man de Jogger kam up düssen Dag nich an den Hiuse länges. Dahmer gav süinen Plaan dorümme eurstmool up.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=51f.}}</ref> Vanaf 1974 gung heu no de ''Revere High School'' in [[Litchfield Township (Ohio)|Litchfield]], Ohio. Dahmer süine Tüidgenoten taxeuren süine Intelligens os boven dat Middel, man süine Zensuren in’r Scheole weuren mool geod un mool slecht.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=45, 55}}<br /> {{Literatur |Autor=Don Davis |Titel=The Jeffrey Dahmer Story |Datum=1995 |Seiten=56}}<br/>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=45}}</ref> Heu was Liddmaat in eune Scheolband, spiele Tennis in den Scheolteam un arbeude för dat Schoilerbladd, gull man doch för eunen Olleunläuper sunner Frünne, den annere mobben.<ref>{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=40}}<br /> {{Literatur |Autor=Margaret R. Kohut |Titel=The Complete Guide to Understanding, Controlling, and Stopping Bullies & Bullying |Verlag=Atlantic Publishing Group |Ort=Ocala, FL |Datum=2007 |ISBN=978-1-60138-021-0 |Seiten=128}}</ref> Eune tüidlang konn heu deon os wenn heu spastikse oder epileptiske Anfäle hädde un döör Grappen os dat Photobombing van den Gruppenbild van’r Honor Society de Upmärksoomheud van süinen Medschoilers krüigen, seo dat seu auk eunen „Dahmer-Fanclub“ grünnen.<ref name="Kreitling">{{Internetquelle |autor=Holger Kreitling |url=https://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article115674941/Der-lustige-Serienmoerder-von-der-letzten-Bank.html |titel=Der lustige Serienmörder von der letzten Bank |werk=[[Die Welt]] |datum=2013-04-28 |abruf=2018-02-11}}</ref><ref name="oddball">{{Internetquelle |autor=Carol Jouzaitis, George Papajohn |url=http://articles.chicagotribune.com/1991-07-28/news/9103230608_1_jeffrey-l-dahmer-bath-township-revere-high-school |titel=From Class Oddball To ‘Lost Soul’ |werk=[[Chicago Tribune]] |datum=1991-07-28 |abruf=2017-06-10 }}</ref> In’n Jore 1976 kriegen Schoilers dat eurste Mool med, dat Dahmer Marihuana smäuke un regelmotig starken Alkohol drunk.<ref name="oddball" /><ref name=Masters44">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=44}}</ref> Heu begunn ol med 14 Joren stillkens teo drinken un namm duidlik Gewicht teo.<ref name=Masters44" /> Man süine Scheolmesters un -mestersken, os auk süine Öllern schienen van den Alkohool un Drogenkonsuum nix teo weten. Süine fründlike un respektvulle Maneur make eunen normalen Indruck up de Vullwussenen.<ref name="oddball" /><ref>{{Literatur |Autor=Don Davis |Titel=The Jeffrey Dahmer Story |Datum=1995 |Seiten=23}}</ref> De Eue van den Öllern was den August 1977 eun för olle Mool tweu. Joyce Dahmer kreig eun gerichtlik Kontaktverbood döör, doruphen taug Lionel Dahmer no eun Motel dichtbüi. In’r teokumen Tüid foormen dat Scheidverforen un de Strüid ümme dat Sorgerecht för süinen minnerjörigen Breoder dat Familienlieven. Os Dahmer den 4. Juni. 1978 de Scheole afslaut, hadden sik de meusten Medschoilers vanwegen süinen Alkoholismus enne afkeerd. Kort doorno kere süine Modder med süinen Breoder — sunner dat de Vadder dat wusste — no Wisconsin trügge.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=55-58}}</ref> Dahmer wonne vanaf düt Moment ollene in den Hiuse van süinen Öllern. Heu verlaus, bet up eun poor Telefonate un selten eunen Besoik, süine Modder iut den Blicke un kreig eurst no süine Fastnome 1991 wedder Kontakt med üür.<ref>{{Literatur |Autor=Charles Klotsche |Titel=The Silent Victims: The Aftermath of Failed Children on Their Mothers’ Lives |Verlag=Pan American Press |Ort=New York |Datum=1995 |ISBN=0-9673890-2-X |Seiten=77–78, 139}}</ref> === De eurste Moord === Kort no süinen 18. Geboordsdag moorde Dahmer dat eurste Mool. Heu näudige den lüikaulen Tramper Steven Hicks up den 18. Juni 1978 iut, welke Beur büi enne teohiuse teo drinken. No eun Tüidlang sleog Dahmer Hicks, deu sik just up’n Weg maken wolle, med eune Hantel oonmächtig. Denn wörge heu Hicks daud un befriedige sik, wüildes heu de Lüike missbriuke. In’r Schemertüid brochte heu de Lüike in den Kriupkeller unner den Hiuse. Den anneren Dag sneid heu de Lüike med eunen Jagdmest in Stücke un brochte Klocke 3:00 de Nacht de Lüikendeule up’r Achterbank van süinen Wagen un make sik up den Weg no eune Affalldeponie dichtbüi de Lüike door weg teo smüiten.<ref name="Masters63-69">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=63–69}}</ref> Üm dat Dahmer up den Weg no de Affalldeponie de Middellinie van’r Strote överforen hadde, stoppe eun Polizeiwagen enne un make eunen Alkoholtest. Büi de Kontrolle sach eun Polizist de Säcke up’r Achterbank un rauk wo osig seu stünken. Dahmer see, dat heu wegen Scheudprozess van süinen Öllern nich slopen konn un dorümme Affall wegforen wolle. Med düt Vertell was de Polizist teofrieden un Dahmer konn wüiderforen. (Teofällig was düt desülve Polizist, den no de Fastnome van Dahmer 1991 dat Bath Police Department no Milwaukee schicke, Dahmer över den Moord an Hicks teo befrogen. Tüidens den Verhäur worde enne in deupen Schock wüis, dat heu de Moordserie van Dahmer hädde afwennen können).<ref name="Masters63-69"/> Dahmer foor med den Lüikendeulen trügge no’t Hius van süinen Öllern. Door verbarg heu de Lüikendeule in eunen Lauproor in’n Goorn. Dreu Jore läter hale heu de överigen Knoken vöördag un sleog ünen lütt, dat heu de Stücke up den Grundstücke verstroigen konn. Hicks gull 13 Jore för sunner Teuken verswunnen.<ref name="Masters63-69"/> Dahmer see läter över süinen eursten Moord: <blockquote> ''Nothing’s been normal since then. It taints your whole life. After it happened I thought that I’d just try to live as normally as possible and bury it, but things like that don’t stay buried.''<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=70}}}</ref><br/> „Niks was normaal süit denn. Et överschaddt düin heul Lieven. Nodem et geschach, dachte ek, ek versöchte slicht, seo normool os mügelik wüiderteolieven un et teo vergetten. Man eun Dingen os düt haalt düi jümmers wedder in.“</blockquote> ===Tüid up’n College, büi de Armeu un in Florida=== De Scheudunge van süinen Öllern was in’n Juli 1978 döör. Lionel Dahmer kam, no dat heu lange afwesig wesen was, trügge no süin Hius un beküre süinen Sune, dat heu sik för dat Härvestsemester an’r ''Ohio State University'' in [[Columbus (Ohio)|Columbus]] inschrüiven solle. Dahmer feng dorümme eun Ökonomiestudium an. Man stats no de Kurse teo goon, versunk Dahmer in süine Alkohoolsucht. Süine Sucht teo betalen gav heu seo faken Bleodplasma af, dat de Bleodbank upletst süine Spennen up eune de Wieke berame. No süinen Veddeljoorstuignisse hadde heu nich de Qualifikatscheon för eunen Folgekurs. Süin Vadder namm enne dorümme van’r Universiteut. Os Lionel Dahmer Sack un Pack van süinen Sune up den Campus aflange, decke heu eunen Vöörrood Beur- un Wüinflasken up un wore dat eurste Mool wüis dat Dahmer eun ernsthaftig Alkoholprobleum hadde.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=71-73}}</ref> Lionel Dahmer hoppe dat Diziplin süinen Sune wedder up eunen geoden Weg bringen könne un schicke Dahmer no de ''United States Army'', wo heu sik den 12. Januar 1979 för dreu Jore Tüid verplichte. Nodat heu eune Lere büi de Militärpolizei in [[Anniston (Alabama)|Anniston]], [[Alabama]] afbroken hadde, namm Dahmer an eunen sess Wieken langen Leergang för Sanitäter in den Militärkrankenhius ''Fort Sam Housuton'' deul.<ref name="Schwartz47">{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=47}}</ref> In den Kursen kreig heu medizinisk un pharmazeutsk Grundweten. Läter briuke heu düsse Kennisse auk för süine Moorde, indem dat heu süine Moordoffers eurst med Sloopmiddeln bedäuve, deuls mediziniske Experimente med ünen make, üre Lüiken lütt sneid un auk Lüivdeule uphege.<ref name="Masters59">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=74f.}}</ref> Van den 13. Juli 1979 an was heu in [[Baumholder]] in [[Rhienland-Palz|Rhüinland-Palz]] statscheoneurd. Eun van süinen Stovenmaten door vertelle läter, dat Dahmer enne in de Deunsttüid swoor misshanneld un missbriuked hadde. De teostännigen Vöörluide häuren man nich up süin Ansoiken no Hülpe..<ref>{{Internetquelle |autor=Danny Kringiel |url=https://www.spiegel.de/einestages/serienmoerder-jeffrey-dahmer-leben-mit-dem-menschenfresser-a-947483.html |titel=Leben mit dem Menschenfresser |werk=Spiegel Online |datum=2012-02-15 |abruf=2017-10-21}}</ref> Up annere Kameroden make Dahmer overs nenne gewalddädigen Indruck, man wärke os eunen sexuell unbeforen Keerl un euen versloten Olleunläuper, deu döör Infleod van Alkohol Weodanfälle hadde un sik faken dagelang bet in de Oonmacht drunk.<ref name="oddball" /><ref name="Masters59" /><ref>{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=48}}</ref> Vanwegen övermotig Alkoholkonsuum, den Unwillen för eune Therapie un auk welke Mootregels, deu up nix iutleupen, satt de Armee Dahmer ehrenvull früi.<!-- Es war keine (!) unehrenhafte Entlassung. Masters schreibt: “It was an honorable discharge, but a premature one nonetheless.” (s. Fußnote am Ende des Absatzes). Auch laut Davis und Backderf war es eine ehrenhafte Entlassung und in den FBI-Akten (s. Weblinks) kann man es ebenfalls nachlesen.--> Den 24. März 1981 flaug heu trügge no de USA, wo heu in eune Motelstoven in [[Miami Beach]], [[Florida]] taug un Arbeud in eunen Sandwich-Loden fund. Üm dat heu süinen eursten Laun meust gans för Alkohol iutgav, konn heu ol baule dat Motel nich betalen. Eune Tüid lang sleup heu an’n Stranne, eur dat heu sik överwunn, süinen Vadder anreup un no Geld froge. Lionel Dahmer kofte eun Ticket, dat enne med’n Fleogtuige den September 1981 wedder no Ohio brochte..<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=78-80}}</ref> ===Wedderkeer no Ohio un Milwaukee === Wedder in Ohio taug Dahmer no süinen Vadder. In’n Winter 1981/1982 schicke Lionel Dahmer süinen Sunne no de Grautmodder Catherine Dahmer in [[West Allis]], eune Vöörstad van Milwaukee. Up eunen Dage kreig Dahmer van eunen frömden Keerl in’r Stadboikerüigge eunen Seddel, deu enne Oraalsex up’r Herrentoilette anbaud. Dahmer namm dat Anbod nich an, man bekeik et läter os belangrüik Believenisse, no dat heu beslaut süine Homosexualiteut iutteolieven.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=69–70}}</ref> Unteofrieden med den Konsuum van homosexuelle Pornografie oder Sex med eune stolen Lodenfensterpoppen, versochte heu de Lüike van eunen jungen Mann up eunen Daudenhov teo stelen un süine sexuellen Fantasien woorteomaken. Man de Grund was froren, dorümme konn heu de Daudenkiste nich iutgraven.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=71–72, 77}}</ref> Van Januar 1985 an wärke heu up sess Nächte de Wieke in’r ''Ambrosia Chocolate Company'' in Milwaukee. In’r früigen Tüid gung heu no de Sweolensaunas in’r Stad. De Mannsluide, deu heu door teomoite gung, bedäuve heu med Sloopmiddeln, deu enne verscheudene Dokters med’r Iutflucht dat heu wegen süine Nachtschichten nich inslopen könne verschrieven hadden.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=73}}</ref> Heu befriedige sik regelmotig in’r Ollgmeinheud. Den 8. September 1986 mellen tweu 12 Jore aule Jungens, deu seun hadden wo heu sik befriedige, Dahmer büi de Polizei. Dahmer streit olns af un see drüist, dat heu olleun Water laten wolle un dachte, dat enne nems beliurt. Den 10. März 1987 kreig Dahmer eune Strafe up Preove wegen „Disoderly Conduct“. Dat Gericht beval auk eune Psychotherapie.<ref>{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=50–51}}</ref> De Therapeutske beschreiv Dahmer os teobunnen Patschenten, deu nich insichtig was un in’r Therapie nich medarbeude. Tüidens de Therapie wenne Dahmer de Therapeutske den Rüggen teo un beschüllige üür med den Rechtssysteem teohaupeteowärken. Üre Diagnose was eune schizoide Persöönlikheudsstoirnisse med paranoiden Tendenzen, un schreiv up, dat heu „definitely SPOOKY!“ was. Eune annere Psychiaterske van’r [[University of Wisconsin]], de Dahmer up Order van dat Gericht unnersochte, beschreiv Dahmer os över de Moten geodsnacksk un besünners geod in abstrakten Denken. De anneren Testresulaten gieven de Psychiaterske man den Indruck, dat Dahmer eun Soziopaath med schizoiden Tendenzen süin könne.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=82–84}}</ref> In’n Sommer 1987 bannen de Sweolensaunas in’r Giegend van Milwaukee Dahmer un gieven enne Hiusverbodd, niu dat eun van de 10–15 Offers wegen eune Överdosis Sloopmiddel no dat Krankenhius mosste. Vanaf niu sochte heu süine Offers in den Sweolenbars un Nachtclubs in’r Stad. Heu huire faken eune billig Hotelstoven up den Wiekenennen un namm teomindsten sess Männers med, deu heu bedäuve un sexuell missbriuke, man nich moorde. Düsse Chancen nütte heu süine Offers üür Hertpuckern oder dat Riusken van anneren Organen teo beliustern — läter döö heu dat auk büi süine Moordoffers.<ref name="Masters74–75">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=74–75}}</ref> === De tweude bet veurde Moord === Dahmer kamm in’n November 1987 med den 25 Jore aulen Steven Tuomi in den ''Club 219'' in Milwaukee teo küren. Seu neumen eun Taxi no dat „Ambassador Hotel“ os de Sperrtüid begunn; door drünken seu eune Buddel Rum in’r Hotelstoven van Dahmer un hadden in Eunigkeud med eune Sex. Dahmer hadde in dat Glass van Tuomi stickum Sloopmiddel doon un missbriuke enne, os de Pillen wärken. De Lüike van Tuomis lee tiegen an Dahmer med insloon Borstkasten, os heu den anneren upwake. Dahmer slaut dat heu Tuomi ümmebrocht hebben moste, ofglüik heu sik nich up de Begievenissen verlieden Nacht besinnen konn. Heu hadde sülvenst Wunnen un Verseernisse an den Hännen un den Arms. Heu kofte eunen grauten Kuffer de Lüike iut deu Hotelstoven no dat Hius van süine Grautmodder teo bringen. Rund eune Wieke lang verbarg heu de Lüike in’n Keller, eur dat heu üür in Stücke sneid un in den Hiusaffall smeit. Nems konn de Lüikendeule van Tuomi bet vandage finnen.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=84–87}}</ref> No den tweuden Moord, deu gladd gung, gav heu nich länger Wedderstand un begunn aktiv no Offers för süine Fantasien teo soiken. <blockquote>“By that time my moral conscience was so shot, so totally corrupted, that [my fantasies were] my main focus of life.”<ref>Zitaat no: {{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=88}}</ref> <br/>„Up düssen Punkt was müin moraalsk Geweuten so hinüber, so totaal verdorven, dat [müine Fantasien] in’r Midde van müinen Lieben stünnen.“</blockquote> Den 14 Jore aulen James Doxtater kam Dahmer den 17. Januar 1988 ümme ca. Klocke 1:00 de Nacht in de Moite. Dahmer see iut, heu dachte de Jungkeerl weure 18 Jore auld un baud 50 Us-Dollar för eune Nacht an. Doxtater, eun polizeikünnigen Strotenjunge, namm dat Anbaud an un gung med enne no dat Hius van Dahmers Gautmodder. Nodem dat beude Sex had hebbet, bedäuve Dahmer den Jungen eurst un wörge enne upletst daud. De Dage doorno missbriuke heu de Lüike, bet dat de Riuk no Rötte seo stark worde, dat süine Grautmodder den Riuk wüis worde. Dahmer gav deu Kattentoilette de Schuld un smeit de teosnieden Lüike up de sülve Maneur weg, os heu et med den vörigen Moordoffer doon hadde.<ref name="Masters93–94">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=93}};{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=224 f.}}</ref> Den 27. März 1988 make Dahmer Bekanntskop med den 23 Jore aulen Richard Guerrero in’r ''Phoenix Bar'' in Milwaukee un locke enne med 50 US-Dollar för eune Nacht in süine Grautmodder üür Hius. Süine Grautmodder sleup, os heu Guerrero in süine Sloopkamer daudwörge un süine sexuellen Fantasien an’r Lüike woor make. No dat Frostücke med süine Grautmodder brochte heu den Lüiv in den Keller, sneid de Lüike lütt un smeit üür in’n Hiusaffall, os süine Grautmodder de Sonndagsgoddsdeunst besochte. Den Kopp präpareure Dahmer un hege enne eunige Moonde lang up.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=95}}</ref> === Zwischenfälle === De Aktiviteuten ’s nachts un dat Drinken van üren Grautsune maken Catherine Dahmer jümmers gröttere Sorgen. De Familie van Dahmer rode enne dorümme an eune eugene Wonunge teo soiken, no wat heu eun Apartment in’r ''24th Street'' in Milwaukee huire. Up den Nomeddag van den 26. Septmeber 1988 kam heu eunen 13 Jore aulen [[Laos|laootsken]] Jungen up’r Strote in’r Moite. Düt Junge folge enne in süin Apartment un stund för 50 US-Dollar med blauten Bobenlüive för Polaroid-Fotos Modell. Os Dahmer den 13-Jörigen unanstännig anfate, flüchte de Junge iut den Apartment un melle den Vöörfall de Polizei. De Polizei namm Dahmer fast, so dat eun Gericht in Milwaukee enne wegen eunen sexuellen Övergriep un dat Verleiden van eunen Minnerjörigen teo eunen Joor in eune Betternanstalt un füiv Jore Straffe up Preove veroordeule. De Richter gav Verläuv dat Dahmer auk in’r Hafttüid Dag för Dag in de Schokoladenfabrik arbeuden konn. De Tüid bet teo’r Haft brochte Heu up früigen Foiten teo. Heu taug iut dat Apartment in’r ''24th Street'' un kamm no süine Grautmoddern in West Allis teorügge. === De vüivde Moord un Haft in’n open Vulltog === Den Ovend van den 25. März lere heu in’r Sweolenbar ''La Cage'' den 24 Jore aulen Afroamerikaer Anthiny Sears kennen. No Middernacht foiren seu no West Allis, wo seu in Dahmers Sloopkamer Sex hadden. Denn mengele Dahmer Sloopmiddel in den Drunk van Sears, wörge enne daud un schänne de Lüike, eur dat heu üür in’r Badewannen lütt sneid. Den Kopp un de Genitalien präpareure heu un hege ünen in eunen lütken Kuffer up, den heu in süinen Spind in’r Schokoladenfabrik wegpacke. Den 23. März 1989 tree Dahmer süine Haft in open Volltog an. Büi Freigang in’n Novmeber 1989 besöchte heu den ''Club 219'', wo heu eunen med frömden Manne teo küren kamm un sik bedrunk, bet heu oonmächtig worde. As Dahmer wedder teo Beune kamm, was heu in Fesseln in den Apartment van eunen frömden Mann, deu enne augenschüinlik misbriuked hadde. De Mann leut Dahmer goon un Dahmer gung in de Justizanstalt teorügge. Tweu Wieken läter stuire heu eunen Breuv teo süinen Richter, in den heu Ruige för süine Dood bekunne un bede vöör de Tüid iut Haft teo kumen. Heu hadde den Breuv nich sülvenst schrieven, man van eunen anneren Insaten afschrieven, de Breuv hadde man doch dat Resultat, dat Dahmer Sik wünksed hadde: De Richter order för den 2. März 1990 dat Haftenne an. De Beding was regelmotige Gruppentherapie un ollle tweu Wieken Drepen med süine Preovhelperske. Dahmer arbeude med de Proevhelperske geod teohaupe. Der Helperske hadde ma wegen swore Arbeidlast up de vöörschrieven Besoike büi Dahmer teohius afloten. Den 14. Mai 1990 taug Dahmer in dat Apartment 213 binnen de Oxford-Apartment-Komplex in’n Noorden van 25. Strote in Milwaukee. Inbrekers afteoschrecken un süine Verbreken teo versteken biugge Dahmer eun Sekerheudsysteem med verscheuden Slüte, Alarm un eune Kamerattrappe up. Raymond Smith was dat eurste Offer, dat heu no süin nüi Apartment namm. De 32 Jore aule Afroamerikaner was heterosexuell, man was os Strotenjunge in’r Homosexuellenszene van Milwaukee ünnerwegens. Dahmer kamm den Manne in de ''Tavern 219'' teomoite un hadde enne för Sex 50 US-Dollar anboden. Dahmer gav Smith niu Sloppmiddel, wörge enne daud un befriedige sik os heu van’r Lüike in verscheudene Posen Fotografien make. Den anneren Dag verpasse Dahmer süine Gruppentherapie, denn heu was teogange de Lüike lütt teo stückeln un in den Affall teo bringen. Den 24. Juni 1990 moorde Dahmer in’n Apartment 213 den 27 Jore aulen Afroamerikaner Edward Smith, den heu in de ''Phoenix Bar'' teo Moite kumen was. Eunige Dage läter besöchte Dahme de ''Phoenix Bar'' up’t nüige, wo heu med eunen 15 Jore aulen Bekannten teo küren kamm un med Geld för Fotos in süinen Apartment locke. Ümme dat süine Sloopmiddel leddig weuren, sleog Dahme den Jungen med eunen Gummihammer in’t Knick. De Reaktscheon van den Jungen was füünsch un heu güng iut den Apartment, man kam korte Tüid läter wedder no Geld för den Bus teo beden. Seu bröchten den överoge Nacht gemeinsoom teo. Läter see Dahmer, dat heu den jungen Keerl nich meir däuden konn, niu dat heu enne better kennenleerd hadde. Rund Klocke 3:00 den Morgen up den 3. September kamm Dahmer den 23-jörige Afroamerikaner Ernest Miller vöör eunen Beokhoiker för Vullwassenene teo Moite un baud enne Geld för Fotos an. In den Apartment van Dahmer make Dahmer Fotos van Miller in erotisken Posen, eur dat seu in Eunigheud med eune Sex hadden. Nodat de Sloopmiddel teo wärken begünnen, missbriuke Dahmer enne, bet dat heu merke, dat Miller wedder teo Sinnen kamm. Dahmer dachte den jungen Mann nich länger sunner Wedderstand daudwörgen teo können. Dorümme beslaut heu de „sachteste“ alternative Methode teo briuken un greip eun Mess Miller süine Strotte döörteosnüiden. Nodem dat Offer daudblödd was, sneid Dahmer de Lüike in’r Badewanne lütt un make van dat Lüttstückeln Fotos. In den froen Morgenstunnen van den 24. Septmeber 1990 moorde Dahmer auk noch den 22-jörigen Afroamerikaner David Thomas no süinen normalen Munster. === Eskalatscheon van den Moorden === De teokumen vüiv Moonden geschach er niks veurder, bet dat de Moordserie an Dahmer 1991 upletst eskaluerde un heu van as Februar bet süine Fastnome inn Juli med steets körtete Afstänne noch acht Orffer moorde. Wenn Dahmer trüggekeike see heu, dat süine Twänge enne heul mieslipen. “It was an incessant and never-ending desire to be with someone at whatever cost. […] It just filled my thoughts all day long.”<ref>Zitiert nach {{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=94–95}}</ref> („Dat was in einen Gang eun Verlange med einen teohaupe teo süin, eundeont war dat kosten solle. Den ganzen Tag konn ek an niks anners denken.“) Curtis Straughter was dat eurste Offer van Dahmer in düsse Tüid. De meust achtteggenjörige Afroamerikaner was Dahmer in’r Midde van’n Februar 1991 van eune Busstoppstelle dicht büi de Marquete University in dat Apartmnet 213 folgd, wo Dahmer enne bedäuve. Nodem dat heu den Jungen in verscheuden Posen forografeurd hadde un med eune leddern Reumen daudwörged hadde, make heu med de Polaroid-Kamera Fots woans heu de Lüike lüttsneid. Den 19 Jore aulen Afroamerikaner Errol Lindsey hadde den 7. April 1991 dat sülve Lott. No dem dat süine Preovheleperske dat anstödd hadde, kreig Dahmer van Meu 1991 psychachiaterske Hülpe wegen Depresscheonen un Suizidgedanken. No de Psychiater was Dahmer för annere un sik sülvenst nich geföörlik un verschreiv olleun eun Antdepressivum. Den 24. Meu 1991 däude Dahmer den dauven Afroamerinaker Tony Hughes, den süine Lüike auk noch Dage läter in süine Sloopkamer lee, os heu ol dat neigste Moordoffer in süin Apartment brochte. [[Bild:Shops_of_Grand_Avenue.jpg|duum|De ''Grand Avenue Mall'' in Milwaukee was eine Stiede, wo Dahmer no Offers sochte. Hüir drapp heu aup Konerak Sinthasomphone und Tracy Edwards, dat letzte Offer, dat flüchten konn.]] Up den Middag van’n 26. Meu 1991 gung Dahmer up den 14 Jore aulen Konerak Sinthasomphone in’r ''Grand Avenue Mall'' teo un baud enne Geld för Fotos an. Sinthasomphone, deu os Strotenjunge werke un ol Polizeiindrege wegen Prostituscheon hadde, namm dat Anbodd an un poseure för Polaroidfotos in süinen Unnertuig büi Dahmer in’n Apartment. No dat Dahmer den Jungen bedäuvd un sexuell misbriuked hadde, gung Dahmer up den 27. Meu. 1991 rund Klocke 1:30 de Nacht no eune Bar dichtbüi. Up den Weg retour sach heu an eun Strotenkruiz Sinthasomphone, de blaut un bloidig up den Feodweg satt. Eune Gruppe afroamerikaanske Friuen kümmern sik ümme enne. De Junge was wüil Dahmers iuthiusig wesen was wedder teo Bewusstsüin kumen iut den Apartment flüchtet un büistere sünner Maal dör de Stroten. Üm dat heu nich duidelik küren konn weuren sik de Friuen vermeoden, dat heu Drogen nomen hadde. Simthasomphone sette sik teo Streev, os Dahmer enne no süin Apartment trügge bringen wolle, seo dat de Friuen den Polzei reupen. Os de Polizei ankamm, verklöre Dahmer, dat Sinthasomphone süin vulljörigen Leuvhebber weure, deu man besopen no eunen Strüid weglaupen was. Ofscheon de Friuen an den Angoven van Dahmer twüivelen, bekieken de Polizisten dat Straafregister van Dahmer, dat süine Vöörstraffe un de Proevtüid wiesen hädde, nich. Doföör bröchten de Polizisten Dahmer un den Jungen trügge no dat Apartment 213, wo Dahmer ünen de Fotos in Unnertuig weis süine Angoven teo bewüisen. Dorümme tügen de Polizisten af sunner dat seu de Lüike van Hughes in de Sloopkamer bemärken. (Läter kam vöör’n Dag, dat Sinthasomphone de jüngere Breoder van den Jungen was, büi den Dahmer 1988 sexuell teodinglik worde. Dahmer vertelle, dat heu nich up enne teogoon weure, wenn heu dat wusst hädde.) De beuden Offers glüik no sochte Dahmer in Chicago. Door kam heu den 30. Juni 1991 den 20-jörigen Afroamerikaner Matt Turner an eune Busstopstelle un den 23-jörigen halv-Puerto-Ricaanske Jeremiah Weinberger in de Moite kamm. Beude hadde heu no Milwaukee iutnäudigd, wo heu ünen in süinen Apartment moorde un Fotos make, woans heu de beuden Lüiken lüttsneid. In den Dagen vöör süine Fastnome kam dat Lieven van Dahmer stüttig iut de Rüige. Den 15. Juli 1991 moorde heu den 24-jörigen Afroamerikaner Oliver Lacy. Nodat heu de Lüike in Stücke hackt hadde, lee heu den afhackten Kopp in süinen Küülschapp. Den 19. Juli 1991 see süin Arbeidgiever enne up, üm dat teo faken nich no de Arbeud kumen was. Up den sülven Dag moorde heu süin letst Offer, de 25-jörige Joseph Bradehoft un sleup dagelang tiegen an de Lüike bet sik Moden in den Bedde teo sammeln begünnen. In süine Wanne küle heu tweu Lüiken med Üis, wodöör heu olleun noch kaul duschen konn. Man de Lüiken verrotten swänker os heu ünen lüttsnüiden un wegsmüiten konn. De Novers beklagen sik ol över den osigen Stank, de iut süin Apartment kamm. Dahmer hadde vertelld at de Stank van fiulen Eetworen keume, eun anner Mool see heu, dat de Fisken in süinen Aquarium storven weuren. Üm dat de Stank nich verswund, dreoe enne de Hiusverwaltung den 22. Juni 1991 enne bet Enne van den Moond iut süin Apartemnt teo setten. === Fastnome === Den Nomeddag up den sülven Dag gung Dahmer no de ''Grand Avenue Mall'' wo heu no Iutsage van Tuigen up verscheudene Männer up teo gung un ünen Geld för Fotos anbaud, bet dat de 32-jörige Tracy Edwards süin Anbod annamm un rund Klocke 18:30 den Ovend Dahmer no dat Apartment 213 folge. Dahmer besinne sik läter man unduidelik wat niu in süinen Apartment geschach. No Edwards hadde Dahmer in’n Laup van den Ovend verscheuden Persöönlikheudswannel. Eurst sach Dahmer normaal un fründlik iut, seu klönen un drünken Alkohol. Unverwohrens worde Dahmer man bedrolik, lee enne Üisen ümme de Hänne un hale eun Mess riut. Dahm– teo beguiskern, taug Edwars süin Shirt iut un leut enne no süin Hertpuckern liustern. Büi’n Beküiken van eunen Video iut den Film ''The Excorcist III'', kamm Dahmer in eunen Teostand os eine Trance. Edwards nütte Dahmers dräumerigen Teostand un flüchte iut den Apartment. Med den Üisen van Dahmer ümme der Hänne stoppe Edwards rund Klocke 22:30 den Ovend eune Polizeipatrouille un vertelle den beuden Detectives, dat eun „freak“ enne med eunen Mess bedreoht hadde. Heu bede de Polizisten, de Üisen open teo maken, man ümdat de Slöttel an den Detective nich in dat Model ümme süine Hänne passe, güngen seu med enne trügge no de Oxford Apartments. Dahmer leut de Polizisten in süin Apartment un eunen Beamten in de Sloopkamer no den Slöttel för de Üisens soiken. De Polizist fund dat Mess unner den Bedde un de Polaroidfotos van den dauden Offers in eune open Trecke. No düsse Fund neumen se Dahmer fast. Os se döör dat Apartment kieken un den Kopp in den Küülschapp fünnen, reupen seu no annere Polizisten. Ümmerund 0:30 bet 1:00 ’s nachts keumen Polizisten, eun forensisk Team un de Gerichtsmedziner no de Stiede van de Undood. Kot doorno bröchten seu Dahmer no dat Polizeihäuvdquarteur in Milwaukee. == Unnersoikverforen == === Unnersoik, Verhäur un Bekenntnisse === De sülve Nacht begunn dat Moorddezernaat van de Kriminaalpolzei in Milwaukkee den Fall teo unnersoiken un Dahmer teo iutteovrogen. No den Protokoll diure dat eurste Verhäur van Klocke 1:30 ’s nachts bet Klocke 7:15 den Morgen van den 23. Juli. 1991. Dahmer woll nenne Afkoden hebben, man will eurst niks över de Funne in süinen Apartment vertellen. Wüildes hadde eun forensik Team süin Apartment vullstännig döörsöcht un viele Kisten Bewüismateriaal in Beslag nomen. In den Küülschapp fünnen seu nich olleun den afhackten Kopp, man auk tweu minsklike Härten verpackt in Plastikbuidel un eun Stück Armmuskel. In eune Deupküülkisten vünnen seu dreu anner Köppe, eunen Rump un verscheudene verpackte Organe Van Minsken. In’r Sloopkamer un eunen Schapp up’r Dielen fünnen de Beamten teohaupe sieven Daudenköppe, tweu vullstännige Skelette, eunige afhackte Hänne, eunen mummifizeurden Skalp un de auk mummifizeurden Genitialien van tweu Mannsluiden. Eune Firma med Spetschoolgebeud för geföörlike Stoffe foor eune Plastiktunne, in deu rund 200 Liter ringgüngen, af. Dahmer hadde düsse Tunne briuked de Lüiver van dreu Offers in eunen Suirbad upteoloisen. De Polizei namm auk Chemikalien os Chloroform, Soltsuire un Formaldehyd just seo os eune med Bleod vullsogen Matratze un 74 Polaroid-Fotos, deu de Offers verscheuden stark verhackt un lütt snieden affbillen, in Beslag. De verantwortlike Gerichtsmediziner vertell läter Dahmers Apartment make meir an eun Museum denken make os an de Stiede van eune Undood. De övermächtigen Bewüise vöör Augen, kreig Dahmer kleok, dat Swüigen enne nich länger helpen solle, seo dat deu in den teokumen sess Wieken un den olns teohaupe 60 Stunne langen Verhäuren eun Bekenntnisse afgav, dat eunen Umfang van 178 Süiden hadde. Heu gav teo, dat heu Oraal- un Anaalsex med den Lüiken hadde. Heu vertelle akroot woans heu de Lüiken in Stücke sneid, seu in den Müll smeit oder ünen in Suire uploise un de Toilette daalkipped hadde. Wat de Unnersoik sik ol vermeoden was see Dahmer auk os richtig an: heu hadde büi dreu Offers Stücke van den Härten, den Muskel van den Dickbeun un Bizeps upeten. Nodat de Gerichtsmedizin büi de Autopsien van veur Moordoffers upfallen Kopp- un Bregenblessuren fund, deu no den Daude andoon worden, bekenne Dahmer, dat heu versocht hadde med eune Oord Lobotomie iut düsse Offers willenlose Zombies teo schapen, deu heu os Sexsklaven haulen könne. Dor bore heu Löcker in de Köppe van de Offers för un fülle Soltsuire oder heut Water in. Eun Man hadde de Prozeduur tweu Dage hard benaut lang överlieved, upletst was dat Resultat man in ollen Fällen de Daud van den Offers. Dahmer helpe de Identideut van den Offers riutteovinnen den Öllernal auk de Unsekerheud teo niemen. Ümdat heu sik bet up Hicks nich up den Nomen van den Offers besinnen konn un de DNA-Analyse teo Beginn van der 1990er noch nich in grauten Mote teo briuken was, mossten de Polizei de Identiuet van de Offers meustendeuls döör Polaroidfotos un üren Täänwärk riutfinnen. Eunige Offers weuren de Polizei bekannt, so dat seu ol afnommen Fingerafdrücke verglüiken können. In den Fällen wo et er nenne Överreste meir gav, briuke de Unnersoik olns up wat Dahmer sik besinnen konn de Tüid van de Dood inteoengen un söchten no vermissten Personen, deu binnen de sülve Tüid verswunnen weuren. Med den Fotos van den vermissten Personen bekunne Dahmer denn de Identiuteut van süinen Offers. De Glauvwöördigheud van Dahmer teo testen, wiesen de Unnersoiker auk Fotos van lievigen Minsken, heu döö man kund dat nenne van ünen süine Moordoffers weuren. Up den Grundstücke van süine vöörmoligen Hius in Bath, fünnen de Unnersoiker över 50 Fragmente, de büi dat Skelett van Hicks teohäuren. === Künnige Offers === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Nome !Öller !Datum van’n Daude !Oord van’n Moord |- |Steven Mark Hicks | style="text-align:center" |18 | {{DatumZelle|1978-06-18|style=text-align:right}} | style="text-align:center" |Bath, Ohio |- |Steven Walter Tuomi | style="text-align:center" |25 | {{DatumZelle|1987-11|pre=Enne|style=text-align:right}} | style="text-align:center" |Ambassador Hotel, Milwaukee |- |James Edward Doxtator | style="text-align:center" |14 | {{DatumZelle|1988-01-17|style=text-align:right}} | rowspan="3" style="text-align:center" |West Allis, Wisconsin |- |Richard Guerrero | style="text-align:center" |23 | {{DatumZelle|1988-03-27|style=text-align:right}} |- |Anthony Lee Sears | style="text-align:center" |24 | {{DatumZelle|1989-03-26|style=text-align:right}} |- |Raymond Lamont Smith alias Ricky Lee Beeks | style="text-align:center" |32 | {{DatumZelle|1990-05-21|style=text-align:right}} | rowspan="12" style="text-align:center" |Oxford Apartments<br /><br /> 924 North 25th Street<br /><br /> Milwaukee, Wisconsin |- |Edward Warren Smith | style="text-align:center" |27 | {{DatumZelle|1990-06-24|style=text-align:right}} |- |Ernest Miller | style="text-align:center" |23 | {{DatumZelle|1990-09-03|style=text-align:right}} |- |David Thomas | style="text-align:center" |22 | {{DatumZelle|1990-09-24|style=text-align:right}} |- |Curtis Straughter | style="text-align:center" |17 | {{DatumZelle|1991-02-18|style=text-align:right}} |- |Errol Lindsey | style="text-align:center" |19 | {{DatumZelle|1991-04-07|style=text-align:right}} |- |Tony Anthony Hughes | style="text-align:center" |31 | {{DatumZelle|1991-05-24|style=text-align:right}} |- |Konerak Sinthasomphone | style="text-align:center" |14 | {{DatumZelle|1991-05-27|style=text-align:right}} |- |Matt Turner alias Donald Montrell | style="text-align:center" |20 | {{DatumZelle|1991-06-30|style=text-align:right}} |- |Jeremiah Benjamin Weinberger | style="text-align:center" |23 | {{DatumZelle|1991-07-07|pre=ca.|style=text-align:right}} |- |Oliver Lacy | style="text-align:center" |24 | {{DatumZelle|1991-07-15|style=text-align:right}} |- |Joseph Bradehoft | style="text-align:center" |25 | {{DatumZelle|1991-07-19|style=text-align:right}} |} === Motiv, Offerprofil un Modus Operandi === De Unnersoik was sik annomen dat Dahmer up Grundloge van Homophobie un Rassenhaat hannele, denn de meusten Offers keunen iut de homosexuelle Scene un/oder hadden afroamerikannske Afkumst. Man heu streid af, dat de Motivatscheon för süin Deon nich Haat wesen was. Heu söchte de Männer nich wegen üre Ethnie oder sexuelle Iutrichte iut, man up Basis van üren stootsken Iuseuen un dör den Ümmestand, dat heu ünen seu up’t lichteste in süin Apartment locken konn. Dat Profil van süinen Offers was vullkumen lüik: jung (bet Anfang dertig), graut, slank un med starken Muskeln. Dahmer köre süine Moordoffers geod döördacht iut un bereide süine Doden sorgfaulig vöör; olleun de Moorde an Hickks un Tuomi weuren spontaan un nich plaand. Heu moorde büino olleunig up den Enne van’r Wieke, sodat heu neog Tüid hadde de Bewüistücke weg teo ruimen, un nütte de Anonnymiteut van den Nachtlieven, up’r Stroten oder in graute Shopping-Malls, dat nems enne bemärken döö. Heu kam olleun med Männer teo küren, de olleun ünnerwegens weuren un so nich medeuns vermisd woren. Süin jungenhaftige Iutseun werke up viele homosexuelle Männer attraktiv un os Sex un auk Geld anbaud, güngen olle Mann früiwillig med no süin Apartment, sodat heu ünen nemmools twingen moste. Dahmer vertelle läter, dat heu leuver lievige, man afsluut folgsome un passive Sexpartner hadde över deu heu de Kontrolle hadde un den üre Beheoven un Verlangen heu nich med bedenken mosste. Üm dat heu nenne Partner finnen konn, deu düsse Ansproike lüikkamm un Erektscheonstäurnisse büi waken sexuellen Partnern hadde, bedäuve heu ünen sik in Riue, sunner Tüidnaut un Druck teo befriedigen. No süine Fastnome bichte heu: <blockquote>“I was always quite selfish. I trained myself to view people as objects of potential pleasure instead of human beings.”<ref>Zitiert nach {{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=73}}</ref> („Ek was jümmer düchtig egoistisk. IK Hebbel müi dooran wennd Luide os Lustobjekte statts minsklike Wesen teo beküiken.“)</blockquote> Heu foile sik leddig un olleun os de Männer no den Sex güngen. Üm dat nems eune Partnerskop up lange Tüid med enne hebben mochte, moorde heu süine sexuellen Partners afteowennen, dat seu enne olleun laten könne. Heu mochte dat Moorden nich lüiden, et was för enne olleun eun Middel süin Teul teo bereiken. Heu bedrunk sik vöör jeude Moord süine Bedenken büikant teo bringen un den Moord denn auk iutteovoiren. Ümdat de nekrophile Undoden enne nich diuersoom teofrieden stellen un et nich lücke eune willenlausen Sexslaven teo schapen, gung heu up Soike no jümmers nüige Moordoffers. <blockquote>“It was a craving, a hunger, […] a compulsion, and I just kept doing it […] whenever the opportunity presented itself.”<ref>Zitiert nach {{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=89}}</ref> („Dat was eun Verlangen, eun Hunger, […] eun Twang, un ek make eunfach wieder […], jümmers wenn sik de Chance anbaud.“)</blockquote> Heu vertelle den Unnersoikers, dat heu süine Moordoffers nich martern wolle, ünen dorümme bedäuvd hadde un de snellste un püinlausete Maneur ünen teo moorden köre. Süin Kannibalismus make heu vöörol iut Nüischüirigheud, man wolle auk war Van dat Offer för olle Tüid binnen sik hebben. Heu hadde verscheudene Gefoile, wenn heu de Lüiken lütt sneid. Up de eune Süide foile heu Macht un Geulheud, annersüids döö et Naud dat Bewüismaterial weg teo bringen. Wat man heut süin Offer teo verleusen. Heu beschreiv dat Wärk sülvenst os ekelhaftige Arbeud för deu heu jümmer Alhokol drunk sik teo överwinnen. Heu hege de Köppe up, den heu dachte de Köppe weuren de „echte Essenz“ van den Offers un dat heu ünen briuken wolle eune Altar teo biuen de enne Macht gieven solle. Heu namm de Figuren Imperator Palpatine in ''The Return of the Jedi'' un de Geminikiller in de ''The Excorcist III'' os Vöörbild. Süin Interesse an düssen beuden Charakteren was seo graut, dat heu af un teo gelle Kontaktlinsen dreog sik in de Liune för de Moordoffersoike teo bringen. === Nich upklöörde Moorde === No de internatscheonole Bekendheud van Dahmers Undoden kriegen de Unnersoiker in Milwaukee viele Anfrogen van anneren Polziebehörden över nich upklöörde Moorde un vermisste Personen iut meust ollen US-Bundsstoten un auk iut Duitskland. Düt weuren Fälle, wo de vermisste Persoeon oder dat Moordoffer den Offerprofil van Dahmer lüikkamm oder den Modus Operandi van Dahmer lüike. Eune Anfroge gung ümme den sess Jore aulen Adam Walsh. De Junge was den 27. Juli 1981 iut eunen Inkaupzentrum in [[Hollywood (Florida)|Hollywood]], [[Florida]] wegsliepen woren. Tweu Wieken läter fund eun den afsnieden Kopp, dat överige Lüiv bleiv verswunnen. De Serienmöörder Ottis Toole namm süin Bekenntnisse trügge un konn wüil dat’t keune Bewüsie gav keune Ankloge kriegen. Os dat Bild van Dahmer no süine Fastnome in den Medien teo seun was, meunen welke Tuigen seu hädden Dahmer up den Tag van den Kinnerrauv in dat Inkaupszentrum seun. Dahmer was teo düsse Tüid in Florida, man ümme dat heu annere Moorde open teostoon hadde, den Polizeiunnersoik hulp de Moorde upteodecken un Adam Walsh auk nich den Profil van süinen anneren Offers lüik kamm, was sik de Unnersoik 2008, os de Fall slotten wore, noch jümmers vermeoden dat Toole den Jungen ümmebrocht hadde. Teohaupe med amerikaanske Behöörden hebbet de Stoosafkodeskop in Bad Kreuznach un dat Landskriminaalamt Rhüinland-Palz füiv unkünnige Moorde an Friuen unnersöcht, de sik in de Tüid os Dahmer in Rheinland-Palz statuinierd was teodroigen. De Unnersoiker fünnen man nenne Bewüise, dat de Moorde med Dahmer teohaupe hingen. Biutendem versekere Dahmer in Duitskland nems ümmebrocht hädde. Tüidens süine Moordserie kamm Dahmer kamm eunige Mole mie’r Polizei un anneren Behöörden in Kontakt. Man süin Moorden decken seu nich up vanwegen eune Antall van Unnersoikfelers. Süin Gefoil, dat heu nich teo överwinnen weure sterke dat. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%;" !Datum !Behörde !Vöörfall |- | style="text-align:center" |25. Juni 1978 | style="text-align:center" |Bath Police Department | style="text-align:left;" |Büi eune Verkeerskontrolle unnersochte de Polizist den Wagen van Dahmer nich. Up’r Achterbank befünnen sik Affallsäcke med’n lüttsnieden Lüike van süinen eursten Moordoffer. |- | style="text-align:center" |September 1988 | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | In de sess Dage lange Unnersoikhaft wegen dat Verleiden van eunen Minnerjörigen döörsochte de Polizei dat Apartment van Dahmer, man fund nich den afsnieden Kopp van den veurden Moordoffer. |- | style="text-align:center" |März 1990 bet Juli 1991 | style="text-align:center" |Preovtüidhülp | style="text-align:left;" |De Preovtüidhülp van Dahmer besochte enne nich in süinen Apartment, so os de Vöörschrivt dat segt.<ref name="Asseo">{{Internetquelle |autor=Laurie Asseo |url=http://www.apnewsarchive.com/1997/Dad-of-Killer-s-Victim-Loses-Appeal/id-37299924b92d571d5ce9a42bbd91a52b |titel=Dad of Killer’s Victim Loses Appeal |werk=[[Associated Press|AP]] News Archive |datum=1997-10-20 |abruf=2017-11-01}}</ref> In’r Haftpreovtüid moorde heu 12 Minsken in süinen Apartment. |- | style="text-align:center" |Juli 1990 | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | No dat Dahmer eunen jungen Mann med einen Gummihammer angriepen hadde, kümmere sik de Polizei nich ümme den Fall. Seu kieken auk nich in dat Polizeiregister un wusten dorümme auk nich dat Dahmer in’r Haftpreovtüid was. |- | style="text-align:center" |unkünnig | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | Up eunen Dage was de osige Stabk iut den Apartment van Dahmer so stark, dat Novers de Polizei reupen. Seu fünnen man nich den Born Van den Stank, den Boverlüiv in der Badewanne van Dahmer. |- | style="text-align:center" |27. Meu 1991 | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" |De 14 Jore aule Konerak Sinthasomphone konn flüchten. Man os de Polizei den Jungkeerl fund, vertelle Dahmer dat de Junge süin Partner es un seu sik strieden hadden. De Polizisten bröchten Sinthasomphone dorümme trügge no dat Apartment van Dahmer. De Polizei unnersochte dat Apartment nich, süss hädde se den Lüike van’n vörigen Moordoffer in’r Sloopkamer funnen. Dahmer brochte den jungen Keerl ümme, os de Polizisten weg weuren. |- | style="text-align:center" |30. Meu 1991 | style="text-align:center" |FBI,<br /><br /> Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | Eune Tuigin reup büi dat FBI un den Milwaukee Police Department an, os seu eunen Vermisstenfoto van Konerak Sinthasomphone seun hadde. Seu vertelle dat Dahmer wat med den Verswinnen van Sinthasomphone teo krüigen hebben könne. De Polizei beachte den Henwüis man nich. |- |} == Gerichtsprozess == === Prozess === [[Bild:Milwaukee_County_Courthouse.jpg|duum|Dat ''Milwaukee County Courthouse'', in den 1992 de Dahmer-Prozess was.]] Den 6. August 1991 sette eun Gericht in Milwaukee de Kautscheon van Dahmer up 5 Millionen US-Dollar fast. Büi den sülven Gerichtstermin gav Dahmer offitschell Verläuv de Överreste van süine Offers an de Grävnissinstitute teo övergieven. No den Recht van den Stoot Wisconsin hädde heu verseggen können de Överrester früi teo gieven, ümmedat et Bewüismateriaal was. In den unwoorschüinliken Fall van Dahmers Früisproke weuren de Överester süin Eugen woren. Nodat eun Psychologe enne unnersocht un düchtig för den Prozess bestimme, klage eun Sworengericht in Milwaukee Dahmer den 30. Januar 1992 wegen 15 Moorden an. (Üm dat för de Moord an Hicks de US-Bundsstoot Ohio teostännig was, behannele eun Gericht in Ohio düsse Moord seperaat.) In den Falle van Tuomi brochte dat Gericht nenne Anklage an, denn de Begievenheuden van düt Nacht weuren nich länger vull teo rekonstrueurn. Veur Afkoden verdeudigen Dahmer. No dat heu eun vullstännig Bekenntnisse döö un sik den 13. Januar 1992 för schüllig bekenne, behannele de Prozess ''State of Wisconsin vs. Jeffrey L. Dahmer'' olleun de Froge of Dahmer schulddüchtig es. In den Saal weuren nich olleun viele Misnken van den Medien un Familienliddmoten van de Offer, man auk de Vadder un de Steffmodder van Dahmer, deu tüidens de Prozess dat eurste Mool de Details van den Verbreken teo häuren kriegen. Olns teohaupe befroge dat Gericht 28 Tuigen. Door mank de beuden Polizisten iut den Milwaukee Police Department, deu dat Bekenntsnisse van Dahmern upteuken un auk Tracy Edwards, dat Offer dat flüchten konn. Biutendem seden acht pychiaterske Geodachter iut, de vöör den Gerichtsprozess den mentalen Teostand van Dahmer dagelang unnersocht hadden. === Psychiaterske Geodachten === {| class="wikitable float-right" style="font-size:95%;" | class="hintergrundfarbe5" |'''Diagnosen''' | * Borderline-Persöönlikheudsstäurnisse * Paraphilien: Nekrophilie <small>(strüidig)</small>, Sadismus <small>(strüidig)</small><br /><br /> Frotteurismus, Partialismus * Schizoide Persöönlikheudsstäurnisse * Schizotypische Persöönlikheudsstäurnisse * DissotschioalePersöönlikheudsstäurnisse * Schizophrene un/oder affektive Psychose <small>(strüidig)</small> * Alkohoolkrankheud * Asperger-Syndrom <small>(woorschüinlik, keune Diagnose teo Lievetüiden)</small> |} De dreu Geodachter van de Verdedigers stemmen övereun dat Dahmer eune psychske Stäurnisse hadde un dorümme schuldundüchtig es. Heu kreig eune Diagnose van twanghaftige Nekrophilie, wegen deu Dahmer nich de Kuntrulle över sik hadde. Bovenup stellen de Geodachters eune Borderline-, dissotschole un auk schiziode Persöönikheudstäurnisse fast just os chronisk Alkoholismus. Eun Geodachter beschreiv Dahmer auk os psychotisk. Heu hadde eune iut de Moten primitive Persöönlikheudstruktuur un afsünnerliek Twangsideun, wo de Gedoachter med up den Versoik van Dahmer, eunen Zombie teo schapen un süinen Plaan eunen Altaar för de afhackten Köppe upteorichten verweis. De Sakenkünnigen van de Stootsavkodeskop weuren eunig, dat Dahmer no de Gesette nich geisteskrank was un dorümme schhulddüchtig was. Heu hadde nenne Waaniden, ümmedat heu wusste dat de Altaar enne nenne echte Macht gieven konn. Seu seden de Bordline-Diagnose os richtig an, man seu strieden de twanghaftige Nekrophilie af, ümmedat heu lievige sexuelle Partner leuver mochte un eun echten twanghaftigen Möörder sik teo moorden nich bedrinken mott. Dat heu sik beheersken konn weis de Tüid van niegen Joren twisken den eursten un den tweuden Moord un de Ümmestand dat heu büi’n Sex Kondome briuke. Dahmer was nenne impulsiv Möörder, man eun Möörder med Willen un kloren Kopp, deu sik bemögge süine Doden mügelik teo maken un teo verbergen. Bovenup es heu eunmolig mank sexuell drieven Serienmöördern, doför dat heu nich med Willen brutaal un sadistisk hannele, eun Kennteuken dat meustendeuls för düüse Oord Serienmöörders gelt. Dahmer bedäuve süine Offers ünen unnäudigen Püin afteowennen. Man eun van de tweu Sakenkünnigen van den Gericht beschreiv Dahmer doch os eunen Sadisten. Süine aggressive un füindlike Hang hädden enne teo süin Deon twungen, süin sexuelle Drivt maken enne destruktiv. Heu hädde eune eernsthaftige Persöönlikheudstäurnisse, de behanneld weren mott, man heu leid wegen eune Psychose auk an Nekrophilie. Biutendem lovte de Geodachter nich dat Dahmer däude, dat süine Partner enne nich verlaten können, man ümme dat heu sik van ünen sexuell antogen foile un büikant bringen wolle wat heu up dat meuste an sik hate - süine Homosexulaiteut. Heu betwüivele dat Dahmer süinen Offers Löcker in den Koppe bore, os seu noch an’n Lieven weuren, oder Deule van ünen getten hadde. Heu wolle süine Undoden noch schrecklliker iutseuen maken os seu ol weuren. Un doch weure Dahmer gor nich seo eun leigen Minsken. De annere Sakenkünnige stelle eune Bordrline-Stäunrisse, man weis af, dat Dahmer eune Psychose hadde un beschreiv enne os fründliken, leuven Keerl, humorvull un med charmant Bedregen. De FBI-Fallanalytiker Robert Ressler, deu Dahmer tweu Dage lange verhäurd hadde, verklöre läter, dat heu olleun man Sympathie för den quäälde un verdreuggede Persoo hadde. Vanwegen organiseurde os auk unorganiseurde Kennteuken beschreiv heu enne os vermengde Däder. No Ressler däude Dahmer teomindsten büi süinen läteren Moorden tüidens eune psychotisk Episode un so in schuldundüchtigen Teostand. Man Ressler was nenne Psychiater un was seo vöör Gericht nich os psychiatersk Sakenkünnigen teolaten. Lätere Geodachten niemet an, dat Dahmer woorschüinlik auk dat Asperger-Syndrom hadde, man tüidens süin Lieven kreig heu düsse Diagnose nich. No eunen anneren, no süine Daude schrieven Geodachten kreig Dahmer up Psychopathie-Checkliste van Robert D. Ahyes 22 Punkte, wat bebüdt dat heu woorschüinlik nenne Psychpaath was, man olleun eunige psyopathiske Kennteuken hadde. === Endvöördrege un Oordeul === Dat Plädoyer van de Verdegigers was „schüllig, man schuldundüchtig “ (''guilty but insane''). Ofscheon Dahmer dat Unrecht van süin Deon seun konn, hadde heu wegen süinen psychsk Teostand nicht de Kontrolle över süin Deon. Med düsse Strategie weure Dahmer nich in dat Gefägnnis kumen, man up Diuer in eune psychiaterkse Anstalt kumen, door Therapie teo maken. De Stootsavkodeskop versochte de Sweoren man teo övertuigen, dat Dahmer wal doch süin Deon kontolleruen konn. Seu beschrieven Dahmer Meister in’r Manipulatscheon un eunen kauldgrünnigen Möörder med Kalküül, deu viele Luide teo’n Narren hadde. Den 25. Ferbuar 1992 beschläuten de Sworen, nodat seu füiv Stunnen Rood haulen hadden, dat Dahmer med teggen tiegen tweu Stemmen in ollen Punkte van’r Ankolge schuldüchtig was. Eur dat’t Gericht den 17. Februar 1992 dat Straafmoot verkünne, gav de Richter den Anverwandten un upletst den Anklaagden dat letste Weord. Dahmer, deu büi de Prozess swiegen hadde, lese wat vöör un bekunne, dat heu dat Leud, dat anricht hadde, ruige un wünske süin Deon trügge niemen könne. Heu hädde sik den Prozess stellt, dat nenne open Froge blüivet un teo wüisen, dat heu süine Verbreken nich iut Haat begung. Döör süinen Fall hoppe heu, dat Minsken so os heu Hülpe krieget, eur dat seu sik sülvenst oder anneren schadet. == Haft == [[Bild:Columbia_Correctional_Institution_Wisconsin_with_guard_tower.jpg|duum|Die ''Columbia Correctional Institution'' in Portage, Wisconsin, in der Dahmer seine Haftstrafe bis zu seinem Tod im Jahr 1994 verbüßte.]] No den Ordeul was Dahmer in den ''Columbia Correctional Institution,'' eune Justiznastalt med häugste Sekerheud un rund 600 Insaten in [[Portage County (Wisconsin)|Portage]], Wisconsin. Dat eurst Johr van süine Hafttüid brochte heu in Isolatscheonhaft teo, denn os eunen „beroimt“ Serienmöörder hadde de Justizanstalt Sorgen dat Dahmer mank de anneren Insaten nich seker es. In Afsproke med Dahmer konn heu no eunen Joor Tüid in den normalen Trakt van de Justizanstalt. Süine Familie besochte enne regelmotig. Heu kreig faken Breuve iut de ganse Welt, deulwüise med Haatnorichten, man auk Anfrogen för Autogramme, Anbode för Breuvfründskoppen, Leuvdbekentnissen van [[Hybristophilie|hybristophilen]] Vererers un Geldgeschenke över 12.00 US-Dollar. In’r Hafttüid wenne sik Dahmer teo den Christendeom hen un sinne över süine Afkeer van Godd os de Grund för süine Verbreken. Den 10. Meu 1994 was süine Däupenge in’r Justizanstalt. Süin Paster besochte enne eunmool de Wieke. In’n Sommer 1994 greip büi eunen Goddsdeunst in’r Justizanstalt eun Insate Dahmer med eune Lemmel teo’n Schrapen un Barbeuren an. De Angriep versere Dahmer man nich. Dat Leid van de Justizanstalt bekeik dat Risiko up noch eunen Attacke os minne un Dahmer wolle afsliut in den normolen Hafttrackt blüiven. == Daud un Reaktscheon == Dreu Wieken vöör süinen Daude deule dat Gefängnis Dahmner no eune Arbeudseunheud in, de os Hiusmester in dat Gefängnisse arbeuden. Den Morgen van den 28. November 1994 weuren Dahmer un de Insaten Jese Anderson un Christopher Scarver in de Arbeudeunheud indeuld un sollen de Sanitäranlogen tiegen an de Fitnessrium reuggen maken. Os de Gefängniswächters eunige Minuten nich up de dreu Insaten uppassen, slaug Scarver eurst Dahmer un achteran Anderson med de Üisenstange van eune Hantel daal. Dahmer was noch lievig, man nich anteospreken, os eun Wächter enne Klocke 8:10 bloidig fund. Med sworen Frakturen in’n Gesichte un an den Koppe kamm Dahmer no dat ''Divine Saviour Hospital'' in Portage. Dor starv heu Klocke 9:11. Andersan starv twee Dage läter an süinen Wunnen. No’r Obduktscheon van Dahmer, slaug Scarver enne van vöörto daal, süin Lüiv weis man keune Verseernisse, deu eun verwachten es, wenn eun sik weert. Up süinen Daud gav et verscheuden Reaktscheonen. Ville Anverwande van de Offers reageuren blüide. Annere weuren triurig un bestört. Eune Söster van Edward Smith, de Dahmer in süine Hafttüid besocht hadde, de Details över den Daud van üren Breoder wüis teo weren, see os Dahmer moord worde: <blockquote>“I couldn’t stop crying when I heard the news. […] He shouldn’t have been murdered like that.”<ref name="people">{{Internetquelle |autor=Elizabeth Gleick |url=https://people.com/archive/cover-story-the-final-victim-vol-42-no-24/ |titel=The Final Victim |werk=People |datum=1994-12-12 |abruf=2017-06-11}}</ref> („Ek konn nich uphäuren teo wüinen, as ek de Noricht häure. […] Heu hädde nich nich up düsse Oord ümmebrocht weren sollen.“)</blockquote> In’n Dezember 1994 richte de Famüilie van Dahmer eune Triuerfüier iut. Nodem dat Dahmer storven was, strieden süine Öllern wat med süinen Lüiv scheun solle. Joyce Flint woll dat Bregen van üren Sune för de Wetenskop teogänglik maken, Lionel Dahmer woll de Lüike verbrennen, seo os Dahmer sik dat wünsked hadde. De Strüid gung vöör Gerichte, dat den Dezember 1995 beslaut de Lüike teo verbrennen. De Aske deulen süine Öllern up.<ref>{{Internetquelle |url=https://articles.latimes.com/1995-12-13/news/mn-13561_1_jeffrey-dahmer-s-brain |titel=Judge Orders Jeffrey Dahmer’s Brain Destroyed |werk=Los Angeles Times |datum=1995-12-13 |abruf=2017-12-23}}</ref> De afroamerikaanske Scarver, deu an [[Schizophrenie]] un Twangsideen leid, satt ol wegen Moord in’n Gefängnisse un see glüiks no dat heu angriepen hadde, dat Godd enne updregen hädde Dahmer un Anderson teo moorden. Heu kreig eun Oordeul för noch eunmool tweu lievenslangen Freuhheudstrafen. Dat Motiv för de Daad kunn auk Wraak un Vergellen wesen süin. Villicht woll de Afroamerikaner Scarver Dahmer, deu vöör ol afroamerikaknske Männer ümmebrocht hadde, un Anderson, deu versocht hadde den Moord an eune Friu tweu Afroamrikaners anteohängen, wat vergellen. 2015 verklöör Scrver teoletst, dat heu Dahmer moord hadde, üm dat heu Dahmer süine Doden wedderlik fund un Dahmer in’n Gefängnisse keune Ruigge wiesen hädde. Heu see auk, de Gefängnisswächter hädden enne med Absicht sunner Upsicht, dat heu Dahmer ümmebringen könne. == Noslag un Nowerkunge == Nadem dat Dahmer süine Verbreken künnig worden, gav et in Milwaukee Protest un Kundgoven tiegen dat Milwaukee Police Department, för deu sik vöör ol de nichwitte Bewonnersken un Bewonners teohaupesluten hadden. De Protest heul de Polizei Vöörordeule un Glüikgülligheud tiegen afroamerikaanske, homosexuelle Minsken un auk annere Minnderheuden vöör un sprak Kritik iut an dat Bedregen van de Polizisten büi den Fall van Konerak Sinthsomphone. Nodat seu Sinthasomphone wedder no dat Apartment van den Serienmöörder Dahmer brocht hadden, maken seu över den Polizeifunk eunen Spass över den schüinboren Strüid van de beuden „Leuvsten“. Afroamerikannske Politiker hadden de Ansicht, dat de Polizei soik ümme den Fall anners kümmerd hädde, weure de Jungkeerl Sinthsomphone witt un Dahmer swart wesen. Büi de polizeinterne Unnersoik weuren de Beamten suspendeurd un no de Unnersoik iut den Deunst verafscheud. Vöör Gericht dö Dahmer dat leud, dat de Polizisten wegen enne üre Arbeud veloren hädden; no Dahmer hädden de Polizisten keune Schuld an den Daud van den Jungkeerl. No eune lätere Klage kriegen de Polzisten Verläuv wedder in dat Police Department van Milwaukee teo arbeuden. De Famüilie van Sinthsomphone kreig van de Stad Milwaukee 850.000 US-Dollar os Iutglüik för de Feuler van de Polizei. Ol teo Lievtüiden van Dahmer döön Anverwandte van süine Offer Klagen up Schadensafstand un Affinen. De 80 Mio. US-Dollar, deu Gerichte den Anverwandten teospreuken, konn Dahmer, deu olleun ringe Middel hadde, man nienich talen. No süinen Daude wollen elv Offerfmüilien de Nolotels van Dahmer os Affinen un Schadensafstand. Süin Ärvdeul bestund iut rund 300 Dingern, dor mang de Üisschapp, in den heu de Lüivdeule van süine Offers upheged hadde, de Borer un annere Wärktuige van süinen Undoden. Eurst solle et eune Auktscheon för düsse Nolotels gieven, dat de Famüilien de Innomen mang sik updeulen könnt. Annere Offerfamüilien mochten de Ideu man nich. An’n Enne köften Geschäftsluide den Ärvdeul för 407.225 US-Dollar. De Summe deulen de Anverwandten up. Den Juni 1996 worden olle Saken iut den Ärvdeul teostäurd un tweumaked. De Oxford Apartments worden ol 1992 afrieten. Catherine Dahmer ging den Dezember 1991 med Daude af. No eunen versöchten Suizid 1994 starv Joyce Flint in den November 2000 an Kanker. Lionel Dahmer bleiv den Achternomen behaulen un gav eunige Interviews, de jüngste Breoder David ännere süinen Achternomen af un beslaut eun annonym Lieven teo foiren. == Rezeptscheon == === Berichte in den Medien un Woorniemen === Bet dat de Polizei Dahmer den Sommmer 1991 fastnommen hadde, was sik nems vermeoden, dat in Milwaukee eun Serienmöörder unnerwegens was. Et hadde nenne verdächtige Lüikefunne gieven un den faken vermissten Jungkeerels un Männer schonk auk de lokale Presse keune Upmärksamkeud. De Medien jiepern seo no Infomatscheon, dat Reporter de Anverwandten van den Offers belagern un de Polizeiunnersoik männichmool in’n Weg stünnen un de Soikarbeud in Gefoor bröchten. Teo’n Büispill brochte de ''New York Times'' euen stolen Polizeibericht över de bet teo streng vertruiliken Infomatscheonen över den Kanninblaimus van Dahmer riut. De Journalisten neumen seo stark up Tracy Edwards, eun Häuvdtuige in den Gerichtsverforen tiegen Dahmer, Infleod, dat heu in den Kruizverhäuren instund, süine Believensse uppliustert teo hebben, seo dat süine Gläuvwördigheud leid. De Boulevardpresse övertrumpe sik med grauten Överschrivten — deulwüise iutdacht — os „''The Cannibal – Face of madman who killed 17 and ate them''“ („De Kannibale – Gesicht van den Mallen, de 17 ümmebrochte un att“) oder „''Milwaukee Cannibal Killer Eats His Cellmate''“ („Milwaukee-Kannibalen-Killer itt süinen Zellenmaten“) und schuire so, kort no dem dat ''The Silence of the Lambs'' in de Kinos kumen was, de Angst vöör eunen Möörder os Hannibal Lecter.<ref name="Bonn">{{Internetquelle |autor=Scott A. Bonn |url=https://www.psychologytoday.com/blog/wicked-deeds/201409/the-jeffrey-dahmer-hannibal-lecter-connection |titel=The Jeffrey Dahmer-Hannibal Lecter Connection. Two cannibal serial killers linked by the media |werk=[[Psychology Today]] |datum=2014-09-29 |abruf=2023-06-22 |sprache=en}}</ref> Os Dahmer dat eurste Mool den 25. Juli 1991 teo süine Gerichtstermüin vööör olle Luide tradd, weuren Beobachter meust daalslaan, dat heu gans normaal wärke un dat Bäuse nich anteoseun was. Dahmer make eur eunen verseerboren, meust ängsteliken ndruck un dreog in den Gerichtssaal nenne Brillen, dat heu nems in de Augen küiken mosste un Distanz teo Gescheunissen woren konne. Ofscheon Dahmer – anners os Ted Bundy, [[Richard Ramírez]] oder [[Charles Manson]] – de Upmärksoomkeud van den Journalisten un Fotografen nich genaut, was de Faszinatscheon in den Medien nich minner graut. De US-Tüidschrivt ''People Weekly'' dachte enne in’n August 1991 eune Titelgeschichte teo un wele enne mank de 100 Persönlichkeuden van den 20. Joorhunerd. Dat Magazin ''Vanity Fair'' brochte in’n November 1991 eunen Artikel riut, in den de Serienmörder Denis Nilsen, den süine Verbrekenup Dahmers Verbreken lüiket, enne analyseure. Dahmer worde eune Beröömheud un Polizisten beden enne ümme Autogramme. Heu kreig över 100 Anfrogen för Interviews un stimme no süine Oordeul eunen eursten Fernseunuptridd, deu in’n Januar 1991 in’r Justiszanstalt upteuektd worden was, för den Boulevard-Nachichtenmagazin ''Indisde Edition'' teo. Süin tweud un letst Interview in’n Fernseun an’r Süide van süinen Öllern senne dat Nachrichtenmagazin ''Dateline NBC'' in’n März 1994. In beuden Interviews unnerstreik Dahmer, dat heu för süin Deon instoon doit un nems eune Medschuld an süinen Doden drege. No de Sensatscheonsberichte folgen biograafske Wärke os ''The Shrine of Jeffrey Dahmer'' (1993) van Brian Master un de Memoiren ''My Son is a Muderer'' (1995) van Lionel Dahmer. Düsse Wärke versoiket Grünne teo finnen för de Berbreken van Dahmer. Kritik an den Beok van Masters was, dat heu Dahmer teo sympathisk beschreiv.<ref>{{Internetquelle |autor=Charles Nevin |url=https://www.independent.co.uk/voices/interview-empathy-for-the-devil-brian-masters-he-is-tidy-dapper-bookish-and-has-made-friends-with-a-1481927.html |titel=Interview: Empathy for the devil: Brian Masters: He is tidy, dapper, bookish and has made friends with a serial killer. Charles Nevin on a biographer with murder on his mind |werk=[[The Independent]] |datum=1993-01-31 |abruf=2017-10-28}}</ref> Lionel Dahmer kreig süine Sülvstrefelxioon över süine Rulle un Feuler os Vadder anrekend.<ref name="sins">{{Internetquelle |autor=Paula Chin |url=https://people.com/archive/sins-of-the-son-vol-41-no-11/ |titel=Sins of the Son |werk=People |datum=1994-03-28 |abruf=2018-01-01}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=[[Jonathan Kirsch]] |url=https://articles.latimes.com/1994-04-06/news/vw-42599_1_lionel-dahmer |titel=BOOK REVIEW/MEMOIR: Dahmer’s Father Also Asks, ‘Why?’: A FATHER’S STORY by Lionel Dahmer |werk=Los Angeles Times |datum=1994-04-06 |abruf=2018-02-23}}</ref> Ol teo Lievetüiden wecke Jeffrey Dahmer büi vielen Minsken – doormank Polizisten, Avkoden un Psychiater, de sik med süine Fall befaten hadden – Medleud un Sympathie, de up’t läteste bet teo’n romantisken Verkören in vielen Fan-Blogs un anneren sotscholen Medien langt. Grünne sind wal süine schuigge Oord, de probleemrüike Jüügdtüid, süin Wunsk no Leuvde un Neigde teo anneren Minsken, de Ruigge vöör Gericht un auk süine Uprichtigkeud un Schämede.<ref name="Eloise">{{Internetquelle |autor=Marianne Eloise |url=https://www.vice.com/de_at/article/wn75m5/warum-menschen-mitleid-mit-dem-serienmorder-und-kannibalen-jeffrey-dahmer-haben |titel=Warum Menschen Mitleid mit dem Serienmörder und Kannibalen Jeffrey Dahmer haben |werk=[[Vice (Magazin)|VICE]] |datum=2017-02-18 |abruf=2017-08-25}}</ref> === Populäärkultuur === Dahmer es eune Legende in’r Populäärkultuur worden.<ref name="Kreitling"/> Süine Perseon un süine Verbreken, vöör ollen süin Kannibalismus, sind dat Thema in vielen künstlersken Werken.<ref name="Bonn"/> Dahmer was de Inspiratscheon vöör verscheudene musikaalske Stücke os ''213'' van [[Slayer]], ''Jeffrey Dahmer'' van [[Soulfly]] oder den Konzeptalbum ''Dahmer'' van de Death-Metal-Band [[Macabre]], man auk literarske Werke os [[Joyce Carol Oates]]’ ''Zombie'' (1995), [[Poppy Z. Brite|Poppy Z. Brites]] ''Exquisite Corpse'' (1996) und [[Edward Lee|Edward Lees]] ''Dahmer is not dead'' (2017). Filme över süin Lieven sind ''Dahmer'' (2002) med [[Jeremy Renner]] in’r Häuvdrulle un ''[[My Friend Dahmer]]'' (2017) med [[Ross Lynch]]. Dahmer was auk de Vöörlage för fiktive Doden in Serien os ''[[South Park]]'' un ''[[American Horror Story]]'' oder Filmen os ''[[Copycat|Copykill]]'' (1995). In’n September 2022 brochte Netflix de Miniserie ''[[Dahmer – Monster: The Jeffrey Dahmer Story]]'' riut. Evan Peters spille de Häuvdrulle.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Gebauer |url=https://www.ksta.de/kultur/true-crime-serie-netflix-dahmer-serienmoerder-39958758 |titel=Streaming-Tipp: Neue True-Crime-Serie auf Netflix über Serienkiller Jeffrey Dahmer |datum=2022-09-19 |abruf=2022-09-19 |sprache=de-DE}}</ref> == Filmme un Dokumentatscheonen == === TV-Interviews === * 1993: ''Inside Edition: Serial Killers'' (Nancy Glass in’n Interview medJeffrey Dahmer) * 1994: ''The Oprah Winfrey Show'' (Oprah Winfrey in’n Interview med Lionel Dahmer) * 1994: ''Dateline NBC – Inside Evil: Jeffrey Dahmer'' (MSNBC, Stone Phillipsin’n Interview med Jeffrey Dahmer, Lionel Dahmer un Joyce Flint) * 1994: ''Hard Copy'' (Diane Dimond in’n Interview med Joyce Flint) * 2004: ''Larry King Live'' (CNN, Larry King in’n Interview med Lionel und Shari Dahmer) * 2012: ''Confessions of A Serial Killer'' === Dokumentatscheonen === * 1992: ''The Trial of Jeffrey Dahmer.'' Regie: Elkan Allan * 1992: ''Dahmer: Mystery of the Serial Killer.'' Regie: Michael Husain * 1993: ''Day One: Dahmer.'' ABC News, Moderator: Forrest Sawyer * 1993: ''To Kill and Kill Again.'' Regie: Patrick Fleming * 1994: ''Everyman: Profile of a Serial Killer.'' Regie: Nikki Stockley * 1995: ''Jeffrey Dahmer oder der Schrein des Todes.'' [[ZDF]] * 1996: ''Jeffrey Dahmer: The Monster Within.'' Regie: Bill Harris * 2003: ''Autopsie – Mysteriöse Todesfälle.'' Dokuserie, Episode 63: ''Der Kannibale'' * 2005: ''Born to Kill – Als Mörder geboren?'' ''(Born to Kill?)'' Dokuserie, Staffel 1, Folge 3: ''Jeffrey Dahmer'' * 2013: ''Jeff'' (Alternativtitel: ''The Jeffrey Dahmer Files''). Regie: Chris James Thompson * 2017: ''How it Really Happened. The Strange Case of Jeffrey Dahmer.'' HLN * 2017: ''Dahmer on Dahmer: A Serial Killer Speaks.'' Oxygen * 2018: ''Dark Tourist.'' Netflix-Dokuserie, Staffel 1, Episode 3: ''United States'' * 2022: ''Jeffrey Dahmer: Selbstporträt eines Serienmörders.'' ''(Conversations with a Killer: The Jeffrey Dahmer Tapes'') Netflix-Doku, Miniserie, Regie: Joe Berlinger === Filme === * 1993: ''The Secret Life: Jeffrey Dahmer.'' Regie: David R. Bowen, Carl Crew os Dahmer. * 2002: ''Dahmer.'' Regie: David Jacobson, [[Jeremy Renner]] os Dahmer. * 2006: ''Raising Jeffrey Dahmer.'' Regie: Rich Ambler, Rusty Sneary os Dahmer. * 2017: ''My Friend Dahmer.'' Regie: Marc Meyers, Ross Lynch os Dahmer. * 2022: ''Dahmer – Monster: Die Geschichte von Jeffrey Dahmer''. Miniserie. Regie: Ryan Murphy, Evan Peters os Dahmer == Literatur == * Derf Backderf: ''Mein Freund Dahmer: Eine Graphic Novel über den Serienmörder Jeffrey Dahmer.'' Aus dem Englischen von Stefan Pannor. Metrolit Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-8493-0048-7; Original: ''My Friend Dahmer: A Graphic Novel.'' Abrams ComicArts, New York 2012, ISBN 978-1-4197-0216-7. * Edward Baumann: ''Step into My Parlor: The Chilling Story of Serial Killer Jeffrey Dahmer.'' Bonus Books, Chicago 1991, ISBN 978-0-929387-64-2. * John Borowski: ''Dahmer’s Confession: The Milwaukee Cannibal’s Arrest Statements.'' Waterfront Productions, Chicago 2017, ISBN 978-0-9976140-2-2. * Lionel Dahmer: ''Mein Sohn ist ein Mörder: Geschichte eines Vaters.'' Deutsche Erstausgabe. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 1995, ISBN 3-596-12940-0; Original: ''A Father’s Story.'' William Morrow and Company, New York 1994, ISBN 978-0-688-12156-3. * Don Davis: ''Jeffrey Dahmer.'' Heyne, München 1992, ISBN 3-453-05700-7; Original: ''The Jeffrey Dahmer Story: An American Nightmare.'' St. Martin’s Press, New York 1995, ISBN 0-312-92840-8. * Robert J. Dvorchak, Lisa Holewa: ''Wer ist Jeffrey Dahmer? Das schockierende Porträt des Milwaukee-Mörders.'' Bastei Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1992, ISBN 3-404-13415-X; Original: ''Milwaukee Massacre: Jeffrey Dahmer and the Milwaukee Murders.'' Robert Hale Ltd, London 1991, ISBN 978-0-7090-5003-2. * Richard W. Jaeger, M. William Balousek: ''Massacre in Milwaukee: The Macabre Case of Jeffrey Dahmer.'' Waubesa Press, Oregon, WI 1991, ISBN 1-878569-09-0. * Patrick Kennedy, Robyn Maharaj: ''Dahmer Detective: The Interrogation and Investigation That Shocked The World.'' Poison Berry Press, 2016, ISBN 978-0-9947500-0-6. * Brian Masters: ''Todeskult. Der Fall Jeffrey Dahmer.'' Rowohlt Verlag, Reinbek 1995, ISBN 3-499-19698-0; Original: ''The Shrine of Jeffrey Dahmer.'' Hodder and Stoughton Ltd, London 1993, ISBN 0-340-57482-8. * Joel Norris: ''Jeffrey Dahmer: A Bizarre Journey into the Mind of America’s Most Tormented Serial Killer.'' Pinnacle Books, New York 1992, ISBN 978-1-55817-661-4. * Roy Ratcliff, Lindy Adams: ''Dark Journey, Deep Grace: Jeffrey Dahmer’s Story of Faith.'' Leafwood Publishers, Abilene, TX 2006, ISBN 978-0-9767790-2-5. * Anne E. Schwartz: ''The Man Who Could Not Kill Enough: The Secret Murders of Milwaukee’s Jeffrey Dahmer.'' iUniverse, Bloomington, IN 2011, ISBN 978-1-4620-6269-0. * Richard Tithecott: ''Of Men and Monsters: Jeffrey Dahmer and the Construction of the Serial Killer.'' University of Wisconsin Press, Madison, WI 1997, ISBN 0-299-15684-2. == Weblenken == * [https://vault.fbi.gov/jeffrey-lionel-dahmer FBI Records: The Vault. Az.: 95-HQ-299714.] Veröffentlichte Auszüge über Jeffrey Dahmer aus den Archivakten des FBI. * Jeffrey Dahmer – Full Trial – Serial Killer auf YouTube. Videodokumentation von Elkan Allan über das Gerichtsverfahren in Milwaukee aus dem Jahr 1992. * Full King Interview Dahmer parents Lionel and Shari auf YouTube. Interview bei ''Larry King Live'' mit Lionel und Shari Dahmer aus dem Jahr 2004 und dazugehöriges [https://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0406/17/lkl.00.html Transkript].{{IMDb}}. == Nowüise == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1994]] [[Kategorie:Boren 1960]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Serienmöörde]] [[Kategorie:Kriminalität]] [[Kategorie:Ohio]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] {{DEFAULTSORT:Dahmer, Jeffrey}} t67scbmrk5phw1sur7843tizbh5uk3k 0 176510 1061717 1061314 2026-04-05T05:21:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061717 wikitext text/x-wiki [[Datei:Ferenc Krausz (cropped).jpg|mini|Ferenc Krausz (2010)]] '''Ferenc Krausz''' (* [[17. Mai]] [[1962]] in [[Mór]]) is en [[Ungarn|ungarsch]]-[[öösterriek]]sch [[Physiker]] un [[Hoochschoollehrer]]. Mit sien Forschungsteam is hüm dat as eerst gelungen, en Luchtpuls vun weniger as een [[Femtosekunn]] Düer sowohl to ertüügen as ok to meeten. De Arbeitsgrupp bruukt disse [[Attosekun]]nen-[[Lucht]]pulse, um de Bewegung vun atomarer [[Elektron]]en aftobillen. Disse Leistung markeert den Anfang vun de [[Körttietphysik|Attosekunnenphysik]].<ref>{{Webarchiv | url=http://www.attoworld.de/Documents/papers/Reviews_of_Modern_Physics/RMP81_2009.pdf | wayback=20150923180002 | text=F. Krausz, M. Ivanov, ''Reviews of Modern Physics'' '''81''', 163 (2009).}} (PDF; 14,2&nbsp;MB).</ref> An‘n 3. Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Anne L’Huillier]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/ |titel=The Nobel Prize in Physics 2023 |sprache=en-US |abruf=2023-10-03}}</ref> == Akademischer Werdegang == Krausz hett van 1981 bit 1985 [[Theoretische Physik]] an de [[Eötvös-Loránd-Universität]] un [[Elektrotechnik]] an de [[Technische un Wertschapswetenschapliche Universität Budapest|Technischen Universität Budapest]] studeert. Van 1988 bit 1991 hett Krausz an de TU Wien in Laserphysik bi [[Arnold Schmidt (Physiker)|Arnold Schmidt]] an dat Institut för Photonik promoveert, van 1991 bit 1993 [[Habilitatschoon|habiliteer]] he an de [[Technische Universität Wien]]. 1996–1998 weer he butenordentlich Perfesser för Elektrotechnik an der TU Wien, 1999–2004 ordentlich Perfesser. Siet 2004 is he Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Quantenoptik]] an dat [[Hochschul- und Forschungszentrum Garching]] in [[Garching bi München]] un Inhebber vun en Lehrstohl för [[Experimentalphysik]] an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]] (LMU). He is Mitbegrünner un weer van 2010 bit 2019 en vun de beid Spreker vun dat [[Exzellenzcluster]] [[Munich-Centre for Advanced Photonics]] (MAP). Siet 2015 is he Grünnensdirekter vun dat ''Centre for Advanced Laser Applications'' an de LMU un siet 2019 ok Grünnens-CEO vun dat ''Center for Molecular Fingerprinting'' in [[Budapest]].<ref name="CV">{{Internetquelle |url=https://www.attoworld.de/fileadmin/user_upload/tx_attoworld/persons/CurriculaVitae/CV_Contributions_FerencKrausz_FEB2023.pdf |titel=Curriculum Vitae |werk=attoworld.de |datum=2023-02 |sprache=en |format=pdf |abruf=2023-10-03}}</ref> == Forschung == Ferenc Krausz un sien Forschungsteam hemm dat eerstmals schafft, en Luchtpuls vun en Düer vun weniger as een [[Femto]]sekunn experimentell to demonstreeren un mit disse Attosekunnen-Luchtpulsen de inter-atomare Bewegung vun Elektronen in Echttiet wohrnehmbar to maken. Disse Ergebnisse markeeren den Anfang vun de Attosekunnenphysik.<ref>{{Literatur |Autor=Yaron Silberberg |Titel=Physics at the attosecond frontier |Sammelwerk=Nature |Band=414 |Nummer=6863 |Datum=2001 |Seiten=494–495 |DOI=10.1038/35107171 |PMID=11734831}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Maciej Lewenstein |Titel=Resolving Physical Processes on the Attosecond Time Scale |Sammelwerk=Science |Band=297 |Nummer=5584 |Datum=2002 |Seiten=1131–1132 |DOI=10.1126/science.1075873 |PMID=12183615}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Louis F. DiMauro |Titel=Atomic photography |Sammelwerk=Nature |Band=419 |Nummer=6909 |Datum=2002 |Seiten=789–790 |DOI=10.1038/419789a |PMID=12397335}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Philip H. Bucksbaum |Titel=Ultrafast control |Sammelwerk=Nature |Band=421 |Nummer=6923 |Datum=2003 |Seiten=593–594 |DOI=10.1038/421593a |PMID=12571581}}</ref> De Vörarbeit för dissen Mielensteen hett Krausz mit sien Team in de 1990er Johren mit en ganzen Reeg vun Innovatschonen<ref>{{Literatur |Autor=Thomas Brabec, Ferenc Krausz |Titel=Intense few-cycle laser fields: Frontiers of nonlinear optics |Sammelwerk=Reviews of Modern Physics |Band=72 |Nummer=2 |Datum=2000 |Seiten=545–591 |DOI=10.1103/revmodphys.72.545|Online=https://www.attoworld.de/fileadmin/user_upload/tx_attoworld/publications/paper_RevModPhys_Y2000_M04_V72_P545.pdf}}</ref> to de Wiederentwicklung vun de [[Femtosekunn]]en-[[Laser]]technologie bit an hör ultimative Grens– bit hen to Luchtpulsen, de den överweegend Deel vun hör Energie in en eenzigen Schwingung vun dat elektromagnetisch Feld dragen, leist. En unbedingt Vörutsetten för dat Ertüügen vun sücke kört Luchtblitze is de hoochpräzise Kontrolle vun de Verzögerung vun verscheeden Farvkomponenten vun breetbandig (witt) Lucht över en vull [[Oktave (Hülpmaateenheit)|Oktave]]. De vun Krausz un Szipöcs entwickelt Speegel ut aperiodischen Multilagen ([[chirped mirror]]s<ref>{{Literatur |Autor=R. Szipöcs, K. Ferencz, Christian Spielmann, Ferenc Krausz |Titel=Chirped multilayer coatings for broadband dispersion control in femtosecond lasers |Sammelwerk=Optics Letters |Band=19 |Nummer=3 |Datum=1994 |Seiten=201–201 |DOI=10.1364/ol.19.000201 |PMID=19829591|Online=http://szipocs.com/publications/Chirped_multilayer_coatings_for_broadband_dispersion_control_in_femtosecond_lasers.pdf}}</ref>) hemm so en Kontrolle eerstmals mögelk maakt un billen hüüd en wesentlichen Bestanddeel vun jede modernen Femtosekunnen-Laseranlaag. 2001 kunnen se denn eerstmals en Attosekunnen-Lichtpuls ertüügen un ok meeten.<ref>{{Literatur |Autor=Michael Hentschel, Reinhard Kienberger, Christian Spielmann, Georg A. Reider, Nenad Milošević, Thomas Brabec, P. B. Corkum, Ulrich Heinzmann, Markus Drescher, Ferenc Krausz |Titel=Attosecond metrology |Sammelwerk=Nature |Band=414 |Nummer=6863 |Datum=2001 |Seiten=509–513 |DOI=10.1038/35107000 |PMID=11734845}}</ref>. 2015 weer Krausz bi [[Thomson Reuters]] as en vun de Favoriten ([[Clarivate Citation Laureates|Clarivate Citation Laureate]]) för en [[Nobelpries för Physik]] list, wiel he bannig faken ziteert wurr.<ref>{{Internetquelle|titel=Prof. Ferenc Krausz wird „2015 Thomson Reuters Citation Laureate“|url=https://idw-online.de/de/news638183|autor=Olivia Meyer-Streng|datum=2015-09-24|abruf=2021-01-17|werk=idw – Informationsdienst Wissenschaft}}</ref> Acht Johr later, 2023, kreeg he denn tatsächlich den Nobelpries gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Anne L’Huillier]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Physics 2023 |werk=nobelprize.org | sprache=en |datum=2023-10-03 |abruf=2023-10-03}}</ref> == Ehrungen == '''Liddmaatschapen''' * 2003: Liddmaat [[Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen]] * 2009: Fellow vun de [[Optical Society of America]] (OSA)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/fellow_members/recent_fellows/2009_fellows/ |titel=2009 OSA Fellows |hrsg=OSA |zugriff=2018-02-10}}</ref> * 2011: Utwärtig Liddmaat vun de [[Russisch Akademie vun de Wetenschapen]] * 2012: Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] * 2016: Liddmaat vun de [[Leopoldina]]<ref>{{Leopoldina|8192|IDName=ferenc-krausz|Name=Ferenc Krausz|Kommentar=|Datum=3. Juni 2016}}</ref> '''Pries un Utteknungen''' * 1994: [[Fritz-Kohlrausch-Pries]] cun de [[Öösterrieksch Physikalische Sellschop]] * 1996: [[Start-Pries|START-Pries]] * 1998: [[Carl-Zeiss-Forschungspries]] vun de [[Ernst-Abbe-Stiftung]] * 2002: [[Wittgenstein-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=http://sciencev1.orf.at/news/54545.html |titel=Verleihung der START- und Wittgenstein-Preise 2002 |hrsg=ORF.at |datum=2002 |autor=Eva-Maria Gruber |zugriff=2018-02-10}}</ref> * 2003: [[Julius-Springer-Pries]] * 2005: Ehrendokterwürde vun de [[Technische Universität Budapest]] * 2006: [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]] * 2011: Bundsverdeenstkrüüz an’n Band * 2013: [[König-Faisal-Pries]] för Wetesnchap * 2013: [[Otto-Hahn-Pries]] * 2019: eerst Dräger vun de ''[[Wladilen Letochow]] Medaille'' vun de [Europäische Physikalische Gesellschaft|EPS]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.epsnews.eu/2019/02/2019-vladilen-letokhov-medal/ |titel=Letokhov Medal Recipients |hrsg=EPS |sprache=en |datum=2019-02-25 |zugriff=2019-02-26 }}</ref> * 2022: [[Wolf-Pries]] in Physik<ref>[https://wolffund.org.il/2022/02/08/ferenc-krausz/ Wolf-Preis 2022] {{Webarchiv|url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/ferenc-krausz/ |wayback=20220208175319 |text=Wolf-Preis 2022 |archiv-bot=2026-03-14 01:51:05 InternetArchiveBot }}</ref> * 2022: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards]] * 2023: [[Nobelpries för Physik]] == Weblinks == {{Commons|Ferenc Krausz}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=129180114 DNB-Katalog] * [https://www.attoworld.de/ Homepage vun de Grupp vun Ferenc Krausz] * ''[https://www.leopoldina.org/uploads/tx_leopublication/Neugew%C3%A4hlte_Mitglieder_2016.pdf Ferencz Krausz.]'' Kurzbiografie in: ''Leopoldina Neugewählte Mitglieder 2016.'' Leopoldina, Halle (Saale) 2017, S. 23 ([http://www.leopoldina.org/uploads/tx_leopublication/Neugew%C3%A4hlte_Mitglieder_2016.pdf PDF]) * {{Webarchiv | url=http://www.dfg.de/aktuelles_presse/preise/leibniz_preis/2006/krausz.html | wayback=20070929095404 | text=Porträt auf der Seite der Deutschen Forschungsgesellschaft}} * {{Internetquelle |url=http://www.wittgenstein-club.at/02kra.htm |titel=Wittgensteinpreis TrägerInnen Club |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120516024753/http://www.wittgenstein-club.at/02kra.htm |archiv-datum=2012-05-16 |abruf=2008-05-21}} * [https://www.oeaw.ac.at/m/krausz-ferenc Ferenc Krausz] Indrag bi de Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=129180114|LCCN=n/2003/19976|VIAF=33069694}} {{SORTIERUNG:Krausz, Ferenc}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Boren 1962]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] j9jwpuz9own7pj4z0xdaag51k6z7ikm 0 179407 1061762 1061334 2026-04-05T10:33:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061762 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Himalaya | KOORT = Himalaya composite.jpg | KOORTB = Tohoopssett Satelitenbiller Himalaya, Tibet, Indien | BILD = | BILDB = | TOPP = [[Mount Everest]] | HÖÖCHD = 8848 | HÖÖCHD_REF = | BARGGRUPP = Himalaya | LAAG = | EERDREGION = Asien | KOOR_NS = 28 | KOOR_OW = 87 | STEEN = Metamorphe un Sedimentsteeen | ÖLLER = [[Kried (Geologie)|Kried]] un [[Känozoikum]] | REBEED = | REGION-ISO = }} De '''Himalaya''', ook '''Himalaja''', is ene [[Bargkeed]] in [[Asien]], in de ook de höögsten Bargen op de Eer un de höögste Barg weltwied, de [[Mount Everest]], liggt. Över 100 Bargtoppen in’n Himalaya sünd höger as 7.200&nbsp;m un kemen op, as sik de [[indische Plaat]] ünner de [[eurasische Plaat]] schoov. De Himalaya löppt in’n enen [[Baag]] vun Westnoordwest na Oostsüüdoost över 2.400&nbsp;km dwars döör [[Nepal]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Pakistan]], [[Bhutan]] un [[Indien]]. In’n Noordwesten vun’n Himalaya liggt de Bargkeden [[Karakoram]] un [[Hindukusch]]. In’n Noorden liggt dat [[tibeetsche Hoogland]] un in’n Süden dat indsche [[Indus-Ganges-Brahmaputra-Deepland]]. Grote Strööm, as [[Indus]], [[Ganges]] un [[Brahmaputra]] kaamt in’n Himalaya uut de Eer. De Bargen hebbt enen groten Inflood op de Kultuur in Indien un Tibet namen un vele Bargen gellt in’n [[Hinduismus]] un [[Buddhismus]] as hillig, so dat Minschen op Bargen, so as de [[Kangchenjunga]], [[Gangkhar Puensum]], [[Machapuchare]], [[Nanda Devi]], un [[Kailash Satyarthi|Kailash]] in [[Tibet]], nich hoogklattern dörvt. == Naam == De Naam vun de Bargkeed stammt vun [[Sanskrit]] {{Lang|sa|हिमालय|Himālaya}},<ref>''himālaya''. In: Otto Böhtlingk: ''Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung.'' Sankt Peterborg 1879, Band 7, S. 275, Kolumn b.</ref> wat sik uut {{Lang|sa-Latn|hima}} ‘Snee’<ref>''hima''. In: Otto Böhtlingk: ''Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassun''g. Sankt Peterborg 1879, Band 7, S. 274, Kolumn c.</ref> un {{Lang|sa-Latn|ālaya}} ‘Wahnen/Huus’<ref>''ālaya''. In: Otto Böhtlingk: ''Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassun''g. Sankt Peterborg 1879, Band 1, S. 187, Kolumn a.</ref> tohoopsett. Daar kaamt ook de Naams in de modernen Spraken, de rings üm de Bargkeed spraken warrt, vun af, as to’n Bispeel {{lang|ne|हिमालय|Himālaya}} op [[Nepaalsche Spraak|Nepaalsch]] un [[Hindi]], {{lang|gbm|हिंवाळ|Himvāl}} op [[Garhwali (Spraak)|Garhwali]], {{lang|kfy|हिमाल|Himāl}} op [[Kumaoni (Spraak)|Kumaoni]], {{lang|bo|ཧི་མ་ལ་ཡ་|Himālaya}} op [[Tibeetsche Spraak|Tibeetsch]], {{lang|ur|ہمالیہ|''Himāliya''}} op [[Urdu]] un {{lang|bn|হিমালয়|Himaloẏ}} op [[Bengaalsche Spraak|Begaalsch]]. As [[Transliteratschoon]] vun de Sanskritnaam bruukt dat [[Chineesche Spraken|Chineesche]] {{zh|p=Xǐmǎlāyǎ Shānmài|t=喜馬拉雅山脉|kurz=1|v=喜马拉雅山脉}}. In ölleren Schriften, as dat [[Mahābhārata]] heet de Bargkeed ook {{Lang|sa|हिमवत्|Himavat}}, wat de Personifikatschoon vun de Kargkeed as so as hinduistsche Goddheid is. de de Himalayabargen personifizeert. Anner poetsche Naams sünd ook {{lang|sa|हिमराज|Himarāja}} ‘König vun de Snee’ oder {{lang|sa|पर्वतेश्वर|Parvateśvara}} ‘Herr vun de Bargen’. == Geografie == [[Bild:Himalayas_Map.png|duum|Kaarte van’n Himalaya med [[Hindukusch]]]] De Himalaya deelt sik in dree Bärgkèden: de Shivalik-Bärge in’n Süden, den de Himacha un de hoge Himalaya in’r Midden un de tibeetsche Himalaya in’n Noorden. Midden van den groten Himalayabògen liggt œver 8.000&nbsp;m hogen Bärgtoppe van den [[Dhaulagari]] un de [[Annapurna]] in Nepal, de bede de Kali Gandaki-Slucht scheed. De Slucht scheed den Himalaya in enen ööstlike un enen westlike Deel, ook wat de Ökologie un Orologie anbelangt. [[Bestand:Himalaya political map NL.svg|thumb|350px|Politieke kaart van de Himalaya, met daarop de bestuurlijke grenzen, territoriale claims, politieke onrust en gewapende [[separatisme|separatistische]] bewegingen.]] === Staatkundige indeling === De Himalaya valt onder het administratieve bestuur van vijf onafhankelijke staten, waaronder drie [[atoommacht]]en. De conflicten tussen deze staten onderling en het streven naar meer autonomie van veel bevolkingsgroepen zorgt op een aantal plekken in de Himalaya voor een gespannen politieke situatie. De zuidkant van het gebergte valt onder de [[republiek (hoofdbetekenis)|republiek]] India, de in inwoneraantal grootste [[democratie]] ter wereld. Nepal is tot 2006 het toneel geweest van een [[guerrilla]] van [[Maoïsme|maoïstische]] rebellen, die een groot deel van het land in handen hadden. In 2006 werd een vredesverdrag getekend, waarbij de koning een groot deel van zijn macht opgaf. Sindsdien wordt het land bestuurd door een interim-regering waarin ook de maoïsten plaatshebben. Ingrijpende constitutionele veranderingen zullen waarschijnlijk in de nabije toekomst plaatsvinden (anno februari 2007). In de Indiase deelstaat [[Arunachal Pradesh]] bevindt zich een afscheidingsbeweging, die onafhankelijkheid of een grotere mate van autonomie van [[New Delhi]] (de hoofdstad van India) nastreeft. In 2000 kreeg een op meer autonomie gerichte beweging in de deelstaat [[Uttar Pradesh]] grotendeels zijn zin nadat een nieuwe deelstaat ([[Uttarakhand]]) gecreëerd werd. Het westen van de Himalaya valt gedeeltelijk onder de [[islamitische republiek]] Pakistan. Deze werd tegelijkertijd met India onafhankelijk, waarna de twee nieuwe landen een [[Eerste Indo-Pakistaanse Oorlog|oorlog]] uitvochten om [[Jammu en Kasjmir (staat)|Jammu en Kasjmir]]. De [[maharadja]] van dit staatje had zich eigenlijk niet bij een van beide landen willen aansluiten maar koos na een inval door Pakistan voor India. Tegenwoordig wordt het vroegere gebied van Jammu en Kasjmir in tweeën gedeeld door een [[Line of Control|bestandslijn]], waarbij geen van beide landen het bestuur van het andere in de andere helft erkennen. In 1999 nog kwam het tot een korte grensoorlog. Verder zijn verschillende groepen opstandelingen actief in het Indiase deel, die doelen nastreven die variëren van aansluiting bij Pakistan tot een onafhankelijke staat. Pakistan beschouwt een deel van het gebied (grotendeels in de Karakoram) als een aparte bestuurlijke regio, [[Gilgit-Baltistan]]. Het [[boeddhisme|boeddhistische]] [[Ladakh]] is dan wel onderdeel van Jammu en Kasjmir, maar vormt geen onderdeel van het toneel van de gewelddadigheden. De noordkant van de Himalaya viel tot 1951 onder een onafhankelijk [[Tibet (gebied)|Tibet]]. In dat jaar trok het [[Volksrepubliek China|Chinese]] [[Volksbevrijdingsleger]] [[Invasie van Tibet|Tibet binnen]]. De daaropvolgende Chinese onderdrukking van de lokale bevolking heeft een grote groep van hen het land doen ontvluchten naar India. Een Tibetaanse guerrilla hield tot in de jaren 70 met behulp van de [[CIA]] stand. Tegenwoordig streeft de [[Tibetaanse regering in ballingschap]] in [[Dharamsala]], India, op vreedzame, geweldloze wijze grotere autonomie na. Begin jaren 80 verlegde de Chinese regering haar koers. De onderdrukking werd afgezwakt en het beoefenen van de lokale godsdienst werd weer mondjesmaat toegestaan. De Chinese politiek bestaat tegenwoordig vooral uit het assimileren van de Tibetaanse bevolking, gecombineerd met de immigratie van grote groepen [[Han-Chinezen]], om Tibet te "[[sinificatie|verchinezen]]". China maakt ook aanspraken op grote delen van het aangrenzende India. Delen van het vroegere [[Jammu en Kasjmir (staat)|Jammu en Kasjmir]], [[Shaksgam]] en [[Aksai Chin]], vallen sinds de jaren 60 onder Chinese administratie. Het wederzijds wantrouwen tussen de beide grootmachten is groot en de grenzen tussen Chinees en Indiaas gebied zijn sinds de [[Chinees-Indiase Oorlog]] van 1962 gesloten. China claimt ook dat de Indiase deelstaat [[Arunachal Pradesh]] tot zijn grondgebied behoort. === Landgebruik === [[Bestand:Manaslu circuit trek.jpg|thumb|350px|[[Terrasbouw]] in de buurt van de [[Manaslu]], Centraal-[[Nepal]].]] [[Bestand:Tibetan shepherd girl.jpg|thumb|350px|Herderin met kudde geiten in [[Tibet (gebied)|Tibet]]. Haar kleren zijn deels van jakwol gemaakt, die traditioneel in felle kleuren wordt geverfd.]] De natuurlijke omgeving in de Himalaya biedt de lokale bevolking [[grondstof]]fen en levensmiddelen. Traditioneel gebruikt men het bos voor brandhout, de jacht en medicijnen; het land voor kleinschalige akkerbouw of [[extensieve veeteelt]], en de rivieren voor irrigatie en drinkwatervoorziening. Dankzij de exponentiële bevolkingsgroei vanaf de 19e eeuw is de vraag naar grondstoffen gestegen en zijn ze schaarser geworden. Traditionele gemeenschappen staan daardoor toenemend onder druk te moderniseren en veranderen. De gevolgen zijn armoede, massale migratie uit het berggebied en [[landdegradatie]]. Vaak slaan strategieën voor natuurbehoud en [[Duurzame ontwikkeling|duurzamere]] ontwikkeling van land en grondstoffen niet aan, omdat ze haaks staan op de kortetermijnbelangen van de lokale bevolking. Desondanks wordt een groot deel van het landoppervlak niet intensief gebruikt. Zelfs buiten de hoge toppen en gletsjers bestaat in sommige delen van de westelijke en centrale Himalaya meer dan de helft van het oppervlak uit bos. In het uiterste oosten, in Arunachal Pradesh, is dat zelfs meer dan 90%.<ref>Zurick ''et al.'' (2006), p 104</ref> In Tibet en Ladakh, waar water voor irrigatie schaars is, is minder dan 2% van het land in gebruik voor de akkerbouw.<ref>Zurick ''et al.'' (2006), p 103</ref> In Nepal, Sikkim en Bhutan is dat meer dan 15%. Vooral in de Subhimalaya en Kleine Himalaya is het percentage in gebruik zijnde grond aanzienlijk gestegen sinds 1890. Dankzij een programma om [[malaria]] uit te roeien van de Nepalese regering is sinds de jaren 1960 een trek van het gebergte naar de vlakke Terai op gang gekomen. Als gevolg is de oppervlakte bouwland in dat gebied sindsdien meer dan verdubbeld. Het grootste deel van de bevolking van de Himalaya leeft van de [[landbouw]]. Vaak zijn de technieken waarmee het land bewerkt wordt al eeuwenlang dezelfde. De [[akkerbouw]] is in zulke gevallen kleinschalig en beperkt tot de dalen en minder steile delen van de hellingen, waar door [[terrasbouw]] optimaal gebruikgemaakt wordt van het beschikbare oppervlak. De meest verbouwde gewassen zijn [[rijst]], [[tarwe]], [[gierst]], en in de hogere gebieden ook [[gerst]] en [[boekweit]]. Daarnaast is er veel kleinschalige teelt van fruit en groentes. Met name in de Indiase en Pakistaanse Himalaya komen ook door de Britse koloniale heersers geïmporteerde gewassen voor, zoals [[mais]], [[Appel (vrucht)|appels]] en [[aardappel]]s. Himachal Pradesh is bijvoorbeeld bekend om zijn appelboomgaarden. Ook de [[veeteelt]] is vaak kleinschalig of extensief. Vaak wordt het vee dicht bij de dorpen gehouden, zoals [[kip (vogel)|kippen]], [[geit]]en, [[Rund|koeen]] of [[waterbuffel]]s. Schapen en jaks worden in kuddes gehouden, die op de alpiene weiden grazen. De herder leven vaak op [[semi-nomadisch]]e wijze: in de winter worden de kuddes naar de dorpen in de dalen geleid. Jaks en schapen voorzien de bevolking van vlees, wol en zuivelproducten. === Economie === Het Himalayagebergte trekt veel bergbeklimmers, die vaak door Nepalese berggidsen of [[Sherpa (beroep)|Sherpa's]] tot op grote hoogte worden begeleid. Daarnaast is trekken erg populair, met name in het Nepalese gedeelte van de Himalaya. Trekken in de Himalaya is een van de motoren van de toeristenindustrie in Nepal.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20171118034630/http://www.tourism.gov.np/downloadfile/Nepal%20Tourism%20statistic_Final-2016_1498990228.pdf Nepal tourism statistics 2016], Ministry of Culture, Tourism & Civil Aviation Planning & Evaluation Division</ref> ==Geologie== [[File:Indian plate movement towards Eurasia 71 Mya onward.jpg|thumb|right|De Bewegen vun de [[Indian plate|indsche Plaat]] na de [[Eurasian plate|euras’sche Plaat]] toe, tofang 71&nbsp;Million Johren her, mit en dörsnittliche Snelheit vun {{convert|5–15|cm|in}} per Johr. Se hett dat [[Tethys Ocean|Neo-Tethysche Meer]] baven tomaakt un den [[Indian Ocean|Indischen Ozean]] unnen opmaakt.]] [[File:230 Ma plate tectonic reconstruction.png|thumb|right|[[Cimmeria (continent)|Cimmeria]], dat sik vun Gondwana losmaakt hett, dreift na Eurasien to, maakt dat Paleo-Tethysche Meer baven dicht un dat Neo-Tethysche unnen op, un brengt Deelen vun dat, wat hüt dat [[Tibetan Plateau|tibet’sche Hoochland]] is.]] [[File:Karakoram Kohistan Ladakh Gangdese Belt.jpg|thumb|right|De Deelnehmen vun den [[Karakoram]], den Kohistan-Ladakh [[island arc|Eilandboog]] un den [[Gangdese batholith|Gangdese-Gordel]] an Eurasien, de vör de Enn-Kollision twüschen Indien un Eurasien stattfunnen hebbt. De Steerns wiesen de [[Syntaxis (geology)|syntaxis]]-Verklemmen.]] [[File:Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm|right|thumb|De [[Indus River|Indus-Stroom]] vöran un de [[Nanga Parbat]]-Top, dat westliche [[syntaxis|Anker]] vun de Himalaya, achteran, jüst över de Wulklaag sichtbor{{efn|as seen from a plane approximately above the historic [[Sawal Dher]] village, in [[Khyber Pakhtunkhwa]], Pakistan}}]] [[File:2 2 himal tecto units.png|thumb|right|De [[Indus-Yarlung suture zone]], grün wiest, scheedt de Himalaya vun de [[Transhimalaya]].]] [[File:Folded Himalayan Rock Layers at Kali Gandaki in Nepal 2014.jpg|thumb|right|Gefaltete Lagen vun Himalaya-Steen, blootstellt an en Klatten rund {{convert|3|km|mi}} noordöstlich vun [[Jomsom]], in de [[Kali Gandaki Gorge]] in Nepal.]] De [[Tectonics|Tektonik]] — de wedderkeren natürel Bewegungen un Verännerungen in de Aardbork — un [[plate tectonics|Plaatentektonik]], de Bewegung vun grote Delen vun de Aardbork as starre Platen, sünd wichtig, üm to verstahn, wo de Himalaya entstanden is.{{sfn|Molnar|2015|p=116}} De Aardbork liggt direktemang op ehr [[mantle (geology)|Mantel]]. [[Tectonic plates|Tekton’sche Platen]], de ut de Bork un de boven Deelen vun den Mantel bestahn, warrt dör de Konvektion in de [[asthenosphere|Asthenosphär]] bewegt. De [[oceanic crust|ozean’sche Bork]], de ünner de Ozeane liggt, is dörsnittlich {{convert|7|km|abbr=on}} dick. Se warrt dör opquellende [[Magma]] an [[mid-ocean ridges|Middenozeaanschen Rücken]] maakt un besteiht meist ut [[basalt|Basalt]], de Hööft-Gesteen op de Aard. Dortegen is de [[continental crust|kontinentaal’sche Bork]] unner Land dörsnittlich {{convert|35|km|abbr=on}} dick un rik an [[silica|Kieselsäure]], wat minner dicht is as Basalt.{{sfn|Johnson|Harley|2012|p=2}} Dat maakt de kontinentaal’sche Platen bavenas als de ozean’sche.{{sfn|Molnar|2015|p=116}} De geolog’schen Prozessen, de Indien utmaken, hett vör rund 70&nbsp;Million Johren anfungen, as Indien sik ut [[Gondwana]] losmaakt hett un mit sien [[Indian plate|kontinentaal’sche Plaat]] un de dorboven liggen [[Tethys Sea|Neo-Tethysche ozean’sche Plaat]] noordwarts drift.{{sfn|Molnar|2015|p=116}} As de Platen an de [[Eurasian plate|euras’sche Plaat]] rankamen, is de minder lichte ozean’sche Plaat ünner Eurasien wegsackt un in de tiefe Asthenosphär trekt worrn. De [[Indian plate|ind’sche Plaat]] awer kunn wegen ehr Dicke un Bavenheit nich ünnerschoven warrn. De Drück vun de Kollision hett de Plaat sietwarts verschoben. De ünnerste Bork un Mantel sind ünner Eurasien glidd, aver de bovenste Lagen hebbt sik in Platten upschoben, de man [[nappe|Nappen]] nennt, vör de Subduktionszone.{{sfn|Molnar|2015|p=117}} De Geophysiker [[Peter Molnar (geophysicist)|Peter Molnar]] seggt, dat de meeste vun de Himalaya „Stücken vun Steen sünd, de mol de boven Deel vun Indiens Bork wesen sünd“.{{sfn|Molnar|2015|p=118}} Dat is de Prozess vun de Gebirgsbilden, de [[orogeny|Orogenese]] in de Himalaya. Vör de Orogenese weer de Euras’sche Küst so ähnlich as de hütige [[Andes|Zentral-Anden]].{{sfn|Molnar|2015|p=128}} An so’n Küst rückt de ozean’sche Plaat ünner en an’n annern un bildt Vulkanen. [[Magma]], dat later to [[granite|Granit]] versteinert, steigt unner de Vulkanen op, man kümmt nich ganz na baven.{{sfn|Molnar|2015|p=128}} As de kontinentaal’sche Plaat vun Indien tegen Eurasien drückt hett, hett sik nich blot de Bork in Nappen falt, man ok de harder Deel hett de euras’schen Vulkanbergn noorden an- un rüchschoven.{{sfn|Molnar|2015|p=128}} Dor dör hett sik de Bork in dat, wat fröher de Küstenregion weer, ünner Drück verkört un verdickt — dat is nu dat [[Tibetan Plateau|tibet’sche Hoochland]].{{sfn|Molnar|2015|p=128}} De [[Isostatic equilibrium|isostatische Glechtswicht]], dat Spel twüschen de tyngen Krafft un de Optrieb ut den Mantel, geeft dat Hoochland sien Dicke un Hööhe.{{sfn|Molnar|2015|p=128}} De ind’sche Plaat weer nich de eenz’ge Landmassa, de sik vun [[Gondwana]] losmaakt un noordwarts na Eurasien to drift hett.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Vör de Kollision twüschen Indien un Eurasien in’t [[Selandian|Middel-Paläozän]] (60 [[Million years ago|Million Johren]] her) un de dorop folgde Himalaya-Orogenese hebbt twee anner Landmassas, de [[Qiangtang terrane|Qiangtang-Terrane]] un de [[Lhasa terrane|Lhasa-Terrane]],{{efn|Terrane: "En weid reist Borkblock, de sik an en Kontinent anheftet hett. Wegen sien anner Ursprung hett he en anner geolog’sche Entwikkelung as de Delen rund ümto."{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=197}}}} sik ok vun Gondwana losmaakt.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Qiangtang, en geolog’sch Rebeet in’t noorden vun dat, wat hüt Tibet is, hett dat al in’t [[Late Triassic|Laat Trias]] (237–201 Million Johren her) daan.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Lhasa-Terrane is denn in’t [[Early Cretaceous|Fröh Kretazäer]] (145–100 Million Johren her) mit de sütte Grenze vun de Qiangtang tosam’nprallt.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Kollision hett dor för zorgt, dat de lithosphäär’sche Mantel vun de Lhasa-Terrane dicker un korter wurr, wat later en Bargbilden förde, dat de ind’sche Lithosphär drapen weer un de Verdickung vun’t tibet’sche Hoochland verstärkt hett. De [[suture (geology)|Nahtzonen]], also de Överbleven vun de [[subduction|Subduktionszone]] un de [[terrane|Terranen]], de tosam’kamen sünd, liggt nu in’t tibet’sche Hoochland.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Qiangtang- un Lhasa-Terranen weer Deelen vun de Reeg vun Mikro-Kontinenten, de man [[Cimmeria (continent)|Cimmeria]] nennt. Dor hör hüt Deelen vun [[Turkey|Türkei]], [[Iran]], [[Pakistan]], [[China]], [[Myanmar]], [[Thailand]] un [[Malaysia]] to, de sik all mol vun Gondwana losmaakt hebbt, dat [[Paleo-Tethys Ocean|Paleo-Tethysche Meer]] baven to maakt hebbt un dat Neo-Tethysche unnen opmaakt, un denn mit Eurasien tosam’prallt sünd, wat de [[Cimmerian Orogeny|Cimmerische Orogenese]] maakt hett.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Na dat de Lhasa-Terrane sik an Eurasien ansett hett, hett sik an ehr südd’liche Kant en aktive kontinentale Rand maakt, unner wat de Neo-Tethysche ozean’sche Plaat anfungen hett, ünnerschuven to warrn. [[Magmatic activity|Magmatisch Aktiviteet]] an disse Kant hett den [[Gangdese batholith|Gangdese-Batholith]] maakt, in dat, wat hüt de [[Transhimalaya|Trans-Himalaya]] is. Westlich dorför hett sik en anner Subduktionszone in’t Ozeaanbassin baven de Kohistan-Ladakh [[island arc|Eilandboog]] maakt. Disse Eilandboog — bildt dördat een ozean’sche Plaat ünner en anner schuuvt, Magma opstiegt un kontinentaal Bork maakt — is noordwarts drift, hett sien Bassin sluten un is mit Eurasien tosam’stött.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=173}} De Kollision vun Indien mit Eurasien hett dat Neo-Tethysche Meer to maakt.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} De Nahtzone (in dissen Fall de Rest vun de Neo-Tethys-Subduktionszone twüschen de twee kontinentaal’sche Borken), de den Punkt markeert, wo Indien un Eurasien tosam’wassen sünd, heet de [[Indus-Yarlung suture zone]].{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Se liggt noorden vun de Himalaya. De Quelle vun den [[Indus River|Indus-Stroom]] un den [[Yarlung Tsangpo]] (later de [[Brahmaputra]]) flütt langs disse Naht.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Disse twee euras’sche Strööm, de ehr Läup immer wedder dör dat Opdrücken vun de Himalaya verännert hebbt, markeert de west- un öst’lichen Grenzen vun de Bargkett.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Bi de Kollision twüschen Indien un Eurasien hebbt twee langstreckte Utdriev, een an elke Siet vun de noorden Grenz vun’t ind’sche Kontinent, Gebeet mit starke Deformatschoon maakt. En Punkt, wo Bargreekens mit verschedene Richtungen vun Utstrecken — un also vun tekton’sche Kräften in anner Winkel — tosam’kamen, heet en [[syntaxis]] (vun’t Grieksche för „Tosamendrück“).{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De twee Syntaxen, [[Nanga Parbat]] un [[Namche Barwa]], an de noordwest- un noordoosthörn vun dat ind’sche Land, sünd känntek voor de snelle Opdriev vun Land oder Stenen, de mol tief ünner’n Grund lagen un dör Hett un Drück stark verännert wurrn sünd.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Geologen hebbt utrekent, dat de Opdriev vun disse Stenen bi {{convert|7|mm|in}} per Johr liggt, oder so bi {{convert|7|km|mi}} per Million Johren.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De rutfallende Gebeet hebbt eenige vun de hööchsten Bargtoppen mit {{convert|8125|m|ft}} un {{convert|7756|m|ft}}.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Se hebbt ok dat grötste [[terrain|topograf’sche Relieef]] binnen en Kontinent, so bi {{convert|7000|m|ft}} över en horizontale Afstand vun {{convert|20–30|km|mi}}.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Nanga Parbat hett en smal [[anticline|Antiklin]], en bog’nförmige Fold, de ehr Kamm stark no Norden afnickt, quer to de allmeen Richt, in de de Himalaya lopen.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Indus un Yarlung Tsangpo, de fröher in de Neotethys aflopen, maakt nu Böög üm de Nanga Parbat un Namche Barwa, ehr den Weg in’t Ind’sche Meer finnen. Geologen [[Wolfgang Frisch]], [[Martin Meschede]] un [[Ronand Blakey]] schrieven: „Indien is mit en Fart vun ümtrent 20 cm per Johr fix nordwarts op Asien to marchiert, en Plaatfart, de all moderne Bispelen övertrefft. Disse Fart hett sik na de Kollision op ümtrent 5 cm per Johr verlangsamt, man Indien is över 2000 km in Asien rinprot. ... De ongeleke noordkant vun de ind’sche kontinentaal’sche Bork keem eerst bi ümtrent 55 Million Johren mit Eurasien in Kontakt. As Folge dorvun hett Indien sik in’t Gegenuur vun de Klok röhrt, üm den Rest vun de Neotethys vun West na Oost schaarförmig to maken. De Sluten vun de Neotethys weer ümtrent bi 40 Million Johren compleet.“{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De [[Indische Plaat]] schuuvt sik vöran mit ümtrent {{convert|67|mm|in|abbr=on}} per Johr, un ümtrent {{convert|20|mm|in|abbr=on}} dorfun warrt över de noorden Grenz op Asien rutfört, wat de [[Himalaya]] an’n Opdriev bringt. De [[Eurasische Plaat]] blifft fast stationär, un dat Asien liggt vun de de ind’sche Plaat schiebt sik vöran, un maakt dat höge Gebirge langs de [[Subduktionszone]] bi dat Grenzgebiet.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} Disse Aktiviteet hett noch keen Enn; de Himalaya warrt jümmer noch höger, un de Plaat tektonik is dor noch in’t Gaang.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Himalaya laat sik grob in drie parallelle Bargreekens opdelen: * De [[Shiwalik-Bergen]] (ook „Äütere Himalaya“), mit en Hööch vun 900 bit 1200 Meter, maakt de südlichst Reeg ut. Se sünd de jüngsten Deel vun’t System, un bestahn meist ut losen Sedimenten, de vun de Flööd vun de grötteren Bargreekens aflagert wurrn.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} * De [[Lesser Himalaya]] oder „Mid-Himalaya“ liggt dor achter, un hebbt Hööchden vun 2000 bit 5000 Meter. Hier finnt sik en komplizeert Updriev un Foldengebiet mit viele Napen un Störungszonen.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} * De [[Greater Himalaya]] oder „Haupthimalaya“ maakt de noordlichst un hööchste Deel ut, mit Toppen över 8000 Meter, dorünner de [[Mount Everest]] un de [[K2]]. De Bargbestahn sünd dor ut metamorfischen un plutonischen Gesteen, de dör enormen Drück un Hett verännert wurrn sünd.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=175}} In de südlichen Vörland finnt sik de „[[Siwalik Hills]]“, en Lütge-Gebirgssystem mit jüngere Sedimenten. Disse hebbt sik as Folge vun de fortlaufende Opdriev vun de Himalaya formt un makt de Übergang to dat [[Indus-Ganges-Vörlandbecken]], dat vun dicke alluviale Schichten överdeckt is.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} De tekton’sche Struktur vun’t Barggebidd bestahn ut en Serie vun Updriev (thrust sheets) un [[Nappe|Nappen]], de no Süden över eenanner schuuvt sünd. Disse Schichten överdeckt de olleren Gesteen un maakt en komplexe „Stack“-Struktur, de typisch is för de Kollision vun twee Kontinente.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=175}} De geologische Aktiviteet — Updriev, Folden, Erdbeben — gahnt noch wieter, un maakt dat de Himalaya een vun de geologisch aktivsten Reegens op de Eer is.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} == Klima == ===Temperatuur=== De natürelken Faktoren, de dat Klima in'n Himalaya bestemmt, sünd de Breedengrad, de Hööchde un de Bewegen vun den [[Southwest monsoon]].<ref>Zurick, David & Pacheco, Julsun (2006). ''Illustrated Atlas of the Himalaya''. University Press of Kentucky. S. 50.</ref> Vun Noord na Süüd treckt sik dat Gebirg över mehr as acht Grad in de Breed, un geiht dorbi dör Temperaat un subtroop’sche Gebieten.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> De kalte Luft ut Middenasien warrt dör de Form vun’n Himalaya doran hindert, na Süüd to trekken.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> Dor dör streckt sik dat troope Klima in Süüdasien veel wieder na’n Noorden as sünst wo op de Welt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> Dat lett sik good sehn im Brahmaputra-Daal, waar de warme Luft ut de [[Bay of Bengal]] sik smal maakt un bi [[Namcha Barwa]], den ööstlichen Ecksteen vun’n Himalaya, na Südost-Tibet hochdrückt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> De Temperaturen in’n Himalaya fallet ümtrent 2,0 °C (3,6 °F) för elke {{convert|300|m|ft}} Hööchde, de man upsteigt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> [[File:Kowang, Gandaki River, Nepal.jpg|thumb|[[Gandaki River]] in Nepal]] Weil de Barg so unregelmatig sünd, mit braken un spitzen Kanten, kann dat över korte Afstanden groote Temperaturverschelen geven.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De Temperatur op’n Barg hangt af vun’t Johr, vun de Sünnensiet, un vun de [[mass versus weight|Masse]] vun den Barg, dat heet, wo vööl [[matter]] dor is.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De Sieden, de mehr Sünnenlicht afkregen, warrt ok mehr warm.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> In smale Daalen mit steile Hängen kann’t up de een Sied anner Weder geven as op de anner.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De noord’ Sied mit en Süüdhang kann manchmol en Maand länger wat up’n Feld hebben.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De Masse vun den Barg maakt ok wat ut, denn he nimmt mehr Wärme up un hollt se beter fast, as de Luft rundüm – dat maakt en [[heat island]], de dat [[heat budget]] ännert, also wo vööl Wärme man bruukt vun Winterbit Sommer.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De riesige Hööchden un de Veelheit vun de Gipeln maakt, dat se ehr egen Weder maken köönt – op een Gipeln is dat kalt, up’n anner weer wat wärmer, un dat kann sik sterk unnerscheden vun dat Weder in de Daalen.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> ===Regen=== Dat Waterklima vun’n Himalaya is heel wichtig för Süüdasien, waar de Sommermonsun-Jaahrfloden Millionen Minschen trefft.<ref>Kad, Pratik & Ha, Kyung-Ja (2023). "Recent Tangible Natural Variability of Monsoonal Orographic Rainfall in the Eastern Himalayas". ''Journal of Geophysical Research: Atmospheres'', Bd. 128, Nr. 22. AGU. doi:10.1029/2023JD038759.</ref> Een vun de wichtigsten Dingen för dat Klima dor is de [[Southwest Monsoon]]. De Regenmengen, de sik ännert dör de lokale Hadley-Zirkulatschoon un de trop’sche Seeoberflächentemperaturen, sünd de Hauptgrund för drooge un neege Johr.<ref>Kad & Ha (2023). ''Journal of Geophysical Research: Atmospheres''.</ref> Dat geiht nich so vööl üm den Regen sülvst, man üm den Wind, de em bringt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> In’n Winter is över Middenasien en Hochdruckgebiet, dat Luft na Süüd över de Himalaya drückt – man dat is drooge Luft, denn Waterdampft gifft’s dor nich vööl.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> In’n Sommer warmt dat Land up, de Luft steig’t hoch un maakt en [[thermal low]], un ut de [[Indian Ocean]] kummt fuchtige Luft, de an de Bargen hoch geiht un as Regen rutfällt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> Disse Regenmassen bring’t meest Water na Indien un de südlichen Häng vun’n Himalaya – dat heet de [[orographic effect]].<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> ===Winde=== De groote Utstrek, dat enorme Hööhengefälle un de komplexe Topografie vun de Himalaya maakt, dat se vele Klimaten hebbt, vun humiden subtropischen Bedingungen in de Vörbergen bit to kalten un droogen Wüstengbiddens an de tibetischen Siet vun de Ketten. För de südlichen Deel vun de högen Bargreekens is de [[monsun]] dat charakteristiekste Klimaelement un brengt de meisten Regen, währens de [[western disturbance]] den Winterregen brennt, vör allen in’t Westen. Starke Regen fängt bi den Südwestmonsun in Juni an un duurt bis September. De Monsun kann den Transport ernsthaft beeinträchtigen un grött Lantslieden veroorzaken. Se begrenzt de Tourismussäsong – dat Wandern un Bergstei’n is blots vör den Monsun in April/Mai oder nah den Monsun in Oktober/November (Herbst) möglich. In Nepal un Sikkim giff’t dor dörch oft fief Johrstied: Summer, [[monsun]], Herbst (oder Post-Monsun), Winter un Fröhling.<ref>Weather & Season Info of Nepal. Classic Himalaya. Retrieved 28 March 2024, from https://classichimalaya.com/weather-season-info-of-nepal/</ref> Mit de [[Köppen climate classification]] warrt de niederen Höhen in de Himalaya, bis in de mittleren Höhen in zentral Nepal (inklusiv dat [[Kathmandu Valley]]), as ''Cwa'', [[humid subtropical climate#South Asia|humides subtropisches Klima]] mit drogen Wintern klassifizeert. Höger up hebbt de meisten Teile vun de Himalaya en [[Oceanic climate#Subtropical highland variety (Cfb, Cwb)|subtropisches Hochlandklima (''Cwb'')]].{{Citation needed|date=December 2023}} De Intensität vun den Südwestmonsun nimmt af, wenn he westwärts över de Kette wandert, mit bis to 2.030 mm Regen in de Monsunzeit in [[Darjeeling]] in’t Oosten, vergliken mit blot 975 mm in Shimla in’t Westen.<ref>Encyclopedia Britannica. "Climate of the Himalayas". Retrieved 18 May 2022, from https://www.britannica.com/place/Himalayas/Climate</ref><ref>David Zurick & Julsun Pocheco (2006). ''Illustrated Atlas of the Himalaya''. University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-7384-9, p. 52.</ref> De nordliche Siet vun de Himalaya, ok as tibetische Himalaya bekannt, is droog, kalt un vör allen in’t Westen windig, mit en [[Desert climate#Cold desert climates|kalten Wüstenklima]]. De Vegetation is spaar un stunted, un de Winter sünd streng. De meisten Niederschlag in’t Bidd is as Snee in de späten Winter- un Fröhlingmonaten. {{multiple image | align = right | perrow = 2 | image1 = BhurjungKhola-AK1981.jpg | caption1 = En Dörp in’t [[Pokhara Valley]] währens de Monsunzeit; dat Tal liggt südlich vun dat [[Annapurna (mountain range)|Annapurna-Massiv]]. | image2 = View on Gyakar (edited).jpg | caption2 = De [[Desert climate#Cold desert climate|kalte Wüsten]]-Regio vun [[Upper Mustang]]; dat Bidd liggt noordlich vun dat [[Annapurna (mountain range)|Annapurna-Massiv]] (in’t Hintergrund sichtbor). }} Lokal Effekte up dat Klima sünd in de ganzen Himalaya bedeutend. Temperaturen sinkt bi 0,2 bit 1,2 °C för elke 100 m Höhenschiet.<ref>Romshoo, Shakil Ahmad; Rafiq, Mohammad; Rashid, Irfan (March 2018). "Spatio-temporal variation of land surface temperature and temperature lapse rate over mountainous Kashmir Himalaya". ''Journal of Mountain Science'', 15(3): 563–576. doi:10.1007/s11629-017-4566-x. Retrieved from http://link.springer.com/10.1007/s11629-017-4566-x</ref> Dat zorgt för vele Klimaten, vun fast tropisch in de Vörberge bit to [[tundra]] un permanent Snee un Ies in de högen Regionen. Dat lokale Klima warrt ok vun de Topografie beïnvloed: de lee-Seiten vun de Berge kriegt weniger Regen, de exponierten Hängen mehr, un de [[rain shadow]] vun groten Bergen kann betydend wesen, as in [[Upper Mustang]], dat vom Monsunregen vun [[Annapurna]] un [[Dhaulagiri]] geschützt is un ümtrent 300 mm jährlichen Regen kriegt, währens [[Pokhara]] an de södlichen Siet ümtrent 3.900 mm Regen kriegt. De lokale Varietäten sünd dorbi oft wichtiger as de regionale Overschlag.{{Citation needed|date=December 2023}} De Himalaya hebt en starke Wierkung up dat Klima vun’t [[Indische Subkontinent]] un dat tibetische Plateau. Se verhinderet, dat kalte, droge Winde südwärts blasen un maakt dat Südasien wärmer is as annere temperierte Regionen. Se bild’t ok en Barriere för de [[monsoon of Indian subcontinent|Monsunwinde]], dat se nich noordwärts kommen un sorgt för starke Niederschlag in de [[Terai]]. De [[rain shadow]] vun de Himalaya helpt ok to de Formung vun zentralasiatischen Wüsten, as [[Taklamakan]] un [[Gobi]].<ref>Devitt, Terry (3 May 2001). "Climate shift linked to rise of Himalayas, Tibetan Plateau". ''University of Wisconsin–Madison News''. Retrieved 1 November 2011, from https://news.wisc.edu/climate-shift-linked-to-rise-of-himalayas-tibetan-plateau/</ref> ==Hydrologie== Ofschoonst de Himalaya ene grote Bargkeed is, is de Himalaya vergleken mit anner Barggruppen kene grote Waterscheed mit verscheden Strööm de döör de Bargkeed fleet, besünners in’n Oosten. De Strööm in’n Himalaya fleet grotendeels in twee Systemen. De westlichen Strööm verbinnt sik in’n Indusbeken. De Indus sülvesnt is de Noord un Westgrenz vun de Himalaya. He fangt in Tinet an, ströömt denn mit de Sengee unGar tohoop, fleet denn na Noordwest to döör Indien na Pakistan un denn na Süudwest in de AraabschenSee. DennIndus speist verscheden wichtigte Siedenströöm, de in de Himalaya begint,<ref>“Himalayas - Rivers, Glaciers, Peaks.” ''Britannica''. Retrieved 28 March 2024, from [https://www.britannica.com/place/Himalayas/Drainage britannica.com].</ref>as [[Jhelum River|Jhelum]], [[Chenab River|Chenab]], [[Ravi River|Ravi]], [[Beas River|Beas]], un [[Sutlej]] un de fiev Strööm vun [[Punjab, India|Punjab]]. De anner Strööm in’n Himalaya fleet över dat Ganges-Brahmaputra-Beken af mit de Ganges, Brahmaputa un Yamuna as wichtigste Strööm. De Brahmaputra beginnt Yarlung Tsangpo in Westtibet, fleet denn na Oost to döör Tibet un denn na West döör dat Plattland vun Assam. De Ganges un Beahmaputra dreept sik in Bangladesch un münnt in den Gulf vun Benaglen döorbdat weltwied gröotste Delta de Sunderban.<ref name="gits4u" /> De Noordhäng vun Gyla Peri un de Toppen achter de Tsangpo, de deelwies ton Himalaya tellt, ströömt över de Iraawaddy af, de sien Born jn Oosttibet het un denn Süüd to döör Myanar fleet un in de Andamannensee münnt. De [[Salween]], [[Mekong]], [[Jangtsekiang]] un de [[Gele Stroom]] hebbt den Born in dat tibeetschnHoogland, dat sik geologsch vun de Himalaya ünnerscheed. Se gellen daarfor nich as Strööm mit Born inn Himlaya. Deelwies heet düsse Strööm ''circum-Himalaya Strööm.''<ref name=circum/> ===Gletschers=== [[File:Aerial View of Peaks of Khumbu, Ngozumpa Glacier and Gokyo Lakes (crop).jpg|thumb|upright=1.5|Aerial view of the southern end of the [[Ngozumpa glacier]] in the [[Sagarmatha National Park]] of Nepal, showing the [[Gokyo]] village and [[Gokyo Lakes|lakes]] on the right, and [[Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], three of the world's five highest peaks, on the left; view south from [[Cho Oyo]] towards the [[Dudh Kosi]] valley]] De groten Bargkeden in Zentraalasien, de Himalaya inbegrepen, harbargt dat drüdd gröttste Vöörkamen an Snee un Ies weltwied, na de Antarktis un Arkris. <ref name=pbs_nature/> De Keed vun de Himalaya het rund 15.000 Gletsxhers, de rund {{convert|12000|km3|abbr=on}}, or 3600–4400 [[Gigatonne|Gt]] (10{{Superscript|12}} kg)<ref name=":0">Kulkarni, Anil V.; Karyakarte, Yogesh (2014). “Observed changes in Himalayan Glaciers.” ''Current Science''. Vol. 106, Issue 2, pp. 237–244. JSTOR 24099804. [https://www.jstor.org/stable/24099804 JSTOR link].</ref> Söötwater harbargt.<ref name=IPPC2007/> To de gröotsten Gletsxher stellt de [[Gangotri Glacier|Gangotri]] un [[Yamunotri]] ([[Uttarakhand]]) un de [[Khumbu Glacier|Khumbu]] Geltaxhers ([[Mount Everest]] ), [[Langtang]] Geltaxhers ([[Langtang]] region), un [[Zemu Glacier|Zemu]] ([[Sikkim]]). Wegen de Laag vun de Bargkeed ann noordlichen Wenkring, loggr de Sneegrenz relativ hoog, nlramleriwes op rund {{convert|5500|m|abbr=on|-2}}.<ref>{{Internetquelle |url=http://itia.ntua.gr/hsj/redbooks/126/iahs_126_0111.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-10-31 }}</ref> De troopschen Bargen sk in Neeguinea, de Rwenzori Bargen, un Kolumbien hebbt ene Sneegrenz bi rund {{convert|900|m|abbr=on|-1}} lower.<ref>Henderson-Sellers, Ann; McGuffie, Kendal (2012). ''The Future of the World's Climate: A Modelling Perspective''. Elsevier. pp. 199–201. ISBN 978-0-12-386917-3.</ref> In den högeren Regioen vun de Himalaya liggt heel dat Jaar Snee, ook wenn se sondicht binde tropen liggr. De snee spiest verscheden Strööm. In den verlden Jaren hebbt Glaziologen den Rucktog vun de Gletscher unnersocht.<ref>Lee, Ethan; Carrivick, Jonathan L.; Quincey, Duncan J.; Cook, Simon J.; James, William H. M.; Brown, Lee E. (2021). “Accelerated mass loss of Himalayan glaciers since the Little Ice Age.” ''Scientific Reports''. Vol. 11, Issue 1, p. 24284. doi:10.1038/s41598-021-03805-8. PMID 34931039. PMC 8688493.</ref><ref>“Vanishing Himalayan Glaciers Threaten a Billion.” ''Reuters''. 4 June 2007. Retrieved 13 March 2018. [https://www.reuters.com/article/environment-nepal-climate-glaciers-dc/vanishing-himalayan-glaciers-threaten-a-billion-idUSDEL18761020070604 Reuters link].</ref> Gletscherseen henbt sik tonnBispeel opnde Gletsxher in de Himalaya bin hutan bullz. In den velrden 40 bet 50 is dat ies rund 13% daalgaan.<ref name=":0" /> De Rückgang unnerscheedt sik man je na Regioon un liggt twuschen webigenMter bet to 61 m dat jaar.<ref name=":0" /> Dat Afsmolten warrt sied 1975 jummerto gauer vun rund 5 to 13 m dat Jaa ton16 bet 24 gt dat jarr.<ref name=":0" /> Dat mag in de Tokumst slimme Folgen for de yregiomen hebben de opndat water ut de himalya anwiesen sund.<ref name=":0" /><ref>Kaushik, Saurabh; Rafiq, Mohammd; Joshi, P.K.; Singh, Tejpal (2020). “Examining the glacial lake dynamics in a warming climate and GLOF modelling in parts of Chandra basin, Himachal Pradesh, India.” ''Science of the Total Environment''. Vol. 714, Article 136455. doi:10.1016/j.scitotenv.2019.136455. PMID 31986382.</ref><ref>Rafiq, Mohammd; Romshoo, Shakil Ahmad; Mishra, Anoop Kumar; Jalal, Faizan (2019). “Modelling Chorabari Lake outburst flood, Kedarnath, India.” ''Journal of Mountain Science''. Vol. 16, Issue 1, pp. 64–76. doi:10.1007/s11629-018-4972-8. ISSN 1672-6316.</ref><ref>“Glaciers melting at alarming speed.” ''People's Daily Online''. 24 July 2007. Archived 11 October 2017 at [https://web.archive.org/web/20171011182931/http://en.people.cn/90001/90781/90879/6222327.html Web Archive].</ref>.<ref>''Himalayan Glaciers: Climate Change, Water Resources, and Water Security''. National Academies Press. Washington, D.C. (2012). ISBN 978-0-309-26098-5. doi:10.17226/13449.</ref> ===Seen=== [[File:Gurudongmar Lake Sikkim, India (edit).jpg|thumb|[[Gurudongmar Lake]] in Sikkim]] In’n Himalaya finnt sik hunnerde Seen.<ref name="O'Neill_2019">O'Neill, A. R. (2019). “Evaluating high-altitude Ramsar wetlands in the Sikkim Eastern Himalayas.” ''Global Ecology and Conservation''. Vol. 20, e00715. doi:10.1016/j.gecco.2019.e00715.</ref> [[Pangong Tso|De Pangong Tso]], an de Grenz twuschen Indien un China is de gröttste mit ene Flach vun {{cvt|700|km2|||}}. Süudliche vun de Höövdkeed sünd de Seen wat lütte. De Tilichose in Nepal in dat Analurna Massiv in de höögste See weltiwed. Anner Seen sünd [[Rara Lake]] in west Nepal, [[Phoksundo Lake|She-Phoksundo Lake]] in de [[Shey Phoksundo National Park]] vun Nepal, [[Gurudongmar Lake]], in [[North Sikkim]], [[Gokyo Lakes]] in [[Solukhumbu]] distrikt vun [[Nepal]], un [[Lake Tsongmo]], annd echina indien grenz in Sikkim.<ref name="O'Neill_2019"/> == Flora un Fauna == [[Bild:Hemitragus_jemlahicus_Jharal.jpg|alt=Himalaya-Tahr|duum|Himalaya-Tahr]] [[Bild:RedPandaFullBody.JPG|alternativtext=Rood Panda|duum|[[Rood Panda]]]] De [[Deerter|Deer]]- un [[Planten|Plantenwelt]] vun de Himalaya ünnerscheedt sik je na [[Klima]], [[Nedderslag]], [[Hööch|Höögd]] un [[Boddem]]. Dat Klima geit vun [[subtroopsch]] an de Bargfööt betto de permanent veriest Bargtoppen. De Nedderslag nimmt an de Süüdsied vun West na Oost to. Düsse Ünnerscheed in de klimaatschen Ümstann beedt Levensrüüm för een Bült verscheden Platen un Deerter. Op de Höögdenlage mit legen Luftdruck, extreme Küll överleven man [[Extremophilie|extremophile]] Leevwesen, de an de harschen Ümstänn anpasst sünd. In de Höögdenlagen leevt ook de schoe [[Sneeleopard]], de daar dat gröttste [[Roofdeerter|Roovdeert]] is. Siene Büüt sünd [[Zegen|Segen]] op de Bargwischen un dat bargig Land, to’n Bispeel de [[Blaagschaap]] oder dat [[Himalaya-Moschusdeer]]. Anner [[Endeemsch|endeemsche]] oder grotendeels endeemsche Plantenfreters sünd dat [[Himalaya-Tahr]], dat [[Takin]], dat [[Himalaya-Serau]] und de [[Griese Goral]]. De [[Himalaya-Bruunbaar]] is ene bedrohte [[Ünneroort|Ünnneraard]] vun de [[Bruumboor|Bruunbaar]]. Ook de bedrohte [[asiaatsche Swartbaar]] leevt in de Bargen. In den Loovboom-Koniferen-Woold in’n Oosten vun se Bargkeed leevt de [[Rode Panda]] in dat dichte Bambusünnerholt. In de Woold in legeren Lagen vun de Bargkeed leevt verscheden [[Apen|Apenaarden]], so as de bedrohte [[Goldlangur]] oder de [[Kaschmir-Hanuman-Langur]].<ref name="oneill_khecheopalri">O'Neill, Alexander et al. (2020). “Establishing Ecological Baselines Around a Temperate Himalayan Peatland.” ''Wetlands Ecology & Management''. Vol. 28, Issue 2, pp. 375–388. doi:10.1007/s11273-020-09710-7.</ref> Wegen de [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] verännert sik de Deer- un Plantenwelt in de Himalaya gau. Üm dat de Temperaturen stiegt, treckt sik vele Aarden in högere un küllere Lagen an de se beter anpasst sünd trügg.<gallery> Bild:Irbis4.JPG|Sneeleopard (Panthera uncia) </gallery> == Geschiedenis == [[Bestand:Яки.jpg|thumb|350px|Karavaan met [[jak]]s als lastdieren in Tibet, 1875. Schilderij van [[Vasili Veresjtsjagin]].]] De aanwezigheid van [[Vedische beschaving|Indo-Arische]] groepen uit Centraal-Azië is in de westelijke Himalaya terug te voeren tot rond 2000 v.Chr. Daarvandaan verspreidden deze groepen zich verder over het Indisch Subcontinent, om de [[Vedische tijd|Vedische beschaving]] te stichten. Vanuit het noorden werd het gebergte bevolkt door Tibetaanse volkeren. De uitlopers van de Himalaya bleven een menggebied tussen de hindoeïstische beschaving van de Indus-Gangesvlakte en de stammen uit de heuvels, de [[Pahari|Pahari's]]. Het boeddhisme ontstond in de 5e eeuw v.Chr. in de Ganges-vlakte. Onder het [[Mauryarijk]] raakte het over het Indische Subcontinent verspreid, maar in de eerste eeuwen n.Chr. ondervond het weer een teruggang ten gunste van het hindoeïsme. De 6e eeuw zag de opkomst van een machtig [[Yarlung-dynastie|Tibetaans koninkrijk]] dat grote delen van de Himalaya besloeg. De Indiase boeddhistische monnik [[Padmasambhava]] bracht in de 8e eeuw het boeddhisme naar dit Tibetaanse koninkrijk. De grote Tibetaanse kloosterordes ontstonden echter pas na de 14e eeuw. De islam arriveerde in de 9e eeuw in het Indisch Subcontinent, maar pas met de stichting van het [[sultanaat Delhi]] raakte de religie tot aan de uitlopers van de Himalaya verspreid. Sommige sultans lieten niet-moslims vervolgen, met als gevolg dat veel hindoeïstische lokale heersers de heuvels in vluchtten. In de 15e en 16e eeuw vestigden deze [[Rajputs]] overal in het westelijke en centrale deel van het gebergte eigen staatjes. De zuidkant van het gebied werd daardoor permanent hindoeïstisch. De meeste van deze staatjes werden schatplichtig aan het [[Mogolrijk]], dat in de 16e tot 18e eeuw het grootste deel van het subcontinent besloeg. === Koloniale tijd === Na het ineenstorten van het Mogolrijk ontstond een machtsvacuüm, waarin de [[Brits-Indië|Britten]] het subcontinent geleidelijk aan onderwierpen. De Britten kregen echter nooit macht over Tibet en het koninkrijk van de [[Gurkha|Gurkha's]] in het tegenwoordige Nepal. Andere lokale heersers werden semi-onafhankelijke vazallen van de Britten. Zowel de Mogols als de Britten zagen de machthebbers het gebergte als een goede plek om te verpozen tijdens het hete seizoen. De Mogols lieten paleizen en tuinen aanleggen in Kasjmir. De Britten stichtten een keten van "[[hill station]]s", waar de koloniale heersers villa's aanlegden tussen de theeplantages. === Post-koloniale tijd === De onafhankelijkheid van Brits-Indië in 1947 leidde tot de stichting van twee nieuwe staten: India en Pakistan. De onder Brits-Indië vallende onafhankelijke of semi-onafhankelijke [[prinsenstaat]]jes van de zuidelijke Himalaya sloten zich bij een van beide staten aan. Uitzonderingen vormden Nepal, [[Sikkim]] en Bhutan, die onafhankelijk bleven. Sikkim trad in 1975 onder dreiging van een Chinese invasie alsnog toe tot India. China en India voerden in 1962 [[Chinees-Indiase Oorlog|oorlog]] over gebieden in zowel het oosten als westen van de Himalaya. Het belangrijkste conflict in het gebied is echter dat tussen India en Pakistan over Kasjmir. Omdat de hindoeïstische maharadja van deze vazalstaat van de Britten aanvankelijk niet wilde kiezen voor aansluiting bij een van beide staten, eisten ze het gebied beide op. In [[Eerste Kasjmiroorlog|1947]], [[Tweede Kasjmiroorlog|1965]], [[Indo-Pakistaanse Oorlog van 1971|1971]] en [[Kargiloorlog|1999]] voerden de twee landen oorlogen om Kasjmir. Tot aan de 20e eeuw bleef de lokale maatschappij in het hele gebied sterk feodaal geregeld: ten zuiden van het gebergte waren de machthebbers hindoeïstische vorsten, in het noorden heersten de boeddhistische kloosterordes. Daaraan kwam halverwege de 20e eeuw een abrupt einde met de invoering van lokale democratie in India en Pakistan en de verovering van Tibet door het Chinese Rode Leger. De Chinezen meenden de Tibetanen te hebben bevrijd van een [[theocratie]], maar in de praktijk wordt het gebied sindsdien als een politiestaat geregeerd vanuit Beijing. Er vonden massale opstanden tegen het Chinese bestuur plaats in [[Opstand in Tibet (1959)|1957]], tussen [[Opstand in Tibet (1987-1993)|1987 en 1993]] en in [[Opstand in Tibet (2008)|2008]]. Een groot aantal Tibetanen vluchtte over de bergen naar India en Nepal, waar ze in veel plaatsen gemeenschappen in ballingschap stichtten. Nepal bleef een absolute monarchie tot aan het einde van de eeuw, maar in 2006 werd de laatste koning na een volksoproer gedwongen af te treden. == Religionen == De Religionen ümto as Jainismus, Budhismus, Hindismus un Bön bekiekt de Himalaya as hillig. In’n Jainismus is de Barg Ashtapada in’n Himalaya de Steed wo de eerste Jaina ''[[tirthankara]]'', [[Rishabhanatha]], ''[[moksha]]'' kreeg. De Gloven is dat sien Söön Bharata hier, nadem dat Rishabanta Nirvana bereikt harr, dree Stupas un veeruntwintig Schreinen vun de 24 [[Tirthankaras|''tirthankara''s]] mit gold un eddelsteensmuckt Statuen opricht un de Stell ''Sinhnishdha'' nööm.<ref>Arun Kumar Jain (2009). ''Faith & Philosophy of Jainism.'' Gyan Publishing House. ISBN 978-81-7835-723-2. Available at: https://books.google.com/books?id=y4aVRLGhf-8C&q=mount+Kailash+jainism&pg=RA1-PA273</ref><ref>"To heaven and back." ''The Times of India.'' 11 January 2012. Archived 7 July 2012 at https://archive.today/20120707034645/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-21/spiritual-destinations/29739255_1_manasarovar-water-moon. Available at: http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-21/spiritual-destinations/29739255_1_manasarovar-water-moon</ref> In’n Hinduismus is de Himalaya de personifizeerte Goodheid Himavat, de König vun allen Bargen un de Vadder vun Parvati.<ref name=":1" /> De Himalaya gellt för den Vadder vun Ganga, de personifizeerte Goddheid vun de Ganges.<ref>Anna Dallapiccola (2002). ''Dictionary of Hindu Lore and Legend.'' National Geographic Books. ISBN 978-0-500-51088-9. Available at: https://archive.org/details/dictionaryofhind0000dall</ref> Twee vun allerhilligsten hinduistsche Pilgersteden liggt in de Tempelkomplex [[Pashupatinath Temple|Pashupatinath]] un [[Muktinath]], de ook as Shaligrama bekannt sünd, wegen de hilligen swarten Steen, de Shalihrams heet.<ref name="JEE" /> In’n Buddhismus gellt [[Paro Taktsang]] as de hilligste Oord in Bhutan. Hier schall Padmasambhava den Buddhismus na Bhutan brocht hebben.<ref name="Pommaret">Françoise Pommaret (2006). ''Bhutan Himalayan Mountains Kingdom.'' 5th ed. Odyssey Books and Guides. pp. 136–137. ISBN 978-962-217-810-6.</ref><ref>Kimberly Cantor (14 July 2016). "Paro, Bhutan: The Tiger's Nest." ''Huffington Post.'' Available at: https://www.huffingtonpost.com/kimberly-cantor/paro-bhutan-the-tigers-ne_b_10982104.html</ref> De Muktinath ook een Pilgeroord for tibeetsche Buddhisten. Se glöövt, dat de Bööm in dat Pöppelholt uut de Wannerstöck vun de veerunachtog Mahasiddhas ranwussen is. Se bekene de Saligram as Vertreder vun de tibeetsche Slangengoddheid Gawo Jagpa.<ref name=":4">David Zurick, Pacheco Julsun, Raj Shrestha Basanta, and Bajracharya Birendra (2006). ''Illustrated Atlas of the Himalaya.'' University of Kentucky Press, Lexington.</ref> Over 6000 tibeetsch-buddhistsche Klööster liggt in de Homalaya.<ref>"Tibetan monks: A controlled life." ''BBC News.'' 20 March 2008. Available at: https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7307495.stm</ref> Bhutan, [[Sikkim]], and Ladakh are also dotted with numerous monasteries.<ref>P. L. Mehra (1960). "Lacunae in the Study of the History of Bhutan and Sikkim." ''Proceedings of the Indian History Congress,'' Vol. 23, pp. 190–201. Available at: https://www.jstor.org/stable/44137539</ref> == Literatuur == * Bill Aitken: ''Footloose in the Himalaya''. Permanent Black, Delhi, 2003. ISBN 81-7824-052-1. * Gerald Duane Berreman: ''Hindus of the Himalayas: Ethnography and Change''. Oxford University Press, Delhi, 1997. * Henry Edmundson: ''Tales from the Himalaya''. Vajra Books, Kathmandu, 2019. ISBN 978-9937-9330-3-2. * ''Everest'' (IMAX film). 1998. ISBN 0-7888-1493-1. * James F. Fisher: ''Sherpas: Reflections on Change in Himalayan Nepal''. University of California Press, Berkeley, 1990. ISBN 0-520-06941-2. * Augusto Gansser-Biaggi, Andreas Gruschke, Blanche C. Olschak: ''Himalayas. Growing Mountains, Living Myths, Migrating Peoples''. Facts On File, New York/Oxford, 1987; Bookwise, New Delhi, 1987. ISBN 0-8160-1994-0. * Raj Kumar Gupta: ''Bibliography of the Himalayas''. Indian Documentation Service, Gurgaon, 1981. * John Hunt: ''Ascent of Everest''. Hodder & Stoughton, London, 1956. ISBN 0-89886-361-9. * Maurice Isserman, Stewart Weaver: ''Fallen Giants: The History of Himalayan Mountaineering from the Age of Empire to the Age of Extremes''. Yale University Press, 2008. ISBN 978-0-300-11501-7. * Jack D. Ives, Bruno Messerli: ''The Himalayan Dilemma: Reconciling Development and Conservation''. Routledge, London/New York, 1989. ISBN 0-415-01157-4. * J. S. Lall (Ruutgever) with A. D. Moddie: ''The Himalaya: Aspects of Change''. Oxford University Press, Delhi, 1981. ISBN 0-19-561254-X. * S. N. Nandy, P. P. Dhyani, P. K. Samal: ''Resource Information Database of the Indian Himalaya''. GBPIHED, Almora, 2006. [http://gbpihedenvis.nic.in/ENVIS%20Monograph/ENVIS%20Monograph%203.pdf Online PDF]. * Swami Sundaranand: ''Himalaya: Through the Lens of a Sadhu''. Tapovan Kuti Prakashan, 2001. ISBN 81-901326-0-1. * Swami Tapovan Maharaj: ''Wanderings in the Himalayas''. Chinmaya Publication Trust, Madras, 1960. (Translated by T. N. Kesava Pillai.) * H. W. Tilman: ''Mount Everest, 1938''. Cambridge University Press, 1948. * Bethan Turner et al.: ''Seismicity of the Earth 1900–2010: Himalaya and Vicinity''. United States Geological Survey, Denver, 2013. == Nettverwiese == {{Commons|Himalayas}} {{Wiktionary}} * [http://www.himalaya-info.org/ Detailrieke Vörstellen van den Bärgen, Gletschern in’n Himalaya] (hoogdüütsch) * {{DNB-Portal|4024923-2}} * {{GIGAGEO|RH02.01|im Himalaya}} * [https://web.archive.org/web/20131014195745/http://getting-around.de/Ort_Lhasa.html Reisbericht uut Lhasa un vun ene Tour an de Mt. Everest mit Biller un Videos] * [https://web.archive.org/web/20140408124844/http://www.alpin-koordinaten.de/cgi-bin/start.pl?action=search&search=&searchGid=147 De höögsten Bargtoppen in de Himalaya vun Nepal] == Nawiese == <references/> {{Normdaten}} [[Kategorie:Barggrupp]] [[Kategorie:Asien]] [[Kategorie:Himalaya]] miu27xkrjn177o3fcoukfto0f290kf7 0 179467 1061741 1061325 2026-04-05T08:06:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061741 wikitext text/x-wiki [[Bild:Global_Temperature_And_Forces.svg|duum|Anstieg van de Temperatuur weltwied in de Tied van 1850 – 2020 vergleken med 1850–1900]] [[Bild:Global_Temperature_Anomalies_from_1880_to_2022.webm|thumbtime=29|duum|Lokale Temperatuur weltwied sied 1880 vergleken med 1951–1980, Dörsnid över fiev Jare in Gebeden je 1200&nbsp;km²<ref>[[NASA]]: [https://data.giss.nasa.gov/gistemp/ ''GISS Surface Temperature Analysis (GISTEMP v3)''].</ref>]] '''Globale Upwärmen''' – ook '''Klimawannel''' oder '''Eerdupwärmen''' – betekent den Anstieg van de dörsnidlike Temperatuur, de upstunds de [[Eerdatmosphäär|Eerdatmosphere]] un de [[Solten See|See]] upwärmt. Düsse Temperatuuranstieg veroorsaket de Minschen, de sied de [[Industrielle Revolutschoon]] fossile Brennstoffe, os [[Kohlenstoff|Kölen]], [[Eerdgas]] un [[Eerdööl|Eerdöölge]], Maschienen antodrieven un Energie to winnen verbrennt, un so [[Drievhuusgas|Drievhuusgase]] in de Luft puust. De Drievhuusgase maket de [[Troposphäär|Troposphere]], de underst Schicht in de Eerdatmosphere, meer infrorode Stralen binnen de Atmosphere hoolden, dat so de natüürlike [[Drievhuuseffekt]] up de Eerden stärker werd. Dat wichtigste Direvhuusgas is upstunds [[Kohlenstoffdioxid|Kölenstoffdixoid]] (CO₂), man ook ander Gase os [[Methan|Methaan]] un [[Distickstoffmonoxid]] dreget bi de Eerden heter to maken. Dat Kölenstoffdioxid is nu al van oorsprünlgik 280 ppm up över 410 ppm anstegen. De Temperatuur es in die Tied van 1850 bet 2010 wat bi1,1&nbsp;°C stegen, os de [[Intergovernmental Panel on Climate Change|Wetlklimaraad]] (kort: [[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] för {{Lang|en|''Intergovernmental Panel on Climate Change''}}) vertellt.<ref name="IPCC AR6 WGI SPM">{{Literatur|Autor=IPCC|Hrsg=V. Masson-Delmotte, P. Zhai, A. Pirani, S. L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M. I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T. K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, B. Zhou|Titel=Summary for Policymakers|Sammelwerk=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|Auflage=6.|Verlag=Intergovernmental Panel on Climate Change|Ort=Genf|Datum=2021|ISBN=978-92-9169-158-6|Online=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf|KBytes=3540|Abruf=2022-02-15|Zitat=It is unequivocal that human influence has warmed the atmosphere, ocean and land. Widespread and rapid changes in the atmosphere, ocean, cryosphere and biosphere have occurred.}}</ref><ref group="Anm.">De Artikel givt (t.&nbsp;B. je na Born) Temperatuurunderschede in °C ([[Grad Celsius]]), K ([[Kelvin]]) oder [[Grad (Temperatur)|Grad]] an. De Angaven sind liekweerdig, d.&nbsp;h. wenn bi ene Uutgangstemeperatuur van 20&nbsp;°C de Temperatuur enen 1&nbsp;°C/ 1&nbsp;K/ 1&nbsp;Grad anstigt, so liggt de Temperatuur nu bi 21&nbsp;°C.</ref> 2023 was dat heetste Jaar, sied denn de Minschen de Temperatuur systemaatsch uptekent; de Temperaturen weren wat bi 1,45&nbsp;°C över den Snidd in de Tied vör de industrielle Revolutschoon. De verleden negen Jare weren medsams de heetsten Jare sied dat de Minschen dat Uptken begünnen.<ref name="WMO 2023">[https://wmo.int/media/news/wmo-confirms-2023-smashes-global-temperature-record ''WMO confirms that 2023 smashes global temperature record'']. ''World Meteorological Organization'' upropen den 16. Januar 2024.</ref> Verglieken kann een düt Temperatuurniveau bloot med de Eem-Warmtied vör 115.000 Jaren.<ref>{{Internetquelle |autor=Stefan Rahmstorf |url=https://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/ipcc-was-der-neue-bericht-des-weltklimarats-fuer-uns-bedeutet-a-8fec8732-2a82-465a-9ac3-c3467cf17672 |titel=Was der neue Bericht des Weltklimarats für uns bedeutet |titelerg=Analyse des IPCC |werk=Spiegel |datum=2021-08-09 |abruf=2021-09-05 |sprache=de |zitat=Nach Stand der Daten muss man rund 125.000 Jahre zurückgehen, bis in die Eem-Warmzeit vor der letzten Eiszeit, um global ähnlich hohe Temperaturen zu finden.}}</ref> De IPCC schreev 2021 in den sessten {{Lang|en|''Assesment Report''}} (plattdüütsch: „Uutweerdbericht“ oder „Tostandsbericht“)'','' dat wi nich an twieveln könnt, dat de Minschen up de Atmosphere, de Seen, Ozeanen un Landmassen inwärkt un so upwärmt. De IPCC taxeert dat 1,07&nbsp;°C van den 1,09&nbsp;°C, de sik de Eerden upwärmd het, up minschlik Doon trüggegaat.<ref name="IPCC AR6 WGI SPM" /> Dat stüüt ook andere {{Lang|en|''Assesment Reports''}}.<ref name="Wuebbles 4th">{{Internetquelle |autor=Wuebbles, D. J., D. W. Fahey, K. A. Hibbard, D. J. Dokken, B. C. Stewart, and T. K. Maycock |url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/executive-summary/ |titel=USGCRP, 2017: Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I, S. 126. |werk=science2017.globalchange.gov |hrsg=USA |datum=2017 |abruf=2019-05-04 }}</ref> De Wetenschop is sied den 1990er Jaren enig, dat de Minschen meest alleen de Temperatuur up de Eerden upwärmt.<ref>{{Literatur|Autor=[[Klaus Hasselmann|Hasselmann K]], Bengtsson L, Cubasch U, Hegerl GC, Rodhe H, Roeckner E, von Storch H, Voss R, Waszkewitz J|Hrsg=Peter D. Ditlevsen|Titel=Detection of anthropogenic climate change using a fingerprint method|Sammelwerk=Modern dynamical meteorology: Proceedings from a symposium in honor of Prof. Aksel Wiin-Nielsen|Verlag=University of Copenhagen. Department of Geophysics|Ort=Copenhagen|Datum=1995|Online=https://pure.mpg.de/rest/items/item_2534307_14/component/file_3367253/content|Format=PDF|KBytes=1160|DOI=10.17617/2.2534307|Zitat=The probability that the observed increase in near-surface temperatures in recent decades is of natural origin is estimated to be less than 5 %.}}</ref><ref name="Powell 178">James Lawrence Powell: ''The Inquisition of Climate Science''. New York 2012, S.&nbsp;178.</ref><ref name="Cook 2013">{{Literatur|Autor=Cook et al.|Titel=Quantifying the consensus on anthropogenic global warming in the scientific literature|Sammelwerk=Environmental Research Letters|Band=8|Datum=2013|DOI=10.1088/1748-9326/8/2/024024}}</ref> Dat Tempo, in den sik de Eerden upstunds upwärmt, is düchtig wat swänker os in allen anderen Perioden in de [[Känozoikum|Eerdnietied]], also sied 66&nbsp;Millionen Jaren Tied.<ref name="Diffenbaugh">{{cite journal|last=Diffenbaugh|first=Noah|coauthors=Christopher Field|year=2013|month=August|title=Changes in Ecologically Critical Terrestrial Climate Conditions|journal=Science|volume=341|issue=6145|pages=486–492|doi=10.1126/science.1237123|url=https://www.researchgate.net/publication/254278163_Changes_in_Ecologically_Critical_Terrestrial_Climate_Conditions}}(engelsch), [https://www.sciencedaily.com/releases/2013/08/130801142420.htm Binnennetts]</ref><ref name="10.1038/ngeo2681">Richard E. Zeebe,&nbsp;Andy Ridgwell, James C. Zachos&#x3A; . In: . 9. Jaargang, Nr.&nbsp;4, April 2016, S.&nbsp;325–329, doi:10.1038/ngeo2681 (engelsch, lta.org &#x5B;PDF&#x5D;).</ref><ref>Frequently Asked Question 6.2: Is the Current Climate Change Unusual Compared to Earlier Changes in Earth’s History? {{Internetquelle |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-6-2.html |titel=Climate Change 2007: Working Group I: The Physical Science Basis |hrsg=IPCC |datum=2007 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160516185930/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-6-2.html |archiv-datum=2016-05-16 |abruf=2016-05-20 |sprache=en }}</ref> Wenn de Minschen upstunds nich so enen groten Inflood up dat Klima hädden, köle sik de Temperatuur sachtens eer af, os dat in den Jaardusenden vörweg de Richte was, de wi waarnemen können.<ref name="DOI10.1126/science.1228026">S. A. Marcott, J. D. Shakun, P. U. Clark, A. C. Mix&#x3A; . In: . 339. Jaargang, Nr.&nbsp;6124, 7.&nbsp;März 2013, S.&nbsp;1198, doi:10.1126/science.1228026 (engelsch).</ref> [[Bild:Greenhouse-gas-emission-scenarios-01.png|duum|Szenairen för Drievhuusemisschonen in de Tokumst. Wenn wi dat, wat de Pariser Klimaövereenkumst tosegt, vulldoot, könnt wi dat Maal, dat sik de de Eerden bet 2100 nich över 2&nbsp;°C upwärmt, nich to Stande kriegen.]] De IPCC is sik in sienen sessten {{Lang|en|''Assesment Report''}} verwachten, dat sik de Eerden bet to’n Ende van den 21. Jaarhunderd sachtens 1,0&nbsp;°C bet 1,8&nbsp;°C upwärmt, ook wenn wi bloot wenig Drievhuusgase uutstööt, bi middelstarken Uutstoot verwacht se 2,1&nbsp;°C bet 3,5&nbsp;°C, un 3,3&nbsp;°C bet 5,7&nbsp;°C, wenn de Minschen jümmers noch meer Direvhuusgase uutstööt un de Emisschonen anstieget.<ref>{{Literatur|Autor=IPCC|Hrsg=V. Masson-Delmotte, P. Zhai, A. Pirani, S. L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M. I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T. K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, B. Zhou|Titel=Summary for Policymakers|Sammelwerk=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|Auflage=6.|Verlag=Cambridge University Press|Ort=Cambridge (UK)|Datum=2021|Seiten=17|Online=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf|Format=PDF|KBytes=|Abruf=2021-12-07}}</ref> Wat de Politik un de Klimaschuul bet 2020 ümmesetten können, stüürt de Eerden up to, dat se bet 2100 wat bi 3,2&nbsp;°C wärmer werd. Wenn de Möge bi’n Klimaschuul upstunds minder werd könnt dat ook meer os 4&nbsp;°C werden.<ref>Jim Skea et al. 2022: Sechster Sachstandsbericht des IPCC</ref> De {{Lang|en|''International Energy Agency''}} seggt in den {{Lang|en|''World Energy Outlook''}} 2021, dat de Temperatuur ümme 2,6&nbsp;°C anstigt, wenn de Maatregels un Aktschonen upstuns Grundlage sind den Anstieg to bereken.<ref>{{Internetquelle |autor=IEA |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2021/scenario-trajectories-and-temperature-outcomes |titel=Scenario trajectories and temperature outcomes |werk=World Energy Outlook 2021 |hrsg={{lang|en|International Energy Agency}} |datum=2021-12 |abruf=2022-06-30}}</ref> De {{Lang|en|''Climate Action Tracker''}} (Stand: November 2022) is sik verwachten, dat de Temperatuur bet 2100 weltwied 2,7&nbsp;°C anstigt.<ref>{{Internetquelle |autor=CAT |url=https://climateactiontracker.org/global/cat-thermometer/ |titel=The CAT Thermometer |werk=Climate Action Tracker |hrsg=Climate Analytics, NewClimate Institute |datum=2022-11 |abruf=2023-08-16}}</ref> Düsse Kilmawandel wärket sik ol vandage ungünstig up de Natuur un de Minschen uut. Verscheden [[Ökosystem|Ökosysteme]] sind ol nu stärker belast, os se sik up den Wannel anpassen könnt, so dat ol Folgen upkomen sind, de wi nich trüggenemen könnt. Woans sik de Klimawandel uutwärket un wat de Folgen sind, hängt daar stark med tohope wat Maatregels un Aktschonen wi ümmesett dat Klima to schulen. De negativen Folgen werd jümmers stärker, je duller de Temperatuur stigt.<ref>Sechster Sachstandsbericht des IPCC, Pörtner, H.-O et al.:, in: ''Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability'', Cambridge University Press 2022, S. 7f u. 14.</ref> De [[Vereente Natschonen|Vereend Natschonen]] seggt faken dat ene „Klimakatastrophe“ kümmt un meent dat slimmste Szenario, dat wi med den Vöruutsagen os Grundlage vörstellen könnt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/world-headed-climate-catastrophe-without-urgent-action-un-secretary-general |titel=World headed for climate catastrophe without urgent action: UN Secretary-General |datum=2022-10-27 |abruf=2022-12-28 |sprache=en}}</ref> De Folgen, de sik ol wieset, sind dat’t [[Ies]] in de arktsche [[Nöördlike Iessee|Iessee]], up den [[Antarktika|antarktschen Eerddeel]] un van den Gletschers weltwied wegsmelt, de [[Permafrost|Permafrostboddems]] updagget un so dat Drievhuusgas [[Methan|Methaan]] in de Atmosphere stigt, dat tovör in’n Boddem froren was, in jümmers meer Eerdelen Dröögden upkomet un dat wi weltwied jümmerto extremer Wedder afkriegt. Ollnes dat nimt enen slechten Inflood up dat Leven van Minschen un Deren un so dregt ook bi, dat Aarden uutstärvet. Wat de Folgen sind hängt daar ook van af, wo lange sik un wo stark sik de Eerden upwärmt. Welke Folgen könnt wi ook nich wedder trüggenemen andere könnt een Wendepunkt sien, t.B. wenn heel Ies up de Iessee medeens wegsmolten es oder de Permafrostboddem in Sibrien gans verlüstig gaan is, de jach ümmekippet un noch gröttere Folgen up dat Klima weltwied hebbet, os wi uus dat uutmalen köönt. [[Bild:1850-2019_Cumulative_greenhouse_gas_emissions_by_region_-_bar_chart_-_IPCC_AR6_WG3_-_Fig_SPM.2b.svg|duum|Wat för enen Andeel verscheden Regionen up de CO₂Emisschonen in de Tied van 1850–2019 hebbet]] Natschonale un internatschonale Klimapolitik versöcht dat Klima to schulen, sik an de Folgen, de ol daar sind, antopassen un so aftoswäcken, dat sik de Eerden upwärmt. De Klimawandel, den Minschen in’n Gang brocht hebbet, heel un deel aftowenden, mött de Minschen dat Uutstöten van Drievhuusgasen Energie to winnen kumplett uut’n Weg gaan un wenn dat nich anders klappt os Drievhuusgase in de Luft to puusten, de Emisschonen med negativen Emisschonen un passliken Technologien os [[BECCS]], [[DACCS]] oder indem dat se CO₂ in’n Boddem bind, uutglieken. 2016 weren ol wat bi twee Drüddel van den CO₂-Budget verbruukt, dat de Pariser Övereenkumst vereenbbard hadde, dat sik de Eerden nich meer os 2&nbsp;°C upwärmt. Dat heet: de Hoop Drievhuusgase, de wi in de Luft stööt, mööt swanke daal, wenn sik de Eerden nich över 2&nbsp;°C upheten sall.<ref name="Rogelj 2016">{{Literatur|Autor=Joeri Rogelj un ander|Titel=Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C|Sammelwerk=Nature|Band=534|Datum=2016|Seiten=631–639|DOI=10.1038/nature18307}}</ref> Villicht sind man ook de 2&nbsp;°C ol to veel, denn up lange Sicht könnt de 2&nbsp;°C ol noog sien, dat een Effekt upkümt, de „Drievhuus Eerde“ heet un ene Heettied veroorsaket, de dat Minschen swaar maket up de Eerden to överleven.<ref name="Steffen 2018">{{Literatur|Autor=Will Steffen u. a.|Titel=Trajectories of the Earth System in the Anthropocene|Sammelwerk=Proceedings of the National Academy of Sciences|Band=115|Nummer=33|Datum=2018|Seiten=8252-8259|DOI=10.1073/pnas.1810141115}}</ref> == Literatuur == * Tim Flannery: ''Wir Wettermacher. Wie die Menschen das Klima verändern und was das für unser Leben auf der Erde bedeutet.'' S. Fischer, Frankfurt an’n Main 2006, ISBN 3-10-021109-X. * Kirstin Dow, Thomas E. Downing: ''Weltatlas des Klimawandels – Karten und Fakten zur globalen Erwärmung.'' Europäische Verlagsanstalt, ISBN 978-3-434-50610-2. * 2008, Mark Maslin: ''Global Warming: A Very Short Introduction.'' Oxford University Press, ISBN 978-0-19-954824-8. * 2009, John Houghton: ''Global Warming: The Complete Briefing.'' 4. Uplage. Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-70916-3. * Mojib Latif: ''Klimawandel und Klimadynamik.'' Ulmer, Stuttgart, ISBN 978-3-8252-3178-1. * Andreas Lienkamp: ''[https://daten.digitale-sammlungen.de/0008/bsb00087486/images/index.html?fip=193.174.98.30&id=00087486&seite=1 Klimawandel und Gerechtigkeit]. Eine Ethik der Nachhaltigkeit in christlicher Perspektive.'' Schöningh, Padderboorn, ISBN 978-3-506-76675-5. * Marco Müller, Giovanni Danielli: ''Kompaktwissen Klimawandel. Schweizerische Massnahmen und Instrumente.'' Verlag Rüegger, Zürich 2010, ISBN 978-3-7253-0925-2. * Oktober, Landeshauptstadt [[Stuttgart]], Referat Städtebau und Umwelt, Amt für Umweltschutz, Abteilung Stadtklimatologie, in Verbindung mit der Abteilung Kommunikation (Heruutgever.): ''Schriftenreihe des Amtes für Umweltschutz – Heft 3/2010'': ''Der Klimawandel – Herausforderung für die Stadtklimatologie,'' {{ISSN|1438-3918}}. * Mojib Latif: ''Globale Erwärmung.'' UTB, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8252-3586-4. * November {{Internetquelle |url=http://www.pik-potsdam.de/aktuelles/pressemitteilungen/4-degrees-briefing-for-the-world-bank-the-risks-of-a-future-without-climate-policy |titel=Vier-Grad-Dossier für die Weltbank: Risiken einer Zukunft ohne Klimaschutz |werk=Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung |datum=2012-11-19 |abruf=2013-01-20 |kommentar=Komplettfassung des Berichtes [http://climatechange.worldbank.org/sites/default/files/Turn_Down_the_heat_Why_a_4_degree_centrigrade_warmer_world_must_be_avoided.pdf „Turn down the heat“, online verfügbar, PDF, 14,38 MB] }} {{Webarchiv|url=http://www.pik-potsdam.de/aktuelles/pressemitteilungen/4-degrees-briefing-for-the-world-bank-the-risks-of-a-future-without-climate-policy |wayback=20130130104518 |text=Vier-Grad-Dossier für die Weltbank: Risiken einer Zukunft ohne Klimaschutz |archiv-bot=2026-04-05 08:06:37 InternetArchiveBot }} * 2013, Friedrich-Wilhelm Gerstengarbe und Harald Welzer (Heruutgever): ''Zwei Grad mehr für Deutschland.'' 1. Uplage, S. Fischer, ISBN 978-3-596-18910-6. * 2014, [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] (IPCC): ''Climate Change 2013/14.'' (AR 5) [https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/ Synthesebericht], [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/ WG I, Physikalische Basis], [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg2/ WG II, Folgen, Anpassung und Vulnerabilität], [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg3/ WG III, Bewältigung des Klimawandels]. * Jochem Marotzke, Martin Stratmann (Heruutgever.): ''Die Zukunft des Klimas. Neue Erkenntnisse, neue Herausforderungen. Ein Report der Max-Planck-Gesellschaft.'' Beck, Mönken 2015, ISBN 978-3-406-66968-2. * 2018, [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] (IPCC): ''Sonderbericht 1,5 °C globale Erwärmung'', [https://www.ipcc.ch/sr15/ Website des Reports] (englesch). * Stefan Rahmstorf, Hans Joachim Schellnhuber: ''Der Klimawandel''. 8. Uplage. Beck, München, ISBN 978-3-406-72672-9. * ''[https://public.wmo.int/en/resources/united_in_science United In Science] – High-level synthesis report of latest climate science information convened by the Science Advisory Group of the UN Climate Action Summit 2019,'' ''World Meteorological Organization'' * Jörg Phil Friedrich: ''Was kommt nach dem Klimawandel? Eine Spekulation'' Heise Medien, Hannober 2019, ISBN 978-3-95788-179-3. * 2020, Sven Plöger: ''Zieht euch warm an, es wird heiß!'' Westend Verlag, ISBN 978-3-86489-286-8. * Mark Lynas: ''6 Grad mehr. Die verheerenden Folgen der Erderwärmung.'' Rowohlt Verlag, Hamborg 2021, ISBN 978-3-499-00442-1. == Nettverwiese == {{Commonscat|Global warming}} {{Wikiquote|Erderwärmung}} * {{DNB-Portal|4344515-9}} * [https://www.ipcc.ch/ Website] (engelsch) van den [[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] (engelsch) * [https://www.climate-service-center.de/ Climate Service Center] – Informatschoonsportaal van den ''Helmholtz-Zentrum Geesthacht'' (hoogdüütsch) * [https://www.klimawiki.org/ Klimawiki] van den ''Hamburger Bildungsserver'' * [https://www.bpb.de/klimawandel/ Klimawandel-Dossier] van de ''Bundeszentrale für politische Bildung'' * [https://royalsociety.org/policy/projects/climate-evidence-causes/ ''Climate Change: Evidence & Causes''] (engelsch) van de ''Royal Society unNational Academy of Sciences'' * [https://www.umweltbundesamt.de/themen/klima-energie ''Klima und Energie''] van den ''Deutschen Umweltbundesamt'' * [https://web.archive.org/web/20240112164428/https://www.deutsches-klima-konsortium.de/fileadmin/user_upload/pdfs/Publikationen_DKK/basisfakten-klimawandel.pdf Was wir heute übers Klima wissen. Basisfakten zum Klimawandel, die in der Wissenschaft unumstritten sind.] (hoogdüütsch) Faktenpapeer van den ''Deutschen Klima-Konsortium'', de ''Deutsche Meteorologischen Gesellschaft'', de ''Deutsche Wetterdienst'', den ''Extremwedderkongress Hamborg'', de ''Helmholtz-Klima-Initschative'' un klimafakten.de, Stand September 2022. == Anmärkels == <references group="Anm." /> == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4344515-9|LCCN=sh85059823}} {{DEFAULTSORT:Globale Upwarmen}} [[Kategorie:Ümweltschuul]] [[Kategorie:Klimatologie]] hyxajgy0otqm0h82euqhak4b04hczl1 0 180969 1061750 1011501 2026-04-05T09:50:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061750 wikitext text/x-wiki [[Bild:Red Ribbon.svg|alternativtext=Bild rode Sleep up witten Achtergrund|duum|De rode Sleep is een Symbool sik solidaarsch med HIV-positven Minschen to wiesen.]] '''AIDS''' (Uutsprake: {{IPA|ɛɪ̯t͡s}}), kort för {{S|en|'''Acquired Immunodeficiency Syndrome'''}}, betekent de Krankheed med ene Reeg Symptome, de bi Minschen upkoomt, de sik med den '''HI-Virus''' ('''HIV'''), wat een [[Retrovirus]] is, ansteken hebbet. Dat Virus kann so bigaan dat [[Immunsysteem]] tonicht to maken.<ref name="PMID113964442">{{Literatur|Autor=Sepkowitz KA|Titel=AIDS – the Autor 20 years|Sammelwerk=The New England Sammelwerk of Medicine|Band=344|Nummer=23|Seiten=1764–72|Jahr=June 2001|PMID=11396444|DOI=10.1056/NEJM200106073442306}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=Alexander Krämer, Mirjam Kretzschmar, Klaus Krickeberg|Titel=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health|Jahr=2010|Verlag=Springer|Ort=New York|ISBN=978-0-387-93835-6|Seiten=88|Online=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88|Abruf=2015-06-27}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=Wilhelm Kirch|Titel=Encyclopedia of Public Health|Jahr=2008|Verlag=Springer|Ort=New York|ISBN=978-1-4020-5613-0|Seiten=676–77|Online=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676|Abruf=2015-06-27}}</ref><ref name="CDC21015Bas">{{Internetquelle |titel=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |hrsg=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |abruf= 2016-02-11|datum=2015-12-06|archiv-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archiv-datum=2016-02-16 }}</ref> Dat’t HI-Virus in’n Lieve van HIV-postive Minschen, also Minschen de sik med HIV ansteken hebbet, uutbrikt, könnt antiretrovirale Medikamente, de se dat levenslang innemen mött, afwenden. Upstunds givt dat nich een Weg gegen dat Virus to impen oder de Süke to helen. Dat [[Vereenigte Staten|US-amrikaansche]] ''{{lang|en|National Institutes of Health}}'' (NIH) un de ''{{lang|en|[[Gates Foundation|Gates Foundation]]}}'' hebbet man $200&nbsp;Millionen [[US-Dollar]] een Heelmiddel to finden toseggd.<ref>{{Internetquelle |datum=2019-10-23|titel=NIH launches new collaboration to develop gene-based cures for sickle cell disease and HIV on global scale |url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-launches-new-collaboration-develop-gene-based-cures-sickle-cell-disease-hiv-global-scale |abruf=2021-09-24|hrsg=National Institutes of Health (NIH) |archiv-datum=2021-09-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20210904180604/https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-launches-new-collaboration-develop-gene-based-cures-sickle-cell-disease-hiv-global-scale}}</ref> Doch könnt antiretrovirale Medikamente HIV-positive Minschen vandage helpen een normaal Leven to fören, so dat se nich wegen den Virus dood blievt, man een normale Levensuutsicht hebebt.<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{Internetquelle|hrsg=UNAIDS|abruf=2012-05-08|titel=The quest for an HIV vaccine|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/|archiv-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/|archiv-datum=2012-05-25}}</ref> Sunnerlik wenn Dokters, nadem dat ene HIV-Infektschoon nawiesen is, stracks bigaat de Infektschoon to behandeln, so dat sik dat Virus gaar nicheerst uutbreden kann.<ref name="WHO2015Tx">{{Literatur|Online=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1|Titel=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV|Jahr=2015|Verlag=World Health Organization|ISBN=978-92-4-150956-5|Seiten=13}}</ref> De Medikamente könnt dat HI-Virus torügdrängen, bet dat et nich meer nawiesbaar is. HIV-positive Minschen könnt dat Virus so ook nich länger överdregen.<ref name="CDCUndetectable">{{Internetquelle |url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html |titel=Dear Colleague: September 27, 2017 |autor= Eugene McCray, Jonathan Mermin|datum= 2017-09-27S|hrsg=''U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC)'' |abruf=2018-02-01|archiv-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html |archiv-datum=2018-01-30}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=J. LeMessurier, G. Traversy, O. Varsaneux, M. Weekes, M.T. Avey, O. Niragira, R. Gervais, G. Guyatt, R. Rodin|Datum=November 19, 2018|Titel=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|Sammelwerk= Canadian Medical Association Journal|Band=190|Nummer=46|Seiten=E1350–E1360|DOI=10.1503/cmaj.180311|PMID=30455270|PMC=6239917}}</ref> Kampangen, to’n Bispeel ''UNAIDS'' van den [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]], hebbt dat med den Slagwöörder {{lang|en|''Undetectable <nowiki>=</nowiki> Untransmittable''}} ({{S|nds|„unnawiesbaar <nowiki>=</nowiki> unöverdragbaar“}}) tohoopfaat.<ref>{{Internetquelle |titel=Undetectable = untransmittable |url=https://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2018/july/undetectable-untransmittable |abruf=2022-08-26|hrsg=UNAIDS |archiv-datum=2023-12-11 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20231211064449/https://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2018/july/undetectable-untransmittable}}</ref> Wenn Dokters ene Infektschoon med de HI-Virus nich behandeld, bild sik de Krankheed AIDS ruut. Dat kann Jare Tied duren, bet de Krankheed upkümmt. Na de eerste Infektschoon mag de Person gaar kene Symptome spören oder kann kort Symptome kriegen, de os ene [[Gripp|Grippe]] sind. In düsse Tied weet de Person faken nich dat se HIV-positiv is, man kann dat Virus al överdregen. Na de kortee Tied med Grippesymptomen folgt ene Inkubatschoonstied, in de de Person kene Symptome wiest.<ref name="CDC21015Bas" /> Dat Virus vermeert sik in den Lieve un lööst upletst de Krankheed AIDS uut, de dat Immunsysteem tonichtmaket, so dat Minschen med AIDS een groot Risiko hebbet andere [[opportunistsche Infektschonen]] os [[Tuberkolose]] oder de [[Legioneerssüke]] to kriegen, man ook [[Tumore]], de anders bi Minschen med gesunden Immunsysteem raar sind.<ref name="WHO2015Fact">{{Internetquelle |titel=HIV/AIDS Fact sheet N°360 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/ |hrsg= Weltgesundheedsorganisatschoon |abruf=2016-02-11|datum=November 2015|archiv-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/ |archiv-datum=2016-02-17}}</ref> In de laten Phase van AIDS-Krankheed verleert Minschen faken veel Gewicht.<ref name="CDC21015Bas" /> Sunder dat de Infektschoon behandelt werd un de Krankheed AIDS upkümt, kann ene Person sik verwachten sien in’n Snidd 11 Jare to leven.<ref name="UNAIDS2007">{{Internetquelle |hrsg=UNAIDS,Weltgesundheedsorganisatschoon |datum=Dezember 2007 |titel=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf|archiv-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupJahr_en.pdf |archiv-datum=2008-05-27|abruf=2008-05-12}}</ref> HIV breed sik sunders bi unschuulden [[Sex]] ([[Sex#Annere Formen|Anaalsex]] as ook [[Sex#Afloop|Vaginaalsex]]), bi’n Bruuk van infizeerd Nadels, Bloodtransfuschonen oder van de swangere Modder up dat Kind uut. [[Spieg]], [[Sweet]], [[Tränen]] överdregt dat Virus nich.<ref name="CDCtransmission">{{Internetquelle |hrsg=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |datum=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |titel=HIV and Its Transmission |abruf=2006-05-23|archiv-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archiv-datum=2005-02-04}}</ref> Dat Risiko sik bi [[Oralsex|Oraalsex]] överdregt is ring.<ref>{{Internetquelle |datum=April 9, 2021 |titel=Preventing Sexual Transmission of HIV |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-sexual-risk/preventing-sexual-transmission-of-hiv |abruf=February 1, 2022 |hrsg=HIV.gov |archiv-datum=February 1, 2022 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220201062101/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-sexual-risk/preventing-sexual-transmission-of-hiv}}</ref> Wege dat Uutbreden aftowennen sind ''{{lang|en|Safe Sex}}'', also Sex med Kondomen un ander Verhöödmiddels, man just so Medikamente so as [[PrEP]], de vörsorgt un dat Risiko sik antosteken mindert, oder ook Medikamente os [[PEP]] för Minschen de eerst körtens med den HI-Virus in Kuntakt kemen un de Infektschoon stoppen könnt eer dat se sik fastsett. Butendem Minschen, de sik ansteken heebet to versorgen oder ook Drogenafhängige riene Nadels praat to stellen. Dat sik HI-Virus van ene swangere Fru up dat Kind överdregt, könnt faken antiretrovitaale Mediakmente afwenden.<ref name="WHO2015Fact" /> In den 1980-er Jaren worde HIV/AIDS een Thema in de Sellschopp un het as Krankheed man ook os enen Grund Minschengruppen to diskrimeren groten Inflood nomen.<ref name="Gallo2">{{Literatur|Autor=Gallo RC|Jahr=2006|Titel=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years|Sammelwerk=Retrovirology|Band=3|Nummer=1|Seiten=72|DOI=10.1186/1742-4690-3-72|PMC=1629027|PMID=17054781}}</ref><ref name="UNAIDS2006Ch4">{{Literatur|Titel=2006 Report on the global AIDS epidemic|Verlag=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]]|Jahr=2006|ISBN=978-92-9173-479-5|Kapitel=The impact of AIDS on people and societies|Online=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf|Abruf=2006-06-16}}</ref> In de Tied kemen vele falsche Sichtwiesen un Missverstaan up, de ook deelwiese bet vandage bestaan blievt. Een Bispeel is de falsche Sichtwiese, dat HIV sik ook bi nich-sexuellen Kuntakt överdregen könne, to’n Bispeel bi’n Anraken van een HIV-positve Persoon.<ref>{{Literatur|Autor=Jim Endersby|Jahr=2016|Titel=Myth Busters|Online=http://austintexas.gov/Seiten/myth-busters|Sammelwerk=[[Science (Sammelwerk)|Science]]|Band=351|Nummer=6268|Seiten=35|bibcode=2016Sci...351...35E|DOI=10.1126/science.aad2891}}</ref> It has attracted international medical and political attention as well as large-scale funding since it was identified in the 1980s.<ref name="ISBN1-59797-294-0">{{Literatur|Autor=Victoria Angela Harden|Titel=AIDS at 30: A History|Verlag=Potomac Books Inc|Jahr=2012|ISBN=978-1-59797-294-9|Seiten=324}}</ref> De eersten Infektschonen med den HI-Virus kregen Minschen eerst van Primaten in’n westliken [[Afrika|Zentraalafrika]] to’n Beginn oder in de Midde van’n 20. Jaarhunderd.<ref name="Orgin2011">{{Literatur|Autor=Sharp PM, Hahn BH|Jahr=September 2011|Titel=Origins of HIV and the AIDS pandemic|Sammelwerk=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine|Band=1|Nummer=1|Seiten=a006841|DOI=10.1101/cshperspect.a006841|PMC=3234451|PMID=22229120}}</ref> De [[Vereenigte Staten|US-amerikaanschen]] ''{{lang|en|Centers for Disease Control and Prevention}}'' (CDC) weren 1981 de eersten de AIDS as ene egene Krankheed un den Born de HIV-Infektschoon, uutmaked hebbet.<ref name="Gallo2" /> In de Tied van de eerste klare AIDS-Diagnose bet in dat Jaar 2021 sind wat bi 40&nbsp;Millionen Minschen wegen de Süke storven-<ref>{{Internetquelle |titel=HIV Statistics Overview (International Statistics) |url=https://www.cdc.gov/hiv/statistics/overview/index.html |abruf=2021-05-09|hrsg=U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |archiv-datum=December 7, 2018 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20181207084250/https://www.cdc.gov/hiv/statistics/overview/index.html}}</ref> 2021 sind wat bi 650.000 Minschen an de Krankheed storven un rund 38&nbsp;Millionen Minschen levet upstunds med ene HIV-INfektschoon.<ref name="UN2022">{{Internetquelle |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |titel=Global HIV & AIDS statistics — 2022 fact sheet |hrsg=[[UNAIDS]] |abruf=2023-07-20|archiv-datum=2019-12-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet}}</ref> Daar mag sind överslaan 20,6&nbsp;Millionen Minschen in ööstliken un süüdliken Afrika.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |titel=Fact Sheet – World AIDS Day 2019 |hrsg=[[UNAIDS]] |abruf=2019-12-21|archiv-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archiv-datum=2019-12-21}}</ref> De Medizin bekikt HIV/AIDS os ene [[Pandemie]] — ene Süke, de sik över een groot Gebeed uutbreed het un sik jümmers noch wieder uutbreed.<ref name="Kallings">{{Literatur|Autor=Kallings LO|Titel=The Autor postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS|Sammelwerk=Journal of Internal Medicine|Band=263|Nummer=3|Seiten=218–43|Jahr=2008|PMID=18205765|DOI=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}</ref> == Nettverwise == {{Commonscat|AIDS}}{{Wikiquote|AIDS}} * [https://web.archive.org/web/20240211134918/https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/H/HIVAIDS/hiv_node.html HIV (AIDS)] – Informatschonen van’n Robert ''Koch-Institut'' (hoogdüütsch) * [https://www.aidshilfe.de/ Düütsche AIDS-Hülp] (hoogdüütsch) * [https://aids-stiftung.de/ Deutsche AIDS-Stiftung](hoogdüütsch) * [https://www.unaids.org/en UNAIDS] – Gemeensaam Programm van den Vereenten Natschonen (engelsch, fransch, russisch, spaansch) * [https://web.archive.org/web/20240224041311/https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/H/HIVAIDS/Eckdaten/Eckdaten.html ''HIV/AIDS: Eckdaten und Trends für Deutschland und für die Bundesländer.''] In: ''[[:de:Robert_Koch-Institut|rki.de]]''. (hoogdüütsch) == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Krankheit]] [[Kategorie:Süük]] [[Kategorie:Verhöden]] [[Kategorie:Homosexualität]] redo4z8wj0docpex9l3yezwqr2jyho6 0 183502 1061792 1061343 2026-04-05T11:42:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061792 wikitext text/x-wiki [[Datei:Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg|mini|hochkant|Jassir Arafat (1996) [[Datei:Yasser Arafat signature.svg|120px|rahmenlos|zentriert|class=notpageimage]]]] '''Jassir Arafat''' (* [[24. August]] [[1929]] in [[Kairo]], [[Ägypten]];<ref>Barry Rubin, Judith Colp Rubin: ''Yasir Arafat : A Political Biography.'' [https://books.google.de/books?id=JE5TXW9QGdcC&pg=PA11 S. 11f.]</ref> † [[11. November]] [[2004]] in [[Clamart]], [[Département Hauts-de-Seine]], [[Frankriek]]), {{arS|ياسر عرفات|d=Yāsir ʿArafāt}}, ursprünglich {{arF|d=Muḥammad ʿAbd ar-Raḥmān ʿAbd ar-Raʾūf ʿArafāt al-Qudwa al-Ḥusainī|محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني}}, [[Kunya]]: {{arF|d=Abū ʿAmmār|أبو عمّار}}, weer en [[Palästinenar|palästinensisch]] [[Politiker]] un Dräger vun den Freedensnobelpries. He weer af 4. Februar 1969 dart Vörösitter vun den [[Palästinensisch Befreensorganisatschoon]] (PLO) as ok van’n 12. Februar 1996 bit to sien Dood an’n 11. November 2004 eerst Präsident vun de [[Palästinensisch Autonomierebeeden]]. 1957 weer he Mitbegrünner un later Anführer vun de palästinensisch [[Fatah]], de tallriek terroristische Anslääg un Bombenattentate up israeelsch, jordaansch un libaneesch Teelen veröövt hett.<ref>{{Literatur |Autor=Claudia Baumgart-Ochse |Titel=Israels Auseinandersetzung mit terroristischer Gewalt: Geschichte, Strategien und Herausforderungen |TitelErg=HSFK-Report 10/2008 |Hrsg=[[Leibniz-Institut Hessische Stiftung Friedens- und Konfliktforschung]] – HSFK |Auflage=1 |Ort=Frankfurt a. M. |Datum=2008 |Sprache=de |ISBN=978-3-937829-79-1 |Seiten=3 f. |Online=https://www.hsfk.de/fileadmin/HSFK/hsfk_downloads/report1008.pdf |Format=PDF |KBytes=1023 |Abruf=2023-10-30}}</ref> Luut den Terrorismusforscher un Nahostexperten Barry Rubin gull Arafat sien Bemöhen johrteihntenlang de Vernichtung vun [[Israel]]; as strategische Middel to dat Ümsetten vun dit Teel hett he Gewalt gegen israeelsch Börger un Zivilinrichtungen favoriseert, de den Staat grundleggend destabiliseeren, sien Börger unseker maaken un Israel letztendlich to en lichte Beute vun en Angreep vun araabsch Armeen maaken sull.<ref>Barry Rubin: ''Israel: an introduction''. Yale University Press, New Haven/London 2012, ISBN 978-0-300-16230-1, S. 204</ref> Up de vun Arafat unterstütt iraaksch [[Kuwait-Krieg|Invasion vun Kuwait]] folg de in wiet Deelen spoodriek amerikaansch [[Operation Desert Storm|Gegenoffensive]]as ok ansluutend dat [[Verdrieven vun de Palästinenser ut Kuwait 1991]].<ref name="ch">[https://www.slate.com/articles/news_and_politics/fighting_words/2004/11/arafats_squalid_end.html Arafat's Squalid End How he wasted his last 30 years]. [[Slate (Magazin)|Slate]] [[Christopher Hitchens]] 17. November 2004</ref> Binnen wenig Daag mussen etwa 450.000 Palästinenser Kuwait verlaaten.<ref name="locpostwar">{{Internetquelle |autor=Jill Crystal|titel=Kuwait: Post-War Society |url=https://countrystudies.us/persian-gulf-states/33.htm |werk=The Persian Gulf States: A Country Study |hrsg=Library of Congress |abruf=2011-03-05}}</ref> Dat un de Verlustvun wesentlich Ünnerstütter in de araabsch Welt<ref name="ch"/> broch Arafat 1993 dorto, in’n Naam vun de PLO Freedensverhanneln mit Israel uptonehmen, de to en gegensiedig Anerkennung führen deen. 1994 kreeg he dorför gemeensam mit [[Shimon Peres]] und [[Jitzchak Rabin]] den Freedensnobelpries. In dat Johr 2000 hett Arafat mit den Regeerensschef vun Israel [[Ehud Barak]] un den US-Präsidenten [[Bill Clinton]], ahn Spood över dat Grünnen vun en unafhängigen, palästinensischen Staat verhannelt. Nah dat Scheitern vun [[Camp David II]] hett Arafat de [[Tweete Intifada]] ünnerstütt, wodör he in sien letzt Levensjohren vör allen butenpolitisch an Infloot verlor. Eerst nah den Dood vun Arafat weern führend palästinensisch Vertreeder bereit, sück för Arafat sien Unterstütten vun [[Saddam Hussein]] un de Invasion in Kuwait to entschuldigen.<ref>{{Webarchiv |url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4089961.stm |wayback=20181019222250 |text=Abbas apology to Kuwait over Iraq}}, [[BBC]] News, 12. Dez. 2004</ref> De Beoordeelen vun sien Person gahn wiet utnanner, vun [[Freeheitskämper]]<ref name="Spiegel-Nobelpreis">Florian Harms: ''[https://www.spiegel.de/politik/ausland/zum-tode-arafats-der-terrorist-mit-dem-nobelpreis-a-325329.html Zum Tode Arafats - Der Terrorist mit dem Nobelpreis]'', up [[spiegel.de]] vom 11. November 2004</ref><ref name="focus-196330">{{Internetquelle |autor=Pinhas Inbari |url=https://www.focus.de/politik/ausland/nahost-duell-der-antipoden_aid_196330.html |titel=NAHOST: Duell der Antipoden |werk=[[Focus Online]] |datum=2003-03-17 |abruf=2018-10-14 }}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.bwbs.de/bwbs_biografie/Arafat__Jassir_G1129.html |wayback=20070708103457 |text=''Archivierte Kopie.''}}</ref> över [[Guerilla]]kämper<ref>{{Webarchiv |url=http://www.tagesschau.de/ausland/meldung151542.html |wayback=20100513235207 |text=Porträt – Jassir Arafat}}</ref> bit [[Terrorist]].<ref>Harvey W. Kushner: Encyclopedia of Terrorism. Sage Publications, Thousand Oaks/London/Neu-Delhi 2003, S. 42 u.ö.</ref><ref>[https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=f908736d-138f-8e58-22f6-f7789f07a4bf&groupId=252038 ''Yassir Arafat – Vom Terroristen zum Freiheitskämpfer: Fakten und Fragen zur Person und Politik Yassir Arafats''], 1. Juli 2004</ref> == Literatur == * [[Helga Baumgarten]]: ''Arafat: zwischen Kampf und Diplomatie''. Ullstein, München 2002, ISBN 3-548-36419-5. * [[Andrew Gowers]], Tony Walker: ''Arafat: hinter dem Mythos''. Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1994, ISBN 3-434-50035-9 (Übersetzung von ''Behind the myth: Yasser Arafat and the Palestinian revolution'', 1990). * Amnon Kapeliuk: ''Yassir Arafat: Die Biographie''. Mit einem Vorwort von [[Nelson Mandela]], Palmyra, Heidelberg 2005, ISBN 978-3-930378-59-3. * [[Gerhard Konzelmann]]: ''Arafat. Vom Terroristen zum Mann des Friedens.'' Lübbe, Bergisch Gladbach 1993, ISBN 3-404-61296-5. (= ''Bastei-Lübbe-Taschenbuch'', Band 61296, Biographie). * Aharon Moshel: ''In einer Hand den Ölzweig: Jassir Arafat und die PLO''. Facta, München / Hamburg 1988, ISBN 3-926827-10-6. * Barry Rubin, Judith Colp Rubin: ''Yasir Arafat : A Political Biography.'' Oxford University, Oxford 2005, ISBN 978-0-19-516689-7. * Danny Rubinstein: ''Yassir Arafat. Vom Guerillakämpfer zum Staatsmann''. Palmyra, Heidelberg 1996, ISBN 3-930378-09-4 (Übersetzung von ''The Mystery of Arafat'', 1995). * Hassan Sadek: ''Arafat.'' Hugendubel, München / Kreuzlingen 2006, ISBN 978-3-7205-2751-4. (= ''Diederichs kompakt''). * Janet und John Wallach: ''Jassir Arafat. Die Biographie.'' Heyne, München 1994, ISBN 3-453-08755-0. == Weblinks == {{Commons|Yasser Arafat|Jassir Arafat|audio=0|video=1}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118503766 DNB-Katalog] * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1994/arafat/facts/ Jassir Arafat up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [http://weekly.ahram.org.eg/2004/715/arafat.htm Themenschwerpunkt Arafat] in dat ägyptisch Weekenblatt [[Al-Ahram Weekly|Al Ahram]] * Rafael Seligmann: [https://web.archive.org/web/20240618232149/https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten-begrabt-ihn-in-jerusalem-1192993.html Begrabt ihn in Jerusalem], [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]], 7. November 2004 * {{Webarchiv |url=http://www.nahostkonflikt.net/index.php?sid=5&id=38 |wayback=20041031192351 |text=Jassir Arafat Biografie}}, nahostkonflikt.net * [[Wolfgang G. Schwanitz]]: [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Wolfgang%20G%20Schwanitz%20Yasir%20Arafat.pdf ''Yasir Arafat: Palästinensischer Politiker.''] (PDF, 1,4&nbsp;MB) Eenige kritische Betrachtungen: * Michael Naumann: [http://www.zeit.de/2003/39/01____leit_2_39 Keine Kugel für Arafat], [[Die Zeit]], 18. September 2003 * Petra Steinberger: [https://www.sueddeutsche.de/politik/jassir-arafat-der-hoffnungsschimmerluegner-1.848093 Der Hoffnungsschimmerlügner], [[Süddeutsche Zeitung|SZ]], 4. November 2004 * Gisela Dachs und Reiner Luyken: [http://www.zeit.de/2000/44/So_opfert_Arafat_die_Jugend_Palaestinas?page=all So opfert Arafat die Jugend Palästinas], [[Die Zeit]], 44/2000 * Jörg Steinhaus: [http://www.steinhaus.org/artikel/kronos18.htm Der lange Weg des Jassir Arafat], [[Kronos]], 2. Februar 2001 * [http://maavak.org.il/maavak/?article=252 ''Palestinians mourn Arafat but struggle for liberation will continue''] – [[Trotzkismus|Trotzkistische]] Analyse von Arafats Wirken, Maavak Sozialisti (israelische Sektion des [[Committee for a Workers’ International|CWI]]), 11. November 2004 (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118503766|LCCN=n83055228|NDL=00620275|VIAF=112863535}} {{SORTIERUNG:Arafat, Jassir}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Ägypten]] [[Kategorie:Boren 1929]] [[Kategorie:Storven 2004]] [[Kategorie:Nobelpries]] sd1wdfuh5eyuvc6cd3txngot0jdqu5o 0 183528 1061744 1061327 2026-04-05T09:18:34Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061744 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}[[Bild:Golfer_swing.jpg|duum|Golfer bi’n Afslag]] [[Bild:Golf_course_Golfplatz_Wittenbeck_Mecklenburg_Ostsee_Baltic_Sea_Germany.jpg|duum|Luftbild ''Golfplatz Wittenbeek'' bi de [[Oostsee]] in [[Mekelnborg]]]] [[Bild:Luffness_Links.jpg|duum|Golfspelers in [[Schottland]]]] '''Golf''' is ene Ballsportaard, bi den de Spelers versöcht enen Ball med so wenig Slägen as se könnt in dat Lock to spelen, wo se enen Golfsläger för bruukt. Ene Golfrunde het 9 oder 18 Speelbanen, de Spelers up den Golfsplatz de Rege na afspeelt. De internatschonale Dackverband is de ''International Golf Federation'' (IGF), de in [[Lausanne]] sitt un sik uut 143 Verbünne uut 138 Länders tohopesett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.igfgolf.org/about-igf/nationalmembers/ |titel=IGF National Members |werk=igfgolf.org |hrsg=International Golf Federation – IFG |abruf=2024-01-16 |sprache=en }}</ref> Allens tohope givt’t meer as 60 Millionen organiseert Golfspeler weltwied. == Literatuur == * Tony Dear: ''Birdie! Die ganze Welt des Golf.'' („Every golf question you ever wanted answered“). Copress-Verlag, [[München|Mönken]] 2008, ISBN 978-3-7679-1027-0. * André-Jean Lafaurie: ''Le Golf : son histoire de 1304 à nos jours.'' Grancher Depot, Paris 1988, ISBN 2-7339-0189-3. * Duncan Lennard: ''Golf secrets. Die besten Tricks der Tourspieler.'' („golf secrets of the pros“). Kosmos, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12767-4. * Vivien Saunders: ''Das Golf-Handbuch. Ein vollständiger Führer für das grösste aller Spiele.'' („The golf handbook“). 5. Auflage. Jahr, [[Hamborg]] 2000, ISBN 3-86132-535-7. * Claudia Schramm: ''The importance of golf and its effect on the tourism industry. A state of the art analysis of the tourist product sport, especially in regards to the game of golf.'' VDM Verlag Müller, Saarbrücken 2009, ISBN 978-3-639-02863-8. == Nettverwiese == * Golf.de – [https://www.golf.de/regeln.html ''Das Regularien-Online-Portal des Deutschen Golf Verbandes.''] (hoogdüütsch) * ''Deutsches Golf Archiv'' – [https://www.dshs-koeln.de/deutsches-golf-archiv/ ''Archiv zur Geschichte des Golfsports in Deutschland (Gemeinschaftsprojekt des Deutschen Golf Verbandes und der Deutschen Sporthochschule Köln).''] (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Sportoort]] 1s18nxynpw4mh48bd2svhoz8x7yoss0 0 183554 1061743 1061326 2026-04-05T09:17:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061743 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}[[Bild:Go-tisch.png|duum|Een japaansch Go-Dsch –<br /><br />''Goban'' (jap. {{Lang|ja-Hani|碁盤}}, {{Lang|ja|ごばん}}) up Japaansch]] '''Go''' ({{Zh|t=圍棋|v=围棋|p=wéiqí|k=wai4kei4*2}}; japaansch {{Lang|ja-Hani|囲碁|igo}}<templatestyles src="Latn/styles.css"></templatestyles>; koreaansch {{Lang|ko-Hang|바둑|baduk}}) is een [[Brettspeel|Breddspeel]] för twee Spelers un geld för dat swaarste Strategiespeel weltwied. Dat Speel kümmt uut den oolden [[China]] un het sik in den Loop van siene Historie ook in [[Japan]] un [[Korea]] uutbreed. In düssen Länners is Go just so beropen un achtbaar os [[Schach]] in’n Westen. Eerst in’n 19.&nbsp;Jaarhunderd het sik Go buten Oostasien uutbreed. In den westliken Länners het [[Düütschland]] de meesten aktiven Spelers.<ref>Mind Sports Online: ''World Go population is 27 million.'' (Memento vom 18. Juli 2008 im ''Internet Archive'') In: msoworld.com, abgerufen am 16. Mai 2019. (englisch)</ref> De ''International Go Federation'' (IGF) het de Taal Go-Spelers 2011 up wat bi 40 Millionen tellt.<ref>{{Internetquelle |url=http://intergofed.org/about-the-igf.html |titel=About the IGF |werk=intergofed.org |datum=2010-06-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150415034641/http://intergofed.org/about-the-igf.html |archiv-datum=2015-04-15 |abruf=2019-05-16 |sprache=en }}</ref> De ''British Go Association'' (BGA) gav 2013 60 Millionen Spelers weltwied an.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.britgo.org/press/faq.html |titel=Frequently Asked Questions about Go – British Go Association |werk=britgo.org |datum=2013-04-12 |abruf=2015-12-25 |sprache=en}}</ref> == Biller == <gallery style="margin-left:auto; margin-right:auto;"> Bild:Tanglady.jpg|Dat öldste Afbild van enen Go-Spelers ([[Tang-Dynastie]]) Bild:Go_Ming_Court.jpg|Go an’n chinesschen Kaiserhof ([[Ming-Dynastie]]) Bild:Minamotono_yoshiie.png|De Held Minamoto no Yoshiie snidd een Gobreed twee (van Yoshitoshi) Bild:Go-Kuniyoshi.jpg|Samurai balgen een Gospeel (van Kuniyoshi) </gallery> == Literatur == {{Commons|Go (board game)|Go (Speel)|audio=1|video=0}} === Saakböker === * Gunnar Dickfeld: ''Go für Einsteiger''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2016, ISBN 978-3-940563-40-8 * Gunnar Dickfeld: ''Leben und Tod. Lehrbücher des Go''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2013, ISBN 978-3-940563-42-2 * Gunnar Dickfeld: ''Schwarz am Zug. Das Go-Übungsbuch''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2013, ISBN 978-3-940563-31-6 * Jörg Digulla u.&nbsp;a.: ''Das Go-Spiel. Eine Einführung in das asiatische Brettspiel''. Hebsacker Verlag, 3., korr. Upl., [[Hamborg]] 2008, ISBN 978-3-937499-04-8 * Michael Koulen: ''Go. Die Mitte des Himmels. Geschichte, Spielregeln, Meisterpartien''. Hebsacker Verlag, 5. Upl., [[Hamborg]] 2006, ISBN 978-3-937499-02-4 * William S. Cobb: ''Das leere Brett. Betrachtungen über das Go-Spiel''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2012, ISBN 978-3-940563-01-9 * Richard Bozulich: ''Taktiken und Strategien des Go-Spiels. Was man Wissen muss, nachdem man die Regeln gelernt hat''. Hebsacker Verlag, [[Hamborg]] 2009. ISBN 978-3-937499-05-5 * Isamu Haruyama: ''Basic techniques of Go''. Ishi Press, [[Tokio]] 1984. * Thomas Hillebrand: ''Lehrbücher des Go. Elementare Techniken''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2013, ISBN 978-3-940563-41-5 * Toshirō Kageyama: ''Lehrstunden in den Grundlagen des Go''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2009, ISBN 978-3-940563-05-7 * Karl-Friedrich Lenz: ''[http://k.lenz.name/d/v/Elementar.pdf Elementare Grundlagen des Go-Spiels].'' Tokio 2004. (pdf; 857&nbsp;kB) * Siegmar Steffens: ''Go. Das älteste Brettspiel der Welt spielend lernen''. Rittel Verlag, [[Hamborg]] 2005, ISBN 3-936443-03-3 === Go-Historie un Achtergrünne === * Richard Bozulich (Heruutgever): ''The Go Player’s Almanac 2001''. Kiseido Publishing, Tokio 2001, ISBN 4-906574-40-8 * Günter Cießow (Heruutgever): ''Das Brettspiel aus Japan''. Ausstellungskatalog. Ethnologisches Museum, Berlin 2000. * Noriyuki Nakayama: ''Die Schatztruhe. Nakayamas Go-Geschichten und Rätsel'', Brett und Stein Verlag, 2008, ISBN 978-3-940563-02-6 * John Power (Heruutgever): ''Invincible. The Games of Shusaku''. Kiseido Publishing, Tokyo 1982, ISBN 4-87187-101-0 * Franco Pratesi: ''Eurogo'' (3 Bde.), Shaak en Go Winkel, [[Amsterdam]] 2004–2006: ** Volume 1: ''Go in Europe until 1920''. 2004, ISBN 88-7999-689-4 ** Volume 2: ''Go in Europe 1949–1968''. 2004, ISBN 88-7999-997-4 ** Volume 3: ''Go in Europe 1968–1988''. 2006, ISBN 88-7999-997-4 * Ti-lun Luo: ''Weigi. Vom Getöne der schwarzen und weißen Steine; Geschichte und Philosophie des chinesischen Brettspiels''. Lang, [[Frankort an’n Main]] 2002, ISBN 3-631-36504-7 * Zhang Ni: ''Der Klassiker des Go in dreizehn Kapiteln''. CreateSpace Independent Publishing Platform 2014, ISBN 978-1-5027-0459-7 == Nettverwiese == === Speelregels för Beginners === * [https://playgo.to/index.html#/en/intro Way to Go (Engelsch)] – interaktiv Go-Kurs för Anfängers * [https://www.learn-go.net/ Learn to Play Go (Engelsch)] – interaktiv Go-Kurs för Anfängers * [https://www.dgob.de/was-ist-go/ Einführung des Deutschen Go Bundes] * [https://www.go-spiele.de/download/go-manual.pdf Speelregeln to’n Daalladen(1)] (PDF; 885&nbsp;kB, 36&nbsp;Sieden) * [https://www.go-spiele.de/download/go-manual.pdf][http://www.brett-und-stein.de/download/spielanleitung.pdf Speelregeln to’n Daalladen] ([http://www.brett-und-stein.de/download/spielanleitung.pdf 2)] (PDF; 265&nbsp;kB, 2&nbsp;Dubbelsieden) * [https://www.euro-go-kids.eu/deutschland-schweiz Euro Go Kids] – Informatschonen un Lenks för Kinders === Go-Servers === * [http://www.gokgs.com/ KGS Go Server (KGS)] * [https://pandanet-igs.com/communities/pandanet IGS Pandanet] * [https://www.dragongoserver.net/ Dragon Go Server] * [https://online-go.com/ Online Go Server (OGS)] * [http://www.tygemgo.com/ Tygem Go Server] === Turneers, Partien, Probleme un Annerwat === * [https://senseis.xmp.net/ Sensei’s Library] – Wiki för Go (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20240518154359/https://gobase.org/ gobase.org] – Go-Datenbank (engelsch) * [https://www.goproblems.com/ goproblems.com] – Siede för Go-Problemen (hoogdüütsch, engelsch) * [http://eidogo.com/ EidoGo] – Joseki-Datenbank (engelsch) * [http://ps.waltheri.net/ Waltheri's go pattern search] – Datenbank för Joseki un Fuseki (engelsch) * {{Internetquelle |url=https://alphagoteach.deepmind.com/ |titel=AlphaGo Teach |werk=alphagoteach.deepmind.com |abruf=2018-11-12 |sprache=en |kommentar=[[AlphaGo]]-Datenbank}} * [http://gogame.info/ Goama] – Go-Tiedschrift (engelsch) * [https://www.cgerlach.de/go/macmahon.html MacMahon] – Computerprogramm för Go-Turneers (engelsch) === Go- Verbünne === * [https://www.dgob.de/ Deutscher Go-Bund] (hoogdüütsch) * [http://www.baduk.or.kr/ Korea Baduk Association] (koreaansch) * [https://www.nihonkiin.or.jp/english/ The Nihon Ki-in] – Japan Go Association (engelsch, japaansch) * [https://www.eurogofed.org/ European Go Federation] – EGF (engelsch) * [https://www.usgo.org/ American Go Association] – AGA (engelsch) * [https://www.intergofed.org/ International Go Federation] – IGF (engelsch) === Go-Historie === * [https://gobase.org/reading/history/ Go History] – Essays över de Historie van Go (engelsch) * [http://pokspace.goverband.at/index.htm Pok’s Go Space] – Essays över de Historie van Go in Europa un Asien (hoogdüütsch, engelsch) === Kiek ook bi === * [[Schachspeel|Internatschonaal Schach]] == Nawiese == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Brettspeel]] [[Kategorie:Go]] hezrulnyzwg30xp7qcjs8gtqkj8x8pw 0 186818 1061689 1061585 2026-04-04T13:42:52Z Flaverius 21322 1061689 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Baltoslaawsch |Länner=As Meerheidsspraak:<br/> {{BIH}}<br/> {{BLR}}<br/> {{BGR}}<br/> {{CZE}}<br/> {{HRV}}<br/> {{LTU}}<br/> {{LVA}}<br/> {{MKD}}<br/> {{MNE}}<br/> {{POL}}<br/> {{RUS}}<br/> {{SRB}}<br/> {{SVK}}<br/> {{SVN}}<br/> {{UKR}}<br/> As Minnerheidenspraak:<br/> {{AUT}}<br/> {{DEU}}<br/> {{EST}}<br/> {{GRC}}<br/> {{HUN}}<br/> {{ITA}}<br/> {{KAZ}}<br/> {{LTU}}<br/> {{MDA}}<br/> {{ROU}}<br/> {{TUR}}<br/> |Spreker=~ 322 Millionen<ref>"[https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/1704467/15_Lietuviai_pasaulyje.pdf Lietuviai Pasaulyje]". (PDF) Lietuvos statistikos departamentas. Opropen den 5. Mai 2015.</ref><ref>Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow: ''Slavic languages''. In: Michael Ray u. a. (Ruutgever): ''Encyclopaedia Britannica''. Afsnidd 1: „The Slavic languages, spoken by some 315 million people at the turn of the 21st century“</ref> |Klassifikatschoon=[[Indoeuropääsche Spraken|Indoeuropääsch]] |KSpraak=Baltoslaawsch |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5= |Ünnergruppen=[[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] :[[Oostslaawsche Spraken|Oostslaawsch]] :[[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] :[[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] [[Baltsche Spraken|Baltsch]] :[[Oostbaltsche Spraken|Oostbaltsch]] :[[Westbaltsche Spraken|Westbaltsch]] |Oorspraak=[[Oorbaltoslaawsche Spraak|Oorbaltoslaawsch]]}} [[Datei:Balto-Slavic.svg|mini|Länner, in de vundaag ene baltoslaawsche Spraak Meerheidsspraak is:<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008000|TEXT=[[Oostslaawsche Spraken|Oostslaawsch]]}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#7CDC87|TEXT=[[Westslaawsche Spraken|Westslaawsch]]}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#004040|TEXT=[[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]]}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#F5BD43|TEXT=[[Oostbaltsche Spraken|Oostbaltsch]]}} ]] De '''baltoslaawschen Spraken''' sünd een Telg vun de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie, de sik wieder in de [[Baltsche Spraken|baltschen]] un [[Slaawsche Spraken|slaawschen]] Spraken ünnerdeelt. Ofschoonst de baltschen un slaawschen Spraken ene Reeg Egenschoppen gemeen hebbt, de in kenen annern indoeuropääschen Telg vöörkaamt un op ene gemeensame Oorspraak, dat [[Oorbaltoslaawsche Spraak|Oorbaltoslaawsche]], torügggaan mööt,<ref>Young 2009, S. 135.</ref><ref name="Britannica">Vytautas Mažiulis: ''[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages Baltic languages]''. In: ''Britannica Online Encyclopedia''.</ref><ref>Young 2009 S. 136.</ref> weer de Eenheid vun’t Baltoslaawsche lange Tied ümstreden, besünners uut politische Grünn. Vundaag is dat man Konsens ünner Facklüüd in de [[indoeuropääsche Spraakwetenschop]], dat beide Gruppen enen gemeensamen Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie billt.<ref>Fortson 2010 S. 414.</ref> Dat Oorbaltoslaawsche wuss in enen Rebeed in [[Oosteuropa]], sachtens twüschen [[Dnieper]] un [[Dwina]], ran un deel sik later in’t Baltsche, dat vundaag besünners as [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] in’t [[Baltikum]] snackt warrt, un dat Slaawsche op, dat sik later wedder in dree Telgen opdeelt het: [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]], dat sik bet na [[Middeleuropa]] uutbreedt het, dat [[Süüdslaawsche]], dat in [[Süüdoosteuropa]] verbreedt is un dat Oostslaawschen, dat sik mit’t [[Russische Spraak|Russische]], de gröttste slaawsche Spraak vundaag, vun [[Oosteuropa]] sogaar bet na [[Sibirien]] keem. Mit rund 300 Millionen Sprekerschen un Sprekers tellt de baltoslaawsche Telg to den gröttsten binnen de indoeuropääsche Spraakfamilien un ümfaat blangen de baltischen Spraken Litausch un Lettsch, de modernen slaawschen Spraken so as [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Kroaatsche Spraak|Kroaatsch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], Russisch, [[Serbsche Spraak|Serbsch]], [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]], [[Sloveensche Spraak|Sloweensch]], [[Tschechsch]] un [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]]. Typsch för de baltoslaawschen Spraken sünd gemeensame Luudwannels in de [[Phonologie]] in besünners bi de Akzent, ene komplexe [[Flekschoon]], de ook de modernen Spraken, uutbenamen Bulgaarsch un [[Mazedoonsche Spraak|Mazedoonsch]], wiedgaans bibeholen hebbt. == Klassifikatschoon == === Stried üm’t Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic_theories_2.svg|duum|ersicht to verscheden Theorien to de Verwand.schop twüschen Baltsch un Slaawsch (Linien, de sik spleten, stellt Spraakverwandtschop daar; Linien, de sik tomööt kaamt, stellt Srpaakkontakt daar.)]] Baltsche un slaawsche Spraken hebbt vele [[Phonologie|phonologische]], [[Lexik|lexikalische]] un [[Morphosyntax|morphosyntaktsche]] Gemeensaamkeiden un stimmt ook in eer [[Akzentologie]] in veel Punkten övereen. De fröhen Indogermanisten [[Rasmus Rask]] un [[August Schleicher]] hebbt vöörslaan, dat uut dat Oorindoeuropääsche ene baltsch-germaansch-slaawsche Spraak ranwussen is, de sik in dat Oorbaltoslaawsche (dat later in Oorbaltsche un Oorslaawsche spleten is) un dat Germaansche scheden het.<ref>[[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse''. Gyldendal, Kopenhagen 1818, S. XII, 312.</ref><ref>[[August Schleicher]]: ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes''. In: ''Allgemeine Zeitung für Wissenschaft und Literatur''. 1853.</ref> [[Karl Brugmann]] het Schleicher un Rask eren Vöörslag övernamen un wieder uutarbeidt worrn un acht Innovatschonen as Bewies för enen baltoslaawschen Telg in de ''[[Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen]]'' oplist.<ref>Petit 2004 S. 21.</ref> De lettsche Linguist [[Jānis Endzelīns]] harr daargegen de Ansicht, dat all de Gemeensaamkeiden twüschen de baltschen un slaawschen Spraken dörch intensiven [[Spraakkontakt]] verklaart warrn köönt, also dat se genealoogsch nich enger verwandt sünd un dat’t kene gemeensame oorbaltoslaawsche Spraak geev. De fransche Linguistik [[Antoine Meillet]] bröch as Reaktschoon op Brugmann siene Hypothees de Ansicht vöör, dat all de Gemeensaamkeiden vun’t Baltsche un Slaawsche tofällig paralleel bilangs un unafhängig vun eenanner opkamen sünd un nich op ene gemeensame oorbaltoslaawsche Spraak torügggaat. De poolsche Linguist [[Jan Michał Rozwadowski]] het enen Middelweg vöorslaan in meen wedder, dat de Gemeensamkeiden twüschen de baltschen un slaawschen Spraken bin genealoogsche Verwandschop as ook vun lateren Spraakkontakt vun afkaamt. [[Thomas Olander]] stütt de Annaam vun ene genealoogsche Verwandschop in sien Ünnersöök op dat Feld vun de komparative baltoslaawsche [[Akzentologie]].<ref>Olander 2002</ref> Ook wenn een paar Linguisten noch jümmers ene genealoogsche Verwandschop bestrieden doot, akzepteert de Meerheid vun de Facklüüd vundaag, dat de baltschen un slaawschen Spraken ene Tied lang ene gemeensame Spraak weren. Disse Ansicht findt sik ook in de meisten modernen Standardwarken un Översichtswarken in de indoeuropääsche Linguistik.<ref>Mallory/Adam 2006 S. 77.</ref><ref>Clackson 2007 S. 6.</ref><ref>Beekes 2011 S. 31.</ref><ref>Kapović 2017 S. 5.</ref> De Spraakboom-Divergenzanalys’ dörch Gray un Atkinson (2003) ünnerstütt ene genealoogsche Verwandschop twüschen de baltschen un slaawschen Spraken un kümmt to dat Resultaat, dat sik derbaltoslaawschen Spraken üm 1400&nbsp;v. Chr. vun de annern indoeuropääschen Spraken afspleten.<ref>Gray/Atkinson 2003.</ref> === Interne Klassifikatschoon === Wieldes de baltoslaawsche Spraakeenheid vundaag grotendeels akzepteert is, is de grote Fraag ünner de Forscherlüüd, de sik hüüdtodaag mit dat Baltoslaawsche befaten doot, of sik dat Baltoslaawsche in enen baltschen un enen slaawschen Telg opdeel oder of dree Telgen – Oostbaltsch, Westbaltisch un Slaawsch – uut dat Oorbaltoslaawsche ranwussen sünd. ==== Tweedeelte Klassifikatschoon ==== Na de traditschonelle Klassifikatschoon, wat die Ansicht bin den gröttsten Deel Forscherlüüd ist, deelt sik de baltoslaawschen Spraken in twee verschedene Telgen: Baltsch un Slaawsch.<ref>Clackson 2007.</ref><ref>Fortson 2010 S. 414.</ref><ref>Beekes 2011 S. 22.</ref> Dat givt enen allgemenen Konsens, dat sik de baltschen Spraken wieder in [[Oostbaltsche Spraken|Oostbaltsch]] (to’n Bispeel [[Litausche Spraak|Litausch]], [[Lettsche Spraak|Lettsch]]) un [[Westbaltsche Spraken|Westbaltsch]] (to’n Bispeel [[Ooldprüüßisch]]) deelt. De grötteren Ünnerscheed binnen de oost- un westbaltschen Spraken wiest daarop hen, dat sik de baltschen Spraken veel fröher uuteenspleten as de slaawschen Spraken.<ref>Young 2009 S. 136.</ref><ref>Young 2017 S. 486.</ref> ==== Dreedeelte Klassifikatschoon ==== Wegen der starken Ünnerscheed twüschen dat Oost- un Westbaltsche gibt dat Ook Ansichten de baltoslaawschen Spraken in dree Telgen to intodelen. Dat sik de baltoslaawschen Spraken in enen baltschen un slaawschen Telg opdeelt wurr toeerst in de 1960er Jaren in Fraag stellt, nadem dat [[Wladimir Nikolajewitsch Toporow|Wladimir Toporow]] un [[Wjatscheslaw Iwanowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]] faststellt harrn, dat de schienbaren Ünnerscheed twüschen de „strukturellen Modellen“ vun de baltschen un slaawschen Spraken dat Resultaat vun de innovative Natuur vun dat Oorslaawsche sünd, un dat disse sik uut een öller Stadium ruutwikkelt hebbt, dat noch dat meer archaische „strukturelle Modell“ vun Oorbaltoslaawsche Dialektkontinuum liekkeem.<ref>P. U. Dino: ''Baltų kalbos. Lyginamoji istorija''. Mokslo ir enciklopedijų leidybos instituta, Vilnius 2000, ISBN 5-420-01444-0, S. 143.</ref><ref>''Бирнбаум Х''. О двух направлениях в языковом развитии // Вопросы языкознания, 1985, No. 2, стр. 36.</ref> [[Frederik Kortlandt]] het vörslaan, dat Westbaltsch un Oostbaltsch nich enger miteenanner verwandt sünd as jeedeen vun beiden mit dat Slaawsche un dat sik dat Baltoslaawsche daarüm in dree Telgen opdeelt: Oostbaltsch, Westbaltsch un Slaavsch.<ref>Kortlandt 1977, S. 323.</ref><ref>Kortlandt 2018</ref> Kortlandt siene Hypothees warrt vun en Reeg vun Facklüdd ünnerstütt.<ref>Andersen 1996, S. 63.</ref><ref>Derksen 2008, S. 20.</ref><ref>Kim 2018, S. 1974.</ref> Een paar Facklüüd akzepteert Kortlandt siene Klassifikatschoon in dree Telegen, meent man, dat dat doch noog Bewies givt, Oostbaltsch un Westbaltsch in enen baltschen Telg tohooptofaten, de noch twüschen dat Oorbaltoslaawsche un de baltschen Spraken sitt.<ref>Hill 2016</ref> De Klassifikatschoon in dree Telhen warrt döör [[Glottochronologie|glottochronoloogsche]] Studien vun Victor Kromer stütt,<ref>Victor V. Cromer: ''Glottochronology and problems of protolanguage reconstruction''. 2003.</ref> wieldes Stammbööm, op Grundlaag vun [[Reekner|Reeknermodellen]] uut de frühen 2000er Jaren, de Ooldprüüßisch mit insluten deit, enen baltschen Telg paralleel to ene slaawsche Grupp wiest.<ref>Clackson, 2007.</ref> == Spraken == === Baltsch === De [[Baltschenl Spraken|baltschen]] Spraken deelt sik in [[Oostbaltsche Spraken|Oostbaltsch]], wo [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un [[Litausche Spraak|Litausch]] mit tohöört, un [[Westbaltsche Spraken|Westbaltsch]], dat vundaag heel uutstorven is. Över Betog vun de uutstorven baltschen [[Dniepr-Oka-Spraken]], de alleen in Naams vun Strööm överlevert sünd, is mit dat ringe Material nich to seggen {| class="wikitable" |+Baltsche Spraken na Tall vun Moderspraakspreker |- ! colspan="2"|[[Oostbaltsche Spraken|Oostbaltsch]] |- | [[Lettsche Spraak|Lettsch]] || ~ 1.5 Million<ref>Valsts valoda.</ref> |- | [[Lettgallsche Spraak|Lettgallsch]]* || 150,000–200,000 |- | [[Litausche Spraak|Litausch]] || ~ 4.5 Million |- | [[Samogietsche Spraak|Samogietsch]]* || 500,000 |- | [[Seloonsche Spraak|Seloonsch]]† || Uutstorven sied dat 16. Jhd. |- | [[Semgallsche Spraak|Semgallsch]]† || Uutstorven sied dat 16. Jhd. |- | ''[[Kuroonsche Spraak|Ooldkuroonsch]]''† || Uutstorven sied dat 16. Jhd. |- ! colspan="2"|[[Westbaltsche Spraken|Westbaltsch]] |- | Westlich [[Galindsche Spraak#Westgalindsch|Galindsch]]† || Uutstorven sied dat 14. Jhd. |- | [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüüßisch]] || Uutstorven sied dat fröhe 18. Jhd.; wedder opleevt in’t 21. Jhd. mit 2 Spreker<ref>Piotr Szatkowski: ''Language Practices in a Family of Prussian Language Revivalists: Conclusions Based on Short-Term Participant Observation''. In: ''Adeptus'', Issue 18, 2021, doi 10.11649/a.2626, ISSN 2300-0783.</ref> |- | [[Westbaltsche Spraken#Pomeraansch-Baltsche Spraak|Pomeraansch-Baltsch]]† || Uutstorven sied dat 1. Johrdusend v. Chr. |- | ''[[Skalven#Spraak|Skalvsch]]''† || Uutstorven sied dat 16. Jhd. |- | [[Sudoovsche Spraak|Sudoovsch]]† || Uutstorven sied dat 17. Jhd. |- ! colspan="2"|[[Dnepr-Oka-Spraken|Dnepr-Oka]] |- | [[Goljaadsche Spraak|Goljaadsch]]† || Uutstorven sied dat 12. Jhd.<ref>„Балтийские языки“. In: lingvarium.org.</ref> |- ! colspan="2"|<small>''Kursiv'' wiest op ümstreden Klassifikatschonen hen</small> |- ! colspan="2"|<small>* wiest dorop hen, dat disse Spraken mennigmaal as [[Dialekt]]en ankeken warrt.</small> |- ! colspan="2"|<small>† wiest op uutstorven Spraken hen.</small> |} === Slaawsch === De [[Slaawsche Spraken|slaawschen]] Spraken hebbt sik över een groot Rebeed uutbreedt un sik wieder in enen [[Oostslaawsche Spraken|oost]]-, [[Westslaavske Sproken|west]]-, un [[Süüdslaawsche Spraken|süüdslaawschen]] Telg deelt. {| class="wikitable" |+Slaawsche Spraken na Tweigen |- ! colspan="2"|[[Oostslaawsche Spraken|Oostslaawsch]] |- | [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]] || |- | [[Russische Spraak|Russisch]] || |- | [[Russiensche Spraak|Russiensch]]* || |- | [[Ukrainsche Spraak|Ukrainsch]]|| |- | [[Podlachsche Spraak|Podlachsch]]* || |- | [[Westpolesische Spraak|Westpolesisch]]* || |- ! colspan="2"|[[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] |- ! colspan="2"|Oostsüüdslaawsch |- | [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]] || |- | [[Mazedoonsche Spraak|Mazedoonsch]] || |- | [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]] || |- ! colspan="2"|Westsüüdslaawsch |- | [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]] || |- | [[Serbsche Spraak|Serbsch]] || |- | [[Kroaatsche Spraak|Kroaatsch]] || |- | [[Bosnische Spraak|Bosnisch]] || |- | [[Montenegrienche Spraak|Montenegriensch]] || |- | [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]] || |- ! colspan="2"|[[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] |- ! colspan="2"|[[Tschechsch-slowaaksche Spraken|Tschechsch-Slowaaksch]] |- | [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]] || |- | [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]] || |- ! colspan="2"|[[Lechietsche Spraken|Lechietsch]] |- | [[Polaabske Sproke|Polaabsch]]† || |- | [[Poolsche Spraak|Poolsch]] || |- | [[Pommersche Spraak|Pommersch]] || |- | [[Kaschuubsche Spraak|Kaschuubsch]] || |- | [[Slowinzsche Spraak|Slowinzsch]]* || |- | [[Slesische Spraak|Slesisch]]* || |- ! colspan="2"|[[Sorbsche Spraken|Sorbsch]] |- | [[Neddersorbsche Spraak|Neddersorbsch]] || |- | [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsch]]|| |- ! colspan="2"|<small>* wiest dorop hen, dat disse Spraken mennigmaal as [[Dialekt]]en ankeken warrt</small> |- ! colspan="2"|<small>† wiest op uutstorven Spraken hen</small> |} == Spraakrebeed == === Spraakrebeed in de verleden Tied === [[File:Balto-Slavic lng.png|thumb|300px|right|Area of Balto-Slavic dialect continuum (''purple''), with proposed material cultures correlating to speakers of Balto-Slavic in the Bronze Age (''white''); including archaic Slavic hydronyms (''red'' dots).]] Tiedens de Bronztied weer dat Baltoslaawsche noch een baltoslaawsch Dialektkontinuum, dat in dat oosteuropääsch Plattland snackt wurr. === Spraakrebeed vundaag === [[File:Geographical distribution of extant Slavic and East Baltic languages 2015.png|duum]] Dat Spraakrebeed vun de modernen baltoslaawschen Spraken het sik besünners mit dat Uutbreden vun de slaawschen Spraken vergröttert. Wieldes sik de slaawschen Spraken Uutbreden, hebbt de baltschen Spraken enen groten Deel vun eer oold Rebeed verloren. Vundaag langt dat baltoslaawsche Spraakrebeed vun’t Tschechsche un Sorbsche in Tschechien un de Lusitz in’n Westen, över’t Slowaaksche, Kaschuubsche un Poolsche un denn dat Ukrainsche, Wittrussische un Russische, dat sik bet wied in’n Oosten Zentraalasien um Sibirien uutbreedt het. In Süüdoosteuropa un op den Balkan hebbt sik, dörch’t Rumäänsche un Ungaarsche vun de anner slaawschen Spraken scheden, de süüdslaawschen Spraken uutbreedt. Se deelt sik vundaag in dat Sloweensche, dat Serbokroaatsche un dat Bulgaarsche. Baltische Spraken warrt daargegen alleen noch in’t Baltikum snackt. Dat Litausche mitsams Dialekten in Litauen un dat Lettsche in Lettland. ==Historische Expanschoon== {{Kiek ook bi|Baltsche Spraken#Historie|titel1=Historie vun de baltschen Spraken}}{{Kiek ook bi|Slaawsche Spraken#Historie|titel1=Historie vun de slaawschen Spraken}} Sprekers vun’t Oorslaawsche begünnen sik in’t 6. un 7.&nbsp;Jhd. miteens bet na [[Thessaloniki]] uuttobreiden. Mit de Expanschoon vun’t Slaawsche na Süüd to övernemen sachtens ook [[Iraansche Spraken|iraanschsprakige]] Gruppen, so as de Sarmaten,<ref>{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/37147068|title=Балты в миграциях Великого переселения народов. Галинды // Исторический формат, No. 3-4, 2017. С. 95–124.|first=Илья Тарасов / Ilia|last=Tarasov|journal=Балты в миграциях Великого переселения народов. Галинды|date=Januar 2017 |via=www.academia.edu}}</ref> de oorslaawsche Spraak. Dat Oorslaawsche spleet sik twüschen 1500 un 1000&nbsp;v. Chr. vun de annern baltoslaawschen Dialekten.<ref>cf. Vörlaag:Harvcoltxt with references. "Classical glottochronology" conducted by Czech Slavist M. Čejka in 1974 dates the Balto-Slavic split to −910±340 BCE, Sergei Starostin in 1994 dates it to 1210 BCE, and "recalibrated glottochronology" conducted by Novotná & Blažek dates it to 1400–1340 BCE. This agrees well with Trzciniec-Komarov culture, localized from Silesia to Central Ukraine and dated to the period 1500–1200 BCE.</ref> De gaue Expanschoon vun’t Oorslaawsche het denn den gröttsten Deel Dialekten binnen dat baltoslaawsche Dialektkontinuum verdrängt, so dat vundaag alleen noch twee Gruppen bestaan bleven (oder dree Gruppen Slaawsch, Oostbaltsch un Westbaltsch, dat in de fröhe Neetied uutstorven is). Hydronymen, also de Naams vun Strööm un Seen, wiest man daarop hen, dat baltsche Spraken eerdaags in den veel grötter Rebeed snackt wurrn, dat bet üm dat hüdige Moskau henlangt. Se wurrn man vun slaawschen Spraken verdrängt.<ref>Beekes 2011, S. 48.</ref> == Oorbaltoslaawsch == Oorbaltoslaawsch is [[linguistsche Rekonstrukschoon|rekonstrueerte]] [[Oorspraak]], de uut dat [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsche]] ruutwassen is un Vöörlöper vun de baltschen un slaawschen Spraken vundaag is. Se weer rund 1.500&nbsp;Jaar ene Spraakeenheid, err Sik in dat fröhe 2.&nbsp;Jaardusend&nbsp;v. Chr. de baltsche un slaawsche Telgen later vunenanner lösen.<ref>Pronk 2022 S. 287.</ref> Typsch för dat Oorbaltoslaawsch sünd Luudwannels, so as de Satem-Luudwannel un de [[Ruki-Regel]]. === Phonologie === ==== Konsonanten ==== De stimmhaft aspireerten Plosiven uut dat [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] verloren ehr Aspiratschoon. Togliek hebbt sik ne’e palatale Luden ruutwickelt (''*ś'', ''*ź'', ''*š''), un de [[Ruki-Regel]] het dat ''*s'' bestimmten Ümfeld to ''*š'' maakt. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Oorbaltoslaawsche Konsonanten |- ! ! colspan="2" | Labial ! colspan="2" | Koronal ! colspan="2" | Palatal ! colspan="2" | Velar |- ! Nasal | colspan="2" | m | colspan="2" | n | colspan="2" | | colspan="2" | |- ! Plosiv | p | b | t | d | colspan="2" | | k | g |- ! Frikativ | colspan="2" | | s | (z) | ś, š | ź | colspan="2" | |- ! Trill | colspan="2" | | colspan="2" | r | colspan="2" | | colspan="2" | |- ! Lateral | colspan="2" | | colspan="2" | l | colspan="2" | | colspan="2" | |- ! Approximant | colspan="2" | w | colspan="2" | | colspan="2" | j | colspan="2" | |} ==== Vokalen ==== Dat Oorbaltoslaawsch hett dat meiste vun dat oorindoeuropääsche Vokaalsysteem bewahrt. Kort ''*o'' is mit ''*a'' tohoopfullen, un dat vörige ''*eu'' is to ''*jau'' worrn. Vokaallängd bleev wichtig un spelt en grote Rull in de Morphologie. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Oorbaltoslaawsche Vokalen ! ! colspan="2" | Kort ! colspan="2" | Lang ! colspan="2" | Diphthong |- ! ! Vör !! Achter ! Vör !! Achter ! Vör !! Achter |- ! Sloten | i || u | ī || ū | || |- ! Middel | e || | ē || ō | ei || |- ! Oapen | || a | || ā | ai || au |} ==Kennteken vun’t Baltoslaawsche == De Verwandschop vun de baltoslaawschen Spraken wiest sik an ene Reeg vun gemeensamen Innovatschonen, de sik so in kene anner indoeuropääsche Spraak finnt, un an de relative Chronologie vun disse Innovatschonen. De baltschen un slaawschen Spraken hebbt ook ene Reeg gemeensame Arvwöör, de in anner indoeuropääschen Spraken nich to finnen sünd oder den glieken semantschen Wannel vun’t Oorindoeuropääsche to’n Baltoslaawschen mitmaakt hebbt.<ref name="Britannica"/> Dat bewiest, dat de baltschen un slaawschen Spraken ene Tied lang ene gemeensame Spraak weren: dat Oorbaltoslaawsche. ===Gemeensame Luudwannels=== * [[Winters Gesett]]: Korte Vokalen warrt vöör [[Oorindoeuropääsche Spraak|oorindoeuropääschen]] [[Stimmhaftigkeid|stemmhaften]] [[Plosiv|Plosiven]] (''*b'', ''*d'', ''*g'') lang. * De oorindoeuropääschen [[Aspiratschoon (Phonetik)|bepuusten]] Plosiven (''*bʰ'', ''*dʰ'', ''*gʰ'', ''*ǵʰ'') fullen mit de eenfachen stemmhaften Plosiven (''*b'', ''*d'', ''*g'', ''*ǵ'') tohoop. Vergliekbare Luudwannels finnt sik ook in anner indoeuropääschen Spraken. De Luudwannel is man ene egenstännige baltoslaawsche Innovatschoon, üm dat Winters Gesett sik noch na den olen Ünnerscheed twüschen stemmhaften Plosiven un bepuust Plosiven richt, so dat de Luudwannel eerst na Winters Gesett scheen is. * [[Hirts Gesett]]: De oorindoeuropääsche Akzent treck sik op de vörige Sülv torügg, wenn disse Sülv op enen [[Laryngaal]] enn (''*h₁'', ''*h₂'', ''*h₃''). * Een slaten Vokaal wurr vöör de oorindoeuropääschen [[Syllabizität|syllaabschen]] [[Sonorant|Sonoranten]] inföögt (''*l̥'', ''*r̥'', ''*m̥'', ''*n̥''). Dit Vokaal is normalerwies ''*i'' (> ''*il'', ''*ir'', ''*im'', ''*in'') in enigen Fäll avers ok ''*u'' (''*ul'', ''*ur'', ''*um'', ''*un''). Dat [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansche]] ist de enige annere indoeuropääsche Spraak, de vöör de syllaabschen Sonoranten enen [[Slaten Vokaal|slaten]] Vokaal inföög (''*u'' allerwegens), alle annern indoeuropääschen fögen [[Middelvokaal|Middelvokalen]] oder [[Apen Vokaal|apen]] Vokalen in. * Een Ünnerscheed in dat [[Register (Phonologie)|Register]] in langen Sülven twüschen Akut (waarschienlich [[Glottalisatschoon|glottaliseert]]) un Zirkumflex keem op. De Akut keem in grotendeels in Sülven op, de in enen oorindoeuropääschen bepuusten Plosiv oder enen Laryngaal ennen. Düsse Ünnerscheed is in den meisten baltoslaawschen Spraken to finnen, ook in’t Oorslaawsche, as enen Ünnerscheed op akzentueert Sülven twüschen enen Toon, de anstiggt, un enen Toon, de daalfallt. * Vokalen vöör ''*m'' an’t Woordenn sünd kort worrn.<ref name="Hill 2013">{{Cite journal |last=Hill |first=Eugen |date=2013 |title=Historical phonology in service of subgrouping. Two laws of final syllables in the common prehistory of Baltic and Slavonic. |journal=Baltistica |volume=XLVIII |issue=2 |pages=161–204 |doi=10.15388/Baltistica.48.2.2170 |doi-access=free }}</ref> * ''*-mi'' wurr ''*-m'' na langen Vokalen an’t Woordenn.<ref name="Hill 2013" /> Disse Luudwannel keem chronoloogsch vöör den vörigen Wannel. * Betoont ''*o'' wurr ''*u'' in Endsülven.<ref name="Hill 2013" /> * ''*o'' un ''*a'' sünd to ''*a'' tohoopfullen. De Wannel is ook in anner indoeuropääschen Spraken to finnen. In’t Baltoslaawsche keem de Wannel man na Winters Gesett, denn Winters Gesett maak vöör bepuust Plosiven ''*o'' to ''*ō'' un ''*a'' to ''*ā.'' Sodennig mutt de Wannel passeert ween, eer dat de Luden tohoopfullen weren. Dat Tohoopfullen vun *''o'' un ''*a'' mutt ook na de Wannel ''*o'' to ''*u'' in Endsülven, de baven beschreven is, passeert ween. In de slaawschen Spraken is dat ''*a'' to ''*o'' rund markt worrn'','' wieldess Baltsch dat ''*a'' bewaart: ** [[Litausche Spraak|litausch]] ''ašìs'' [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|ooldkarkenslaawsch]] ''ось'' (vun oorindoeuropääsch ''*a'': latiensch ''axis'', ooldgreeksch ''áxōn'') ** litausch ''avìs'', ooldkarkenslaawsch ''овьца'' (vun oorindoeuropääsch''*o'': latiensch ''ovis'', ooldgreeksch ''óis'') De gemeensamen baltoslaawschen Innovatschonen ümfaat ook een Reeg anner Luudwannel, de ook in anner indoeuropääschen Spraken to finnen sünd. Se sünd also keen direkten Bewies för ene gemeensame oorbaltoslaawsche Spraak, stütt de Theorie man tohoop mit de baven beschreven Luudwannels. * [[Kentum-Satem-Isogloss|Satem-Luudwannel]]: Der oorindoeuropääschen [[Palatovelaar|palatovelaren]] Kunsonanten ''*ḱ'', ''*ǵ'', ''*ǵʰ'' wurrn [[Palataal|palatale]] [[Sibilant|Sibilanten]] ''*ś'', ''*ź'', ''*ź'', wieldes bi de [[Labiovelaar|labiovelaren]] Kunsonanten ''*kʷ'', ''*gʷ'', ''*gʷʰ'' dat [[Labial|labiale]] Element verlüstig gaan is, so dat se mit dem eenfachen [[Velaar|Velaren]] ''*k'', ''*g'', ''*gʰ'' tohoopfullen. De palatalen Sibilanten wurrn later in allen baltoslaawschen Spraken ''*s'', ''*z'', uutbenamen dat Litausche''.'' * [[Ruki-Regel]]: ''*s'' wurr ''*š'' na *''r, *u, *k'' or ''*i''. In’t Slaawsche wurr dit *''š'' na Achtervokalen later *''x'' (in de modernen slaawschen Spraken ⟨ch⟩, ⟨h⟩ oderr ⟨х⟩ schreven). === Gemeensaamkeiden bi de Akzent === Charakteristisch för dat Baltoslaawsche sünd de Innovatschonen in’t Akzentsysteem, de dat oorindoeuropääsche Systeem, dat sik de Indogermanistik uut’n [[Ooldgreeksche Spraak|ooldgreekschen]] un [[Vedische Spraak|vedischen]] Akzent rekonstrueren. Disse Innovatschonen Nomen sünd bi Nomen as ook bi Verben to seen. De Deklinatschoon vun tweesülvigen Nomen wurr in twee Akzentparadigmen indeelt: fast (mit Akzent op de Wortel) un mobil (mit wisseln Akzent twüschen Wortel un Endsülv). In’n Ünnerscheed to dat Ooldgreeksche un dat [[Sanskrit]], wo disse Nomen meist enen fasten Akzent hebbt, hebbt vele themaatsche o-Stämm un a-Stämm in’t Baltoslaawsche enren mobilen Akzent kregen. Disse twee nominalen Akzentparadigmen in’t Baltoslaawsche sünd na [[Villanueva Svensson]] so opkamen: {|class="wikitable" |+ Baltoslaawsche Nomen-Akzentmunster (AP) ! rowspan=2| Oorbaltoslaawsch ! rowspan=2| Typ vun de Wortelsülb ! colspan=2| Baltsch ! rowspan=2| Slaawsch |- ! Litausch ! Lettsch |- | rowspan=2| Fast | Nich akut | AP 2 | Fallen Toon | AP b |- | Akut | AP 1 | Even Ton | AP a |- | rowspan=2| Mobil | Nich akut | AP 4 | Fallen Toon | rowspan=2| AP c |- | Akut | AP 3 | Braken Ton |} To beachten is, dat Lettsch woll enen fasten Akzent op den eerste Sülv het, man de Toon vun de betoonte Sülv doch Korrespondenzen mit dem Akzentmunstern buten dat Lettsche wiest. === Gemeensaamkeiden bi de Grammatik === * De oorindoeuropääsche [[Genitiv]] [[Eentall|Singular]] bi [[Themavokaal|themaatschen]] o-Stämm {{lang|ine-x-proto|''-osyo''}} wurr vun den [[Ablativ]] ''*-ād'' wegdrängt (oorslaawsch ''*vьlka'', litausch ''vil̃ko'', lettsch ''vilka''). Ooldprüüßisch het man den olen oorindoeuropääsche Genitiv bewaart: ''deiwas'' ‘vun Godd/Godd sie/Godds’, ''tawas'' ‘vun den Vadder/Vader sien/Vadders’. * De Endsülv ''*-ān'' (uut öller''*-āmi'') för den [[Instrumental]] Singular vun ā-Stämm.<ref name="Hill 2013" /> [[Sanskrit]] daargegen het ''-ayā'' oder dat archaische vedische ''-ā''. Litausch ''rankà'' is meerdüdig un künn vun beiden Endsülven gliekermaten afstammen. Oostlitausch ''runku'' un lettsch ''rùoku'' wiest man op Oorbaltoslaawsch ''*-ān'' hen. * De Endsülv ''*-mis'' in’ Instrumental [[Mehrtall|Plural]], so as litausch ''sūnu'''mìs''''', ooldkarkenslaawsch''synъ'''mi''''' ‘mit de Söhn’. De Endsülv finnt sik ook in’t Germaansche, wieldes anner indoeuropääsche Sprake Endsülven op ''-bʰ-'' hebt, so as op Sanskrit {{lang|sa-Latn|-bhis}}. * [[Bestimmtheid|Definitie]] un indefinite [[Adjektiv|Adjektiven]]. De definitiven Formen stammt vun dat nastellt [[Relativpronomen|Relativ]]- oder [[Demonstrativpronomen]] ''*jas'' af. Bispelen sünd to litausch ''geràs'''is''''' ‘de gode’ gegenöver ''gẽras'' ‘good’, ooldkarkenslaawsch ''dobrъ'''jь''''' ‘de gode’ gegenöver ''dobrъ'' ‘good’. De litauschen Formen sünd man sachtens, nademdat sik de Spraakgrupp in Baltsch un Slaawsch opspleten harr, opkamen. Denn dat Ooldlitausche harr noch de Formen ''naujamę́jame'' vun ''*naujamén'' + ''*jamén''. In’t Slaawsche daargegen versmölt dat Pronomen al fröh mit dat Adjektiv.<ref>Zinkevičius 1984, S. 120.</ref> * De Genitiv as Kasus för dat direkte [[Objekt (Spraak)|Objekt]] vun negativen Verben, to’n Bispeel in’t [[Russische Spraak|Russische]] {{lang|ru|кни́г'''и''' (я) не читал}} oder Litausche ''knyg'''os''' neskaičiau'' ‘Ik hebb dat Book nich lesen’.<ref>Matasovic: "Navedimo najvažnije baltoslavenske izoglose...Upotreba genitiva za izricanje objekta zanijekanog glagola"</ref> === Gemeensame Wöör === Wöör, de sik in allen oder den meisten baltoslaawschen Spraken finnt, sünd to’n Bispeel: *oorbaltoslaawsch ''léiˀpāˀ'' ‘[[Linnen (Boom)|Linnenboom]]’: {{S|lt|líepa}}, {{S|prg|līpa}}, {{S|lv|liẽpa}}, [[Lettgallsche Spraak|lettgallsch]] līpa, oorslaawsch *lipa (ooldkarkenslaawsch липа, russisch ли́па, poolsch lipa, tschechsch lípa) *ránkāˀ ‘Hand’: litausch rankà, ooldprüüßisch rānkan (akk. sg.), lettsch rùoka, Lettgallsch rūka, oorslaawsch *rǭkà (ooldkarkenslaawsch рѫка, russisch рука́, poolsch ręka, tschechsch ruka) *galˀwā́ˀ ‘Kopp’: litausch galvà, ooldprüüßisch galwo, lettsch gal̂va, lettgallsch golva; oorslaawsch *golvà (ooldkarkenslaawsch глава, russisch голова́, poolsch głowa, tschechsch hlava). Ook wenn dat ene Reeg gemeensame lexikaalsche Innovatschonen givt, givt dat ook grote Ünnerscheed in de Lexik twüschen dat Baltsche un Slaawsche. [[Jan Michał Rozwadowski]] het ruutfunnen dat jeedeen semantsch Feld in’n Grundwortschatt Ünnerscheed twüschen de beiden Telgen wiest. Na Henning Andersen kann dat good mit enen Dialektkontinuum verklaart warrn. Binnen dat Kontinuum wussen uut de noordwestern Dialekten dat Baltsche ran; de süüdlichen Dialekten wurrn to’n Slaawschen (wo dat Slaawsche denn later bi siene Expanschoon de Övergangsdialekten bi verdrängt het). Andersen het ook vöörslaan, dat verscheden [[Substraatspraak|Substraatspraken]] Oorsaak för Ünnerscheed in’n Grundwoordschatt sünd.<ref>Henning Andersen: ''Slavic and the Indo-European Migrations''. In: ''Language Contacts in Prehistory. Studies in Stratigraphy, Current Issues in Linguistic Theory''. Band 239, John Benjamins, Amsterdam, Philadelphia 2003, S. 71–73.</ref> == Literatuur == ;Indoeuropääsch ;Allgemene Indogermanistik un Översichtswarken * Henning Andersen: ''Reconstructing Prehistorical Dialects''. Mouton de Gruyter, Berlin 1996, ISBN 3-11-014705-X. * Robert Beekes: ''Comparative Indo-European Linguistics''. 2. Oplaag, John Benjamins, Amsterdam 2011. * James Clackson: ''Indo-European Linguistics. An Introduction''. Cambridge University Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0521653671. * [[Benjamin W. Fortson IV|Benjamin W. Fortson]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction''. 2. Oplaag, Blackwell, Malden (MA) 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * Mate Kapović: ''The Indo-European Languages''. 2. Oplaag, Routledge, London 2017, ISBN 978-0-415-73062-4. * J. P. Mallory; D. Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World''. Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 0-19-928791-0. ;Baltoslaawsch * Bruno Barschel; Kurt Kozianka; Peter Weber (Ruutgevers): ''Indogermanisch, Baltisch und Slawisch. Kolloquium in Zusammenarbeit mit der Indogermanischen Gesellschaft in Jena, September 1989''. Otto Sagner, [[München|Mönken]] 1992, ISBN 3-87690-515-X. * Florin Curta: ''The Slavic Lingua Franca''. In: ''East Central Europe'' 31 (2004), S. 125–148. * Eugen Hill: ''Phonological evidence for a Proto-Baltic stage in the evolution of East and West Baltic''. In: ''International Journal of Diachronic Linguistics and Linguistic Reconstruction'' 13 (2016), S. 205–232. * Ilga Jansone; Anna Stafecka: ''Atlas of the Baltic Languages: Plant Names of Slavonic Origin''. In: ''Acta Baltico-Slavica'' 37 (2013), S. 499–513. * Ronald I. Kim: ''The phonology of Balto-Slavic''. In: Jared Klein; Brian Joseph; Matthias Fritz (Ruutgevers): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. Band 3. De Gruyter Mouton, Berlin 2018, S. 1974–1985. * Frederik Kortlandt: ''Historical laws of Baltic accentuation''. In: ''Baltistica'' 13/2 (1977), S. 319–330. * Frederik Kortlandt: ''I.-E. Palatovelars before resonants in Balto-Slavic''. In: ''Recent Developments in Historical Phonology''. 1978, S. 237–243. * Frederik Kortlandt: ''Baltica & Balto-Slavica''. Rodopi, Amsterdam/New York 2009, ISBN 978-90-420-2652-0. * Frederik Kortlandt: ''Proto-Baltic?''. In: ''Baltistica'' 53/2 (2018), S. 175–185. * Ranko Matasović: ''Toward a relative chronology of the earliest Baltic and Slavic sound changes''. In: ''Baltistica'' 40/2 (2005). * Ranko Matasović: ''Supstratne riječi u baltoslavenskim jezicima''. In: ''Filologija'' 60 (2013), S. 75–102. * D. Gosselin Nakeeb: ''Another window on the prehistory of Baltic and Slavic''. In: ''Journal of Baltic Studies'' 28/3 (1997), S. 207–234. * Petra Novotná; Václav Blažek: ''Glottochronology and its application to the Balto-Slavic languages''. In: ''Baltistica'' 42/2 (2007), S. 185–210. * Thomas Olander: ''Det baltoslaviske problem – Accentologien''. Masterarbeid, 2002. * Thomas Olander: ''Balto-Slavic Accentual Mobility''. Mouton de Gruyter, Berlin/New York 2009, ISBN 978-3-11-020397-4. * Daniel Petit: ''Les langues baltiques et la question balto-slave''. In: ''Histoire Épistémologie Langage'' 26/2 (2004), S. 7–41. * Tijmen Pronk: ''Balto-Slavic''. In: Thomas Olander (Ruutgever): ''The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective''. Cambridge University Press, Cambridge 2022, S. 269–292. * Alfred E. Senn: ''The Relationships of Baltic and Slavic''. In: H. Birnbaum; J. Puhvel (Ruutgevers): ''Ancient Indo-European Dialects''. University of California Press, Los Angeles 1966. * Christian Stang: ''Slavonic accentuation''. Universitetsforlaget, Oslo 1957. * Oswald Szemerényi: ''The problem of Balto-Slav unity''. In: ''Kratylos'' 2 (1957), S. 97–123. * Miguel Villanueva Svensson: ''The Rise of Acuteness in Balto-Slavic''. Brill, Leiden/Boston 2023. ;Baltsch * Pietro U. Dinni: ''Baltų kalbos: lyginamoji istorija''. Science and Encyclopaedia Publishing Centre, Vilnius 2000, ISBN 5-420-01444-0. * Zigmas Zinkevičius: ''Lietuvių kalbos istorinė gramatika''. 2. Oplaag, Mokslas, Vilnius 1981. * Zigmas Zinkevičius: ''Lietuvių kalbos kilmė''. Mokslas, Vilnius 1984, ISBN 5420001020. ;Slaawsch * Rick Derksen: ''Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon''. Brill, Leiden 2008. * Georg Holzer: ''Zur Lautgeschichte des baltisch-slavischen Areals''. In: ''Wiener slavistisches Jahrbuch'' 47 (2001), S. 33–50. * Georg Holzer: ''Urslawisch''. Wieser Verlag, Klagenfurt 2002. * Georg Holzer: ''Historische Grammatik des Kroatischen''. Peter Lang, [[Frankfort an’n Main]] 2007, ISBN 978-3-631-56119-5. * Vjačeslav Vsevolodovič Ivanov: ''Slavic languages''. ''Encyclopaedia Britannica'', 2021. * Ranko Matasović: ''Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika''. Matica hrvatska, Zagreb 2008, ISBN 978-953-150-840-7. * Christian Stang: ''Slavonic accentuation''. Universitetsforlaget, Oslo 1957. ;Annerwat * Herbert Bräuer: ''Review of Studien zu slavischen Gewässernamen und Gewässerbezeichnungen''. Universitätsverlag Winter, Heidelberg 1981. * R. D. Gray; Q. D. Atkinson: ''Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin''. In: ''Nature'' 426 (2003), S. 435–439. * Steven Young: ''Balto-Slavic languages''. In: ''Concise Encyclopedia of Languages of the World''. 2009, S. 135–136. * Steven Young: ''Baltic''. In: Mate Kapović (Ruutgever): ''The Indo-European Languages''. 2. Oplaag. Routledge, London 2017, S. 486–518. == Footnoten == <references responsive="" /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] n5the5an7a497u9hrwodw48iyoldqsu 0 186829 1061751 1061328 2026-04-05T09:54:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061751 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}{{Lang|de|'''Hamburgisches Wörterbuch'''}} ({{S|nds|''Hamborgsch Wöörbook''}}) is de Titel för dat wetenschoplike Wöörbook, dat’t [[Hamborger Platt]] uptekent. Dat Gestreek, dat’t Wöörbook beschrivt, kümt to’n groten Deel met’n Grenzen van de [[Hamborg|Hansestadt Hamborg]] vandage övereen. Dat „Hamborgsch Wöörbook“ is een histoorsch Wöörbook, dat Materiaal uut 8. Jaarhunnerden Tied tohoopbringt –&nbsp;daar find sik Belegen uut’n 13. bet to’n 20.&nbsp;Jhd. binnen. Man alleen hier un daar stellt dat Wöörbook, de Spraak vöör’t 17. Jhd. daar, denn de öldsten Belege beschrivt al dat {{Lang|de|''[[Mittelniederdeutsche Wörterbuch]]''}}. De [[Lemma|Lemmata]] sind na dat [[Alphabet]] sorteert. Wat över de [[Grammatik]], de Tied, in de dat Woord bruukt worrn is un wat dat Woord heet, find sik bi jeden Indrag. Af un an givt dat Angaven to Varianten un Anmarkels to de Spraakstil. Bispeelsätze maakt klaar, wat tovöör över Grammatik un [[Semantik]] vertellt worrn is. Mit sienen velen Verwiesen kann een dat Wöörbook ook na Saakthemen bruken un upsluten. Ook typsch Hamborger Egennaam sind uplist; Oordsnamen sind man deelwiese in dat Wöörbook upnomen worrn. Feld- un Stratennamen sind unner dat Lemma up dat se Betog nimt list. Seggwisen, Riemsels un Bruukdom sind ook upnomen worrn, so dat’t Wöörbook ook een Born för de [[Volkskunne]] is. == Historie == De Arbeidstelle för dat Wöörbook hebbt [[Conrad Borchling]] un [[Agathe Lasch]] an’n ''Deutschen Seminar'' (sied 1919 ''Germanisches Seminar der Universität'') van de [[Universität Hamborg]] gründ. De Plaans un Organisatschoon weren Upgaven van Agathe Lasch, de mit man een paar Hülpkräften veel Materiaal sammelt un uutweerd het. As Jüüdsche is Agathe Lasch 1934 uut den Staatsdeenst ruutsmeten worrn, so dat’t eerst kenen gav, de sik alleen mit Wöörbook befaten konn. Eerst 1952 het [[Käthe Scheel]], de al as friege Metarbedersche an dat Projekt mit togange wesen was, ene faste Stelle för dat Wöörbook kregen. 1956 is de Publikatschoon anfungen. 2006 is de sesste un letste Band ruutkomen. == Borns un Materialien == Dat Archivmaterial, nu een afsloten Korpus, ümfaat an de ene Millionen Belege uut acht Jaarhunnderden Tied. De Borns deelt sik in veer Gruppen: * Öller Wöörböker un Wöörlisten över Mundart un Fackmundarten. Daar tellt dat <nowiki><i>Idioticon Hamburgense</i></nowiki> von [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] (1678–1761), dat [[Holsteinische Idiotikon|''Holsteinische Idiotikon'']] van J.F. Schütze (1800–1806), in dat ook veel uut Hamborg staat, un ümfangrieke Kollektschonen van [[Jürgen Niklaas Bärmann|G.N. Bärmann]] (üm 1840), [[H.P.E. Krage]] (üm 1850) un sunnerlik [[Christoph Walther (Philoloog)|C. Walther]] (twede Halve 19.&nbsp;Jhd.) * Literatuur uut de Wetenschop to Historie un Volkskunne * Saaktexte uut öller Tieden (Kröönken, Rechtstexte, Tolllisten, Arznieböker, Dichtwark), Mundaardliteratuur * Materialen uut Ümfragen in Bläder, Tiedschriften, Fragebögen un Materialien, de Friewilige insend hebbt (SPontaan-materila) == Publikatschoon == ''Hamburgisches Wörterbuch.'' Auf Grund der Vorarbeiten von Christoph Walther und Agathe Lasch hrsg. von Beate Hennig und Jürgen Meier. Bearb. von Beate Hennig, Jürgen Meier und Jürgen Ruge. [[Wachholtz Verlag]], [[Niemünster]] 2006, ISBN 3-529-04603-5: * Band 1 (A–E) 1985 * Band 2 (F–K) 2000 * Band 3 (L–R) 2004 * Band 4 (S) 2005 * Band 5 (T–Z, Nachträge zu A–S) 2006 == Literatuur == * H. Kuhn: Vorwort zur 1. Lieferung, 1956. * J. Meier: Vorwort zum 1. Band, 1985. * J. Meier: ''Das Hamburgische Wörterbuch''. In: ''Geschichte, Konzeption, Nutzen''. Jahresgabe der Klaus-Groth-Gesellschaft, 1980, S.&nbsp;168–174. == Weblenken == * [https://www.slm.uni-hamburg.de/niederdeutsch/ueber-die-abteilung/hamburgisches-wb.html ''Hamburgisches Wörterbuch : Niederdeutsche Sprache und Literatur (NdSL) : Universität Hamburg.''] (hoogdüütsch) * {{Internetquelle |autor=Jürgen Meier |url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |titel=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |titelerg=Arbeitsbericht 2003 bis 2006 |werk=slm.uni-hamburg.de |hrsg=Universität Hamburg |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |archiv-datum=2009-03-12 |abruf=2015-03-31 }} {{Webarchiv|url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |wayback=20090312070340 |text=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |archiv-bot=2026-04-05 09:54:50 InternetArchiveBot }} {{Internetquelle |autor=Jürgen Meier |url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |titel=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |titelerg=Arbeitsbericht 2003 bis 2006 |werk=slm.uni-hamburg.de |hrsg=Universität Hamburg |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |archiv-datum=2009-03-12 |abruf=2015-03-31 }} {{Webarchiv|url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |wayback=20090312070340 |text=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |archiv-bot=2026-04-05 09:54:50 InternetArchiveBot }} (hoogdüütsch)  {{Navigatschoonsliest Düütsch Grootlandschopswöörböker}} [[Kategorie:Wöörbook]] [[Kategorie:Dialektologie]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hamborg]] thgvkwmmgtqdtwxmavefidxvf6mnni6 0 187131 1061723 1061316 2026-04-05T07:13:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061723 wikitext text/x-wiki [[Datei:Freddy Quinn (1977).jpg|mini|hochkant|Freddy Quinn, 1977]] '''Freddy Quinn''' (* [[27. September]] [[1931]] in [[Wien (Stadt)|Wien]]<ref> Quinn sien Geburtsoort steiht nich twiefelsfree fast. Nöömt wurrn neben Wien ok Nedderfladnitz in Nedderröösteriek un Pula in Istrien. Kiek bispeelswies Elmar Kraushaar: ''Freddy Quinn – Ein unwahrscheinliches Leben'', S.&nbsp;14–18, {{Webarchiv |url=http://www.atrium-verlag.com/uploads/media/Kraushaar_Leseprobe.pdf |text=Leseprobe mit diesen Seiten |wayback=20140808044510}} (PDF) afropen an’n 23. Oktober 2018. </ref> as ''Franz Eugen Helmuth Manfred Nidl'',<ref name="Riemann">Carl Dahlhaus, Hans Heinrich Eggebrecht, Oehl Kurt (Hrsg.): ''Brockhaus Riemann Musiklexikon.'' Brockhaus-Verlag, Wiesbaden 1978, ISBN 3-7653-0303-8, S.&nbsp;353. </ref><ref> En Manfred Nidl wurr 1931 in Nedderfladnitz döfft. {{Internetquelle |url=https://data.matricula-online.eu/de/oesterreich/st-poelten/niederfladnitz/01%252F06/?pg=15 |titel=Auszug aus dem Index zum Taufbuch |abruf=2022-10-16 |sprache=de-DE}}</ref> later ''Nidl-Petz'',<ref name="dnb"> [http://d-nb.info/gnd/118743198 DNB-Indrag to Freddy Quinn] afropen an’n 25. September 2010. </ref><ref> [http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_deutsch/06f_freddy.htm Biografie] bi Steffi-Line.de </ref> ok ''Manfred Quinn'')<ref name="dnb" /> is en [[Öösterriek]]sch [[Slager]][[Slagersinger|singer]] un [[Schauspeler]]. He harr tüschen 1956 un 1966 teihn Nummer-een-Erfolge in de düütsch Hitparade (ünner annern: ''Junge, komm bald wieder)'', hett rund 60&nbsp;Millionen Schallplatten verköfft un wurr to disse Tiet to’n spoodrieksten düütschspraakigen Singer.<ref> {{Internetquelle |url=https://www.abendblatt.de/region/norderstedt/article209898637/Freddy-ist-der-erfolgreichste-Schlagersaenger.html |titel=Freddy ist der erfolgreichste Schlagersänger |hrsg=Hamburger Abendblatt |datum=2017-03-11 |abruf=2017-03-15 |sprache=de-DE}} </ref> He is siet völ Johrteihnten [[Hamborg|Wahlhamborger]]. == Filmografie == === Kino === * 1954: [[Canaris (Film)|Canaris]]<ref> Anmerkung: Freddy Quinn ist in diesem Film nicht zu sehen und singt auch nicht. Er ist jedoch bei einem Instrumentalstück auf der Gitarre zu hören. </ref> * 1957: [[Die große Chance (1957)|Die große Chance]] * 1958: [[Heimatlos (1958)|Heimatlos]] * 1959: [[Freddy, die Gitarre und das Meer]] * 1959: [[Freddy unter fremden Sternen]] * 1960: [[Freddy und die Melodie der Nacht]] * 1960: [[Weit ist der Weg]] * 1961: [[Nur der Wind (Film)|Nur der Wind]] * 1961: [[Freddy und der Millionär (Film)|Freddy und der Millionär]] * 1962: [[Freddy und das Lied der Südsee (Film)|Freddy und das Lied der Südsee]] * 1963: [[Heimweh nach St. Pauli (Film)|Heimweh nach St. Pauli]] * 1964: [[Freddy und das Lied der Prärie]] * 1964: [[Freddy, Tiere, Sensationen]] * 1971: [[Haie an Bord]] * 1983: [[Die wilden Fünfziger]] === Fernsehen (Auswahl) === * 1958: [[Stahlnetz]] – Die Tote im Hafenbecken (TV-Reeg) * 1967: Heimweh nach St. Pauli (Bühnenfassung för dat Feernsehn) * 1968: Die Kartenlegerin (TV) * 1971: Der Junge von St. Pauli (TV) * 1987: [[Großstadtrevier]] – Robin Hood (TV-Reeg) * 1990: [[Heidi und Erni]] – Zirkusluft (TV-Reeg) * 1991: Großstadtrevier – Fährmann, hol’ röver (TV-Reeg) * 2004: Erbin mit Herz (TV) * 2004: [[In aller Freundschaft]] – Die Kraft der Liebe (244) (TV-Reeg) == Literatur == * [[Christian Ankowitsch]]: [http://www.zeit.de/1999/37/199937.gr._geschichte_q.xml ''„Mein Leben hört sich an wie eine Erfindung“: Ein Gespräch mit dem Sänger und Schauspieler&nbsp;…''] In: ''[[Die Zeit]]'', Nr. 37/1999. * [[Elmar Kraushaar]]: ''Freddy Quinn – Ein unwahrscheinliches Leben''. Atrium Verlag, Zürich 2011, ISBN 978-3-85535-390-3. == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * {{IMDb|nm0703843}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118743198 DNB-Katal] * {{Internetquelle |url=https://www.freddy-quinn-archiv.at/ |titel=Freddy-Quinn-Archiv, Wien |abruf=2024-08-24 |sprache=de-DE}} * {{Internetquelle |url=http://www.ndr.de/kultur/geschichte/koepfe/Die-Stimme-der-Sehnsucht-Freddy-Quinn,freddyquinn123.html |titel=Die Stimme der Sehnsucht: Freddy Quinn ist 85 |hrsg=Norddeutscher Rundfunk NDR.de |datum=2016-09-27 |abruf=2024-08-24 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/kultur/geschichte/koepfe/Die-Stimme-der-Sehnsucht-Freddy-Quinn,freddyquinn123.html |wayback=20180113213102 |text=Die Stimme der Sehnsucht: Freddy Quinn ist 85 |archiv-bot=2026-04-05 07:13:32 InternetArchiveBot }} * [https://musicbrainz.org/artist/9f23b139-e3b7-49c4-b17c-460c5d50ae52 Freddy Quinn bi MusicBrainz (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118743198|LCCN=no2006002926|VIAF=62344112}} {{SORTIERUNG:Quinn, Freddy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Slager]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] 2jtt3vy9k4h6mb3wy0oqk5916prkkej 0 187763 1061752 1061329 2026-04-05T09:55:34Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061752 wikitext text/x-wiki [[Datei:HanKang.jpg|rechts|duum|Han Kang, 2014]] [[File:Han Kang Vegetarian 2015 title.jpg|thumb|hochkant|Man Booker International Prize 2016]] '''Han Kang''' ({{S|ko|한강}}; * [[27. November]] [[1970]] in [[Gwangju]], [[Provinz]] [[Jeollanam-do|Süd-Jeolla]], [[Süüdkorea]]) is en süüdkoreaansch Schrieversche. In dat Johr 2024 kreeg se den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven un Warken == Han Kang is de Dochter vun den Schriever [[Han Seung-won]] (Han Sŭngwon) un wurr 1970 in Gwangju boren, is aber af hör elft Levensjohr in [[Seoul]] upwussen. Se hett an de [[Yonsei University]] in Seoul [[Koreaansch Literatur]] studeert un dor 1993 gradueert. Se hett tonächst Gedichte schreven, de in de Tietschrift „Literatur und Gesellschaft“ (''Munhak-kwa sahoe'') herutkeemen, bekannt wurr se kört dorup as Prosaschrieverin.<ref name=":7">{{Internetquelle |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/culture/2022/09/142_269542.html |titel=Han Kang hands over book to Norway's 'Future Library' project |werk=The Korea Times |datum=2019-05-27 |sprache=en |abruf=2022-09-02}}</ref> 1994 wunn Han mit de Körtgeschichte ''Rotes Segel'' ({{lang|ko-Hang|붉은 닻}} ''Bulgeun Dat'') den Literaturpries vun dat Blatt [[Seoul Shinmun]]. In de Johren nah 1994 hett se immer wieder literarische Werke herutbrocht, de hör latere Loopbahn stark präägt hemm. Mit hör eerst Körtgeschichtensammlung ''Liebe in Yŏsu'' 1995 hett se sück as upstrevend Schhrieverin in de südkoreaansch Literaturszene fastsett. Fief Johr later folg hör nächste Sammlung ''Die Früchte meiner Frau'', in de se hör symbolhafte un poetische Vertellenswies wieder entwickeln dee. Disse fröh Warken wiesen all de Themen vun Transformatschoon un Identität, de ok in hör latere internatschonal bekannt Warken as ''Die Vegetarierin'' en zentraal Rull spelen. 1999 wunn Han en Pries för den besten koreaanschen Roman, 2000 den „Pries för junge Künstler vun hüüd“ vun dat Ministerium för Kultur un Tourismus un sluutend 2005 den [[Yi-Sang-Literaturpries]].<ref>[[Dong-a Ilbo]]: [http://english.donga.com/srv/service.php3?biid=2007110280268&path_dir=20071102 Human as Plants] afropen an’n 6. August 2013 (engelsch).</ref> Buterdem arbeit Han as Journalistin för de Tietschriften „Wasser der tiefen Quelle“, „Journal der Publikationen“ un „Quelle“.<ref>[https://library.ltikorea.or.kr/writer/200306 Han Kang(한강)]. In: library.ltikorea.or.kr, Digital Library of Korean Literature, Writers & Media, afropen an’n 10. Oktober 2024 (mehrsprakig).</ref> Hör Roman ''[[Die Vegetarierin]]'' wurr 2010 verfilmt un de Körtroman ''Baby Buddha'' deen as Grundlaag för den Film ''Scar''. Van 2007 bit 2018 lehr Han [[Kreatives Schrieven]] an dat [[Seoul Institute of the Arts]], sietdem is se free Schrieverin.<ref>[https://www.rcwlitagency.com/authors/kang-han/ Han Kang]. In: rcwlitagency.com, RCW Literary Agency, afropen an’n 10. Oktober 2024 (engelsch)&#x202f;-&#x202f;<br>[https://literaturfestival.com/authors/han-kang/ Han Kang]. In: literaturfestival.com, internationales literaturfestival berlin, afropen an’n 10. Oktober 2024&#x202f;-&#x202f;<br>kiek ok: Biogramm Han Kang, [http://www.hoamfoundation.org/eng/main/main.asp Ho-Am Prize], 2024 Laureates, The Arts, afropen an’n 10. Oktober 2024 (engelsch)</ref> 2016 kreeg Han tosommen mit hör Översetterin Deborah Smith för hör 2015 in’t Engelsche översett Debütroman {{lang|ko-Hang|채식주의자}} ''The Vegetarian'' ut dat Johr 2007 den mit 50.000 [[Pund Sterling]] doteerten [[International Booker Prize|Man Booker International Prize]]. De Roman stellt de südkoreaansch Huusfru Hausfrau Yeong-hye in den Middelpunkt, de en Dag besluuten deiht, sück blots noch [[Vegetarismus|vegetarisch]] to nehren un all Produkte vun Deerten ut hör Huushollen entfernt. Hör passive Rebellion nimmt immer groteskere Utmaaten an, as se anfangt sück in de Apenlichkeit nakend to maaken un vun en Levens as Plant dröömt, wat up Unverständnis un Gegenwehr vun hör Familie stött. 2009 wurr dat Wark vun Im U-seong verfilmt. De Roman keem in’n August 2016 ünner den Titel ''Die Vegetarierin'' ok up Düütsch herut.<ref>[http://www.boersenblatt.net/artikel-deutsche___bersetzung_von__the_vegetarian__erscheint_bei_aufbau.1148542.html ''Man Booker Prize für südkoreanische Autorin Han Kang''.] boersenblatt.net, 17. Mai 2016, abgerufen am 17. Mai 2016</ref> Die Protagonistin gilt als erste Frau in der [[Byronic Hero|Byronic-Hero-Rolle]].<ref>[[Felix Stephan]]: ''Lady Byron. Wie junge, außereuropäische Autorinnen die universalistische Literatur wiederbeleben.'' In: ''[[Süddeutsche Zeitung]]'', 12./13. Mai 2018, S. 20.</ref> 2014 wurr in hör Heimat de Roman ''Der Junge kommt'' ({{lang|ko-Hang|소년 이 온다}} ''Sonyŏn i onda'') herutbrocht, in den Han sück thematisch de gewaltsam Daalslahn vun den [[Gwangju-Upstand ]] (1980) annimmt.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/han-kang-ueber-menschenwerk-in-der-neuen-faq-15193608.html ''„Was Menschen zur Gewalt treibt, hat mich schon als Kind interessiert“''] – Interview bi faz.net (afropen an’n 15. September 2017).</ref> En düütsch Översetten vun dat Book keem 2017 ünner den Titel ''Menschenwerk'' herut. 2018 schreev Han en Bidrag för dat Kunstprojekt ''[[Future Library]]'' vun de schottisch Künstlerin [[Katie Paterson]]. Dat sall 2114 in en 100 Texte umfaaten [[Anthologie]] herutbrocht wurr. Bit dorhen wurrd dat Manuskript nich herutbrocht un nich leest wurrn in de [[Deichmanske bibliotek]] in [[Oslo]] verwohrt. Han hör Bidrag drocht den Titel ''Dear Son, My Beloved''.<ref name=":7" /> 2024 wurr Han mit den Literaturnobelpries uttekent. De Jury hett den Preis mit “''for her intense poetic prose that confronts historical traumas and exposes the fragility of human life''” (för hör intensive Prosa, de sück historschen Traumata stellt un de Zerbrechlichkeit vun dat minschlich Leeven upwiest).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Literature 2024 |sprache=en-US |abruf=2024-10-10}}</ref> begrünnd. Dormit wurr eerstmals en Literaturnobelpries nah Süüdkorea vergeven. == Böker== === Koreaansch === * {{lang|ko-Hang|여수의 사랑}} ''Liebe in Yŏsu'', Munhak-kwa chisŏngsa (1995), ISBN 89-320-0750-0 * {{lang|ko-Hang|검은 사슴}} ''Schwarzer Hirsch'', Munhakdongne (1998), ISBN 89-8281-133-8 * {{lang|ko-Hang|내 여자의 열매}} ''Die Früchte meiner Frau'', Ch'angbi (2000), ISBN 89-364-3657-0 * {{lang|ko-Hang|그대의 차가운 손}} ''Deine kalte Hand'', Munhak-kwa chisŏngsa (2002), ISBN 978-89-320-1304-6 * {{lang|ko-Hang|붉은 꽃 이야기}} ''Die Geschichte der purpurnen Blume'', Yŏllimwŏn (2003), ISBN 89-7063-333-2 * {{lang|ko-Hang|가만가만 부르는 노래}} ''Das sanft gesungene Lied'', Pich'ae (2007), ISBN 978-89-92036-27-6 * {{lang|ko-Hang|채식주의자}} ''Die Vegetarierin'', Ch'angbi (2007), ISBN 978-89-364-3359-8 * {{lang|ko-Hang|사랑과 사랑을 둘러싼 것들}} ''Liebe und das was Liebe umfasst'', Yŏllimwŏn (2009), ISBN 978-89-7063-369-5 * {{lang|ko-Hang|희랍어 시간}} ''Zeit für Griechisch'', Munhakdongne (2011), ISBN 978-89-546-1651-5 * {{lang|ko-Hang|노랑무늬 영원}} ''Ewiges gelbes Muster'', Munhak-kwa chisŏngsa (2012), ISBN 978-89-320-2353-3 * {{lang|ko-Hang|회복하는 인간}} ''Genesende Menschheit'', Asia (2013), ISBN 978-89-94006-82-6 * {{lang|ko-Hang|서랍에 저녁을 넣어 두었다}} ''Den Abend in die Schublade gelegt'', Munhak-kwa chisŏngsa (2013), ISBN 978-89-320-2463-9 * {{lang|ko-Hang|소년 이 온다}} ''Der Junge kommt'', Changbi (2014), ISBN 978-89-364-3412-0 * {{lang|ko-Hang|흰}} ''Weiß'' (2016), ISBN 978-89-546-5113-4 ==== Billerböker (Text) ==== * {{lang|ko-Hang|내 이름은 태양꽃}} ''Mein Name ist Sonnenblume'', Munhakdogne (2002), ISBN 978-89-8281-479-2 * {{lang|ko-Hang|천둥 꼬마 선녀 번개 꼬마 선녀}} ''Die kleine Donnerfee und die kleine Blitzfee'', Munhakdogne Ŏrini (2007), ISBN 978-89-546-0279-2 * {{lang|ko-Hang|눈물상자}} ''Die Tränenkiste'' (2008), ISBN 978-89-546-0581-6 === Översetten in’t Düütsche === * ''Die Früchte meiner Frau''. In: Sylvia Bräsel, Lie Kwang-Sook (Hrsg.): ''Koreanische Erzählungen''. Dtv, München 2005, ISBN 3-423-13381-3. * ''[[Die Vegetarierin]]''. Roman. Översetten vun [[Ki-Hyang Lee]]. Aufbau Verlag, Berlin 2016, ISBN 978-3-351-03653-9.<ref>Maximilian Kalkhof: [http://www.spiegel.de/kultur/literatur/die-vegetarierin-von-han-kang-sie-traeumt-davon-eine-pflanze-zu-werden-a-1107714.html ''Rebellion einer Hausfrau: Sie träumt davon, eine Pflanze zu werden''.] [[Der Spiegel (online)|Spiegel Online]], 15. August 2016, abgerufen am 16. August 2016</ref> * ''[[Menschenwerk]]''. Roman. Översetten vun Ki-Hyang Lee. Aufbau, Berlin 2017, ISBN 978-3-351-03683-6.<ref>''Warum haben Sie auf mich geschossen?'' In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]]'', 21. September 2017, S. 10</ref> * ''Deine kalten Hände''. Roman. Översetten vun Kyong-Hae Flügel. Aufbau, Berlin 2019, ISBN 978-3-351-03762-8.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.aufbau-verlag.de/index.php/deine-kalten-hande.html |titel=Deine kalten Hände |zugriff=2019-03-02 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Han-Kang-Deine-kalten-Haende,hankang102.html |titel=Han Kang: „Deine kalten Hände“ |zugriff=2019-03-02 |sprache=de }}</ref> * ''Weiß''. Översetten vun Ki-Hyang Lee. Aufbau, Berlin 2020, ISBN 978-3-351-03722-2. * ''Griechischstunden''. Översetten vun Ki-Hyang Lee. Aufbau, Berlin 2024, ISBN 978-3-351-03792-5. == Utteknungen == * 1995: [[Hankook Ilbo]] Pries för hervörragende Romanschriftsteller * 1999: Koreaansch Roman-Pries * 2000: Pries för junge Künstler vun hüüd vun dat Ministerium för Kultur un Tourismus * 2005: [[Yi-Sang-Literaturpries]] * 2010: [[Kim Tong-ni|Tongni]]-Literaturpries * 2016: [[International Booker Prize|Man Booker International Prize]] för ''The Vegetarian'' * 2017: [[Premio Malaparte]] * 2023: [[Prix Médicis#Ausländischer Roman|Prix Médicis étranger]] för ''Impossibles adieux'' (tosommen mit ''Misericordia'' von [[Lídia Jorge]]) * 2024: [[Ho-Am-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.hoamfoundation.org/eng/award/thisyear.asp |titel=2024 Laureates - HOAM |abruf=2024-10-10}}</ref> * 2024: [[Nobelpries för Literatur]] == Weblinks == {{Commons}} * [http://han-kang.net/ Offizieller Webupträe] (koreaansch, engelsch) * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1038023009 DNB-Katalog] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=1038023009|LCCN=nr/00/32424|NDL=001110424|VIAF=7231097}} {{SORTIERUNG:Han, Kang}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Süüdkorea]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] rflwie59zce16upuc5xgod8037vxlof 0 188369 1061780 1061338 2026-04-05T10:57:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061780 wikitext text/x-wiki [[Bild:Idioticon-hamburgense.JPG|duum|Titel vun dat Idioticon Hamburgense in de tweden Oplaag (1755)]] Dat '''Idioticon Hamburgense''' (mit vullen Titel {{Lang|la|''Idioticon hamburgense sive glossarium vocum saxonicarum quae populari nostra dialecto Hamburgi maxime frequantatur''}}) is een [[Idiotikon]] un dat eerste Wöörbook för dat [[Hamborger Platt]], dat [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] 1743 ruutbrocht het. ist das erste Mundartwörterbuch des hamburgischen Dialekts. De Hamborger Geleerte het in dat Wöörbook typsche Wöör un Seggwiesen uut den Volksmund sammelt.<ref>Peter Schmachthagen: ''Sprechen Sie Hamburgisch? Allerlei Begriffe aus der Zeit, als Grossmutter ’n lütt Deern weer.'' 3.&nbsp;Uplaag. Verlag Hamburger Abendblatt, [[Hamborg]] 2010, [[:de:Special:BookSources/9783939716266|ISBN 978-3-939716-26-6]], S.&nbsp;126</ref> So as [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] dat vöörslaan het, brochte he siene Kollektschoon as een Aard Nakieksel ruut, in dat he Sinn un Achtergrund vun de Seggwiesen un Wöör beschreev oder inn Hoogdüütsche översett het. 1755 is ene twede vergrötterte Oplaag mit den Titel {{Lang|de|''Idioticon Hamburgense oder Wörter-Buch, zur Erklärung der eigenen, in und üm Hamburg gebräuchlichen, Nieder-Sächsischen Mund-Art. Jetzo vielfältig vermehret, und mit Anmerckungen und Zusätzen zweener berühmter Männer, nebst einem Vierfachen Anhange, ausgefertiget''}} ruutkomen. In’n 19.&nbsp;Jhd maak de Bibliothekar un [[Philologie|Philologe]] [[Christoph Walther (Philoloog)|Christoph Walther]] (1841–1914) mit dat Sammeln wieder un het bet to sienen Dood an handschreven 12.000 Belege tohoopbrocht. De Germanistsche [[Agathe Lasch]] nam dat Konvoluut as Grundlage för dat ''[[Hamburgisches Wörterbuch|Hamburgische Wörterbuch]],'' an dat se sied 1917 arbeide. == Wark == * {{Literatur|Autor=Michaelis Richey|Titel=Idioticon Hambvrgense|TitelErg=Sive Glossarium Vocum Saxonicarum Quae Populari Nostra Dialecto Hamburgi Maxime Frequentantur|Verlag=Conr. König|Ort=[[Hamborg]]|Datum=1743|Online={{Digitalisat|MDZ=10523343|SZ=5}}}} * {{Literatur|Autor=Michael Richey|Titel=Idioticon Hamburgense|TitelErg=oder Wörter-Buch zur Erklärung der eigenen, in und um Hamburg gebräuchlichen Nieder-Sächsischen Mund-Art|Auflage=|Verlag=Conrad König|Ort=Hamborg|Datum=1755|Online={{Digitalisat|GB=plFkvVcRpW0C|SZ=PP7}}}} oder ({{Digitalisat|MDZ=10584231|SZ=11}}) ** Nadruck in de Oplaag vun 1755, Kötz Verlag, [[Hamborg]] 1975, ISBN 3-920569-07-5 == Weblenken == * {{Internetquelle |autor=Jürgen Meier |url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |titel=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |titelerg=Arbeitsbericht 2003 bis 2006 |werk=slm.uni-hamburg.de |hrsg=Universität Hamburg |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |archiv-datum=2009-03-12 |abruf=2015-03-31 }} {{Webarchiv|url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |wayback=20090312070340 |text=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |archiv-bot=2026-04-05 10:57:38 InternetArchiveBot }} == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Wöörbook]] [[Kategorie:Hamborg]] eh0m8ugn2q38jy7nt831v17jzx4kifx 0 191855 1061775 1061337 2026-04-05T10:48:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061775 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp |NAAM=Hughes Range |KOORT=C84180s1 Ant.Map The Cloudmaker.jpg |KOORTB= |TOPP=[[Mount Kaplan]] |HÖÖCHD=4320 |LAAG=[[Ross Dependency]], [[Antarktika]] |REGION-ISO=AQ |EERDREGION=Antarktika |KOOR_NS=-84.5 |KOOR_OW=-175.5 }} De '''Hughes Range''' is een hoog Bargkeed in Antarktika mit söss prominenten Bargen, vun den Mount Kaplan mit {{Hööchd|4230}} de höögte Bargtopp is. De Bargkeed liggt oosten vun de [[Canyon-Gletscher (Antarktika)|Canyon-Gletscher]] in de [[Queen Maud Mountains]] un streckt sik 83&nbsp;km vun de Münn vun de [[Brandau-Gletscher]] in de [[Keltie-Gletscher]] in’n Süden, to de [[Giovinco-Piedmont-Gletscher]] in’n Noorden.<ref>Alberts 1995: S&nbsp;352.</ref> ==Historie un Naam== De Hughes Range het [[Richard E. Byrd]] uut enen Fleger op’n 18.&nbsp;November 1929 opdeckt un fotografeert. Den Naam geev dat [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) na enen Vöörslag vun Byrd na [[Charles Evans Hughes]], US-Butenminister, later Richter an de [[Supreme Court]] un Byrd sien Berader.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;352</ref> ==Laag== [[File:C84180s1 Ant.Map The Cloudmaker.jpg|thumb|Hughes Range to de north center, twüschen Pain Névé / Canyon-Gletscher to de westen un Ramsey-Gletscher to de east]] De Hughes Range löppt vun Süüdwest na Noordoost na de [[Giovinco-Piedmont-Gletscher]] op dat Ross-Iesschelf hen. De Bargkeed is op de Westsied vun de Commonwealth Range un de Separation Range dör de [[Keltie-Gletscher]] un de [[Canyon-Gletscher (Antarktika)|Canyon-Gletscher]] scheden. De [[Brandau-Gletscher]] un [[Muck-Gletscher]] billt de süüdliche Grenz. De [[Barton Mountains]] un [[Bush Mountains]] liggt in’n Süden vun de Bargkeed. De [[Shanklin-Gletscher]] un de [[Ramsey-Gletscher]] billt de Oostsiede vun de Bargkeed.<ref>{{Internetquelle |url=https://en.wikipedia.org/wiki/File:C84180s1_Ant.Map_The_Cloudmaker.jpg |titel=File:C84180s1 Ant.Map The Cloudmaker.jpg - Wikipedia |datum=1965 |abruf=2025-05-22 |sprache=en}}</ref> ==Bargen un geograafsche Objekten in de Bargkeed== ===Ford Spur=== Een prominent Felspoorn, de dat Südeen vun de Haynes Table un de Tohoopstroom vun Keltie-Gletscher un Brandau-Gletscher. Benöömt vun de de [[New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition]] (1961–62) na C. Reginald Ford, Deelnemer vun Scott sien British National Antarctic Expedition (1901–04).<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;251</ref> ===Haynes Table=== Een hoog, sneebedeckt Tafelbarg, rund 15&nbsp;km breid un {{Hööchd|3390}} hoog, süden vun Mount Odishaw, twüschen de Köpp vun de Keltie-Gletscher un de Brandau-Gletscher. Updeckt un fotgrafeert vun de United States Navy Squadron VX-6 op de Floog an’n 12./13.&nbsp;Januar 1956. Benöömt vun de United States [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) na B.C. Haynes, Meteoroloog vun dat U.S. Weather Bureau.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;320</ref> ===Campbell-Kliffs=== Een Keed vun hogen, steilen Kliffs, grotendeels sneebedeckt, de de Oostkant vun de Haynes Table billt. Updeckt un fotgrafeert vun de United States Navy Operation Highjump mit’n Floog 8A op’n 16.&nbsp;Februar 1947. Benöömt vun de US-ACAN na Commander Clifnad M. Campbell, Offzeer bi düssen Floog.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;114</ref> [[File:Albert Paddock Crary in 1959.jpg|thumb|Albert Paddock Crary, who surveyed de Bargkeed, in 1959]] ===[[Mount Odishaw]]=== Een hoog, prominent {{Hööchd|3965}} hoog Barg, rund 17&nbsp;km süüd-süüdwesten vun Mount Kaplan. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert 1957-58 vun [[Albert P. Crary]]. Benöömt vun Crary na Hugh Odishaw, Executive Secretary vun de U.S. National Committee.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;539</ref> ===Mount Kaplan=== Een groten Barg, de höögste in de Hughes Range, 5,6&nbsp;km süüdoosten vun de Mount Wexler. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Joseph Kaplan]], Vöörsitter vun de United States National Committee na de International Geophysical Year (IGY), 1957-58.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;382</ref> ===[[Mount Wexler]]=== Een prominent iesfree Barg, {{Hööchd|4025}} hoog, 5,6&nbsp;km süüdwesten vun Mount Waterman. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Harry Wexler]], Wetenschoper bi dat U.S. Antarctic International Geophysical Year programs, 1957-58.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;806</ref> ===[[Mount Waterman (Antarktika)|Mount Waterman]]=== [[File:Alan Tower Waterman.jpg|thumb|Alan Tower Waterman (Mount Waterman)]] Een groot Barg, {{Hööchd|3,880|m}} hoog, in de Hughes Range, 5,6&nbsp;km northoosten vun de Mount Wexler. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Alan Tower Waterman]], Direkter vun de National Science Foundation.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;797</ref> ===Mount Valinski=== Een felsig Bargtopp, {{Hööchd|1640}} hoog, just süden vun de Millington-Gletscher un 7,4&nbsp;km westen vun de Ramsey-Gletscher. Benöömt vun de US-ACAN na J.E. Valinski, United States Navy, Funker bi de United States Navy Operation Highjump (1946–47) Floog 8 an’n 16.&nbsp;Februar 1947, as de Barg uut de Luft fotografeert worrn is.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;774</ref> ===Mount Bronk=== [[File:Detlev Wulf Bronk.jpg|thumb|Detlev Wulf Bronk (Mount Bronk)]] Een sneebedeckt Barg, {{Hööchd|3530}} hoog, 7,4&nbsp;km northoosten vun de Mount Waterman. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying-Floog an’n 18.&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Detlev Bronk]], Präsident vun de U.S. National Academy of Sciences.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;96</ref> ===Lane-Plateau=== Een platt, iesbedeckt Plateau, dat {{Hööchd|3000}} hoog is un twüschen Mount Waterman, Mount Cartwright un Mount Bronk in de Midd vun de Hughes Range liggt. Dat Plateau is vun Noord na Süüd rund 17&nbsp;km lang un rund 4,6&nbsp;km breid. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary, 1957-58. Dat Plateau dregt den Naam vun Neal Lane, Direkter vun de National Science Foundation (NSF) twüschen 1993 un 1998.<ref>{{Internetquelle |url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:17683 |titel=Antarctica Detail |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210602221212/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:17683 |abruf=2025-05-22 |sprache=en-us }}</ref> ===[[Mount Cartwright]]=== Een scharp Felsspitz, {{Hööchd|3325}} hoog. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na Gordon Cartwright.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;121</ref> ===Good-Gletscher=== [[File:80-G-625675 Vice Admiral Roscoe Fletcher Good, USN.jpg|thumb|Roscoe F. Good (Good-Gletscher)]] Een breid Gletscher, över den de Oosthäng vun de Hughes Range afströömt, twüschen Mount Brennan un Mount Waterman. De Gletscher flütt na Noordoost to in dat Ross-Iesschelf oosten vun de Mount Reinhardt. Opdeckt vun United States Antarctic Service (USAS) op’n Floog C an’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un benöömt vun de US-ACAN, op Vöörslag vun Richard E. Byrd, na Vice Admiral Roscoe F. Good.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;285</ref> ===[[Mount Brennan]]=== Een dome-shaped Barg, {{Hööchd|2540}} hoog, un de nöördlichste prominente Barg in de Hughes Range. 13&nbsp;km noordoosten vun de Mount Cartwright. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na Matthew J. Brennan, wetenschoplich Statschoonsbaas op de Ellsworth-Statschoon, 1958.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;92</ref> ===Perez-Gletscher=== Een Gletscher, 19&nbsp;km lang, de na Noordoost to vun Mount Brennan in de Hughes Range uut in dat Ross-Iesschelf oosten vun de Giovinco Ice Piedmont flütt. Benöömt vun de US-ACAN na Ensign Richard Perez, United States Navy.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;568</ref> ===[[Mount Reinhardt]]=== Een Barg {{Hööchd|1020|m}} hoog, mit een Felspoorn de na Noordoost to daallöppt, an de Good-Gletscher, wo düsse Gletscher in dat Ross-Iesschelf rinflütt. Opdeckt vun de USAS op’n Floog C twüschen den 29. Feburar un 1. März 1940, un benöömt vun de US-ACAN na Charles O. Reinhardt vun de United States Navy, Inschenöör bi de United States Navy Operation Highjump (1946–47).<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;611</ref> ===Den Hartog Peak=== Een lütt Felsspitz op de Westkant vun de Münn vun Ramsey-Gletscher, 5,6&nbsp;km süüdoosten vun de Woodall Peak. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na Stephen Den Hartog, en Glazioloog bi de Victoria Land Traverse Party (1958–59).<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;183</ref> ===Woodall Peak=== Een lütt felsig Bargtopp, {{Hööchd|720}} hoog, dicht bi de Süüdkant vun dat Ross-Iesschelf, in de Midd twüschen de Münn vun de Good-Gletscher un de Ramsey-Gletschers. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un benöömt vun de US-ACAN na Vance Woodall, Seemann in de United States Navy, de sien Leven bi de United States Navy Operation Highjump 1946-47 verloor.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;822</ref> ==Geograafsche Objketen dichtbi== ===Husky Heights=== Een platt, iesbedeckt Hoogland, rund 7,4&nbsp;km süüdoosten vun de Haynes Table. Benöömt vun de US-ACAN na de Husky Dome, de höögste Punkt op daar Hoogland.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;356</ref> ===Husky Dome=== Een sneebedeeckten Iesdoom, de {{Hööchd|3580}} hoog is un de höögste Punkt op de Husky Heights is, twüschen de Köpp vun Brandau-Gletscher un Ramsey-Gletscher. Benöömt vun de [[New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition]] 1961-62, na de Huskys vun de Expeditschoon.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;356</ref> == Weblenken == * {{GNIS|7132|Hughes Range|type=antarid}} * [https://www.geographic.org/geographic_names/antname.php?uni=7132&fid=antgeo_111 Hughes Range] auf geographic.org (englisch). == Literatuur == * Fred G. Alberts (Ruutgever): ''Geographic Names of the Antarctic''. 2. Oplaag. United States Board on Geographic Names, 1995, opropen den 3. Dezember 2023, [https://pubs.usgs.gov/fedgov/70039167/report.pdf online]. * United States Geological Survey (USGS): GNIS-Eintrag „Lane Plateau“, Feature ID 17683. * USGS: The Cloudmaker. opropen den 25. Dezember 2023, [[:en:File:C84180s1_Ant.Map_The_Cloudmaker.jpg|online]]. ==Footnoten== <references responsive="" /> [[Kategorie:Barggrupp in Antarktika]] dz44jcnt1lcdshpdorxhfsw96h37rmx 2 191996 1061703 1061593 2026-04-04T17:31:57Z Eastfrisian2 58044 1061703 wikitext text/x-wiki Bither weer ik as [[Bruker:Eastfrisian]] ünnerwegens. Mit en nee Computer weer de Siet nich mehr hertostellen. Also nu ünner de nee Naam. =Van mi anleggt Artikels= ==Automobilrennsport== [[Andrea Kimi Antonelli]] ==Bargen/Bargstieger== [[Wladimir Alexandrowitsch Karatajew]], [[Johannes Zumtaugwald]] ==Biathlon== ===Sportler=== [[Ragnhild Femsteinevik]], [[Lou Jeanmonnot]], [[Michal Krčmář]], [[Philipp Nawrath]], [[Justus Strelow]], [[Julia Tannheimer]] (6). === Veranstaltungen=== [[Olympisch Winterspelen 2026/Biathlon]] ==Football== [[Willy Baumgärtner]], [[Alfred Heiß]], [[Norbert Hof]], [[Albin Kitzinger]], [[Karl Koller (Footballspeler)]], [[Kees Kuijs]], [[Theodor Lohrmann]], [[Niccolò Pisilli]], [[François Remetter]] (9) ==Indianer== [[Yomba]] ==Kark== ===Paapst=== [[Anicetus]], [[Viktor I.]] ==Literatur== [[Louise Penny]] ==Maleree, Maler== [[Richard Parkes Bonington]], [[Margaret Sarah Carpenter]], [[Lovis Corinth]], [[Franz Obrien]] ==Musik== ===Jazz=== [[Aimé Barelli]], [[Cab Calloway]], [[Bruce Eisenbeil]], [[Percy Heath (Jazzmusiker)]], [[Bill Holman]], [[Jimmie Lunceford]], [[Dave Peyton]], [[Mike Wofford]] (8). ===Rock/Pop=== [[Aliotta Haynes Jeremiah]], [[Sheena Easton]], [[The Last Dinner Party]], [[Three Dog Night]] ==Natschonalsozialismus (Lüüd, Wedderstand, Krieg usw.)== [[Paul von Hase]] ==Nobelpries== [[Philippe Aghion]], [[Sidney Altman]], [[Mary Elisabeth Brunkow]], [[Elias James Corey]], [[Jerome Isaac Friedman]], [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]], [[Peter Wilkinson Howitt]], [[Henry Way Kendall]], [[Susumu Kitagawa]], [[László Krasznahorkai]], [[Joel Mokyr]], [[Fred Ramsdell]], [[Richard Robson (Chemiker)]], [[Bert Sakmann]], [[William Forsyth Sharpe]], [[Richard Edward Taylor]], [[Omar Yaghi]] (18). ==Öörd un Städer== [[Kabul]], [[Manchester]], [[Zandvoort]] ==Politik== [[Günther Boekhoff]], [[Günther Bredehorn]], [[Gabriele Iwersen]], [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]], [[Philipp Raulfs]], [[Rita Süssmuth]] (6). ==Radsport== [[Adrie van der Poel]] ==Ruumfohrt== [[Oleg Germanowitsch Artemjew]], [[Jeffrey Alan Hoffman]], [[Juri Wassiljewitsch Malyschew]] ==Schach== [[Juraj Druska]], [[Božidar Đurašević]], [[Denis Kadrić]], [[Boris Tschatalbaschew]] ==Schauspeel== [[Amy Benkenstein]], [[Irene Dunne]], [[Henry Fonda]], [[Robert Fuller]], [[Mary Kerridge]], [[Penelope Milford]], [[Robert Morley]], [[Theresa Underberg]] (8) ==Slötter (un Borgen)== [[Slott Walzin|Walzin]] ==Swemmsport== [[Aileen Riggin]], [[David Wilkie (Swemmsportler)|David Wilkie]] 4crra7d8rhwmwd2bjdn5pqcyrbafwxb 0 193183 1061727 1061317 2026-04-05T07:21:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061727 wikitext text/x-wiki De '''Fritz-Stavenhagen-Pries''' weer en [[List vun plattdüütschen Priesen|plattdüütschen Literatuurpries]] för [[Drama|Dramen]] op [[Plattdüütsch]], de den Naam vun den Dramatiker [[Fritz Stavenhagen]] dregt.<ref>''Fritz-Stavenhagen-Preis.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 22. September 1958 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1958/article203049963/Fritz-Stavenhagen-Preis.html abendblatt.de]). </ref> De [[Alfred Toepfer Stiftung F. V. S.]] in [[Hamborg]] geev den Pries twüschen 1959 bet 1982 ruut. Dat Priesgeld weren eerst 1000&nbsp;DM;<ref name="Ehrke">''Stavenhagen-Preis geht an Ehrke.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 6. Juli 1959 ( [https://www.abendblatt.de/archiv/1959/article203996763/Stavenhagen-Preis-geht-an-Ehrke.html abendblatt.de]). </ref> later 5000&nbsp;DM.<ref name="Beiswanger">''Kultur-Notizen.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 16. September 1982 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1982/article203290317/KULTUR-NOTIZEN.html abendblatt.de]) </ref> 1984 wurr de Fritz-Stavenhagen-Preis mit den Hamborger [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] tohoopleggt, so de [[Richard-Ohnsorg-Pries|Richard-Ohnsorg-]], [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-]] un [[Hans-Böttcher-Pries]]. == Preisträger == * 1959: [[Hans Ehrke]]<ref name="Ehrke" /> * 1961: [[Hermann Otto]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2068 |titel=Autor: Hermann Otto |abruf=2025-07-21 }}</ref> * 1964: [[Hans Heitmann]]<ref>''Wir notieren kurz.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 15. Juli 1964 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1964/article200767301/WIR-NOTIEREN-KURZ.html abendblatt.de]). </ref> * 1967: [[Paul Jessen]]<ref>''Stavenhagen-Preis 1967.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 13. Juni 1967 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1967/article200993203/Stavenhagen-Preis-1967.html abendblatt.de]). </ref> * 1969: [[Ivo Braak]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=468 |titel=Autor: Ivo Braak |abruf=2025-07-21 }}</ref> * 1971: [[Karl Bunje]]<ref>[https://mahnke-verlag.de/autoren/article/47-bunje-karl.html ''Bunje, Karl.''] In: ''mahnke-verlag.de.'' Abgerufen am 3. November 2022. </ref> * 1973: [[Günther Siegmund]]<ref>''Harte Diskussionen.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 11. September 1973 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1973/article201399535/Harte-Diskussionen.html abendblatt.de]). </ref> * 1975: [[Konrad Hansen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1417 |titel=Autor: Konrad Hansen |abruf=2025-07-21 }}</ref> * 1982: [[Rudolf Beiswanger]]<ref name="Beiswanger"/> == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Utteknung]] [[Kategorie:Drama]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Gifft dat nich mehr]] fqn0tkahnp222idb923tkheubvi96mm 0 193185 1061783 1061339 2026-04-05T11:06:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061783 wikitext text/x-wiki [[Bild:Grabstätte_Ilse_Seemann.jpg|duum|Graff vun Ilse Seemann]] '''{{Roopnaam|Ilse}} Marie Seemann''', later na de Heiraad ''Haese'' (* [[16. Mai]] [[1934]] in [[Beesk]]; † [[18. Februar]] [[2021]] in [[Hamborg]]) weer ene [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] [[Schauspelers|Schauspelersche]], [[Höörspeelspreker|Höörspeelsprekersche]], [[Rundfunkmoderater|Rundfunkmoderatersche]] un [[Schriever|Schrieversche]]. == Leven un Wark == Ilse Seemann besöch de Rundfunk-School in [[Oost-Berlin]] un maak denn ene Leer as [[Schauspelers|Schauspelersche]]. Se speel denn in’n [[Ohnsorg-Theater]] un an dat Hamborger [[Thalia Theater]].<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2224 |titel=Autor: Ilse Seemann |abruf=2025-07-21 }}</ref><ref name=":1">{{Internetquelle |autor=Uwe Debacher |url=http://www.filmmuseum-hamburg.de/seemann.html |titel=Ilse Seemann |abruf=2025-07-21 |sprache=de}}</ref> In’n Feernsehen weer Ilse Seemann vun de laten 1950-er an faken in noorddüütschen Produktschonen to seen, to’n Bispeel in den Serien ''[[Hafenpolizei]]'', ''[[Helga und die Nordlichter]]'', ''[[Adelheid und ihre Mörder]]'' oder ''[[Blankenese (Serie)|Blankenese]]''. Daarto weer Ilse Seemann vun den 1960-er an över 40 Jaren lang Sprekersche un Moderatersche för den [[Noorddüütsch Rundfunk]] (ünner anner bi ''NDR 2 am Vormittag'' oder bi de ''Schlagerparade des NDR''). Se arbeid ook bi velen [[Plattdüütsche Höörspelen|plattdüütschen Höörspelen]] mit.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> As [[Synchroons|Synchroonsprekersche]] weer se ook de Stimm vun Comicfiguren.<ref name=":1" /> In den Video-Spelen üm de Kinnerdetektiven [[TKKG]] weer se in den Folgen 6 (''Der Fälscherbande auf der Spur'') un 7 (''Wer stoppt den Feuerteufel?'') to hören. Se het man ook een handvull Böker mit Geschichten op Platt un Missingsch schreven, de se op Leesavenden vördregen het, meist tohoop mit de Musikgrupp ''Kaktusblüte.'' Ilse Seemann bleev mit 86 Jaren in Hamborg dood. == Filmografie (Uutwahl) == <div style="column-width:30em; column-count:2;"> * 1958: Meister Anecker (Ohnsorg-Theater) * 1962: [[Rose Bernd (1962)|Rose Bernd]] * 1963: Hafenpolizei – 100.000 Mark * 1964: Wilhelmsburger Freitag * 1964: Hofloge * 1964: Hafenpolizei – Die Polizei, dein Freund und Helfer * 1966: Betriebsfest * 1967: Gertrud Stranitzki – Die Rivalin * 1967: Landarzt Dr. Brock – Der verstockte Alte * 1968: Zwei Kisten Rum (Ohnsorg-Theater) * 1968: Hafenkrankenhaus – Die Kuckucksuhren * 1969: Ein Jahr ohne Sonntag * 1970: Industrielandschaft mit Einzelhändlern * 1974: Bismarck von hinten oder Wir schließen nie * 1975: Tatort – Kurzschluß * 1984: Der Landarzt (4 Folgen) * 1991: [[Die Eisprinzessin (Fernsehserie)|Die Eisprinzessin]] * 1992: Großstadtrevier – Vereinskameraden * 1994: Blankenese (14 Folgen as ''Helenka Pribasek'') * 1995: Stubbe – Von Fall zu Fall – Stubbes Erbschaft * 1997: Die Oma ist tot * 1998: Der kleine Dachschaden * 1999: OA jagt Oberärztin * 1999: Dr. Stefan Frank – Der Arzt, dem die Frauen vertrauen – Sturz eines Champions * 2005: Tatort – Ein Glücksgefühl * 2005: Der Landarzt – Notlügen * 2005–2007: Adelheid und ihre Mörder (6 Folgen as ''Hedwig Kneipenbrink'') * 2007: Elvis und ich (Kortfilm) </div> == Höörspelen == <div style="column-width:30em; column-count:2;"> * 1957: De Möllner Gerechtigkeit – Regie: Hans Tügel * 1958: De Doden sünd dod – Regie: Hans Tügel * 1959: De Dannboom ward doch brenn – Regie: Heinz Lanker * 1960: Ose von Sylt – Regie: Gustav Burmester * 1961: Haal över – Regie: Curt Timm * 1962: Uplopen – Regie: [[Werner Perrey]] * 1963: Schipp op Strand – Regie: [[Günther Siegmund]] * 1963: De kloke Anna – Regie: Günther Siegmund * 1964: Söbenteihn Sack Kaffee – Regie: [[Heini Kaufeld]] * 1964: Hein Butendörp sien Bestmann – Regie: Otto Lüthje * 1965: Dat Schattenspeel – Regie: Heini Kaufeld * 1966: Duppelte Räken – Regie: Heini Kaufeld * 1966: Dat Sympathiemiddel – Regie: Curt Timm * 1967: Dat weer de Nachtigall, de sung – Regie: Curt Timm * 1967: Op Düwels Schuvkaar – Regie: Hans Tügel * 1968: De Lüd vun Norderstrand – Regie: Heini Kaufeld * 1968: Solotouren – Regie: Heinz Lanker * 1969: Hans Nüms – Regie: [[Marion Böttcher]], [[Gertrud Niemitz]], Curt Timm * 1970: Storm üm't Hus – Regie: Curt Timm * 1972: Trallen – Regie: [[Jochen Rathmann]] * 1972: Lege Fründschopp – Regie: Jochen Rathmann * 1973: Bei uns zu Haus – Regie: [[Carl-Gottfried von Einem]] * 1978: De holsteensche Faust – Regie: Curt Timm * 1987: Oprappeln – Regie: Rolf Nagel * 1993: Stormy und der Rat der Geister – Regie: [[Jörgpeter Ahlers]] * 1996: Güstern is al meist vörbi – Regie: [[Edgar Bessen]] * 1996: Singapore Sling (8. und 9. Teil) – Regie: Hans Helge Ott * 1998: Prinzessin Rosenblüte – Regie: Rainer Gussek * 1999: Loletta und die Müllplatzclique – Regie: Rainer Gussek * 2000: Zwei Ameisen reisen nach Australien – Regie: Jörgpeter Ahlers </div> == Böker == * 1983: Äkschen bein Stadtteilfest, Hansa-Verlag * 1993: Lat mi an Land, Karlheinz, Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN 9783923525973 * 1996: Segg doch ok mal wat, Karlheinz, Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN 9783929596342 * 1999: Un liekers bleev de Klock nich stahn, Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN 9783929596595 == Weblenken == {{IMDb|nm0781645}} * [https://web.archive.org/web/20230703113756/https://hoerspiele.dra.de/kurzinfo.php?seite=1&SID Ilse Seemann] in der ARD-Hörspieldatenbank {{PBuB|2224}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Seemann, Ilse}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1934]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Moderator]] [[Kategorie:Synchroonsnacker]] [[Kategorie:Höörspeelspreker]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Missingsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] 7g32xaq3xydueiyrvmjyxiljjs6blms 0 193202 1061731 1061319 2026-04-05T07:42:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061731 wikitext text/x-wiki '''Georg Bühren''' (* [[1955]] in [[Mettingen]]) is en [[Düütsche Spraak|haug]]- un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Höörspeel|Höörspiälbaos]], [[Schriever|Schriewer]] un [[Musiker]], de up [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsk Platt]] schriwt un Musik maket. == Liäwen == Geotg Bühren studeer in [[Mönster]] [[Kunst]] un [[Germanistik]]. He slaut sien Studium 1983 mit enen Dokumentaorfilm üöwer den Maoler [[Heinrich Vogeler]] af. Daornao arbeide he iärst as friegen Filmproduzent för den [[Westdüütsk Rundfunk|Westdüütsken Rundfunk]] (WDR), [[Noorddüütsch Rundfunk|Noorddüütsk Rundfunk]] (NDR) un [[Radio Bremen]]. Hier was he för de regionale Höörspiälen tostännig. Van 1987 was Bühren bi’n WDR fastanstellt un was daor van 1998 an Höörspiäldramaturg.<ref>{{Internetquelle |autor=WDR 5 |url=http://www.wdr.de/radio/wdr5/orientzyklus/hoerspiel/macher/georg_buehren.phtml |titel=WDR 5 Hörspielserie: Orientzyklus - Das Hörspiel - Die Macher - Georg Bühren |datum=2012-01-20 |abruf=2025-07-22 |sprache=de}}</ref> 2009 bröchte Bühren sienen Romaon ''Der Zirkular'' ruut. Tovüör hadde he al twee Bänne mit plattdüütsken Gedichten un Theaterstücken ruutgiäwen. Mit de de Band ''[[pattu]]'' maket he [[Folkmusik|Folk]]- un [[Blues|Bluesmusik]] op [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsk Platt]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mahnke-verlag.de/autoren/271-buehren-georg.html |titel=Bühren, Georg - Autoren - [[Mahnke-Verlag|Karl Mahnke Theaterverlag]] |abruf=2025-07-22}}</ref> Georg Bühren liäwet in Mönster.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2900 |titel=Autor: Georg Bühren |abruf=2025-07-22 }}</ref> == Hööspiälen == <div style="column-count:2;"> === As Schriewer === * 1979: Wi staoht in' Wegg – Regie: [[Wolfram Rosemann]] * 1990: Hostensaft – Regie: Frank Grupe * 1992: Botterbrot – Regie: [[Jochen Schütt]] * 1993: Achtern Bahndamm – Regie: [[Edgar Bessen]] * 1995: Voss un Wulf – Regie: Jochen Schütt === As Spiälbaos === * 1987: Eegenleistung – Schriewer: [[Alfons Schenke]] * 1988: Steene – Schriewer: [[Hans.Peter Boer]] * 1988: De Buottervuogel flügg nich mähr – Schriewer: [[Konrad Hansen]] * 1989: Dat Sülverbook – Schriewer: [[Albert Rüschenschmidt]] * 1989: Vetell wat vön fröher – Schriewer: Konrad Hansen * 1990: De Ünnerschrift – Schriewer: [[Wolfgang Sieg]] * 1990: De Fall Crone – Schriewer: Otto Pötter * 1991: Meerske van Tilbieck – Schriewer: Hans Dieter Schwarze * 1992: Nobiskrog – Schriewer: Werner Brüggemann * 1992: Die lange Weile der Briefe danach – Schriewer: Winfried Pielow * 1993: Tante Frieda – Schriewer: Fritz Wempner * 1993: Schredder – Schriewer: Hans Suter * 1994: Wat steiht, kost't Geld – Schriewer: [[Ingo Sax]] * 1994: Nachtwandlungen – Schriewer: Walter Gödden * 1995: Der Schnitt – Schriewer: Winfried Pielow * 1995: Westfälische Poeterey – Schriewer: Walter Gödden * 1996: Lohmeyers Ende – Schriewer: Otto A. Böhmer * 1996: Nix geiht mehr – Schriewer: Konrad Hansen * 1997: Die Ameisenfrau – Schriewersche: Nursel Köse * 1997: Das Haus am Kanal – Schriewersche: [[Dorothea Renckhoff]] * 1999: De Wanz – Schriewer: Erich R. Andersen * 2000: Judith van Mönster – Schriewer: [[Norbert Johannimloh]] * 2001: Familie Brake – Schriewersche: Clara Ratzka * 2002: Woso hest du mi op dat Eiiland bröcht? – Schriewer: [[Snorre Björkson]] * 2003: SchnappSchuss – De Krimi op Platt (Folge: Kühleborn spöökt wedder) – Schriewer: Snorre Björkson * 2006: Dreihmusik – Schriewersche: [[Ursel Meyer-Wolf|Ursel Meyer]] * 2008: Alls nao de Norm – Schriewersche: [[Angelika Obeling]] * 2010: Koffetaofel met Fleige – Schriewersche: [[Birgit Lemmermann]] * 2011: Klemens – Schriewer: Markus Werner * 2013: Meine schwarzen Locken waren eine Attraktion – Schriewer: [[Winfried Roth]] * 2014: Jetzt ist der Sommer vorbei – Schriewer: Karl-Heinz Bölling === As Schriewer un Spiälbaos === * 1991: Dat Lutze-Huus * 1997: Westfalia/Missouri * 2001: Vom Verschwinden der Dörfer und der Dialekte (Mitschriewer: [[Ursula Heeke]] un [[Hedwig Lechtenberg]]) </div> == Publikatschonen == * 1990: ''Houßensapp'' , [[Mahnke-Verlag|Karl Mahnke Theaterverlag]], [[Gemeen Veern|Veern/Aller]] * 1992: ''De Lüe, de Wäör, de Tied'' (niederdeutsche Gedichte), Tende-Verlag, Dülmen, ISBN 3-88633-151-2. * 1995: ''Neue niederdeutsche Lyrik aus Westfalen'' (Ruutgiäwer), Verlag Ferdinand Schöningh, [[Padderbuorn]], ISBN 3-506-76158-7. * 2000: ''Düssiets – affsiets – gientsiets'' (niederdeutsche Gedichte), Ardey-Verlag, [[Mönster]], ISBN 3-87023-178-5. * 2009: ''Das Zirkular'' (Romaon), Aisthesis Verlag, [[Builefeld]], ISBN 978-3-89528-736-7. * 2020: ''Das Moor schweigt nie'', Achterland-Krimi, [[Mönster]] ISBN 978-393337-739-5. * 2021: ''Mondriaans letzter Baum'', Achterland-Krimi, [[Mönster]], ISBN 978-3-933377-40-1. * 2023: ''Flamingo-Gold'', Achterland-Krimi, [[Mönster]], ISBN 978-3-933377-48-7. * 2024: ''Totholz & Lichtung. Gedichte und Fotografien,'' Achterland Verlag, [[Bokelt]] u. Bredevoort, ISBN 978-3-933377-49-4 == Priesen == * 1997: [[Andreas-Rottendorf-Pries|Rottendorf-Pries]] för Verdeensten üm de plattdüütske Spraoke * 2002: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] * 2007: ''Zonser Hörspielpries'' för ''Dreihmusik'' * 2014: [[Quickborn-Pries]] * 2014: [[Rottendorf-Pries]] (met de Gruppe pattu) == Weblenk == * {{PBuB|2900}} * [http://www.pattu.de/ Website der Band „pattu“] == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Bühren, Georg}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Musiker]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Höörspeel]] eviwjtimc4ix9q4xh03oxs2bxgoph1x 0 193857 1061788 1061340 2026-04-05T11:17:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061788 wikitext text/x-wiki [[Datei:Irene Dunne by A. L. Whitey Schafer.webp|mini|Irene Dunne (1941)]] '''Irene Marie Dunne''' (* [[20. Dezember]] [[1898]] in [[Louisville (Kentucky)|Louisville]], [[Kentucky]]; † [[4. September]] [[1990]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Filmschauspelerin. Se weer insgesamt fief Mal för den [[Oscar/Beste Hööftdorstellerin|Oscar as best Hööftdorstellerin]] nomineert, hett den aber nie nich kreegen. In de Loop vun hör Filmkarriere, de van 1930 bit 1952 andüer, speel se in de ünnerscheedlichst Genres vun [[Western]] över [[Musical]]s bit hen to de [[Screwball-Kummedie]]. To hör noch hüüd bekannt Filmen tellen ''[[Pioniere des wilden Westens]]'', ''[[Die schreckliche Wahrheit]]'', ''[[Akkorde der Liebe]]'' as ok ''[[Anna und der König von Siam]]''. == Leven == Kört nah den fröhen Dood vun hör Vader truck de Familie 1910 vun Kentucky nah Indiana. Nah de Highschool harr Dunne 1916 de Mögelkeit, Musik und Kunst to ünnerrichten. Stattdessen hett se sück aber an en Utschrieven vun dat Chicago Music College bedeeligt. Nahdem se dissen Wettbewarf wunnen harr, kunn se dor för een Johr studeeren, bevör se in New York City hör Drööm vun en Karriere als Opernsingerin erfüllen wull. Tweemal sung se ahn Spood an de [[Metropolitan Opera]] vör. Se kehr nah Chicago torüch, wo se an’t Theater uptreeden dee. Vun Januar 1929 bit in den März 1930 hett se för en Tourneeupführen vun dat [[Musical]] ''[[Showboat]]'' de wievlich Hööftrull övernommen un wurr sluutend vun en Talentsöker för [[Hollywood]] opdeckt. Irene Dunne hett in’n April 1930 en [[Studioverdrag]] mit en Looptiet vun dree Johren bi dat nee grünnd Studio [[RKO Pictures|RKO]] ünnerschreven un geev hör Lienwanddebüt in dat Musical ''[[Leathernecking]]''. De Verdrag, vun hör Ehemann uthannelt, hett hör en Gehalt pro Week van 1.000 US-Dollar för de eerst 52 Weeken vun de Looptiet, mit Gehaltsstiegern um jewiels wiedere 1.000 US-Dollar pro Week för de dorup folgend twee Johren garanteert.<ref>vergl. utführlich Wes D. Gehring ''Irene Dunne: First Lady of Hollywood'', S. 25, Abdruck hier: [http://books.google.de/books?id=Z84sgN1n-QUC&pg=PA38&lpg=PA38&dq=irene+dunne+salary&source=bl&ots=FLxCK22yFC&sig=LOKS25KsDDXoniyPIu8H6Hm0dM4&hl=de&sa=X&ei=5rbjUaWNCMSqO4aIgLAE&ved=0CEoQ6AEwAw#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary&f=false]</ref> Den Dörbröök schaff se mit de Hööftrull in den [[Western]] ''[[Pioniere des wilden Westens]]'', för de se hör eerste vun all tosommen fief Nomineeren för den [Oscar]] as best Höftdorstellerin kreeg. Dunne weer neben [[Ann Harding]], [[Constance Bennett]] un [[Helen Twelvetrees]] en vun de wievlich Stars vun dat Studio. Hör Karriere nehm düchtigen Upswung dör de Hööftrull in ''[[Back Street (Film)|Back Street]]'', dat 1932 för vull Kassen sörg. Dunne speel en liedend Leevste, de all opfert, um dat Familienglück vun hör Früend nich up’t Speel tosetten. Nah diesen Spood weer se eenige Tiet up melodramatische Fruenschicksale fastleggt, aber af un to speel se in Dramen as ''[[The Silver Cord]]'' van 1933 oder dat Musical ''[[Stingaree]]'', dat se 1934 weer mit [[Richard Dix]] tosommenbroch. Dunne hett hör Verdrag mit RKO in’t Fröhjohr 1933 to düütlich verbetert Konditschonen un de Mögelkeit, Filme för anner Sellschoppen to dreien, um twee Johr verlängert.<ref>vergl. Wes D. Gehring ''Irene Dunne: First Lady of Hollywood'', S. 36</ref> Nah de sien Utloopen 1935 hett se sück entscheeden, in Tokunft blots noch Verdrääg över en bestimmte Antall vun Filmen mit ünnerscheedlich Studios aftosluuten, meest up Basis vun en minneseert Fastgehalt kombineert mit Bedeelingungen an de Inspeelergevnisse oder den Nettogewinnen.<ref>vergl. ausführlich hier, S. 104 ff: [http://books.google.de/books?id=VQgXxmRQRysC&pg=PA106&lpg=PA106&dq=irene+dunne+salary+1939&source=bl&ots=B-Oxq2O553&sig=XH1YR9GB7fcm4cLwRTHP5I4nnvY&hl=de&sa=X&ei=cafjUYQ4xeM778SAsAw&ved=0CG8Q6AEwCQ#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary%201939&f=false]</ref> Dit mit „free-lancing“ betekent Vörgahn harr all [[Cary Grant]], [[Carole Lombard]] un [[Ronald Colman]] to spoodriek Karrieren verhulpen. Dunne hett 1935 bi [[Universal Studios|Universal]] de Hööftrull in dat Melodram ''[[Magnificent Obsession]]'' övernommen, de [[Robert Taylor (Schauspieler, 1911)|Robert Taylor]] groot herutstellen dee. 1936 dreih se ebenfalls bi Universal ünner de Regie vun [[James Whale]] ''[[Show Boat (1936)|Show Boat]]''. [[Datei:Irene Dunne, NPG 94 41 (cropped).jpg|mini|Irene Dunne (1944)]] De Filmkummedie ''[[Theodora wird wild]]'', de de avendüerlich Geschichte vun en Lüttstadtlehrerin vertellt, de ünner en Pseudonym en pikanten Roman schrifft, hett Dunne as Dorstellerin vun [[Screwball Comedy|Screwball Comedies]] en nee Mögelkeit upwiest. Se wurr weer för en Oscar as best Dorstellerin nomineert. As en vun de ganz wenigen Filmschaffenden in Hollywood wunn se den Respekt un de Achtung vun Studiochef [[Harry Cohn]]. Kört dornah hett se to’n eersten Mal mit Cary Grant dreiht, den Film ''[[Die schreckliche Wahrheit]]'', en Klassiker vun dat Screwball-Comedy-Genre. De Schauspelerin wark 1937/38 in twee weniger spoodriek Musicals mit. Bi [[Paramount Pictures|Paramount]] hett se an de düür Prestigeproduktschoon ''[[High, Wide, and Handsome]]'' ünner de Regie vun [[Rouben Mamoulian]] un later in dat Johr in ''[[Joy of Living]]'', de bi hör ehmalg Studio RKO produzeert wurr mitwarkt. Wiedere Erfolge in ''[[Ruhelose Liebe]]'', ''[[Meine Lieblingsfrau]]'' un ''[[Akkorde der Liebe]]'' hemm ut Dunne en vun de an’n besten betahlt Schauspelerinnen vun de Tiet maakt. 1939 verdeen se 405.000 US-Dollar.<ref>hier: [http://books.google.de/books?id=_J9HTLOI08wC&pg=PA156&dq=irene+dunne+salary&hl=de&sa=X&ei=NajjUeTKIYSOO9vygYgE&ved=0CFcQ6AEwBQ#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary&f=false] un hier [http://books.google.de/books?id=_J9HTLOI08wC&pg=PA156&dq=irene+dunne+salary&hl=de&sa=X&ei=NajjUeTKIYSOO9vygYgE&ved=0CFcQ6AEwBQ#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary&f=false]</ref> [[Louis B. Mayer]] hett in hör en potenziellen Ersatz för [[Norma Shearer]] un [[Greta Garbo]] sehn un hett Irene Dunne de Hööftrull in ''[[Mrs. Miniver]]'' anboden, de se ebenfalls aflehnt hett. Stattdessen speel se in de Kriegsdramen ''[[Kampf in den Wolken]]'' (an de Siet vun [[Spencer Tracy]]) un ''[[The White Cliffs of Dover]]'' ut dat Johr 1944 mit. Nah den [[Tweete Weltkrieg|Krieg]] wunn Dunne mit Upträen in ''[[Over 21]], [[Modell wider Willen]]'' un ''[[Anna und der König von Siam]]'' Prestige un Anerkennung vun Sieden vun de Kritiker. Tegen dat Enn’n vun de Dekade weer se as patente Moder in de Filmen ''[[Unser Leben mit Vater]]'' os ok ''[[Geheimnis der Mutter]]'', de hör en wiedere Oscarnomineeren inbroch, to sehn. De Versöök, hör 1947 weer mit Cary Grant in ''[[Nur meiner Frau zuliebe]]'' to vereenen, klapp nich. Weder de Kummedie ''[[Never a Dull Moment]]'' noch de Rull vun de Königin [[Victoria (Vereenigt Königriek)|Victoria]] in ''[[The Mudlark]]'' hemm 1950 hulpen, nee Fans to winnen. Hör letzten Upträe harr se 1952 in de mit wenig Uppwand produzeert Kummedie ''[[It Grows on Trees]]''. Irene Dunne truck sück dornah vun de Lienwand torüch. To de Grünnen hett se eenige Johren later meent: '''Zitat''': ''Ick bin mi nich seker, worum ick mi torüchtrucken hebb. Dat geev eeigentlich kein Notwennigkeit. De Dreihböker keemen im noch rin. Ick vergliek mien Karriere mit de vun [[Mickey Mantle]]. As he bin ick gahn, as ick noch baben weer. Viellicht weer dat eenfach so, dat ick kien Lüst harr up en tweete oder dart Hööftrull. Ick wull nie nich Charakterrullen spelen. Ick bin in de Schauspeleree rinrutscht un ok weer rut. ''“I don’t know for sure why I retired when I did. I didn’t have to quit. Scripts were still coming in. I compare my career to Mickey Mantle’s. Like him, I quit while I was still at the top. Maybe it was simply because I didn’t think I’d be happy playing second and third leads. I never wanted to be a character actress. I drifted into acting and drifted out.”'' [[Datei:Irene Dunne Graumans.jpg|miniatur|Irene Dunne hör Hand- un Schohafdrücke vör [[TCL Chinese Theatre|Grauman’s Chinese Theatre]]]] Latere Versöök, de Schauspelerin to en Comeback to bewegen, scheiterten. To de Angebote hörrn Rullen in ''[[Wir sind keine Engel (1955)|Wir sind keine Engel]]'' as ok ''[[Gigi (1958)|Gigi]]''. 1952 hett Irene Dunne versöcht, as en vun de eersten etableerten Filmstars in’t Feernsehn en tweet Karriere uptobauen. För Schlitz Playhouse of Stars hett Dunne de Inführung in dat jeden Week sennd, 30-minüt düern Feernsehspel modereert un gelegentliche humorvolle Inspeelungen an dat Enn’n vun de Sennen. De negativen Reaktschonen vun de Fans un se sülvst untofräe mit de fehlenden künstlerischen Entwicklungsmögelkeiten vun dat Format hemm dorto führt, dat nah en half Johr de Tosommenarbeit weer beend wurr. <ref>{{Internetquelle |url=http://www.irenedunnesite.com/tv/ |titel=Irene Dunne on TV |werk=The Irene Dunne Site |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160905025256/http://www.irenedunnesite.com/tv/ |archiv-datum=2016-09-05 |zugriff=2019-04-19 }}</ref> De Versöök, hör Karriere 1952 in’t Radio mit de Fortsetzungsgeschichte ''Bright Star'', de sück um de Erlevnisse vun en Reporterehepaar, speelt Irene Dunne un [[Fred MacMurray]], dreih, en nee Schwung to geven, gung nah een Johr un 52 Folgen to Enn’n.<ref>bannig utführlich hier: {{Webarchiv|url=http://www.digitaldeliftp.com/DigitalDeliToo/dd2jb-Bright-Star.html |wayback=20110504154313 |text=Archivierte Kopie |archiv-bot=2025-07-25 12:59:46 InternetArchiveBot }}</ref> De Schauspelerin hett sück in latere Johren wohltätigen Organisatschonen un tallriek kulturellen Aktivitäten widmet. 1957 hett US-Präsident [[Dwight David Eisenhower]] hör to Sünnerbotschopperin vun de USA in de [[Vereente Natschonen|UNO]] nöömt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.irenedunnesite.com/press/family-weekly-january-12-1958/ |titel=Irene Dunne: Saleslady for the UN |autor=Joseph N. Bell |werk=The Irene Dunne Site |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140201205641/http://www.irenedunnesite.com/press/family-weekly-january-12-1958/ |archiv-datum=2014-02-01 |zugriff=2019-04-19 }}</ref> 1965 wurr Irene Dunne as eerste Fru in den Upsichtsraat vun de Firma [[Technicolor (Verfohren)|Technicolor]] wählt. == Privatleven == De Schauspelerin weer van 1928 bit to sien Dood 1965 mit den Teenendokter Francis Dennis Griffin verheiraadt. Dat Paar führ van 1930 bit 1935 en Feernbetrecken, wiel Dr. Griffin sien Praxis in New York tonächst wieder bedreev. Se hemm een Dochter adopteert. Irene Dunne weer tietlevens eng mit [[Loretta Young]] un [[Rosalind Russell]] befrüennd. == Filmografie == * 1930: [[Leathernecking]] * 1931: [[Pioniere des wilden Westens]] ''(Cimarron)'' * 1931: [[Bachelor Apartment]] * 1931: [[Juwelenraub in Hollywood]] ''(The Stolen Jools)'' (Kurzfilm) * 1931: [[The Great Lover]] * 1931: [[Consolation Marriage]] * 1932: [[Symphony of Six Million]] * 1932: [[Back Street (Film)|Back Street]] * 1932: [[Thirteen Women]] * 1933: [[No Other Woman]] * 1933: [[The Secret of Madame Blanche]] * 1933: [[The Silver Cord]] * 1933: [[If I Were Free]] * 1933: [[Ann Vickers]] * 1934: [[This Man Is Mine]] * 1934: [[The Age of Innocence (1934)|The Age of Innocence]] * 1934: [[Stingaree]] * 1934: [[Sweet Adeline]] * 1935: [[Magnificent Obsession]] * 1935: [[Roberta (Film)|Roberta]] * 1936: [[Theodora wird wild]] ''(Theodora Goes Wild)'' * 1936: [[Show Boat (1936)|Show Boat]] * 1937: [[High, Wide and Handsome]] * 1937: [[Die schreckliche Wahrheit]] ''(The Awful Truth)'' * 1938: [[Joy of Living]] * 1939: [[Ruhelose Liebe]] ''(Love Affair)'' * 1939: [[When Tomorrow Comes]] * 1939: [[Invitation to Happiness]] * 1940: [[Meine Lieblingsfrau]] ''(My Favorite Wife)'' * 1941: [[Akkorde der Liebe]] ''(Penny Serenade)'' * 1941: [[Unfinished Business]] * 1942: Lady in a Jam * 1943: [[Kampf in den Wolken]] ''(A Guy Named Joe)'' * 1944: [[The White Cliffs of Dover]] * 1944: [[Modell wider Willen]] ''(Together Again)'' * 1945: [[Over 21]] * 1946: [[Anna und der König von Siam]] ''(Anna and the King of Siam)'' * 1947: [[Unser Leben mit Vater]] ''(Life with Father)'' * 1948: [[Geheimnis der Mutter]] ''(I Remember Mama)'' * 1950: [[Der Dreckspatz und die Königin]] ''(The Mudlark)'' * 1950: [[Never a Dull Moment]] * 1952: [[It Grows on Trees]] == Utteknungen == === Oscar as best Hööftdorstellerin === ; Nomineeren * [[Oscars 1931]]: för ''Pioniere des Wilden Westens'' * [[Oscars 1937]]: för ''Theodora wird wild'' * [[Oscars 1938]]: för ''Die schreckliche Wahrheit'' * [[Oscars 1940]]: för ''Ruhelose Liebe'' * [[Oscars 1949]]: för ''Geheimnis der Mutter'' == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.irenedunnesite.com/ Achtergrundinformatschonen mit tallriek Photos as ok wiederführend Links] up irenedunnesite.com (engelsch) * {{IMDb|nm0002050}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119085674|LCCN=n/87/847001|VIAF=7573777}} {{SORTIERUNG:Dunne, Irene}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1898]] [[Kategorie:Storven 1990]] [[Kategorie:Schauspeler]] sglhqsr8ulax8kvfuby14r6x9i872x3 0 196747 1061690 2026-04-04T17:07:16Z Flaverius 21322 But [[:ru:Восточнославянские языки]] 1061690 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie|Spraakfamilie=Oostslaawsch|Klassifikatschoon=[[Indoeuropääsche Spraken|Indoeuropääsch]] :[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ::[[Slaawsche Spraken|Slaawsch]]|ISO1=|Länner={{EST}}<br/> {{KAZ}}<br/> {{KGZ}}<br/> {{LVA}}<br/> {{MDA}} <small>([[Transnistrien]])</small><br/> {{RUS}}<br/> {{UKR}}<br/> {{BLR}}<br/>|Spreker=~ 240&nbsp;Millionen|Ünnergruppen=[[Russiensche Spraak|Russiensch]]<br/> [[Russische Spraak|Russisch]]<br/> [[Ukrainsch Spraak|Ukrainsch]]<br/> [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]|ISO5=zle}} De '''oostslaawsche Spraken''' sünd ene Grupp vun de [[slaawsche Spraken|slaawschen]] Spraken binnen de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche Spraakfamilie]]. Se sünd verbreidt in [[Oosteuropa]] un in den nöördlichen Deel vun [[Eurasien]] bet na [[Sibirien]]. Moderne Spraken innen disse Grupp sünd [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]], [[Russiensche Spraak|Russiensch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Ukrainsche Spraak|Ukrainsch]]. To den Vöörlöper vun all disse Spraken givt dat vundaag verscheden Ansichten. Eerdaags gull de [[ooldrussische Spraak]], de bet vun’t 13. bet in’t 18. Jhd. överlevert is.<ref>{{статья|автор=[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов В. В.]]|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/143c.html|заглавие=Древнерусский язык|издание=Лингвистический энциклопедический словарь|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1990}}</ref><ref>''[[Хабургаев, Георгий Александрович|Хабургаев Г. А.]]'' Древнерусский язык // Языки мира: Славянские языки. М., 2005. С. 418.</ref> Anner Forscherlüüd meent vundaag dat de modernen oostslaawschen Spraken direkt mit dat Uteengahn vun dat [[Oorslaawsche Spraak|Oorslaawsch]] opkemen.<ref>Українська мова: Енциклопедія. 2004.</ref> == Klassifikatschoon == To de moderne oostslaawschen Spraken höört [[Russische Spraak|Russisch]], [[Ukrainsche Spraak|Ukrainsch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]. Mennigmaal warrt ook [[Russiensche Spraak|Russiensch]] as veerde leevende Spraak ansehn. Se fällt man meist as Dialekt,<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/3520873}}</ref><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2138846}}</ref><ref>Русинська мова. // Українська мова: Енциклопедія. 2004.</ref> un ehr Status as egenständige Spraak is Gegenstand vun wetenschopliche Diskusschoon<ref>Подробнее см. [[Русинский язык]].</ref>. [[Mööd Spraken|Utstorvene]] oostslaawsche Spraken sünd: * de gemeensame Vöörlöper: [[Ooldrussische Spraak]] * de Schrievspraak vun dat [[Groothertogdoom Litauen]]: [[Westrussische Schrievsprache]] * de Spraak vun dat [[Groothertogdoom Moskau]] un dat [[Russische Zarenriek]]: [[Ooldrussische Spraak]] (XIV—XVII Johrhunnert) * de [[Ooldnowgorodsche Dialekt]]<ref>{{cite web |url=http://elementy.ru/lib/431649?page_design=print |title=...}}</ref> == Besünnerheiten == Oostslaawsche Spraken ünnerscheden sik vun anner slaawsche Spraken dör disse Egenschoppen: === Phonetik === In’t 10. Johrhunnert sünd de nasalen Vokalen „ǫ“ un „ę“ verschwunnen un to „u“ un „ja“ worrn. Oorslaawsche Kombinatschoonen *or, *ol, *er, *el sünd to -oro-, -olo-, -ere-, -elo- worrn. Bispeel: {{lang-ru|город, болото, молоко, берег}}, {{lang-be|горад, малако, бераг}} gegenöver {{lang-pl|gród, błoto, mleko, brzeg}}, {{lang-cu|градъ, блато, млѣко, брѣгъ}}<ref>{{sfn|Иванов|1990|с=58}}</ref>. Anfangs-o in’n Oostslaawsch kaant in süüd- un westslaawsch regelmässig je-. Bispeel: {{lang-ru|один, озеро, олень}}, {{lang-bg|един, езеро, елен}}, {{lang-cs|jeden, jezero, jelen}}<ref>{{sfn|Иванов|1990|с=58}}</ref>. Dat ole g bleev in Russisch, man in’t Ukrainsche un Wittrussische wurr dat to enen stimmhaften Frikativ γ; later in’t Ukrainiche to ɦ. De Konsonantenkluuster *tj, *dj wurrn to „ч“, „дж“ (Russisch „ж“), gegenöver „шт“, „жд“ (Südslaawsch) un „ц“, „дз“ (Westslaawsch). Uut *stj, *zdj wurrn „щ“, „ждж“. Twüschen Labialen + j keem een epentetsch „l“ op: {{lang-ru|плюю, земля}} vs. {{lang-pl|pluję, ziemia}}<ref>{{sfn|Иванов|1990|с=61}}</ref>. ==== Reduzeerte Vokalen (Jers) ==== In’t 12.–13. Johrhunnert sünd „ъ“ un „ь“ verloren gaan. In schwake Positschonen fullen se weg, in starke wurrn se to „o“ un „e“: * др.-рус. ''сънъ'' → ''сон'' * др.-рус. ''пьнь'' → ''пень'' In Russisch: Verschmolten se mit „e“, „o“. In Ukrainsch un Wittrussisch wurrn se to „i“, „y“. === Lexik === De meeste Wöör stammt ut dat Oorslaawsch, man dor gifft ok Lehnwöör ut: * [[Türksche Spraken]] * [[Finno-ugrische Spraken]] * [[Samojedische Spraken]] * [[Baltische Spraken]] * [[Iraansche Spraken]] * [[Germaansche Spraken]] * [[Kaukasische Spraken]] Russisch: vele Lehnwöör ut Westeuropa (besünners Franzöösch, Düütsch, later Engelsch). Ukrainsch un Wittrussisch hebbt daargegen stark Poolsch Influss. == Geschicht == {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Oostslaawsche Spraken in dat Russische Riek na de Volkszählung 1897''' | width="24%"|[[Файл:East Slavic languages in the Russian Empire (1897).svg|center|250px]] | width="1%"| | width="24%"|[[Файл:Russian language in the Russian Empire (1897).svg|center|250px]] | width="1%"| | width="24%"|[[Файл:Ukrainian language in the Russian Empire (1897).svg|center|250px]] | width="1%"| | width="24%"|[[Файл:Belarusian language in the Russian Empire (1897).svg|center|250px]] | width="1%"| |- |Oostslaawsche Spraken in dat Russische Riek (1897) | |Russisch (1897) | |Oekraïnsch (1897) | |Belarussisch (1897) | |} De Geschicht vun de moderne oostslaawschen Spraken is siet dat 11. Johrhunnert dör schriftliche Quellen goot beleggt. In’t 11. Johrhunnert höören all Oostslaawen to dat [[Ooldrussische Staat]]. Dor entwickelte sik en eenheitliche Spraak mit regionale Dialekten. Na den Zerfall vun dat Riek (12.–13. Jh.) hörde de Eenheitsprozess op. Siet dat 14. Johrhunnert entwickeln sik ut Dialekten de hütige Spraken: Russisch, Belarussisch, Oekraïnsch. === Literatuurspraken === De russische Literatuurspraak ontwikkelde sik över lange Tied un nimmt Volks- un Kirchenslaawsche Elementen op. De Oekraïnsche Literatuurspraak baséiert op de mittelnedderdneprschen Dialekten. Grönner: [[Kotljarjewski, Iwan Petrowitsch|Iwan Kotljarjewski]] (1798, ''Eneida'')<ref>{{sfn|Жовтобрюх, Молдован|2005|с=515}}</ref>. De belarussche Literatuurspraak baséiert op Dialekten rund üm [[Minsk]]<ref>{{книга|автор=Кондрашов Н. А.}}</ref>. == Schriftsysteem == Siet dat Enn vun’t 10. Johrhunnert hebbt de Oostslaawen en Schrift ut [[Bulgarien]] övernahmen. Dat Alphabet is de [[Kyrillisch]]. Glaagolitisch kummt blot selten vör. Bekannt sünd ok [[Berestjanenbrieven]] (11.–15. Jh.). [[Kategorie:Spraakgrupp]] 9up8df5rcjj97nkubwwsvk8ssfux5wc 0 196748 1061691 2026-04-04T17:08:51Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Oostslaawsche Spraken]] 1061691 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Oostslaawsche Spraken]] 5c4grvy2wni6icwld1lxgzh75x48cak 0 196749 1061692 2026-04-04T17:09:00Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Oostslaawsche Spraken]] 1061692 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Oostslaawsche Spraken]] 5c4grvy2wni6icwld1lxgzh75x48cak 0 196750 1061693 2026-04-04T17:09:08Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Oostslaawsche Spraken]] 1061693 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Oostslaawsche Spraken]] 5c4grvy2wni6icwld1lxgzh75x48cak 0 196751 1061694 2026-04-04T17:09:50Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Oostslaawsche Spraken]] 1061694 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Oostslaawsche Spraken]] 5c4grvy2wni6icwld1lxgzh75x48cak 0 196752 1061695 2026-04-04T17:09:59Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Oostslaawsche Spraken]] 1061695 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Oostslaawsche Spraken]] 5c4grvy2wni6icwld1lxgzh75x48cak 0 196753 1061696 2026-04-04T17:10:07Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Oostslaawsche Spraken]] 1061696 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Oostslaawsche Spraken]] 5c4grvy2wni6icwld1lxgzh75x48cak 0 196754 1061697 2026-04-04T17:10:16Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Oostslaawsche Spraken]] 1061697 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Oostslaawsche Spraken]] 5c4grvy2wni6icwld1lxgzh75x48cak 0 196755 1061698 2026-04-04T17:11:05Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Oostslaawsche Spraken]] 1061698 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Oostslaawsche Spraken]] 5c4grvy2wni6icwld1lxgzh75x48cak 3 196756 1061699 2026-04-04T17:24:47Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061699 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=JanNein}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 19:24, 4. Apr. 2026 (CEST) i9fg0q48aivck3k4nhaply7ytnvn3oa 0 196757 1061700 2026-04-04T17:29:24Z Eastfrisian2 58044 Nee ut Weblenken un düütsch WP - Anfang 1061700 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jsc2021e010292.jpg|rechts|duum|Offizielles NASA-Foto] '''Oleg Germanowitsch Artemjew''' (russisch:Олег Германович Артемьев; * [[28. Dezember]] [[1970]] in [[Riga]], [[Lettische Sozialistische Sowjetrepublik|Lettische SSR]], [[Sowjetunion|UdSSR]]) is en [[Russland|russisch]] [[Kosmonaut]]. == Utbillen == Bit 1990 hett Artemjew an dat Polytechnikum in [[Tallinn]] studeert. 1998 hett he sien Afsluss an de [[Staatliche Technische Universität Moskau]] in [[Moskau]] maakt.<ref>{{Astronautix|artemyev|abruf=2014-03-04}}</ref> == Kosmonautentätigkeit == === Utbillen === Artemjew wurr as Liddmaat vun de 15. RKK-Energija-Utwahlgrupp an’n 29. Mai 2003 utwählt.<ref name="spacefacts.de">{{Internetquelle |url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm |titel=Kosmonautenbiographie: Oleg Artjomjew |hrsg=spacefacts.de |abruf=2014-03-04}}</ref> Sien Kosmonautengrundutbillen hett he an’n 28. Juni 2005 afslooten. För den Floog vun [[Sojus TMA-10M]] weer he in de Ersatzmannschap indeelt. === ''Sojus TMA-12M'' – ISS-Expeditschonen 39/40 === [[Datei:ISS-40 EVA-2 (a) Oleg Artemyev.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit in en Orlan Ruumantoog buterhalv vun de Internatschonalen Ruumstatschpoon (ISS) wiels de Expedition 40, upnommen an’n 18. August 2014.]] Artemjew nehm as Bordingenieur an de [[ISS-Expedition 39|ISS-Expeditschonen 39]] un [[ISS-Expedition 40|40]] deel. Dat Ruumschipp [[Sojus TMA-12M]] mit Kommandant [[Alexander Alexandrowitsch Skworzow]] und de Bordingenieure [[Steven Ray Swanson]] un Artemjew is an’n 25. März 2014 start, de Kopplung kunn wegen Problemen mit de Ruumschippstüern nich as vörsehn nah knapp söss Stünn dörführt wurrn, sonnern eerst twee Daag later, an’m 27. März.<ref>{{Internetquelle |autor=Günther Glatzel |url=https://www.raumfahrer.net/news/raumfahrt/28032014082525.shtml |titel=Sojus-TMA 12M an ISS gekoppelt |hrsg=raumfahrer.net |datum=2014-03-28 |abruf=2014-03-28}}</ref> An Bord vun de Ruumstatschoon weern all [[Kōichi Wakata]], [[Michail Wladislawowitsch Tjurin]] un [[Richard Alan Mastracchio]]. Nahdem disse bitherige Crew weer land is, keemen [[Maksim Viktorovich Surayev]], [[Gregory Reid Wiseman]] un [[Alexander Gerst]] mit dat Ruumschipp Sojus TMA-13M]] nee dorto un billen denn de ISS-Expedition 40. An‘n 11. September 2014 sünd Artemjew, Skworzow un Swanson weer up de Eer land. In’n Februar 2016 wurr Artemjew de Titel [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] verleeht.<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201602150064 Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation N 59 vom 15. Februar 2016 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“] (russisch)</ref> == Politik == Bi de [[Wahl vun de Moskauer Stadtduma 2019|Wahl 2019]] wurr he to’n Liddmaat vun de [[Moskauer Stadtduma]] wählt. He hörrt de Fraktschoon vun [[Einiges Russland]] an.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/artemev-oleg-germanovich |titel=Артемьев, Олег Германович |werk=[[TASS]] |sprache=ru |abruf=2023-04-11}}</ref> == Utteknungen == * Ehrenbörger vun [[Gagarin (Smolensk)|Gagarin]] (2015) * Ehrenbörger vun [[Baikonur]] (2015) * [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] (2016) * Ehrenbörger vun [[Sneschinsk]] (2018) * [[Verdeenstorden för dat Vaderland]] (2020)<ref name=":0" /> == Weblinks == {{Commons|Oleg Artemyev|Oleg Germanowitsch Artemjew}} * [http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm Kurzbiografie von Oleg Germanowitsch Artemjew] bi spacefacts.de * [http://www.artemjew.ru/ Homepage von Oleg Artemyev] (russisch/engelsch) * [https://twitter.com/OlegMKS Twitter von Oleg Artemyev] @OlegMKS * [https://instagram.com/olegmks Instagram vun Oleg Artemyev] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Artemjew, Oleg Germanowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] kt1wm5ijj79riqilvhavzde5uowt4j6 1061701 1061700 2026-04-04T17:29:51Z Eastfrisian2 58044 1061701 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jsc2021e010292.jpg|rechts|duum|Offizielles NASA-Foto]] '''Oleg Germanowitsch Artemjew''' (russisch:Олег Германович Артемьев; * [[28. Dezember]] [[1970]] in [[Riga]], [[Lettische Sozialistische Sowjetrepublik|Lettische SSR]], [[Sowjetunion|UdSSR]]) is en [[Russland|russisch]] [[Kosmonaut]]. == Utbillen == Bit 1990 hett Artemjew an dat Polytechnikum in [[Tallinn]] studeert. 1998 hett he sien Afsluss an de [[Staatliche Technische Universität Moskau]] in [[Moskau]] maakt.<ref>{{Astronautix|artemyev|abruf=2014-03-04}}</ref> == Kosmonautentätigkeit == === Utbillen === Artemjew wurr as Liddmaat vun de 15. RKK-Energija-Utwahlgrupp an’n 29. Mai 2003 utwählt.<ref name="spacefacts.de">{{Internetquelle |url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm |titel=Kosmonautenbiographie: Oleg Artjomjew |hrsg=spacefacts.de |abruf=2014-03-04}}</ref> Sien Kosmonautengrundutbillen hett he an’n 28. Juni 2005 afslooten. För den Floog vun [[Sojus TMA-10M]] weer he in de Ersatzmannschap indeelt. === ''Sojus TMA-12M'' – ISS-Expeditschonen 39/40 === [[Datei:ISS-40 EVA-2 (a) Oleg Artemyev.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit in en Orlan Ruumantoog buterhalv vun de Internatschonalen Ruumstatschpoon (ISS) wiels de Expedition 40, upnommen an’n 18. August 2014.]] Artemjew nehm as Bordingenieur an de [[ISS-Expedition 39|ISS-Expeditschonen 39]] un [[ISS-Expedition 40|40]] deel. Dat Ruumschipp [[Sojus TMA-12M]] mit Kommandant [[Alexander Alexandrowitsch Skworzow]] und de Bordingenieure [[Steven Ray Swanson]] un Artemjew is an’n 25. März 2014 start, de Kopplung kunn wegen Problemen mit de Ruumschippstüern nich as vörsehn nah knapp söss Stünn dörführt wurrn, sonnern eerst twee Daag later, an’m 27. März.<ref>{{Internetquelle |autor=Günther Glatzel |url=https://www.raumfahrer.net/news/raumfahrt/28032014082525.shtml |titel=Sojus-TMA 12M an ISS gekoppelt |hrsg=raumfahrer.net |datum=2014-03-28 |abruf=2014-03-28}}</ref> An Bord vun de Ruumstatschoon weern all [[Kōichi Wakata]], [[Michail Wladislawowitsch Tjurin]] un [[Richard Alan Mastracchio]]. Nahdem disse bitherige Crew weer land is, keemen [[Maksim Viktorovich Surayev]], [[Gregory Reid Wiseman]] un [[Alexander Gerst]] mit dat Ruumschipp Sojus TMA-13M]] nee dorto un billen denn de ISS-Expedition 40. An‘n 11. September 2014 sünd Artemjew, Skworzow un Swanson weer up de Eer land. In’n Februar 2016 wurr Artemjew de Titel [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] verleeht.<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201602150064 Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation N 59 vom 15. Februar 2016 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“] (russisch)</ref> == Politik == Bi de [[Wahl vun de Moskauer Stadtduma 2019|Wahl 2019]] wurr he to’n Liddmaat vun de [[Moskauer Stadtduma]] wählt. He hörrt de Fraktschoon vun [[Einiges Russland]] an.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/artemev-oleg-germanovich |titel=Артемьев, Олег Германович |werk=[[TASS]] |sprache=ru |abruf=2023-04-11}}</ref> == Utteknungen == * Ehrenbörger vun [[Gagarin (Smolensk)|Gagarin]] (2015) * Ehrenbörger vun [[Baikonur]] (2015) * [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] (2016) * Ehrenbörger vun [[Sneschinsk]] (2018) * [[Verdeenstorden för dat Vaderland]] (2020)<ref name=":0" /> == Weblinks == {{Commons|Oleg Artemyev|Oleg Germanowitsch Artemjew}} * [http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm Kurzbiografie von Oleg Germanowitsch Artemjew] bi spacefacts.de * [http://www.artemjew.ru/ Homepage von Oleg Artemyev] (russisch/engelsch) * [https://twitter.com/OlegMKS Twitter von Oleg Artemyev] @OlegMKS * [https://instagram.com/olegmks Instagram vun Oleg Artemyev] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Artemjew, Oleg Germanowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] etpp5febm8fm9xvrx4605y2gurrbol1 1061702 1061701 2026-04-04T17:30:34Z Eastfrisian2 58044 /* Sojus TMA-12M – ISS-Expeditschonen 39/40 */ 1061702 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jsc2021e010292.jpg|rechts|duum|Offizielles NASA-Foto]] '''Oleg Germanowitsch Artemjew''' (russisch:Олег Германович Артемьев; * [[28. Dezember]] [[1970]] in [[Riga]], [[Lettische Sozialistische Sowjetrepublik|Lettische SSR]], [[Sowjetunion|UdSSR]]) is en [[Russland|russisch]] [[Kosmonaut]]. == Utbillen == Bit 1990 hett Artemjew an dat Polytechnikum in [[Tallinn]] studeert. 1998 hett he sien Afsluss an de [[Staatliche Technische Universität Moskau]] in [[Moskau]] maakt.<ref>{{Astronautix|artemyev|abruf=2014-03-04}}</ref> == Kosmonautentätigkeit == === Utbillen === Artemjew wurr as Liddmaat vun de 15. RKK-Energija-Utwahlgrupp an’n 29. Mai 2003 utwählt.<ref name="spacefacts.de">{{Internetquelle |url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm |titel=Kosmonautenbiographie: Oleg Artjomjew |hrsg=spacefacts.de |abruf=2014-03-04}}</ref> Sien Kosmonautengrundutbillen hett he an’n 28. Juni 2005 afslooten. För den Floog vun [[Sojus TMA-10M]] weer he in de Ersatzmannschap indeelt. === ''Sojus TMA-12M'' – ISS-Expeditschonen 39/40 === [[Datei:ISS-40 EVA-2 (a) Oleg Artemyev.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit in en Orlan Ruumantoog buterhalv vun de Internatschonalen Ruumstatschpoon (ISS) wiels de Expedition 40, upnommen an’n 18. August 2014.]] Artemjew nehm as Bordingenieur an de [[ISS-Expedition 39|ISS-Expeditschonen 39]] un [[ISS-Expedition 40|40]] deel. Dat Ruumschipp [[Sojus TMA-12M]] mit Kommandant [[Alexander Alexandrowitsch Skworzow]] und de Bordingenieure [[Steven Ray Swanson]] un Artemjew is an’n 25. März 2014 start, de Kopplung kunn wegen Problemen mit de Ruumschippstüern nich as vörsehn nah knapp söss Stünn dörführt wurrn, sonnern eerst twee Daag later, an’m 27. März.<ref>{{Internetquelle |autor=Günther Glatzel |url=https://www.raumfahrer.net/news/raumfahrt/28032014082525.shtml |titel=Sojus-TMA 12M an ISS gekoppelt |hrsg=raumfahrer.net |datum=2014-03-28 |abruf=2014-03-28}}</ref> An Bord vun de Ruumstatschoon weern all [[Kōichi Wakata]], [[Michail Wladislawowitsch Tjurin]] un [[Richard Alan Mastracchio]]. Nahdem disse bitherige Crew weer land is, keemen [[Maksim Viktorovich Surayev]], [[Gregory Reid Wiseman]] un [[Alexander Gerst]] mit dat Ruumschipp [[Sojus TMA-13M]] nee dorto un billen denn de ISS-Expedition 40. An‘n 11. September 2014 sünd Artemjew, Skworzow un Swanson weer up de Eer land. In’n Februar 2016 wurr Artemjew de Titel [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] verleeht.<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201602150064 Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation N 59 vom 15. Februar 2016 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“] (russisch)</ref> == Politik == Bi de [[Wahl vun de Moskauer Stadtduma 2019|Wahl 2019]] wurr he to’n Liddmaat vun de [[Moskauer Stadtduma]] wählt. He hörrt de Fraktschoon vun [[Einiges Russland]] an.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/artemev-oleg-germanovich |titel=Артемьев, Олег Германович |werk=[[TASS]] |sprache=ru |abruf=2023-04-11}}</ref> == Utteknungen == * Ehrenbörger vun [[Gagarin (Smolensk)|Gagarin]] (2015) * Ehrenbörger vun [[Baikonur]] (2015) * [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] (2016) * Ehrenbörger vun [[Sneschinsk]] (2018) * [[Verdeenstorden för dat Vaderland]] (2020)<ref name=":0" /> == Weblinks == {{Commons|Oleg Artemyev|Oleg Germanowitsch Artemjew}} * [http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm Kurzbiografie von Oleg Germanowitsch Artemjew] bi spacefacts.de * [http://www.artemjew.ru/ Homepage von Oleg Artemyev] (russisch/engelsch) * [https://twitter.com/OlegMKS Twitter von Oleg Artemyev] @OlegMKS * [https://instagram.com/olegmks Instagram vun Oleg Artemyev] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Artemjew, Oleg Germanowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] 8aje5vfdyzshmyymrjkc5tj7ttkk62c 1061724 1061702 2026-04-05T07:15:36Z Eastfrisian2 58044 1061724 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jsc2021e010292.jpg|rechts|duum|Offizielles NASA-Foto]] '''Oleg Germanowitsch Artemjew''' (russisch:Олег Германович Артемьев; * [[28. Dezember]] [[1970]] in [[Riga]], [[Lettische Sozialistische Sowjetrepublik|Lettische SSR]], [[Sowjetunion|UdSSR]]) is en [[Russland|russisch]] [[Kosmonaut]]. == Utbillen == Bit 1990 hett Artemjew an dat Polytechnikum in [[Tallinn]] studeert. 1998 hett he sien Afsluss an de [[Staatliche Technische Universität Moskau]] in [[Moskau]] maakt.<ref>{{Astronautix|artemyev|abruf=2014-03-04}}</ref> == Kosmonautentätigkeit == === Utbillen === Artemjew wurr as Liddmaat vun de 15. RKK-Energija-Utwahlgrupp an’n 29. Mai 2003 utwählt.<ref name="spacefacts.de">{{Internetquelle |url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm |titel=Kosmonautenbiographie: Oleg Artjomjew |hrsg=spacefacts.de |abruf=2014-03-04}}</ref> Sien Kosmonautengrundutbillen hett he an’n 28. Juni 2005 afslooten. För den Floog vun [[Sojus TMA-10M]] weer he in de Ersatzmannschap indeelt. === ''Sojus TMA-12M'' – ISS-Expeditschonen 39/40 === [[Datei:ISS-40 EVA-2 (a) Oleg Artemyev.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit in en Orlan Ruumantoog buterhalv vun de Internatschonalen Ruumstatschpoon (ISS) wiels de Expedition 40, upnommen an’n 18. August 2014.]] Artemjew nehm as Bordingenieur an de [[ISS-Expedition 39|ISS-Expeditschonen 39]] un [[ISS-Expedition 40|40]] deel. Dat Ruumschipp [[Sojus TMA-12M]] mit Kommandant [[Alexander Alexandrowitsch Skworzow]] und de Bordingenieure [[Steven Ray Swanson]] un Artemjew is an’n 25. März 2014 start, de Kopplung kunn wegen Problemen mit de Ruumschippstüern nich as vörsehn nah knapp söss Stünn dörführt wurrn, sonnern eerst twee Daag later, an’m 27. März.<ref>{{Internetquelle |autor=Günther Glatzel |url=https://www.raumfahrer.net/news/raumfahrt/28032014082525.shtml |titel=Sojus-TMA 12M an ISS gekoppelt |hrsg=raumfahrer.net |datum=2014-03-28 |abruf=2014-03-28}}</ref> An Bord vun de Ruumstatschoon weern all [[Kōichi Wakata]], [[Michail Wladislawowitsch Tjurin]] un [[Richard Alan Mastracchio]]. Nahdem disse bitherige Crew weer land is, keemen [[Maksim Viktorovich Surayev]], [[Gregory Reid Wiseman]] un [[Alexander Gerst]] mit dat Ruumschipp [[Sojus TMA-13M]] nee dorto un billen denn de ISS-Expedition 40. An‘n 11. September 2014 sünd Artemjew, Skworzow un Swanson weer up de Eer land. In’n Februar 2016 wurr Artemjew de Titel [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] verleeht.<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201602150064 Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation N 59 vom 15. Februar 2016 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“] (russisch)</ref> === ''Sojus MS-08'' – ISS-Expeditschonen 55/56 === [[Datei:ISS-55 Oleg Artemyev works in the Columbus module.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit an Bord vun de Internatschonale Ruumstatschoon in dat [[Columbus (ISS-Modul)|''Columbus'']] Modul wiels de ISS-Expedition 55.]] Mit dat Ruumschipp [[Sojus MS-08]] is Artemjew an‘n 21. März 2018 to sien tweet Mission as Bordingenieur vun de [[ISS-Expedition 55|ISS-Expeditionen 55]] un [[ISS-Expedition 56|56]] start. He weer Kommandant vun dat Ruumschipp. Dorto keemen de beid Amerikaner [[Andrew Jay Feustel]] un [[Richard Robert Arnold]]. Tosommen mit [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]], [[Scott David Tingle]] un [[Norishige Kanai]], de all up de ISS weer, hemm se denn de ISS-Expeditschoon 55 billd. De olt Crew is denn dör [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]], Alexander Gerst un Serena Auñón-Chancellor aflöst wurrn, so dat de un de Crew vun Artemjew nu de ISS-Expedition 56-Crew billen deen. An’n 15. August monteer Artemjew gemeensam mit Sergei Prokopjew, b en mehr Stünnen düern Butenbordinsatz up de ISS, die [[ICARUS-Initiative|ICARUS-Antenne]]. De Rückkehr vun Arttemjew un sien Crew weer an’n 4. Oktober 2018. === ''Sojus MS-21'' – ISS-Expeditschonen 66/67 === ==== Start ==== Artemjew weer ok Kommandant vun de Sojus MS-21-Mission tosommen mit [[Denis Wladimirowitsch Matwejew]] un [[Sergei Wladimirowitsch Korsakow]], de an’n 18. März 2022 start sünd. An den sülvigen Dag hemm se spoodriek manuell an dat [[Pritschal]]-Knüttmodul vun dat russisch ISS-Segment andockt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/matveev01.htm |titel=Denis Vladimirovich Matveev |werk=Astronaut.ru |datum=2022-04-19 |sprache=ru |abruf=2022-04-19}}</ref> Dat weer de eerste Sojus-Mission to de ISS, de ahn Utnahm russisch Kosmonauten an Bord harr.<ref>{{Internetquelle |autor=Chris Gebhardt |url=https://www.nasaspaceflight.com/2022/03/soyuz-ms-21/ |titel=First all-Roscosmos cosmonaut mission arrives at station |werk=NASASpaceFlight.com |datum=2022-03-18 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Bi dat Andocken vun Sojus MS-21 leep up de ISS de [[ISS-Expedition 66]], Kommandant weer dor [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]]. == Politik == Bi de [[Wahl vun de Moskauer Stadtduma 2019|Wahl 2019]] wurr he to’n Liddmaat vun de [[Moskauer Stadtduma]] wählt. He hörrt de Fraktschoon vun [[Einiges Russland]] an.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/artemev-oleg-germanovich |titel=Артемьев, Олег Германович |werk=[[TASS]] |sprache=ru |abruf=2023-04-11}}</ref> == Utteknungen == * Ehrenbörger vun [[Gagarin (Smolensk)|Gagarin]] (2015) * Ehrenbörger vun [[Baikonur]] (2015) * [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] (2016) * Ehrenbörger vun [[Sneschinsk]] (2018) * [[Verdeenstorden för dat Vaderland]] (2020)<ref name=":0" /> == Weblinks == {{Commons|Oleg Artemyev|Oleg Germanowitsch Artemjew}} * [http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm Kurzbiografie von Oleg Germanowitsch Artemjew] bi spacefacts.de * [http://www.artemjew.ru/ Homepage von Oleg Artemyev] (russisch/engelsch) * [https://twitter.com/OlegMKS Twitter von Oleg Artemyev] @OlegMKS * [https://instagram.com/olegmks Instagram vun Oleg Artemyev] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Artemjew, Oleg Germanowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] nvh5lk6j4ugerxfn91d5ecmjif976j6 1061726 1061724 2026-04-05T07:16:49Z Eastfrisian2 58044 /* Sojus MS-08 – ISS-Expeditschonen 55/56 */ 1061726 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jsc2021e010292.jpg|rechts|duum|Offizielles NASA-Foto]] '''Oleg Germanowitsch Artemjew''' (russisch:Олег Германович Артемьев; * [[28. Dezember]] [[1970]] in [[Riga]], [[Lettische Sozialistische Sowjetrepublik|Lettische SSR]], [[Sowjetunion|UdSSR]]) is en [[Russland|russisch]] [[Kosmonaut]]. == Utbillen == Bit 1990 hett Artemjew an dat Polytechnikum in [[Tallinn]] studeert. 1998 hett he sien Afsluss an de [[Staatliche Technische Universität Moskau]] in [[Moskau]] maakt.<ref>{{Astronautix|artemyev|abruf=2014-03-04}}</ref> == Kosmonautentätigkeit == === Utbillen === Artemjew wurr as Liddmaat vun de 15. RKK-Energija-Utwahlgrupp an’n 29. Mai 2003 utwählt.<ref name="spacefacts.de">{{Internetquelle |url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm |titel=Kosmonautenbiographie: Oleg Artjomjew |hrsg=spacefacts.de |abruf=2014-03-04}}</ref> Sien Kosmonautengrundutbillen hett he an’n 28. Juni 2005 afslooten. För den Floog vun [[Sojus TMA-10M]] weer he in de Ersatzmannschap indeelt. === ''Sojus TMA-12M'' – ISS-Expeditschonen 39/40 === [[Datei:ISS-40 EVA-2 (a) Oleg Artemyev.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit in en Orlan Ruumantoog buterhalv vun de Internatschonalen Ruumstatschpoon (ISS) wiels de Expedition 40, upnommen an’n 18. August 2014.]] Artemjew nehm as Bordingenieur an de [[ISS-Expedition 39|ISS-Expeditschonen 39]] un [[ISS-Expedition 40|40]] deel. Dat Ruumschipp [[Sojus TMA-12M]] mit Kommandant [[Alexander Alexandrowitsch Skworzow]] und de Bordingenieure [[Steven Ray Swanson]] un Artemjew is an’n 25. März 2014 start, de Kopplung kunn wegen Problemen mit de Ruumschippstüern nich as vörsehn nah knapp söss Stünn dörführt wurrn, sonnern eerst twee Daag later, an’m 27. März.<ref>{{Internetquelle |autor=Günther Glatzel |url=https://www.raumfahrer.net/news/raumfahrt/28032014082525.shtml |titel=Sojus-TMA 12M an ISS gekoppelt |hrsg=raumfahrer.net |datum=2014-03-28 |abruf=2014-03-28}}</ref> An Bord vun de Ruumstatschoon weern all [[Kōichi Wakata]], [[Michail Wladislawowitsch Tjurin]] un [[Richard Alan Mastracchio]]. Nahdem disse bitherige Crew weer land is, keemen [[Maksim Viktorovich Surayev]], [[Gregory Reid Wiseman]] un [[Alexander Gerst]] mit dat Ruumschipp [[Sojus TMA-13M]] nee dorto un billen denn de ISS-Expedition 40. An‘n 11. September 2014 sünd Artemjew, Skworzow un Swanson weer up de Eer land. In’n Februar 2016 wurr Artemjew de Titel [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] verleeht.<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201602150064 Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation N 59 vom 15. Februar 2016 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“] (russisch)</ref> === ''Sojus MS-08'' – ISS-Expeditschonen 55/56 === [[Datei:ISS-55 Oleg Artemyev works in the Columbus module.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit an Bord vun de Internatschonale Ruumstatschoon in dat [[Columbus (ISS-Modul)|''Columbus'']] Modul wiels de ISS-Expedition 55.]] Mit dat Ruumschipp [[Sojus MS-08]] is Artemjew an‘n 21. März 2018 to sien tweet Mission as Bordingenieur vun de [[ISS-Expedition 55|ISS-Expeditionen 55]] un [[ISS-Expedition 56|56]] start. He weer Kommandant vun dat Ruumschipp. Dorto keemen de beid Amerikaner [[Andrew Jay Feustel]] un [[Richard Robert Arnold]]. Tosommen mit [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]], [[Scott David Tingle]] un [[Norishige Kanai]], de all up de ISS weer, hemm se denn de ISS-Expeditschoon 55 billd. De olt Crew is denn dör [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]], [[Alexander Gerst]] un [[Serena Auñón-Chancellor]] aflöst wurrn, so dat de un de Crew vun Artemjew nu de ISS-Expedition 56-Crew billen deen. An’n 15. August monteer Artemjew gemeensam mit Sergei Prokopjew, b en mehr Stünnen düern Butenbordinsatz up de ISS, die [[ICARUS-Initiative|ICARUS-Antenne]]. De Rückkehr vun Arttemjew un sien Crew weer an’n 4. Oktober 2018. === ''Sojus MS-21'' – ISS-Expeditschonen 66/67 === ==== Start ==== Artemjew weer ok Kommandant vun de Sojus MS-21-Mission tosommen mit [[Denis Wladimirowitsch Matwejew]] un [[Sergei Wladimirowitsch Korsakow]], de an’n 18. März 2022 start sünd. An den sülvigen Dag hemm se spoodriek manuell an dat [[Pritschal]]-Knüttmodul vun dat russisch ISS-Segment andockt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/matveev01.htm |titel=Denis Vladimirovich Matveev |werk=Astronaut.ru |datum=2022-04-19 |sprache=ru |abruf=2022-04-19}}</ref> Dat weer de eerste Sojus-Mission to de ISS, de ahn Utnahm russisch Kosmonauten an Bord harr.<ref>{{Internetquelle |autor=Chris Gebhardt |url=https://www.nasaspaceflight.com/2022/03/soyuz-ms-21/ |titel=First all-Roscosmos cosmonaut mission arrives at station |werk=NASASpaceFlight.com |datum=2022-03-18 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Bi dat Andocken vun Sojus MS-21 leep up de ISS de [[ISS-Expedition 66]], Kommandant weer dor [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]]. == Politik == Bi de [[Wahl vun de Moskauer Stadtduma 2019|Wahl 2019]] wurr he to’n Liddmaat vun de [[Moskauer Stadtduma]] wählt. He hörrt de Fraktschoon vun [[Einiges Russland]] an.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/artemev-oleg-germanovich |titel=Артемьев, Олег Германович |werk=[[TASS]] |sprache=ru |abruf=2023-04-11}}</ref> == Utteknungen == * Ehrenbörger vun [[Gagarin (Smolensk)|Gagarin]] (2015) * Ehrenbörger vun [[Baikonur]] (2015) * [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] (2016) * Ehrenbörger vun [[Sneschinsk]] (2018) * [[Verdeenstorden för dat Vaderland]] (2020)<ref name=":0" /> == Weblinks == {{Commons|Oleg Artemyev|Oleg Germanowitsch Artemjew}} * [http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm Kurzbiografie von Oleg Germanowitsch Artemjew] bi spacefacts.de * [http://www.artemjew.ru/ Homepage von Oleg Artemyev] (russisch/engelsch) * [https://twitter.com/OlegMKS Twitter von Oleg Artemyev] @OlegMKS * [https://instagram.com/olegmks Instagram vun Oleg Artemyev] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Artemjew, Oleg Germanowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] 0t0z63u91h4jq248csuhkp67jtv2ecb 1061784 1061726 2026-04-05T11:10:19Z Eastfrisian2 58044 fardig 1061784 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jsc2021e010292.jpg|rechts|duum|Offizielles NASA-Foto]] '''Oleg Germanowitsch Artemjew''' (russisch:Олег Германович Артемьев; * [[28. Dezember]] [[1970]] in [[Riga]], [[Lettische Sozialistische Sowjetrepublik|Lettische SSR]], [[Sowjetunion|UdSSR]]) is en [[Russland|russisch]] [[Kosmonaut]]. == Utbillen == Bit 1990 hett Artemjew an dat Polytechnikum in [[Tallinn]] studeert. 1998 hett he sien Afsluss an de [[Staatliche Technische Universität Moskau]] in [[Moskau]] maakt.<ref>[http://www.astronautix.com/a/artemyev.html] Indrag in de Encyclopedia Astronautica (engelsch)</ref> == Kosmonautentätigkeit == === Utbillen === Artemjew wurr as Liddmaat vun de 15. RKK-Energija-Utwahlgrupp an’n 29. Mai 2003 utwählt.<ref name="spacefacts.de">{{Internetquelle |url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm |titel=Kosmonautenbiographie: Oleg Artjomjew |hrsg=spacefacts.de |abruf=2014-03-04}}</ref> Sien Kosmonautengrundutbillen hett he an’n 28. Juni 2005 afslooten. För den Floog vun [[Sojus TMA-10M]] weer he in de Ersatzmannschap indeelt. === ''Sojus TMA-12M'' – ISS-Expeditschonen 39/40 === [[Datei:ISS-40 EVA-2 (a) Oleg Artemyev.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit in en Orlan Ruumantoog buterhalv vun de Internatschonalen Ruumstatschpoon (ISS) wiels de Expedition 40, upnommen an’n 18. August 2014.]] Artemjew nehm as Bordingenieur an de [[ISS-Expedition 39|ISS-Expeditschonen 39]] un [[ISS-Expedition 40|40]] deel. Dat Ruumschipp [[Sojus TMA-12M]] mit Kommandant [[Alexander Alexandrowitsch Skworzow]] und de Bordingenieure [[Steven Ray Swanson]] un Artemjew is an’n 25. März 2014 start, de Kopplung kunn wegen Problemen mit de Ruumschippstüern nich as vörsehn nah knapp söss Stünn dörführt wurrn, sonnern eerst twee Daag later, an’m 27. März.<ref>{{Internetquelle |autor=Günther Glatzel |url=https://www.raumfahrer.net/news/raumfahrt/28032014082525.shtml |titel=Sojus-TMA 12M an ISS gekoppelt |hrsg=raumfahrer.net |datum=2014-03-28 |abruf=2014-03-28}}</ref> An Bord vun de Ruumstatschoon weern all [[Kōichi Wakata]], [[Michail Wladislawowitsch Tjurin]] un [[Richard Alan Mastracchio]]. Nahdem disse bitherige Crew weer land is, keemen [[Maksim Viktorovich Surayev]], [[Gregory Reid Wiseman]] un [[Alexander Gerst]] mit dat Ruumschipp [[Sojus TMA-13M]] nee dorto un billen denn de ISS-Expedition 40. An‘n 11. September 2014 sünd Artemjew, Skworzow un Swanson weer up de Eer land. In’n Februar 2016 wurr Artemjew de Titel [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] verleeht.<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201602150064 Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation N 59 vom 15. Februar 2016 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“] (russisch)</ref> === ''Sojus MS-08'' – ISS-Expeditschonen 55/56 === [[Datei:ISS-55 Oleg Artemyev works in the Columbus module.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit an Bord vun de Internatschonale Ruumstatschoon in dat [[Columbus (ISS-Modul)|''Columbus'']] Modul wiels de ISS-Expedition 55.]] Mit dat Ruumschipp [[Sojus MS-08]] is Artemjew an‘n 21. März 2018 to sien tweet Mission as Bordingenieur vun de [[ISS-Expedition 55|ISS-Expeditionen 55]] un [[ISS-Expedition 56|56]] start. He weer Kommandant vun dat Ruumschipp. Dorto keemen de beid Amerikaner [[Andrew Jay Feustel]] un [[Richard Robert Arnold]]. Tosommen mit [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]], [[Scott David Tingle]] un [[Norishige Kanai]], de all up de ISS weer, hemm se denn de ISS-Expeditschoon 55 billd. De olt Crew is denn dör [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]], [[Alexander Gerst]] un [[Serena Auñón-Chancellor]] aflöst wurrn, so dat de un de Crew vun Artemjew nu de ISS-Expedition 56-Crew billen deen. An’n 15. August monteer Artemjew gemeensam mit Sergei Prokopjew, b en mehr Stünnen düern Butenbordinsatz up de ISS, die [[ICARUS-Initiative|ICARUS-Antenne]]. De Rückkehr vun Arttemjew un sien Crew weer an’n 4. Oktober 2018. === ''Sojus MS-21'' – ISS-Expeditschonen 66/67 === ==== Start ==== Artemjew weer ok Kommandant vun de Sojus MS-21-Mission tosommen mit [[Denis Wladimirowitsch Matwejew]] un [[Sergei Wladimirowitsch Korsakow]], de an’n 18. März 2022 start sünd. An den sülvigen Dag hemm se spoodriek manuell an dat [[Pritschal]]-Knüttmodul vun dat russisch ISS-Segment andockt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/matveev01.htm |titel=Denis Vladimirovich Matveev |werk=Astronaut.ru |datum=2022-04-19 |sprache=ru |abruf=2022-04-19}}</ref> Dat weer de eerste Sojus-Mission to de ISS, de ahn Utnahm russisch Kosmonauten an Bord harr.<ref>{{Internetquelle |autor=Chris Gebhardt |url=https://www.nasaspaceflight.com/2022/03/soyuz-ms-21/ |titel=First all-Roscosmos cosmonaut mission arrives at station |werk=NASASpaceFlight.com |datum=2022-03-18 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Bi dat Andocken vun Sojus MS-21 leep up de ISS de [[ISS-Expedition 66]], Kommandant weer dor [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]]. Dorto hörrn ok noch de Ruumfohrer [[Pjotr Walerjewitsch Dubrow]], [[Mark Thomas Vande Hei]], [[Raja Chari]], [[Thomas Henry Marshburn]], [[Matthias Maurer]] un [[Kayla Jane Barron]]. Mit dat Afdocken vun [[Sojus MS-19]] an‘n 30. März 2022, 7:21 UTC gung de ISS-Expeditschoon 66 to Enn’n un [[ISS-Expeditschon 67]] fung an. Dat Kommando hett Thomas Marshburn övernommen.<ref>{{Internetquelle |autor=Jeff Foust |url=https://spacenews.com/soyuz-returns-astronaut-and-cosmonauts-from-space-station/ |titel=Soyuz returns astronaut and cosmonauts from space station |werk=Spacenews.com |hrsg=Spacenews |datum=2022-03-30 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Marshburn, Chari, Maurer un Barron sünd in’n Mai 2022 to de Eer torüchkehrt un wurrn dör [[Kjell Norwood Lindgren]], [[Robert Thomas Hines]], Samantha Cristoforetti]] un [[Jessica Andrea Watkins]] ersett. ==== Butenbordinsätze ==== Nah en Reeg vun Butenbordinsätzen in’n April 2022 sull de [[European Robotic Arm|''Europääsch Roboterarm'']] (ERA) in Bedriev nommen wurrn. Dorbi hemm Oleg Artemjew un sien Kolleeg Denis Matwejew tonächst bi en Insatz an’n 18. April en externes Stüermodul anbrocht, hemm Schuulafdecken aflöst un Fasthollengreep anbrocht. Bi en wiederen Utstieg an’n 28. April hemm Artemjew un Matwejew wiedere Arbeiten to de Inbedrievnahm vun ERA dörführt. ==== Rückkehr to de Eer ==== De dree Kosmonauten sünd an’n 29. September 2022 weer up de Eer lannd. Nah dree Langtietinsätzen mit 560 Daag in’t All leeg Artjemjew dormals up Platz 12 in de Ranglist vun de erfohrenst Ruumfohrer.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20221208000425/http://www.spacefacts.de/german/d_tis.htm |titel=Astronauten und Kosmonauten (geordnet nach "Gesamtflugzeit") |werk=Spacefacts |datum=2022-12-08 |sprache=de |abruf=2024-10-02 |kommentar=Die Webseite zeigt den Stand vom 8. Dezember 2022, die Rangliste hat sich in der Zwischenzeit geändert}}</ref> === SpaceX Crew-12 === Oleg Artemjew sull mit de Mission [[SpaceX Crew-12]] en veert Mal to de ISS starten. In‘n Dezember 2025 – rund tweeeenhalv Maand vör den plaant Start – wurr he aber ut de Besatten ruttrucken. Roskosmos hett as Begrünnen en „Wechsel zu einer anderen Tätigkeit“ angeven. De Nahrichtensiet [[The Insider (Magazin)|The Insider]] hett bericht, dat Artemjew ut de USA utwiest wurrn weer. Hüm wurr vörsmeeten gegen de [[International Traffic in Arms Regulations]] verstött to hemm, indem he in en [[SpaceX]]-Anlaag in [[Hawthorne (Kalifornien)|Hawthorne]] Ünnerlagen un Drievwarkskomponenten fotografeert un de Upnahmen wiedergevn harr. De Vörfall weer luut Bericht Enn’n November 2025 un harr en Ünnersöken vun mehreren US-Behörden utlööst. Artemjew wurr denn dör [[Andrej Walerjewitsch Fedjajew]] as Missionsspezialist ersett. De weer all in 2023 as Deel vun de [[SpaceX Crew-6]] up de ISS.<ref>{{Internetquelle |url=https://theins.ru/news/287330 |titel=Космонавта Артемьева исключили из экипажа Crew-12. Он фотографировал документы SpaceX и «вынес в телефоне» секретную информацию — источники |sprache=ru |abruf=2025-12-28}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Wall published |url=https://www.space.com/space-exploration/launches-spacecraft/cosmonaut-removed-from-spacexs-crew-12-mission-for-violating-national-security-rules-report |titel=Cosmonaut removed from SpaceX's Crew 12 mission for violating national security rules: report |datum=2025-12-02 |sprache=en |abruf=2025-12-28}}</ref> == Politik == Bi de [[Wahl vun de Moskauer Stadtduma 2019|Wahl 2019]] wurr he to’n Liddmaat vun de [[Moskauer Stadtduma]] wählt. He hörrt de Fraktschoon vun [[Einiges Russland]] an.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/artemev-oleg-germanovich |titel=Артемьев, Олег Германович |werk=[[TASS]] |sprache=ru |abruf=2023-04-11}}</ref> == Utteknungen == * Ehrenbörger vun [[Gagarin (Smolensk)|Gagarin]] (2015) * Ehrenbörger vun [[Baikonur]] (2015) * [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] (2016) * Ehrenbörger vun [[Sneschinsk]] (2018) * [[Verdeenstorden för dat Vaderland]] (2020)<ref name=":0" /> ==Privates== Mit sien Fru Anna Sergevna Malichova hett he dree Kinner. == Weblinks == {{Commons|Oleg Artemyev|Oleg Germanowitsch Artemjew}} * [http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm Kurzbiografie von Oleg Germanowitsch Artemjew] bi spacefacts.de * [http://www.artemjew.ru/ Homepage von Oleg Artemyev] (russisch/engelsch) * [https://twitter.com/OlegMKS Twitter von Oleg Artemyev] @OlegMKS * [https://instagram.com/olegmks Instagram vun Oleg Artemyev] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Artemjew, Oleg Germanowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] lx1f08m2ak2pqcm7ky6f641ypo2o95r 1061785 1061784 2026-04-05T11:10:39Z Eastfrisian2 58044 1061785 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jsc2021e010292.jpg|rechts|duum|Offizielles NASA-Foto]] '''Oleg Germanowitsch Artemjew''' (russisch:Олег Германович Артемьев; * [[28. Dezember]] [[1970]] in [[Riga]], [[Lettische Sozialistische Sowjetrepublik|Lettische SSR]], [[Sowjetunion|UdSSR]]) is en [[Russland|russisch]] [[Kosmonaut]]. == Utbillen == Bit 1990 hett Artemjew an dat Polytechnikum in [[Tallinn]] studeert. 1998 hett he sien Afsluss an de [[Staatliche Technische Universität Moskau]] in [[Moskau]] maakt.<ref>[http://www.astronautix.com/a/artemyev.html] Indrag in de Encyclopedia Astronautica (engelsch)</ref> == Kosmonautentätigkeit == === Utbillen === Artemjew wurr as Liddmaat vun de 15. RKK-Energija-Utwahlgrupp an’n 29. Mai 2003 utwählt.<ref name="spacefacts.de">{{Internetquelle |url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm |titel=Kosmonautenbiographie: Oleg Artjomjew |hrsg=spacefacts.de |abruf=2014-03-04}}</ref> Sien Kosmonautengrundutbillen hett he an’n 28. Juni 2005 afslooten. För den Floog vun [[Sojus TMA-10M]] weer he in de Ersatzmannschap indeelt. === ''Sojus TMA-12M'' – ISS-Expeditschonen 39/40 === [[Datei:ISS-40 EVA-2 (a) Oleg Artemyev.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit in en Orlan Ruumantoog buterhalv vun de Internatschonalen Ruumstatschpoon (ISS) wiels de Expedition 40, upnommen an’n 18. August 2014.]] Artemjew nehm as Bordingenieur an de [[ISS-Expedition 39|ISS-Expeditschonen 39]] un [[ISS-Expedition 40|40]] deel. Dat Ruumschipp [[Sojus TMA-12M]] mit Kommandant [[Alexander Alexandrowitsch Skworzow]] und de Bordingenieure [[Steven Ray Swanson]] un Artemjew is an’n 25. März 2014 start, de Kopplung kunn wegen Problemen mit de Ruumschippstüern nich as vörsehn nah knapp söss Stünn dörführt wurrn, sonnern eerst twee Daag later, an’m 27. März.<ref>{{Internetquelle |autor=Günther Glatzel |url=https://www.raumfahrer.net/news/raumfahrt/28032014082525.shtml |titel=Sojus-TMA 12M an ISS gekoppelt |hrsg=raumfahrer.net |datum=2014-03-28 |abruf=2014-03-28}}</ref> An Bord vun de Ruumstatschoon weern all [[Kōichi Wakata]], [[Michail Wladislawowitsch Tjurin]] un [[Richard Alan Mastracchio]]. Nahdem disse bitherige Crew weer land is, keemen [[Maksim Viktorovich Surayev]], [[Gregory Reid Wiseman]] un [[Alexander Gerst]] mit dat Ruumschipp [[Sojus TMA-13M]] nee dorto un billen denn de ISS-Expedition 40. An‘n 11. September 2014 sünd Artemjew, Skworzow un Swanson weer up de Eer land. In’n Februar 2016 wurr Artemjew de Titel [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] verleeht.<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201602150064 Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation N 59 vom 15. Februar 2016 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“] (russisch)</ref> === ''Sojus MS-08'' – ISS-Expeditschonen 55/56 === [[Datei:ISS-55 Oleg Artemyev works in the Columbus module.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit an Bord vun de Internatschonale Ruumstatschoon in dat [[Columbus (ISS-Modul)|''Columbus'']] Modul wiels de ISS-Expedition 55.]] Mit dat Ruumschipp [[Sojus MS-08]] is Artemjew an‘n 21. März 2018 to sien tweet Mission as Bordingenieur vun de [[ISS-Expedition 55|ISS-Expeditionen 55]] un [[ISS-Expedition 56|56]] start. He weer Kommandant vun dat Ruumschipp. Dorto keemen de beid Amerikaner [[Andrew Jay Feustel]] un [[Richard Robert Arnold]]. Tosommen mit [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]], [[Scott David Tingle]] un [[Norishige Kanai]], de all up de ISS weer, hemm se denn de ISS-Expeditschoon 55 billd. De olt Crew is denn dör [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]], [[Alexander Gerst]] un [[Serena Auñón-Chancellor]] aflöst wurrn, so dat de un de Crew vun Artemjew nu de ISS-Expedition 56-Crew billen deen. An’n 15. August monteer Artemjew gemeensam mit Sergei Prokopjew, b en mehr Stünnen düern Butenbordinsatz up de ISS, die [[ICARUS-Initiative|ICARUS-Antenne]]. De Rückkehr vun Arttemjew un sien Crew weer an’n 4. Oktober 2018. === ''Sojus MS-21'' – ISS-Expeditschonen 66/67 === ==== Start ==== Artemjew weer ok Kommandant vun de Sojus MS-21-Mission tosommen mit [[Denis Wladimirowitsch Matwejew]] un [[Sergei Wladimirowitsch Korsakow]], de an’n 18. März 2022 start sünd. An den sülvigen Dag hemm se spoodriek manuell an dat [[Pritschal]]-Knüttmodul vun dat russisch ISS-Segment andockt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/matveev01.htm |titel=Denis Vladimirovich Matveev |werk=Astronaut.ru |datum=2022-04-19 |sprache=ru |abruf=2022-04-19}}</ref> Dat weer de eerste Sojus-Mission to de ISS, de ahn Utnahm russisch Kosmonauten an Bord harr.<ref>{{Internetquelle |autor=Chris Gebhardt |url=https://www.nasaspaceflight.com/2022/03/soyuz-ms-21/ |titel=First all-Roscosmos cosmonaut mission arrives at station |werk=NASASpaceFlight.com |datum=2022-03-18 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Bi dat Andocken vun Sojus MS-21 leep up de ISS de [[ISS-Expedition 66]], Kommandant weer dor [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]]. Dorto hörrn ok noch de Ruumfohrer [[Pjotr Walerjewitsch Dubrow]], [[Mark Thomas Vande Hei]], [[Raja Chari]], [[Thomas Henry Marshburn]], [[Matthias Maurer]] un [[Kayla Jane Barron]]. Mit dat Afdocken vun [[Sojus MS-19]] an‘n 30. März 2022, 7:21 UTC gung de ISS-Expeditschoon 66 to Enn’n un [[ISS-Expeditschon 67]] fung an. Dat Kommando hett Thomas Marshburn övernommen.<ref>{{Internetquelle |autor=Jeff Foust |url=https://spacenews.com/soyuz-returns-astronaut-and-cosmonauts-from-space-station/ |titel=Soyuz returns astronaut and cosmonauts from space station |werk=Spacenews.com |hrsg=Spacenews |datum=2022-03-30 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Marshburn, Chari, Maurer un Barron sünd in’n Mai 2022 to de Eer torüchkehrt un wurrn dör [[Kjell Norwood Lindgren]], [[Robert Thomas Hines]], Samantha Cristoforetti]] un [[Jessica Andrea Watkins]] ersett. ==== Butenbordinsätze ==== Nah en Reeg vun Butenbordinsätzen in’n April 2022 sull de [[European Robotic Arm|''Europääsch Roboterarm'']] (ERA) in Bedriev nommen wurrn. Dorbi hemm Oleg Artemjew un sien Kolleeg Denis Matwejew tonächst bi en Insatz an’n 18. April en externes Stüermodul anbrocht, hemm Schuulafdecken aflöst un Fasthollengreep anbrocht. Bi en wiederen Utstieg an’n 28. April hemm Artemjew un Matwejew wiedere Arbeiten to de Inbedrievnahm vun ERA dörführt. ==== Rückkehr to de Eer ==== De dree Kosmonauten sünd an’n 29. September 2022 weer up de Eer lannd. Nah dree Langtietinsätzen mit 560 Daag in’t All leeg Artjemjew dormals up Platz 12 in de Ranglist vun de erfohrenst Ruumfohrer.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20221208000425/http://www.spacefacts.de/german/d_tis.htm |titel=Astronauten und Kosmonauten (geordnet nach "Gesamtflugzeit") |werk=Spacefacts |datum=2022-12-08 |sprache=de |abruf=2024-10-02 |kommentar=Die Webseite zeigt den Stand vom 8. Dezember 2022, die Rangliste hat sich in der Zwischenzeit geändert}}</ref> === SpaceX Crew-12 === Oleg Artemjew sull mit de Mission [[SpaceX Crew-12]] en veert Mal to de ISS starten. In‘n Dezember 2025 – rund tweeeenhalv Maand vör den plaant Start – wurr he aber ut de Besatten ruttrucken. Roskosmos hett as Begrünnen en „Wechsel zu einer anderen Tätigkeit“ angeven. De Nahrichtensiet [[The Insider (Magazin)|The Insider]] hett bericht, dat Artemjew ut de USA utwiest wurrn weer. Hüm wurr vörsmeeten gegen de [[International Traffic in Arms Regulations]] verstött to hemm, indem he in en [[SpaceX]]-Anlaag in [[Hawthorne (Kalifornien)|Hawthorne]] Ünnerlagen un Drievwarkskomponenten fotografeert un de Upnahmen wiedergevn harr. De Vörfall weer luut Bericht Enn’n November 2025 un harr en Ünnersöken vun mehreren US-Behörden utlööst. Artemjew wurr denn dör [[Andrej Walerjewitsch Fedjajew]] as Missionsspezialist ersett. De weer all in 2023 as Deel vun de [[SpaceX Crew-6]] up de ISS.<ref>{{Internetquelle |url=https://theins.ru/news/287330 |titel=Космонавта Артемьева исключили из экипажа Crew-12. Он фотографировал документы SpaceX и «вынес в телефоне» секретную информацию — источники |sprache=ru |abruf=2025-12-28}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Wall published |url=https://www.space.com/space-exploration/launches-spacecraft/cosmonaut-removed-from-spacexs-crew-12-mission-for-violating-national-security-rules-report |titel=Cosmonaut removed from SpaceX's Crew 12 mission for violating national security rules: report |datum=2025-12-02 |sprache=en |abruf=2025-12-28}}</ref> == Politik == Bi de [[Wahl vun de Moskauer Stadtduma 2019|Wahl 2019]] wurr he to’n Liddmaat vun de [[Moskauer Stadtduma]] wählt. He hörrt de Fraktschoon vun [[Einiges Russland]] an.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/artemev-oleg-germanovich |titel=Артемьев, Олег Германович |werk=[[TASS]] |sprache=ru |abruf=2023-04-11}}</ref> == Utteknungen == * Ehrenbörger vun [[Gagarin (Smolensk)|Gagarin]] (2015) * Ehrenbörger vun [[Baikonur]] (2015) * [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] (2016) * Ehrenbörger vun [[Sneschinsk]] (2018) * [[Verdeenstorden för dat Vaderland]] (2020)<ref name=":0" /> ==Privates== Mit sien Fru Anna Sergevna Malichova hett he dree Kinner. == Weblinks == {{Commons|Oleg Artemyev|Oleg Germanowitsch Artemjew}} * [http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm Kurzbiografie von Oleg Germanowitsch Artemjew] bi spacefacts.de * [http://www.artemjew.ru/ Homepage von Oleg Artemyev] (russisch/engelsch) * [https://twitter.com/OlegMKS Twitter von Oleg Artemyev] @OlegMKS * [https://instagram.com/olegmks Instagram vun Oleg Artemyev] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Artemjew, Oleg Germanowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] l4jvwenm2bpqtu8u1tx49x12ptzwtml 3 196758 1061704 2026-04-04T19:26:36Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061704 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Baroness Samedi}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 21:26, 4. Apr. 2026 (CEST) fgx1wvxbbte981bknxvmmc96pb4t8rt 3 196759 1061705 2026-04-04T19:59:33Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061705 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Skilo25}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 21:59, 4. Apr. 2026 (CEST) tbks7doi7v4cy26pjt8qns62h8zr1k0 3 196760 1061707 2026-04-04T20:25:45Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061707 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Hadupertus}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 22:25, 4. Apr. 2026 (CEST) l58nqk0snb92384jcr4weo7kz59ivdn 3 196761 1061719 2026-04-05T06:06:46Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061719 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Meiran2003}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 08:06, 5. Apr. 2026 (CEST) hqi1d2x3b9sv5x7wmcbq20ugmfr3p4j 3 196762 1061742 2026-04-05T08:06:41Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061742 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=DoNothingEveryday}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 10:06, 5. Apr. 2026 (CEST) jxvh3l91s0boknf5oqzkzz4d252075s 3 196763 1061749 2026-04-05T09:47:16Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061749 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Trillipod}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 11:47, 5. Apr. 2026 (CEST) icns4b7bjdiq413hnecktl134vzf4ql 0 196764 1061764 2026-04-05T10:36:12Z Flaverius 21322 Ne’e Siet anleggt: ‚De '''westbaltschen Spraken''' sünd ene Grupp vun [[uutstorvene Spraak|uutstorvene]] [[baltsche Spraken]], de vun westbaltsche Völkers so as de [[Prußen]] snackt wurrn. Westbaltsch is tohoop mit dat Oostbaltsche een vun de twee Telgen vun de baltschen Spraken. To de westbaltschen Spraken höört to’n Bispeeel [[Ooldpruussische Spraak|Ooldpruussisch]], [[Sudoowsche Spraak|Sudoowsch]], [[Galindsche Spraak|Galindsch]] un [[Kursche Spraak|Ooldkursch]] to.<ref nam…‘ 1061764 wikitext text/x-wiki De '''westbaltschen Spraken''' sünd ene Grupp vun [[uutstorvene Spraak|uutstorvene]] [[baltsche Spraken]], de vun westbaltsche Völkers so as de [[Prußen]] snackt wurrn. Westbaltsch is tohoop mit dat Oostbaltsche een vun de twee Telgen vun de baltschen Spraken. To de westbaltschen Spraken höört to’n Bispeeel [[Ooldpruussische Spraak|Ooldpruussisch]], [[Sudoowsche Spraak|Sudoowsch]], [[Galindsche Spraak|Galindsch]] un [[Kursche Spraak|Ooldkursch]] to.<ref name="Gimbutas">Marija Gimbutas: ''The Balts''. London: Thames and Hudson, 1963 (Ancient peoples and places, Bd. 33).</ref> <ref name="Zinkevičius">Zigmas Zinkevičius: ''The History of the Lithuanian Language''. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996, S. 51.</ref> == Borns == De eenzige good beleggte westbaltsche Spraak mit överleverte Texten is [[Ooldpruussische Spraak|Ooldpruussisch]], ook wenn dat en poor korte Resten vun Ooldkurisch un Sudowisch in Form vun enkel Wöör un korte Sätzen <ref name="Dini">Pietro U. Dini: ''Foundations of Baltic languages''. Vilnius: Vilniaus universitetas, 2014.</ref> Veel westbaltsche Spraken sünd in’t [[16. Johrhunnert]] uutstorven, wieldes Ooldprüßisch eerst in’t fröhe [[18. Johrhunnert]] uutstorven is<ref name="Young2008">Steven Young: „Baltic“. In: Mate Kapović (Hrsg.): ''The Indo-European Languages''. London: Routledge, 2008, S. 486–518.</ref> == Klassifikatschoon == De eenzigen Spraken, de seker as westbaltsch klassifizeert sünd, sünd [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] un [[Galindsche Spraak|Westgalindsch]], wat ook as Dialekt vun’t Ooldprüüßisch ansehn warrn kann.<ref>Iliya Tarasov: „The Balts in the migration period“. In: ''Istoričeskij Format'', Bd. 3–4, Januar 2017, S. 95–124.</ref> De meeste Forschers seht [[Skalwsche Spraak|Skalwsch]] as westbaltsche Spraak oder Dialekt. Een anner Mööglichkeid is, dat dat ene Övergangsspraak twüschen West- un Oostbaltsch weer.<ref name="Rinkevicius">Vytautas Rinkevičius: ''Prūsistikos pagrindai''. Vilnius: Vilniaus universitetas, 2015.</ref> [[Sudoowsche Spraak|Sudoowsch]] warrt as enen Dialekt vun’t Ooldprüüßisch, as westbaltsche Spraak oder as Övergangsspraak klassifizeert.<ref>Kazimieras Būga: ''Kalba ir senovė''. Bd. 1. Vilnius: Švietimo Ministerijos leidinys, 1922, S. 78–83.</ref> <ref>Georg Gerullis: „Zur Sprache der Sudauer-Jatwinger“. In: ''Festschrift Bezzenberger''. Göttingen: Vandenhoek & Ruprecht, 1921, S. 44–51.</ref> <ref>Vytautas Mažiulis: „Jotvingiai“. In: ''Mokslas ir gyvenimas'', Bd. 11, Vilnius 1966, S. 32–33.</ref> <ref>Zigmas Zinkevičius: ''Lietuvių kalbos kilmė''. Bd. 1. Vilnius: Mokslas, 1984.</ref> <ref>Jan Szczepan Otrębski: ''Slawische Namenforschung''. Berlin: Akademie Verlag, 1963, S. 204–209.</ref> De Klassifikatschoon vun’t [[Kurische Spraak|Ooldkurisch]] is de Spraak mit der unsekerste Klassifikatschoon. Se warrt as westbaltsch mit starken oostbaltschen Inflood oder as oostbaltsch ansehn.<ref>Vytautas Mažiulis: ''Iš lietuvių etnogenezės''. Vilnius: Mokslas, 1981.</ref> <ref>''The Circum-Baltic Languages''. Amsterdam: John Benjamins Publishing, 2001.</ref> == Geschicht == Westbaltsch weer wull oorsprünglich in’t Noorden vun Middeleuropa to Huus, besünners in dat hüdige [[Polen]], un in den westlichen Delen vun dat [[Baltikum]], wat ook Delen vun hüdige [[Lettland]] un [[Litauen]] ümfaat. De westbaltsche Telg hett sik wull in’t 4.–3. Johrhunnert v. Chr. komplett vun Oostbaltsch scheden, ok wenn sik Unnerscheden al ehr ruutbildt hebbt.<ref name="Rinkevicius"/> == Spraakliche Egenschoppen == In’n Gegensatz to de [[oostbaltsche Spraken]] hebbt westbaltsche Spraken överwegend disse Kennteken bewaart: den Diphthong ''*ei'' (t. B. {{lang|prg|deiws}} „God“), palataliseerte Konsonanten {{IPA|/kʲ/}}, {{IPA|/gʲ/}}, un Konsonantenkluusters {{IPA|/tl/}} un {{IPA|/dl/}}. Se hebbt ok dree Geslechtr bibehollen: Maskulinum, Femininum un Neutrum. De oostbaltschen Spraken ünnerscheedt bloot maskulin und feminin Sudoowsch un Ooldkursch deelt den Suffix ''-ng-'', dat in vele Namen to funnen is (t. B. ''Apsingė'', ''Nedzingė'', ''Palanga''). Westbalten hebbt ok dubbelstammige Personennamen mit besünnere Kombinatschoonen. Westbaltsche Spraken warrt dör minstens disse söss Hööftegenschoppen kenntekent: # oorsprünglichen Diphthong ''*ei'' # Reflexe vun velare ''*k'', ''*g'' # ''*AN''-Typ Komposita # Reflexen vun palatale ''*k‘'', ''*g‘'' # Reflexen vun ''*tj'', ''*td'' # Reflexen vun ''*ā'', ''*ō'' De eersten twee warrt as starke Kennteken ansahn, de annern as swacke. Dat givt ok Ünnerscheden in Vokaalwesseln twüschen Oost- un Westbaltsch. Unnersöök an en litauischen Dialekt (Zatiela) wiest, dat he noch westbaltsche Egenschoppen hollen hett, t. B. in Diphthongen, Vokalen un Konsonanten. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Baltsche Spraken]] [[Kategorie:Spraakgrupp]] 1dkxg0ir23j18d1lupmndcx9orn6t5a 1061777 1061764 2026-04-05T10:52:00Z Flaverius 21322 1061777 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Spraak=Westbaltsche Spraken |Tied=1. Jhd. v. Chr. - 18. Jhd. |Länner= Westbaltikum |Spreker= uutstorven |Klassifikatschoon= [[Indoeuropääsche Spraken|Indoeuropääsch]] :[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ::[[Baltsche Spraken|Baltsch]] |KSpraak=Westbaltsch |Oorspraak=[[Oorbaltsche Spraak|Oorbaltsch]] |Ünnergruppen= [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüüßisch]] † <br/> [[Ooldkurschr Spraak|Ooldkursch]] †<br/> [[Sudoowsche Spraak|Sudoowsch]] †<br/> [[Skalvsche Spraken|Skalvsch]] †<br/> [[Westgalindsche Spraak|Westgalindsch]] † |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=bat }} [[File:West Baltic languages.svg|duum|Ehmalig Spraakrebeed vun’t Westbaltsche (ca. 11. – 12. Jhd.)<br /> '''Westbaltsche Spraken''' {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3879acff|TEXT=[[Kursche Spraak|Ooldkursch]] †}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00a8f3ff|TEXT=[[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüüßisch]] †}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#84f4fcff|TEXT=[[Sudoowsche Spraak|Sudoowsch]] †}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#a039ccff|TEXT=[[Skalwsche Spraak|Skalvsch]] †}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3f48ccff|TEXT=[[Galindsche Spraak|Galindsch]] †}} ]] De '''westbaltschen Spraken''' sünd ene Grupp vun [[uutstorvene Spraak|uutstorvene]] [[baltsche Spraken]], de vun westbaltsche Völkers so as de [[Prußen]] snackt wurrn. Westbaltsch is tohoop mit dat Oostbaltsche een vun de twee Telgen vun de baltschen Spraken. To de westbaltschen Spraken höört to’n Bispeeel [[Ooldpruussische Spraak|Ooldpruussisch]], [[Sudoowsche Spraak|Sudoowsch]], [[Galindsche Spraak|Galindsch]] un [[Kursche Spraak|Ooldkursch]] to.<ref name="Gimbutas">Marija Gimbutas: ''The Balts''. London: Thames and Hudson, 1963 (Ancient peoples and places, Bd. 33).</ref> <ref name="Zinkevičius">Zigmas Zinkevičius: ''The History of the Lithuanian Language''. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996, S. 51.</ref> == Borns == De eenzige good beleggte westbaltsche Spraak mit överleverte Texten is [[Ooldpruussische Spraak|Ooldpruussisch]], ook wenn dat en poor korte Resten vun Ooldkurisch un Sudowisch in Form vun enkel Wöör un korte Sätzen <ref name="Dini">Pietro U. Dini: ''Foundations of Baltic languages''. Vilnius: Vilniaus universitetas, 2014.</ref> Veel westbaltsche Spraken sünd in’t [[16. Johrhunnert]] uutstorven, wieldes Ooldprüßisch eerst in’t fröhe [[18. Johrhunnert]] uutstorven is<ref name="Young2008">Steven Young: „Baltic“. In: Mate Kapović (Hrsg.): ''The Indo-European Languages''. London: Routledge, 2008, S. 486–518.</ref> == Klassifikatschoon == De eenzigen Spraken, de seker as westbaltsch klassifizeert sünd, sünd [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] un [[Galindsche Spraak|Westgalindsch]], wat ook as Dialekt vun’t Ooldprüüßisch ansehn warrn kann.<ref>Iliya Tarasov: „The Balts in the migration period“. In: ''Istoričeskij Format'', Bd. 3–4, Januar 2017, S. 95–124.</ref> De meeste Forschers seht [[Skalwsche Spraak|Skalwsch]] as westbaltsche Spraak oder Dialekt. Een anner Mööglichkeid is, dat dat ene Övergangsspraak twüschen West- un Oostbaltsch weer.<ref name="Rinkevicius">Vytautas Rinkevičius: ''Prūsistikos pagrindai''. Vilnius: Vilniaus universitetas, 2015.</ref> [[Sudoowsche Spraak|Sudoowsch]] warrt as enen Dialekt vun’t Ooldprüüßisch, as westbaltsche Spraak oder as Övergangsspraak klassifizeert.<ref>Kazimieras Būga: ''Kalba ir senovė''. Bd. 1. Vilnius: Švietimo Ministerijos leidinys, 1922, S. 78–83.</ref> <ref>Georg Gerullis: „Zur Sprache der Sudauer-Jatwinger“. In: ''Festschrift Bezzenberger''. Göttingen: Vandenhoek & Ruprecht, 1921, S. 44–51.</ref> <ref>Vytautas Mažiulis: „Jotvingiai“. In: ''Mokslas ir gyvenimas'', Bd. 11, Vilnius 1966, S. 32–33.</ref> <ref>Zigmas Zinkevičius: ''Lietuvių kalbos kilmė''. Bd. 1. Vilnius: Mokslas, 1984.</ref> <ref>Jan Szczepan Otrębski: ''Slawische Namenforschung''. Berlin: Akademie Verlag, 1963, S. 204–209.</ref> De Klassifikatschoon vun’t [[Kurische Spraak|Ooldkurisch]] is de Spraak mit der unsekerste Klassifikatschoon. Se warrt as westbaltsch mit starken oostbaltschen Inflood oder as oostbaltsch ansehn.<ref>Vytautas Mažiulis: ''Iš lietuvių etnogenezės''. Vilnius: Mokslas, 1981.</ref> <ref>''The Circum-Baltic Languages''. Amsterdam: John Benjamins Publishing, 2001.</ref> == Geschicht == Westbaltsch weer wull oorsprünglich in’t Noorden vun Middeleuropa to Huus, besünners in dat hüdige [[Polen]], un in den westlichen Delen vun dat [[Baltikum]], wat ook Delen vun hüdige [[Lettland]] un [[Litauen]] ümfaat. De westbaltsche Telg hett sik wull in’t 4.–3. Johrhunnert v. Chr. komplett vun Oostbaltsch scheden, ok wenn sik Unnerscheden al ehr ruutbildt hebbt.<ref name="Rinkevicius"/> == Spraakliche Egenschoppen == In’n Gegensatz to de [[oostbaltsche Spraken]] hebbt westbaltsche Spraken överwegend disse Kennteken bewaart: den Diphthong ''*ei'' (t. B. {{lang|prg|deiws}} „God“), palataliseerte Konsonanten {{IPA|/kʲ/}}, {{IPA|/gʲ/}}, un Konsonantenkluusters {{IPA|/tl/}} un {{IPA|/dl/}}. Se hebbt ok dree Geslechtr bibehollen: Maskulinum, Femininum un Neutrum. De oostbaltschen Spraken ünnerscheedt bloot maskulin und feminin Sudoowsch un Ooldkursch deelt den Suffix ''-ng-'', dat in vele Namen to funnen is (t. B. ''Apsingė'', ''Nedzingė'', ''Palanga''). Westbalten hebbt ok dubbelstammige Personennamen mit besünnere Kombinatschoonen. Westbaltsche Spraken warrt dör minstens disse söss Hööftegenschoppen kenntekent: # oorsprünglichen Diphthong ''*ei'' # Reflexe vun velare ''*k'', ''*g'' # ''*AN''-Typ Komposita # Reflexen vun palatale ''*k‘'', ''*g‘'' # Reflexen vun ''*tj'', ''*td'' # Reflexen vun ''*ā'', ''*ō'' De eersten twee warrt as starke Kennteken ansahn, de annern as swacke. Dat givt ok Ünnerscheden in Vokaalwesseln twüschen Oost- un Westbaltsch. Unnersöök an en litauischen Dialekt (Zatiela) wiest, dat he noch westbaltsche Egenschoppen hollen hett, t. B. in Diphthongen, Vokalen un Konsonanten. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Baltsche Spraken]] [[Kategorie:Spraakgrupp]] p06w619vvqywq7if1p0tmntu5jiwulw 1061782 1061777 2026-04-05T11:04:54Z Flaverius 21322 1061782 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Spraak=Westbaltsche Spraken |Tied=1. Jhd. v. Chr. - 18. Jhd. |Länner= Westbaltikum |Spreker= uutstorven |Klassifikatschoon= [[Indoeuropääsche Spraken|Indoeuropääsch]] :[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ::[[Baltsche Spraken|Baltsch]] |KSpraak=Westbaltsch |Oorspraak=[[Oorbaltsche Spraak|Oorbaltsch]] |Ünnergruppen= [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüüßisch]] † <br/> [[Ooldkurschr Spraak|Ooldkursch]] †<br/> [[Jatwingsch Spraak|Jatwingsch]] †<br/> [[Schalausche Spraken|Schalausch]] †<br/> [[Westgalindsche Spraak|Westgalindsch]] † |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=bat }} [[File:West Baltic languages.svg|duum|Ehmalig Spraakrebeed vun’t Westbaltsche (ca. 11. – 12. Jhd.)<br /> '''Westbaltsche Spraken''' {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3879acff|TEXT=[[Kursche Spraak|Ooldkursch]] †}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00a8f3ff|TEXT=[[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüüßisch]] †}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#84f4fcff|TEXT=[[Jatwingsch Spraak|Jatwingsch]] †}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#a039ccff|TEXT=[[Schalausche Spraak|Schalausch]] †}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3f48ccff|TEXT=[[Galindsche Spraak|Galindsch]] †}} ]] De '''westbaltschen Spraken''' sünd ene Grupp vun [[uutstorvene Spraak|uutstorvene]] [[baltsche Spraken]], de vun westbaltsche Völkers so as de [[Prußen]] snackt wurrn. Westbaltsch is tohoop mit dat Oostbaltsche een vun de twee Telgen vun de baltschen Spraken. To de westbaltschen Spraken höört to’n Bispeeel [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüüßisch]], [[Jatwingsch Spraak|Jatwingsch]], [[Galindsche Spraak|Galindsch]] un [[Kursche Spraak|Ooldkursch]] to.<ref name="Gimbutas">Marija Gimbutas: ''The Balts''. London: Thames and Hudson, 1963 (Ancient peoples and places, Bd. 33).</ref> <ref name="Zinkevičius">Zigmas Zinkevičius: ''The History of the Lithuanian Language''. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996, S. 51.</ref> == Borns == De eenzige good beleggte westbaltsche Spraak mit överleverte Texten is [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüüßisch]], ook wenn dat en poor korte Resten vun Ooldkurisch un Sudowisch in Form vun enkel Wöör un korte Sätzen <ref name="Dini">Pietro U. Dini: ''Foundations of Baltic languages''. Vilnius: Vilniaus universitetas, 2014.</ref> Veel westbaltsche Spraken sünd in’t [[16. Johrhunnert]] uutstorven, wieldes Ooldprüßisch eerst in’t fröhe [[18. Johrhunnert]] uutstorven is<ref name="Young2008">Steven Young: „Baltic“. In: Mate Kapović (Hrsg.): ''The Indo-European Languages''. London: Routledge, 2008, S. 486–518.</ref> == Klassifikatschoon == De eenzigen Spraken, de seker as westbaltsch klassifizeert sünd, sünd [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] un [[Galindsche Spraak|Westgalindsch]], wat ook as Dialekt vun’t Ooldprüüßisch ansehn warrn kann.<ref>Iliya Tarasov: „The Balts in the migration period“. In: ''Istoričeskij Format'', Bd. 3–4, Januar 2017, S. 95–124.</ref> De meeste Forschers seht [[Schalausche Spraak|Schalausch]] as westbaltsche Spraak oder Dialekt. Een anner Mööglichkeid is, dat dat ene Övergangsspraak twüschen West- un Oostbaltsch weer.<ref name="Rinkevicius">Vytautas Rinkevičius: ''Prūsistikos pagrindai''. Vilnius: Vilniaus universitetas, 2015.</ref> [[Jatwingsch Spraak|Jatwingsch]] warrt as enen Dialekt vun’t Ooldprüüßisch, as westbaltsche Spraak oder as Övergangsspraak klassifizeert.<ref>Kazimieras Būga: ''Kalba ir senovė''. Bd. 1. Vilnius: Švietimo Ministerijos leidinys, 1922, S. 78–83.</ref> <ref>Georg Gerullis: „Zur Sprache der Sudauer-Jatwinger“. In: ''Festschrift Bezzenberger''. Göttingen: Vandenhoek & Ruprecht, 1921, S. 44–51.</ref> <ref>Vytautas Mažiulis: „Jotvingiai“. In: ''Mokslas ir gyvenimas'', Bd. 11, Vilnius 1966, S. 32–33.</ref> <ref>Zigmas Zinkevičius: ''Lietuvių kalbos kilmė''. Bd. 1. Vilnius: Mokslas, 1984.</ref> <ref>Jan Szczepan Otrębski: ''Slawische Namenforschung''. Berlin: Akademie Verlag, 1963, S. 204–209.</ref> De Klassifikatschoon vun’t [[Kurische Spraak|Ooldkurisch]] is de Spraak mit der unsekerste Klassifikatschoon. Se warrt as westbaltsch mit starken oostbaltschen Inflood oder as oostbaltsch ansehn.<ref>Vytautas Mažiulis: ''Iš lietuvių etnogenezės''. Vilnius: Mokslas, 1981.</ref> <ref>''The Circum-Baltic Languages''. Amsterdam: John Benjamins Publishing, 2001.</ref> == Geschicht == Westbaltsch weer wull oorsprünglich in’t Noorden vun Middeleuropa to Huus, besünners in dat hüdige [[Polen]], un in den westlichen Delen vun dat [[Baltikum]], wat ook Delen vun hüdige [[Lettland]] un [[Litauen]] ümfaat. De westbaltsche Telg hett sik wull in’t 4.–3. Johrhunnert v. Chr. komplett vun Oostbaltsch scheden, ok wenn sik Unnerscheden al ehr ruutbildt hebbt.<ref name="Rinkevicius"/> == Spraakliche Egenschoppen == In’n Gegensatz to de [[oostbaltsche Spraken]] hebbt westbaltsche Spraken överwegend disse Kennteken bewaart: den Diphthong ''*ei'' (t. B. {{lang|prg|deiws}} „God“), palataliseerte Konsonanten {{IPA|/kʲ/}}, {{IPA|/gʲ/}}, un Konsonantenkluusters {{IPA|/tl/}} un {{IPA|/dl/}}. Se hebbt ok dree Geslechtr bibehollen: Maskulinum, Femininum un Neutrum. De oostbaltschen Spraken ünnerscheedt bloot maskulin und feminin Jatwingsch un Ooldkursch deelt den Suffix ''-ng-'', dat in vele Namen to funnen is (t. B. ''Apsingė'', ''Nedzingė'', ''Palanga''). Westbalten hebbt ok dubbelstammige Personennamen mit besünnere Kombinatschoonen. Westbaltsche Spraken warrt dör minstens disse söss Hööftegenschoppen kenntekent: # oorsprünglichen Diphthong ''*ei'' # Reflexe vun velare ''*k'', ''*g'' # ''*AN''-Typ Komposita # Reflexen vun palatale ''*k‘'', ''*g‘'' # Reflexen vun ''*tj'', ''*td'' # Reflexen vun ''*ā'', ''*ō'' De eersten twee warrt as starke Kennteken ansahn, de annern as swacke. Dat givt ok Ünnerscheden in Vokaalwesseln twüschen Oost- un Westbaltsch. Unnersöök an en litauischen Dialekt (Zatiela) wiest, dat he noch westbaltsche Egenschoppen hollen hett, t. B. in Diphthongen, Vokalen un Konsonanten. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Baltsche Spraken]] [[Kategorie:Spraakgrupp]] d4ys15s69rkxie27usspb4ht1le9fwk 0 196765 1061765 2026-04-05T10:36:51Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Westbaltsche Spraken]] 1061765 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Westbaltsche Spraken]] k1v19si4b50uzdzcuo1zp5v05ugbjr0 0 196766 1061766 2026-04-05T10:37:03Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Westbaltsche Spraken]] 1061766 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Westbaltsche Spraken]] k1v19si4b50uzdzcuo1zp5v05ugbjr0 0 196767 1061767 2026-04-05T10:37:12Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Westbaltsche Spraken]] 1061767 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Westbaltsche Spraken]] k1v19si4b50uzdzcuo1zp5v05ugbjr0 0 196768 1061768 2026-04-05T10:37:25Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Westbaltsche Spraken]] 1061768 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Westbaltsche Spraken]] k1v19si4b50uzdzcuo1zp5v05ugbjr0 0 196769 1061769 2026-04-05T10:37:32Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Westbaltsche Spraken]] 1061769 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Westbaltsche Spraken]] k1v19si4b50uzdzcuo1zp5v05ugbjr0 0 196770 1061770 2026-04-05T10:37:41Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Westbaltsche Spraken]] 1061770 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Westbaltsche Spraken]] k1v19si4b50uzdzcuo1zp5v05ugbjr0 0 196771 1061771 2026-04-05T10:37:48Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Westbaltsche Spraken]] 1061771 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Westbaltsche Spraken]] k1v19si4b50uzdzcuo1zp5v05ugbjr0 3 196772 1061778 2026-04-05T10:52:52Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061778 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Jam sandwich cookies}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 12:52, 5. Apr. 2026 (CEST) bpbl89kegmdl9mc22x7jx0mco1qywc7